وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 1817 413829 409873 2026-09-20T22:54:34Z Intisar Ali 8681 /* چچ جو اقتدار ۾ اچڻ */ 413829 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|Sindh}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|سندھ}}) [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي ماڻهن]] جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌو ماٿري]] جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اتر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] جون رياستون [[راجسٿان]] ۽ [[گجرات]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي [[سنڌو درياهه]] جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ [[زراعت]] کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف [[فصل]]، [[ميوو|ميوا]] ۽ [[ڀاڄي|ڀاڄيون]] پيدا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع [[سنڌي ثقافت|ثقافت]]، ادب، موسيقي ۽ [[تصوف]] جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون [[مزار]]ون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|هندن]] جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> صوبي جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] کان علاوه [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[پشتون ماڻهو|پشتون]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]، [[برمي ماڻهو|برمي]] ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: [[موهن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو تاريخي قبرستان|مڪلي جون تاريخي يادگارون]]. موهن جو دڙو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ انتظامي طور [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري [[سنڌ صوبو (1936–1955)|هڪ الڳ صوبو]] قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت [[برما]] کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. == نالي جي معنيٰ == {{Main|سنڌ جي نالي جو اشتقاق}} '''سنڌ''' جو نالو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ''سنڌو'' (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي.{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} قديم دور ۾ [[ڪابل درياهه]]، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ ''سنڌو'' جو نالو استعمال ٿيو.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ ''سنڌ'' کي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ ''سند'' يا ''سندو'' جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.<ref>ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125</ref> ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ ''سنڌو'' جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن.<ref>williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.</ref> ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.<ref>Thornton, edward, op. cit. p. 199</ref> [[اليگزينڊر ڪننگهام]] موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ ''سنڊو'' جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي ''سنڌو'' سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ ''سئنڌَو'' (Saindhava) يا ''سئنڌو'' (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا.<ref>ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''سَئندَو'' جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.<ref>آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا ''سنڌي'' نالي جي لساني ارتقا کي ''سنڌو'' ۽ ''سئنڌو'' جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سئنڌو'' يا ''سئنڌوئي'' جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ ''سنڌي'' جي موجوده صورت تائين پهتيون.<ref>الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سراج ميمڻ لفظ ''سنڌ'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن ''سنڌ''، ''سنڌو''، ''سِڌو'' ۽ ''سَنڌ'' جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، ''سنڌو'' جو تعلق سنسڪرت جي ''ند'' سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ ''سنڌو'' جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي.<ref>سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.</ref> ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ ''سنڌ'' کي [[قديم دراوڙي ٻولي|قديم دراوڙي]] لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> [[قديم يونان|قديم يوناني]] ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ ''انڊس'' جي صورت رائج ٿي. قديم [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب ''سنڌو'' مان ''هندو'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي ''هند'' ۽ ''انڊيا'' جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو ''Sind'' پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت ''Sindh'' آهي. [[پاڪستان]] جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر ''س'' سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[چوڌري رحمت علي]] 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ ''نائو آر نيور'' ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref> === سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا === سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي. ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابو معشر]] سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. ''اخبار الحڪماءِ'' جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref> اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ [[ٺٽو]] ۽ [[مڪلي]] خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref> === سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا === سنڌ ۽ موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.<ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ''تاريخ تمدن سنڌ'' ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي ''اقليم سنڌ'' سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref> اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref> صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref> موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي.<ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref> پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا.<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.<ref>ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48؛ ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref> موجوده بلوچستان ۾ [[مهرڳڙهه]] جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[مڪران]]، [[لسٻيلو]]، [[قلات]] ۽ [[سبي]] الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده [[نصيرآباد ڊويزن]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} === قبل از تاريخي دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان [[مهرڳڙهه]] خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref> === سنڌو تهذيب جو دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} [[فائل:IVC Map.png|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا اهم ماڳ]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|250px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جا آثار]] [[فائل:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|250px|ساڄو|موهن جي دڙي جي [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏي غسل خاني]] ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر]] سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society'', Cambridge University Press, 2010.</ref> هن تهذيب جو دائرو موجوده [[سنڌ]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو. سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[موهن جو دڙو]]، [[هڙاپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[راکي ڳڙهي]] ۽ [[گنويري والا]] هئا، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'', AltaMira Press.</ref> ==== شهري رٿابندي ==== سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> [[موهن جو دڙو]] هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> موهن جي دڙي جو [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏو غسل خانو]] سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref> ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا [[ميسوپوٽيميا]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> ==== فن ۽ دستڪاري ==== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو]] سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌو لکت ==== [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي [[سنڌو لکت]] جون نشانيون موجود آهن]] سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل [[سنڌو لکت|لکت جو نظام]] استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.<ref>Parpola, Asko, ''Deciphering the Indus Script''.</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script.</ref> سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي. ==== آبادي ==== سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون.<ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', Chapter on Demography.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي. ==== زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي ==== تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.<ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', AltaMira Press.</ref> هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.<ref>Edwin Bryant (2001). ''The Quest for the Origins of Vedic Culture''. pp. 159–60.</ref> شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. === ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور === {{Main|ويدڪ دور|سپت سنڌو|سنڌو-سئوويرا}} [[فائل:Rigveda MS2097.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[رگ ويد]] جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي]] [[فائل:Rohri.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي موجود [[روهڙي]]؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ [[ويد|ويدڪ]]، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا. ==== سپت سنڌو ==== [[رگ ويد]] ۾ ''سپت سنڌو'' نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي. سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان ''شتدرو'' کي عام طور [[ستلج درياهه|ستلج]]، ''پرشڻي'' کي [[راوي درياهه|راوي]]، ''اسڪني'' کي [[چناب درياهه|چناب]]، ''وتستا'' کي [[جهلم درياهه|جهلم]] ۽ ''وپاشا'' کي [[بياس درياهه|بياس]] سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود ''سپت سنڌو'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.<ref>Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale, ''Vedic Index of Names and Subjects'', London, 1912.</ref><ref>Witzel, Michael, "Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State", ''Electronic Journal of Vedic Studies'', 1995.</ref> ويدڪ ادب ۾ ''سنڌو'' لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا]] ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو. ==== سنڌو ۽ سئوويرا ==== پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا|سنڌو ۽ سئوويرا]] جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]، [[جين ڌرم|جين]] ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', University of Calcutta.</ref><ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي ''سنڌو-سئوويرا'' سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين [[سنڌو ماٿري]] ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب ''سنڌو'' جو علائقو سنڌو درياهه ۽ [[سليمان جبل|سليمان جبلن]] جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته ''سئوويرا'' کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta.</ref> ==== روڙڪ ۽ واپار ==== [[روڙڪ]] (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ [[روهڙي]] واري علائقي سان سڃاتو آهي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref><ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India''.</ref> شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989.</ref> ==== مهاڀارت ۾ سنڌ ==== [[مهاڀارت]] ۾ ''سنڌو'' ۽ ''سئوويرا'' جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ [[جئدرٿ]] کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ [[ڪورو سلطنت|ڪورو]] شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> [[فائل:India 500 BCE.jpg|thumb|250px|کاٻو|تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن]] [[اسڪو پارپولا]] جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ ''سنڌو-سئوويرا'' جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ''ڀارت ورش'' جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن [[هخامنشي سلطنت]] سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ ''[[هندوش]]'' نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي دور]] شروع ٿيو. === هخامنشي فارسي دور === {{Main|هخامنشي سلطنت|هندوش}} [[فائل:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|300px|ساڄو|[[دارا اول]] جي دور ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن تائين پکڙيل هئي]] [[فائل:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[دارا اول]] جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن]] ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[سنڌو ماٿري]] جا ڪجهه علائقا [[هخامنشي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. [[دارا اول]] جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو ''هندوش'' (Hinduš) ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. [[بهستون ڪتبو|بهستون ڪتبي]] ۾ [[گنڌارا]] جو نالو موجود آهي، پر ''هندوش'' ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم ==== [[هيروڊوٽس]] موجب، دارا اول [[ڪاريانڊا جو اسڪائليڪس|اسڪائليڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book IV, 44.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. دارا جي شاهي ڪتبن مان ''هندوش'' جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ''ڊي اين اي'' ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=DARIUS iii. Darius I the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii/}}</ref> ==== انتظام ۽ خراج ==== دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID TAXATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation/}}</ref> هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book III, 94–95.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ''ساتراپي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> [[سوسا]] ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل [[عاج]] هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي ==== [[فائل:Apadana Palace Indians.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو [[هخامنشي سلطنت]] جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو]] هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ARMY i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/}}</ref> هيروڊوٽس موجب، [[خشايارشا اول]] جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII, 65–66.</ref> انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="سيلاني">ڪتاب: ''سنڌ گهمندڙ سيلاني''، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> البت، [[خشايارشا اول]] جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII.</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> ==== فارسي اثر ==== هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ [[اناطوليا]] ۽ [[مصر]] کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. [[پرسيپولس]] مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[فائل:The Apadana Staircase with the Procession of the Vassals (4686171639).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي [[هخامنشي سلطنت]] جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن]] هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. [[آرامي ٻولي]] هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ [[خروشٺي لکت]] جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Salomon, Richard, ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages'', Oxford University Press, 1998.</ref> ==== هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي ==== سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. [[دارا ٽيون|دارا ٽئين]] جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[مقدوني سلطنت|مقدوني]] اثر جو مرحلو شروع ٿيو. === يوناني ۽ سلوقي دور === {{Main|سڪندر اعظم|سڪندر اعظم جي هندستاني مهم|سلوقي سلطنت}} [[فائل:Alexander's expedition down the Hydaspes and the Indus to the Indian Ocean. Fleuron T142758-2.png|thumb|300px|ساڄو|[[سڪندر اعظم]] جي هائيڊاسپس کان [[سنڌو درياهه]] وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو]] چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[سڪندر اعظم]] 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ [[هندوڪش]] پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Books IV–V.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Alexander the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي ==== 326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. [[ٽيڪسيلا]] جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته [[پورس]] سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال [[جهلم درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي [[هائيڊاسپس جي جنگ]] لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V.</ref><ref>Curtius Rufus, ''Histories of Alexander the Great'', Book VIII.</ref> [[فائل:Porus alexander coin.png|thumb|190px|کاٻو|سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن]] هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>Holt, Frank L., ''Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions'', University of California Press, 2003.</ref> سڪندر اڳتي [[بياس درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V, 25–29.</ref> ==== سنڌ ۾ سڪندر جي مهم ==== 325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[ميوسيڪانس]]، [[آڪسيڪانس]] ۽ [[سامبس]] سان منسوب علائقا شامل هئا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 15–17.</ref> انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ''ساتراپي'' ۽ ''ساتراپ'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ [[ايجينور جو پيٿون]] کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> يوناني ماخذن ۾ ''سنڊيمانا'' نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 16.</ref> هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ==== سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين ==== سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ [[پٽالا]] نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 17–20.</ref> سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي [[نيارڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال [[آريان]] جي ''انڊيڪا'' ۾ محفوظ آهي.<ref>Arrian, ''Indica'', 18–42.</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان [[گيدروسيا]]، يعني موجوده [[مڪران]]، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 23–27.</ref> ==== سڪندر کان پوءِ ==== [[سڪندر اعظم]] 323 ق.م. ۾ [[بابل]] ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي [[ديادوخي]] چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو. سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ [[ايجينور جو پيٿون]] سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI.</ref><ref>Heckel, Waldemar, ''Who's Who in the Age of Alexander the Great'', Blackwell, 2006.</ref> ان ئي دور ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو. ==== سلوقس ۽ چندرگپت ==== [[فائل:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|180px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جو مجسمو؛ هو [[سلوقي سلطنت]] جو باني هو]] [[فائل:SeleucosCoin.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جي دور جو سڪو]] سڪندر جي جانشينن مان [[سلوقس اول نيڪيٽر]] بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو [[موريا سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ [[موريا سلطنت|موريا دور]] جي شروعات ٿي. === موريا سلطنت جو دور === {{Main|موريا سلطنت}} [[فائل:Mauryas map.svg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 250 ق.م. ۾ [[موريا سلطنت]] جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[سڪندر اعظم]] جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.<ref>Justin, ''Epitome of Pompeius Trogus'', Book XV.</ref><ref>Romila Thapar, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== چندرگپت موريا ۽ سلوقس ==== لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ [[سلوقس اول نيڪيٽر]] پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=SELEUCUS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucus-kings/}}</ref> قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور [[گنڌارا]] ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ [[پاروپاميسادي]]، [[اراخوسيا]] ۽ [[گيدروسيا]] جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iv. Political and Cultural Relations: Seleucid, Parthian, Sasanian Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iv-relations/}}</ref> معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي [[ايپسس جي جنگ]] ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Demetrius'', 28.</ref> قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref> هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ==== موريا انتظام ==== موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جڏهن ته [[ٽيڪسيلا]] اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي [[گنگا]] جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا. چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسار]] موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== اشوڪ جو دور ==== [[فائل:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[اشوڪ]] جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو]] بندوسار کان پوءِ [[اشوڪ]] لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ''ڌم'' بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> تقريباً 260 ق.م. ۾ [[ڪلنگا جنگ]] کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ''ڌم جي فتح'' کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> اشوڪ پاڻ [[ٻڌ ڌرم]] جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ''ڌم'' کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> ==== اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان ==== [[فائل:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|250px|ساڄو|[[شاهباز ڳڙهي]] ۾ [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جا پٿريلا فرمان]]؛ اهي [[خروشٺي لکت]] ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن]] موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده [[خيبر پختونخواهه]] جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] سان لکيل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM i. In Pre-Islamic Times |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-i/}}</ref> وڌيڪ اولهه ۾ [[قنڌار]] مان اشوڪ جا [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[آرامي ٻولي|آرامي]] ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻڌ ڌرم ==== اشوڪ جي سرپرستيءَ سان [[ٻڌ ڌرم]] جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM iv. Buddhist Sites in Afghanistan and Central Asia |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-iv/}}</ref> سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ [[ڪاهو جو دڙو]] جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. ==== موريا سلطنت جو زوال ==== اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران [[برهدرتھ موريا]] کي سندس فوجي سپهه سالار [[پشيمتر شونگ]] قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ [[شونگ سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Shunga dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref>Thapar, Romila, ''The Mauryas Revisited'', K.P. Bagchi.</ref><ref>Majumdar, R. C., ''Ancient India''.</ref> شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت|يوناني-باختري]] ۽ پوءِ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو. === هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور === {{Main|هند-يوناني بادشاهت|يوناني-باختري بادشاهت}} [[فائل:IndoGreekMap.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[هند-يوناني بادشاهت]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] [[فائل:Coin of Demetrius I of Bactria.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ڊيميٽريوس اول]] جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو]] [[موريا سلطنت]] جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت]] جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري [[سلوقي سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران [[ڊيميٽريوس اول]] هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان [[گنڌارا]]، [[ٽيڪسيلا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques: Catalogue Raisonné'', Bibliothèque Nationale, Paris, 1991.</ref><ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور ''يوناني-باختري''، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ ''هند-يوناني'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== [[ڊيميٽريوس اول]] ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> [[فائل:Demetrius Greek Invasion of India.png|thumb|250px|ساڄو|[[ڊيميٽريوس اول]] سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو]] ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو [[سڪو|سڪن]]، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. ==== اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري ==== [[اپولوڊوٽس اول]] شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن. قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ==== سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ ==== [[فائل:Map of the Indo-Greeks.png|thumb|300px|کاٻو|هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن [[اگٿوڪليس]]، [[پينٽيليون]] ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي. ==== ميناندر اول ==== [[ميناندر اول]]، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ''ملندا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ٻڌ ڪتاب ''[[ملندا پنه]]'' ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب [[ناگسينا]] جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ''ملندا پنه'' کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو. ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ==== باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو ==== ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت [[يوڪريٽيڊس اول]] باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> [[هيليوڪليس اول]]، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[يوئچي]] ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[هند-سٿي]] يا [[سڪا]] حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> === هند-سٿي دور === {{Main|هند-سٿي|سڪا}} [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|ساڄو|[[هند-سٿي]] حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن]] ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[سڪا]] يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ ''سڪا''، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ ''سٿين'' جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور ''هند-سٿي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب [[يوئچي]] جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ==== سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري [[گلگت]]، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق [[سيستان]] سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور ''سڪستان''، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> [[مائوس]] جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> ==== مائوس ==== [[فائل:Drachma of Maues LACMA M.84.110.7 (1 of 2).jpg|thumb|220px|کاٻو|[[مائوس]] جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان]] [[مائوس]]، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ ''موگا'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس [[ٽيڪسيلا]] تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> سندس اقتدار [[گنڌارا]]، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History'', Classical Numismatic Group.</ref> ==== سنڌ ۾ هند-سٿي اثر ==== هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. [[ازيس اول]] سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ ''وچين سنڌو واري صوبي'' جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|کاٻو|هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ''ميناگرا'' پڻ ڏيکاريل آهي]] قديم يوناني-رومي ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي ''سٿيا'' سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ''[[ميناگرا]]'' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ [[عربي سمنڊ]] تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. ==== ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال ==== [[ازيس اول]] هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان [[هپوسٽريٽس]] جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري [[راجوولا]] جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڪشهرات ۽ سنڌ ==== هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ [[ڪشهرات]] ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ [[گجرات]] ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ [[نهپان]] جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل [[اولهه جا ساتراپ]] ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا. ==== انتظام ۽ ثقافتي تسلسل ==== هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ''ساتراپ'' ۽ ''مهاساتراپ'' جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History''.</ref> هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا. پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشن سلطنت]] جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> === ڪوشان سلطنت جو دور === {{Main|ڪوشان سلطنت}} [[فائل:Map of the Kushan Empire.png|thumb|300px|ساڄو|[[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو [[باختر]]، [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو]] پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪوشان سلطنت]] هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ [[يوئچي]] سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي [[باختر]] ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ ==== [[ڪجولا ڪڊفيسس]] ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات [[بيگرام]]، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]] ۽ سنڌ تائين پهتيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سيستان]] کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-PARTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-parthian-dynasty-1/}}</ref> سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو. ==== سنڌو ماٿري ۽ واپار ==== ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا [[ريشم رستو|ريشم رستي]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو. سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ [[بارباريڪون]] نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي [[رومي سلطنت]] سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا. ==== ويما ڪڊفيسس ==== ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[ويما ڪڊفيسس]] جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ٻولين سان گڏ [[خروشٺي لکت]] استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ [[باختري ٻولي]] کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ڪنشڪ جو دور ==== [[فائل:Kanishka I with Nana.jpg|thumb|240px|کاٻو|[[ڪنشڪ اول]] جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي [[نانا]] ڏيکاريل آهي]] [[ڪنشڪ اول]] ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>Falk, Harry (2001), “The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas”, ''Silk Road Art and Archaeology'', 7, pp. 121–136.</ref> ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ [[پشاور|پروشاپور]] ۽ [[مٿرا]] شامل هئا. ڪنشڪ خاص طور [[ٻڌ ڌرم]] جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.<ref>Rosenfield, John M., ''The Dynastic Arts of the Kushans'', University of California Press, 1967.</ref> ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ [[نانا]]، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ ==== ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور [[گنڌارا]] ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. [[ڪاهو جو دڙو]]، [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ==== سماج ۽ آبادي ==== هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ [[آهير]] سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Beames1970">{{cite book |author=John Beames |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ |accessdate=22 March 2011 |year=1970 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن. ==== ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع ==== ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. [[واسوديو اول]] جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل [[ساساني سلطنت]] جو دٻاءُ وڌيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> [[اردشير اول]] ۽ سندس جانشين [[شاپور اول]] جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور [[باختر]]، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ [[ڪوشانشاهه]] يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا. === ساساني دور === {{Main|ساساني سلطنت}} [[فائل:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ساساني سلطنت]] پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾]] [[ساساني سلطنت]] جي قيام ۽ [[ڪوشان سلطنت]] جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[اردشير اول]] 224ع ۾ [[پارٿي سلطنت]] کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، [[سيستان]]، [[مڪران]]، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب [[اردشير اول]] پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. [[طبري]] جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو. ==== شاپور اول ۽ سنڌ ==== [[فائل:Gold coin of Shapur I, Ctesiphon mint.jpg|thumb|230px|کاٻو|[[شاپور اول]] جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو]] [[شاپور اول]] (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي [[ڪعبه زردشت]] واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ ''هند'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Huyse, Philip, ''Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt'', London, 1999.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل ''هند'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب شاپور اول جي دور ۾ ''هندستان'' ۽ [[نرسي]] جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام ==== [[فائل:Coin of Hormizd I Kushanshah, British Museum.jpg|thumb|220px|ساڄو|[[هرمز اول ڪوشان شاهه]] جو سڪو؛ [[برٽش ميوزيم]] جي مجموعي مان]] ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ''[[ڪوشان شاهه]]'' چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs/}}</ref> ''ڪوشان شاهه'' جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي [[پائڪولي ڪتبو|پائڪولي ڪتبي]] ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ''ڪوشان-ساساني'' سڪي سازي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS ii. Kushano-Sasanian Coinage |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-02-coinage/}}</ref> چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه [[شاپور ٻيون]] اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ==== سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار ==== ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ساساني سلطنت لاءِ [[مڪران]] ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي. ==== رتو ڪوٽ ==== سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ ''[[رتو ڪوٽ]]'' آهي. اهو قلعو [[ڪراچي]] جي ويجهو [[گهارو]] واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي [[بهرام پنجون|بهرام پنجين]] يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>Kervran, Monique, “Forteresses, entrepôts et commerce: une histoire à suivre depuis les ports du Sind et de la Makran jusqu'au Golfe Persique”, 1994, pp. 335–338.</ref> قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. ''انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== بهرام گور ۽ ديبل جي روايت ==== بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[بهرام پنجون]]، جنهن کي ''بهرام گور'' پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. [[طبري]] ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي [[ديبل]]، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.<ref>Ṭabari, tr. Bosworth, ''The History of al-Ṭabarī'', Vol. V, pp. 100–102.</ref> جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر ==== ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي [[زرتشتي]] آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا. ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي. ==== وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون ==== چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ [[ڪيداري]] حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> پنجين صديءَ ۾ [[هيفتالي]] وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه [[پيروز اول]] هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو. پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ڇهين صديءَ ۾ [[خسرو اول]] جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف [[اولھ ترڪ خاقانيت|اولھ ترڪن]] سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو. ==== ساساني دور جي پڄاڻي ==== ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت [[بازنطيني سلطنت]] سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان [[عرب مسلمانن جي فارس جي فتح|عرب مسلمانن جي فتوحات]] ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه [[يزدگرد ٽيون]] جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ [[راءِ گهراڻو]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. === گپتا ۽ هُن دور === {{Main|گپتا سلطنت|هُن}} [[فائل:Gupta Empire at peak.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[گپتا سلطنت]] ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن]] چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ [[گپتا سلطنت]] هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ [[ساساني سلطنت]]، آخري [[ڪوشان]] حڪمرانن، [[ڪيداري]]، [[الچون هُن|الچون هنن]] ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن. ==== گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري ==== [[گپتا سلطنت]] جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. [[چندرگپت اول]] ۽ خاص طور سندس جانشين [[سامدرگپت]] جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ [[الهه آباد ستون|الهه آباد ستون جو ڪتبو]] آهي. [[فائل:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[سامدرگپت]] جو سون جو سڪو]] الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ''ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي''، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Fleet, J. F., ''Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors'', Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, Calcutta, 1888.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌ ۾ ساساني اثر ==== چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ [[ساساني سلطنت]] جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. [[شاپور ٻيون|شاپور ٻئي]] جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، [[سيستان]] ۽ توران شامل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ŠĀPUR II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii/}}</ref> ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع ==== [[چندرگپت ٻيون]] جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن [[اولهه جا ساتراپ|اولهه جي سڪا ساتراپن]] کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي. اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون ==== چوٿين صدي عيسويءَ دوران [[ڪيداري]] نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن. ==== هُنن جو اڀار ==== [[فائل:Map of the Alkhon Huns and conquests.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[الچون هُن]] جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور ''هُوڻ'' جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي وچ ڌاري [[الچون هُن]] ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي [[گنڌارا]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان [[خنگيلا]] تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> ==== گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ ==== [[ڪمارگپت اول]] جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد [[اسڪندگپت]] ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تورامانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> تورامانا کان پوءِ [[مهرڪولا]] تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ ''سفيد هُن سلطنت'' جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== مقامي سياسي قوتن جو اڀار ==== پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[راءِ گهراڻو]] چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو. ==== هرشاوردن ۽ سنڌ ==== ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ [[هرشاوردن]] هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن. چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === راءِ گهراڻي جو دور === {{Main|راءِ گهراڻو}} [[فائل:Rai Dynasty of Sindh under Rai Shasi II The Last.png|thumb|300px|ساڄو|[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو]] '''[[راءِ گهراڻو]]''' سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري ''[[چچ نامو]]'' ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]]، [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪيداري]] ۽ [[الچون هُن]] جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو. ==== تاريخي ماخذ ==== راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو. موجوده ''چچ نامو'' تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[علي ڪوفي]] سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ڪجهه جديد محقق ''چچ نامي'' کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي. ==== گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز ==== ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ [[راجا چچ]] ۽ [[راجا ڏاهر]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو. [[اروڙ]] جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا [[ملتان]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا. ==== سلطنت جون حدون ==== ''چچ نامي'' ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف [[ملتان]]، اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو. متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ==== حڪومت ۽ انتظام ==== راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا. راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. [[سنڌو درياهه]] زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا. قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن. ==== مذهب ۽ سماج ==== ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي. تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري ''مذهبي رواداري'' بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن. ==== راءِ حڪمران ==== ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== راءِ ساهيرس ٻيو ==== ''چچ نامي'' جي بيان ۾ [[راءِ ساهيرس ٻيو]] بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور ''چچ نامي'' تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي. راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ [[راءِ ساهسي ٻيو]] تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ==== راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج ==== [[راءِ ساهسي ٻيو]] جي دور بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا چچ|چچ]] هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو. هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات ۽ [[راجا چچ]] جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي. چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر]] ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي. ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا. بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === برهمڻ گهراڻي جو دور === {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(تقريباً 632ع – 712ع)'' [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 700ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون]] [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور '''[[برهمڻ گهراڻو]]'''، '''چچ گهراڻو''' يا '''چچ خاندان''' چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد [[راجا چچ]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت ''[[چچ نامو]]'' ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' جي موجوده فارسي صورت [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز [[اروڙ]] هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سامونڊي ڪناري تي [[ديبل]] جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف [[ملتان]] هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. ''چچ نامي'' ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته [[ديبل]] جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي [[عربي سمنڊ]] جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ==== چچ جو اقتدار ۾ اچڻ ==== [[File:Map of the Chachas circa 650 CE.png|thumb|300px|left|تقريباً 650ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو.]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب [[راجا چچ|چچ]] اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو [[سيوستان]]، [[برهمڻ آباد]]، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل ''چچ نامي'' مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ==== مذهب ۽ سماج ==== ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. ''چچ نامو'' پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.<ref>{{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Trübner & Co. |year=1884}}</ref> ==== عربن سان شروعاتي رابطا ==== سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهتيون. ''چچ نامو'' ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> [[راشدون خلافت]] جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ [[اموي خلافت]] جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو. ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! حڪمران ! روايتي دورِ حڪومت ! مختصر بيان |- | [[راجا چچ]] | تقريباً 632ع–671ع | گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين. |- | [[راجا چندر]] | تقريباً 671ع–679ع | چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي. |- | [[راجا ڏاهر]] | تقريباً 679ع–712ع | چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي. |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[راجا چندر|چندر]] اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ ''چچ نامي'' ۾ ملي ٿو. ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[فائل:Raja dahir.jpg|thumb|220px|ساڄو|هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ [[راجا ڏاهر]] سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي]] [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو [[راجا چچ]] جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين [[اموي خلافت]] مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== سنڌ تي اموي فتح ==== {{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح}} 711ع يا 712ع ۾ [[حجاج بن يوسف]] جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين [[ديبل]] جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ديبل کان پوءِ عرب فوج [[نيرون ڪوٽ]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ پوءِ [[ملتان]] سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو [[اموي خلافت]] جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ [[عرب سنڌ|عرب حڪمرانيءَ]] جو دور شروع ٿيو. ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا. هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. ''چچ نامو'' برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو [[البلاذري]]، [[طبري]]، [[يعقوبي]] ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> 712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. === عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خدا آباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خدا آباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خدا آباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلھوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خدا آباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلھوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلھوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلھوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"/> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli"/>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور === ''(1947ع–1955ع)'' [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي]] [[فائل:NJV High School, Karachi 11.jpg|thumb|250px|کاٻو|[[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون]] 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ وقت [[محمد ايوب کهڙو]] سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير [[غلام حسين هدايت الله]] صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون ==== [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.<ref>{{cite journal |title=Sindh, 1947 and Beyond |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2016 |doi=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref><ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021 |chapter=Partition, Migration, and ‘Sons of the Soil’}}</ref> شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Afzal |first1=Nasreen |last2=Burdi |first2=Mukhtiar Ahmed |title=Deliberations on Exodus of Hindu Community from Sindh |journal=Ma’arif Research Journal |year=2020 |pages=21–36}}</ref> ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=32 |issue=2 |year=2019}}</ref> خاص طور [[ڪراچي]] ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي ==== [[ڪراچي]] آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان ''پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع'' تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي وارو علائقو]] بڻايو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref><ref>{{cite court |litigants=Muhammad Abbas v. Essa E. H. Jaffer |reporter=PLD |opinion=Karachi 1 |year=1970}}</ref> ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== صوبائي سياست ۽ حڪومتون ==== 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. [[محمد ايوب کهڙو]] آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[پير الاهي بخش]]، [[محمد يوسف عبدالله هارون]] ۽ [[قاضي فضل الله عبيدالله]] جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[پيرزادو عبد الستار]] 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.<ref>{{cite web |title=Fourth Assembly, 1953–1955 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_4th_assembly.pdf |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. [[جي. ايم. سيد]] ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Former Opposition Leaders |url=https://pas.gov.pk/former-opposition-leaders |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1947ع–1948ع | style="background:#eef5e9;" | آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پير الاهي بخش]] | style="background:#eaf2f8;" | 1948ع–1949ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد يوسف عبدالله هارون]] | style="background:#f4f8fc;" | 1949ع–1950ع | style="background:#eef5e9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[قاضي فضل الله عبيدالله]] | style="background:#eaf2f8;" | 1950ع–1951ع | style="background:#e2f0d9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1951ع | style="background:#eef5e9;" | ٻيو دور |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پيرزادو عبد الستار]] | style="background:#eaf2f8;" | 1953ع–1954ع | style="background:#e2f0d9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1954ع–1955ع | style="background:#eef5e9;" | ٽيون دور؛ [[ون يونٽ]] تائين |} <ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | دور |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام حسين هدايت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | 14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[شيخ دين محمد]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ميان امين الدين]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | نومبر 1952ع – مئي 1953ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[حبيب ابراهيم رحمت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | آگسٽ 1953ع – جون 1954ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== قانون ساز ادارا ==== سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. [[سيد ميران محمد شاهه]] 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته [[آغا بدرالدين خان دراني]] 1949ع کان 1951ع تائين ۽ [[مير غلام علي ٽالپر]] 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ==== [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي]] آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو '''سنڌ چيف ڪورٽ''' هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.<ref>{{cite web |title=History of Sindh High Court |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> 1947ع ۾ [[حاتم بي طيبجي]] سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا. ==== تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> [[سنڌ يونيورسٽي]]، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو. سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي. ==== زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ''ايويڪيو پراپرٽي'' جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |year=2019}}</ref> ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو. ==== خيرپور رياست ==== ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ [[خيرپور رياست]] کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياست]] طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين [[اولهه پاڪستان]] صوبي ۾ ضم ڪيا ويا. ===== ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي ===== 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ [[اولهه پاڪستان]] جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ وارو دور === {{Main|ون يونٽ}} ''(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)'' 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري '''[[اولهه پاڪستان]]''' نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[لاهور]] مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي [[اوڀر پاڪستان]] ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1998}}</ref> [[فائل:West Pakistan Map.gif|thumb|300px|کاٻو|[[ون يونٽ]] تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم [[اولهه پاڪستان]] صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.]] ون يونٽ جو قانوني بنياد ''ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955'' هو، جيڪو ٻي [[پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Callard |first=Keith |title=Pakistan: A Political Study |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1957}}</ref> ==== سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو ==== ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ [[اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي]] ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[خان عبدالجبار خان]]، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[سردار عبدالراشد خان]] ۽ پوءِ [[نواب مظفر علي خان قزلباش]] وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== اولهه پاڪستان جا وڏا وزير ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي وابستگي / حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[خان عبدالجبار خان|ڊاڪٽر خان صاحب]] | style="background:#f4f8fc;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | مسلم ليگ؛ بعد ۾ [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[سردار عبدالراشد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع | style="background:#e2f0d9;" | ريپبلڪن پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مظفر علي خان قزلباش|نواب مظفر علي خان قزلباش]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | ريپبلڪن پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو''' |} ==== اولهه پاڪستان جا گورنر ==== ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. [[مشتاق احمد گرماڻي]] نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، [[نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] ۽ [[محمد موسيٰ خان]] سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حڪومتي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[مشتاق احمد گرماڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | پارلياماني دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع | style="background:#e2f0d9;" | پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[امير محمد خان|نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع | style="background:#eef5e9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد موسيٰ خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[يوسف هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع | style="background:#eef5e9;" | مختصر عبوري دور |} ==== عدالتي تبديليون ==== ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود '''سنڌ چيف ڪورٽ''' 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ''ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955''، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين '''[[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]]''' جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.<ref>{{cite book |title=High Court of West Pakistan (Establishment) Order, 1955 |year=1955}}</ref> [[فائل:Sindh High Court.JPG|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران [[ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ]] جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.]] هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر [[مولوي تميز الدين خان]] ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت ==== ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور [[راولپنڊي]] ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ [[اسلام آباد]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[جي. ايم. سيد]] ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. [[حيدر بخش جتوئي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ ==== ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. [[سنڌي ادبي سنگت]] سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1996}}</ref> [[فائل:Sindhi language - Sindhi.svg|thumb|220px|کاٻو|ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.]] هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ [[شيخ اياز]] سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون ==== 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا. ==== 1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور ==== 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ [[محمد ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو. ==== شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ ==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. '''4 مارچ 1967ع''' وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ==== ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي ==== 1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ [[محمد ايوب خان]] جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل [[يحيٰ خان]] اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''1 جولاءِ 1970ع''' تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو. ==== ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff;" | واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 30 سيپٽمبر 1955ع | style="background:#eef5e9;" | آئين ساز اسيمبلي ''Establishment of West Pakistan Act'' منظور ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#e2f0d9;" | ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1956ع | style="background:#eef5e9;" | نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1957ع–1958ع | style="background:#e2f0d9;" | اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1962ع | style="background:#e2f0d9;" | نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 مارچ 1967ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1968ع–1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1969ع | style="background:#eef5e9;" | يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#e2f0d9;" | '''اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.''' |} ==== تاريخي اثر ==== ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref><ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> 1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين === ''(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)'' [[ون يونٽ]] جي خاتمي سان '''1 جولاءِ 1970ع''' تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل [[يحيٰ خان]] جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ''ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970'' تحت [[اولهه پاڪستان]] جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi}}</ref> [[فائل:Pakistan-Sindh-location-map.svg|thumb|250px|کاٻو|1970ع ۾ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.]] سنڌ جي بحاليءَ سان [[ڪراچي]] ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ [[اسلام آباد]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== صوبائي انتظام جي بحالي ==== سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ [[مارشل لا]] لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''نواب افتخار حسين خان ممدوٽ''' 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> ==== 1970ع جون عام چونڊون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ [[قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع]] تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ '''27 عام سيٽون''' ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ '''60 عام سيٽون''' مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> 7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون. ==== 1971ع جو بحران ۽ سنڌ ==== 1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي [[عوامي ليگ]] قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ [[هندستان-پاڪستان جنگ 1971ع|پاڪستان-هندستان جنگ]] کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |year=1974}}</ref> ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ==== سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع ==== سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي / انتظامي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ|نواب افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[رحمان گل|ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل]] | style="background:#eaf2f8;" | 22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#f4f8fc;" | 29 اپريل 1972ع کان | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه جي ٻيهر تنظيم ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ [[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]] جي دائري هيٺ هئي. ''ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970'' تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل '''[[سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=About High Court |url=https://bhc.gov.pk/beta/introduction/about |website=High Court of Balochistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.]] گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Introduction of Sindh High Court, Karachi |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام ==== 1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. '''1 مئي 1972ع''' تي [[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers, Government of Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.]] [[فائل:Sindh Provincial Assembly 1970.svg|thumb|300px|ساڄو|[[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي چونڊن]] کان پوءِ [[سنڌ اسيمبلي]] جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.]] ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== سياسي ۽ سماجي تبديليون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ '''صوبائي خودمختياري''' ۽ '''سنڌي سڃاڻپ''' وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست ==== صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ [[سنڌي ٻولي]] جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو. 1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت '''''سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972''''' منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |publisher=Government of Sindh |year=1972}}</ref> ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو. ==== ثقافتي بحالي ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي ادبي سنگت]]، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا. [[شيخ اياز]]، [[محمد ابراهيم جويو]] ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي. ===== 1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا ===== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#eef5e9;" | ون يونٽ ختم؛ '''سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال''' ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 7 ڊسمبر 1970ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 17 ڊسمبر 1970ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 16 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ [[بنگلاديش]] جو قيام. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 20 ڊسمبر 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] سنڌ جو گورنر مقرر. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 مئي 1972ع''' | style="background:#eef5e9;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |} ==== تاريخي اهميت ==== 1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ '''ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ''' جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو. 1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو. === 1972ع کان 1988ع تائين وارو دور === ''(1972ع–1988ع)'' [[فائل:Zulfikar Ali Bhutto Portrait (cropped).jpg|thumb|220px|ساڄو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو گهرو اثر رهيو.]] 1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي چونڊيل صوبائي حڪومت، [[1973ع جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ [[تحريڪ بحالي جمهوريت|تحريڪ بحالي جمهوريت]] سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت ==== [[ممتاز علي ڀٽو]] 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== 1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا ==== 10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي [[1973ع جو آئين|آئين]] نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> 1973ع جي آئين سان [[سنڌ اسيمبلي]] کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا. آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> ==== غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت ==== ڊسمبر 1973ع ۾ [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan: Background Notes |publisher=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/pakistan/151007.htm}}</ref> ==== 1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو ==== مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي [[پاڪستان قومي اتحاد]] چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] ''آپريشن فيئر پلي'' ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي. ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[سيد غوث علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر علي غلام قاضي]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 1988ع – 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Chief Ministers of Sindh}}</ref> ==== گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور ==== 1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#eaf2f8;" | 1972ع–1973ع | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رعنا لياقت علي خان|بيگم رعنا لياقت علي خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1973ع–1976ع | style="background:#e2f0d9;" | آئيني صوبائي گورنر |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[نواب دلاور خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 1976ع–1977ع | style="background:#eef5e9;" | ڀٽو دور جو آخري مرحلو |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[عبدالقادر شيخ|جسٽس عبدالقادر شيخ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1977ع–1978ع | style="background:#e2f0d9;" | مارشل لا جي شروعاتي دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[ايس. ايم. عباسي|ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي]] | style="background:#eaf2f8;" | 1978ع–1984ع | style="background:#eef5e9;" | فوجي انتظام |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[جهانداد خان|ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1984ع–1987ع | style="background:#e2f0d9;" | فوجي / عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 1987ع–جون 1988ع | style="background:#eef5e9;" | ضياءُ دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | جون–سيپٽمبر 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري دور |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Governors of Sindh}}</ref> ==== عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ ==== 1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت '''[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]''' جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh}}</ref> 1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== 1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ ==== 4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Chandio |first=Amir Ali |title=Politics of Sindh under Zia Government}}</ref> [[فائل:Bhutto 1974.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.]] ==== تحريڪ بحالي جمهوريت ==== {{Main|تحريڪ بحالي جمهوريت}} 1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ [[عوامي تحريڪ]] ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.<ref>{{cite book |last=Haqqani |first=Husain |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> ==== 1985ع جون غيرجماعتي چونڊون ==== 1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> 1985ع ۾ 1973ع جو آئين ''روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر'' ۽ پوءِ [[اٺين ترميم]] سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست ==== 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. [[سوويت-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي. شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press}}</ref> 1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم [[آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن]] قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي. 1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ==== تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ ==== 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. [[سنڌي ادبي سنگت]]، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> [[شيخ اياز]]، [[ابراهيم جويو]]، [[رسول بخش پليجو]] ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. ==== سماجي ۽ معاشي تبديليون ==== هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. [[گڊو بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا. ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا. شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا. ==== 1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي ==== 29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم [[محمد خان جوڻيجو]] جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. [[اختر علي غلام قاضي]] مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو. 17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. ==== 1972ع–1988ع جون اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1 مئي 1972ع | style="background:#eef5e9;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1973ع | style="background:#eef5e9;" | 1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | ڊسمبر 1973ع | style="background:#e2f0d9;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1976ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] قائم ڪئي وئي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 اپريل 1979ع | style="background:#eef5e9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1981ع | style="background:#e2f0d9;" | [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1983ع | style="background:#eef5e9;" | ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1984ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1985ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير ٿيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1986ع | style="background:#e2f0d9;" | ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 29 مئي 1988ع | style="background:#eef5e9;" | جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 17 آگسٽ 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 2 ڊسمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. |} === 1988ع کان هاڻوڪي دور تائين === 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو]] [[فائل:Karachi Skyline.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو]] ==== جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع ==== جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ [[قائم علي شاهه]] 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ [[مهاجر قومي موومينٽ]] وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> 1990ع ۾ صدر [[غلام اسحاق خان]] وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ [[آفتاب شعبان ميراڻي]] مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ [[ڄام صادق علي]] نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ==== 1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ [[جي. ايم. سيد]]، [[رسول بخش پليجو]]، [[قادر مگسي]] ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون. 1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ [[مظفر حسين شاهه]] مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ [[عبدالله شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ [[ممتاز علي ڀٽو]] نگران وڏو وزير مقرر ٿيو. 1997ع جي چونڊن کان پوءِ [[لياقت علي جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل [[پرويز مشرف]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع ==== 1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا. ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت '''سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي''' ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. [[علي محمد مهر]] ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ [[ارباب غلام رحيم]] ورتي. هن دور ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي ==== 2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ [[قائم علي شاهه]] اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو. ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.<ref>{{cite web |title=Past Assemblies |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري ==== 2010ع ۾ [[ارڙهين آئيني ترميم]] پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو. ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ'''، '''سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ'''، '''سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ'''، '''سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ''' ۽ '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ''' شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |website=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ۽ قانوني ادارا ==== [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي. 1994ع ۾ '''سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي''' کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Judicial Academy Act |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=1994 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو. 2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو. ==== سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / جماعت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[آفتاب شعبان ميراڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ڄام صادق علي]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع | style="background:#eef5e9;" | شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مظفر حسين شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | اتحادي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي مدد شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[عبدالله شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[لياقت علي جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff;" | '''گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي محمد مهر]] | style="background:#f4f8fc;" | ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ارباب غلام رحيم]] | style="background:#eaf2f8;" | جون 2004ع – نومبر 2007ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ (ق) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 2007ع – اپريل 2008ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 2008ع – مارچ 2013ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[زاهد قربان علوي]] | style="background:#f4f8fc;" | مارچ–مئي 2013ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[فضل الرحمان]] | style="background:#eaf2f8;" | جون–آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مقبول باقر]] | style="background:#eaf2f8;" | آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |} <ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع تائين [[مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.<ref>{{cite web |title=Our Team |url=https://cm.sindh.gov.pk/chief-ministers-team |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 1988ع کان سنڌ جا گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |+ '''1988ع کان سنڌ جا گورنر''' |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | نمبر ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو سنڀالڻ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو ڇڏڻ ! style="background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / مختصر نوٽ |- | style="background:#eaf2f8;" | 18 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 5 جنوري 1987ع | style="background:#eef5e9;" | 23 جون 1988ع | style="background:#fdf2e9;" | 1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو |- | style="background:#d6eaf8;" | 19 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 24 جون 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي |- | style="background:#eaf2f8;" | 20 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[قادرالدين احمد|جسٽس قادرالدين احمد]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | 18 اپريل 1989ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 21 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[فخرالدين جي. ابراهيم|جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 اپريل 1989ع | style="background:#e2f0d9;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ جج ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#eef5e9;" | 18 جولاءِ 1993ع | style="background:#fdf2e9;" | پهريون دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 23 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[حڪيم محمد سعيد]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#fbe5d6;" | تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#eef5e9;" | 21 مئي 1995ع | style="background:#fdf2e9;" | ٻيو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 24 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪمال الدين اظفر]] | style="background:#f4f8fc;" | 22 مئي 1995ع | style="background:#e2f0d9;" | 16 مارچ 1997ع | style="background:#fbe5d6;" | سياستدان ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 25 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[معين الدين حيدر|ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر]] | style="background:#eaf2f8;" | 17 مارچ 1997ع | style="background:#eef5e9;" | 17 جون 1999ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر |- | style="background:#d6eaf8;" | 26 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ممنون حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جون 1999ع | style="background:#e2f0d9;" | 12 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 27 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عظيم دائودپوٽو|ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#eef5e9;" | 24 مئي 2000ع | style="background:#fdf2e9;" | فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 28 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ميان سومرو]] | style="background:#f4f8fc;" | 25 مئي 2000ع | style="background:#e2f0d9;" | 26 ڊسمبر 2002ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 29 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عشرت العباد خان|ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 27 ڊسمبر 2002ع | style="background:#eef5e9;" | 10 نومبر 2016ع | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8;" | 30 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[سعيد الزمان صديقي|جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي]] | style="background:#f4f8fc;" | 11 نومبر 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 جنوري 2017ع | style="background:#fbe5d6;" | اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان |- | style="background:#eaf2f8;" | 31 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد زبير]] | style="background:#eaf2f8;" | 2 فيبروري 2017ع | style="background:#eef5e9;" | 3 آگسٽ 2018ع | style="background:#fdf2e9;" | مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 32 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[عمران اسماعيل]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | 18 اپريل 2022ع | style="background:#fbe5d6;" | پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#fff2cc;" | — | style="background:#fff2cc; text-align:right; padding:7px;" | [[آغا سراج دراني]] | style="background:#fff2cc;" | 20 اپريل 2022ع | style="background:#fff2cc;" | 9 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#ffe699;" | '''قائم مقام گورنر'''؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#eaf2f8;" | 34 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪامران ٽيسوري|محمد ڪامران خان ٽيسوري]] | style="background:#eaf2f8;" | 10 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#eef5e9;" | 12 مارچ 2026ع | style="background:#fdf2e9;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر |- | style="background:#d9ead3;" | 35 | style="background:#d9ead3; text-align:right; padding:7px;" | '''[[محمد نهال هاشمي|سيد محمد نهال هاشمي]]''' | style="background:#d9ead3;" | '''13 مارچ 2026ع''' | style="background:#d9ead3;" | '''عهدي تي موجود''' | style="background:#b6d7a8;" | '''سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] سان لاڳاپيل''' |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Jailed PA speaker becomes acting Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1685798 |work=Dawn |date=20 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Tessori sacked as PML-N stalwart Nehal Hashmi made Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1981494 |work=Dawn |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گورنر ==== گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور [[عشرت العباد خان]] ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018ع کان 2022ع تائين [[عمران اسماعيل]]، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين [[ڪامران ٽيسوري]] گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي [[محمد نهال هاشمي]] سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.<ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ شهري سياست ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، پاڪستان پيپلز پارٽي، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو. [[فائل:Sindh Assembly 2018.svg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي]] ==== آبادي ۽ شهريڪاري ==== 1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو. ==== تعليم ==== 1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي. 2013ع ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ''' منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي. تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 Sindh – Education |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |publisher=UNICEF |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== صحت ==== صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |publisher=UNICEF |date=16 July 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2020ع جي [[ڪووڊ-19 وبا]] سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا. ==== ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ ==== 1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ '''[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق == جاگرافي == {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ جو قدرتي منظر]] [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|250px|ساڄو|سنڌ جو نقشو]] سنڌ [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ جي ڪل ايراضي '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي.<ref>{{cite web |title=Social Indicators of Pakistan 2021 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/social_statistics/publications/Social_Indicators_of_Pakistan_2021.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اوڀر ۾ [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ [[رڻ ڪڇ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر [[سنڌو درياهه]] آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ [[هيٺيون سنڌو طاس|هيٺين سنڌو طاس]] جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === طبعي بناوت === [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي]] [[فائل:Mangrove Forest Sindh.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌو ڊيلٽا]] ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي]] طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو]]، وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي پٽي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ [[مينگروو]] ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً '''5 ملين هيڪٽر''' آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/SindhWaterPolicy |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي معيشت ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو]] === روايتي جاگرافيائي ڀاڱا === سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * [[سرو، سنڌ|سرو]] — اتر سنڌ؛ * [[سنڌ جو وچولو|وچولو]] — وچ سنڌ؛ * [[لاڙ، سنڌ|لاڙ]] — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛ * [[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛ * [[ٿر]] ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ. هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref> === سنڌوءَ جو ميداني علائقو === سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا. سنڌ ۾ '''ڪچو''' انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' سڏيو وڃي ٿو. اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو '''ڪڇو''' يا '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Topography of Dadu District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-dadu/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ريگستان === [[فائل:Thar desert in cloudy weather.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي]] [[فائل:The Thar Desert.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جون وارياسي ڀٽون]] سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! ريگستان ! لڳ ڀڳ ايراضي ! اهم علائقا ! خاصيتون |- | [[ٿر ريگستان]] | وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | هندستان جي [[راجستان]] تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت |- | [[نارا ريگستان]] | تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' | خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا | تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون ''پٽ'' نما زمينون<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> |- | [[اڇڙو ٿر]] | تقريباً '''4,800 چورس ڪلوميٽر''' | خاص طور [[سانگهڙ ضلعو]]، [[کپرو تعلقو]]، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا | اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب ''اڇڙو ٿر'' سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> |} === ٿر ريگستان === [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار [[راجستان]] جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن. ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا. === نارا ريگستان === [[نارا ريگستان]] سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ ''پٽ'' نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === اڇڙو ٿر === [[اڇڙو ٿر]]، جنهن کي ''اڇو ريگستان'' پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. [[چوٽياري ذخيرو]] هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Socio Economic Assessment Study |url=https://www.wwf.org.pk/foreverindus/pdf/socioeconomic_assessment_07.pdf |publisher=WWF-Pakistan |year=2008 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبل ۽ جابلو علائقا === سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان [[گنجو ٽڪر]] هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === کيرٿر جبلن جو سلسلو === [[فائل:Kirthar Mountains.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]]؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي]] [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]] سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بلند مقام ==== [[فائل:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|230px|ساڄو|[[ڪتي جي قبر]]، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي]] سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ '''ڪُتي جي قبر''' نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Topography of Kamber-Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي ''بلند ترين چوٽي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. ==== گورک هِل ==== [[فائل:Gorakh Hill.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[گورک هل]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ]] [[گورک هل]] دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً '''5,688 فوٽ''' (1,734 ميٽر) آهي.<ref>{{cite news |title=A lesser hill station |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station |work=Dawn |date=30 May 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي. === ڪارونجهر === [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]]] [[ڪارونجهر]] جون ٽڪريون [[ننگرپارڪر]]، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن. === گنجو ٽڪر === [[گنجو ٽڪر]] [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي. === ارضيات === سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. === ميداني علائقا === [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.]] سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا. سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي. [[فائل:Indus river Sukkur barrage sunset.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[سکر بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.]] ==== ڪچو ۽ پڪو ==== سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور '''ڪچو''' چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا. حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي. === ڪاڇو === [[فائل:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو]] [[ڪاڇو]] سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي. [[فائل:Women in Sindh.jpg|thumb|280px|ساڄو|اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي]] ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران [[نائي گاج]]، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا ''واڪرن'' ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Water resource management in 'kutcha' areas |url=https://www.dawn.com/news/25070/water-resource-management-in-kutcha-areas |work=Dawn |date=5 March 2002 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.<ref>{{cite news |title=Major drains across Kachho belt flooded amid downpour |url=https://www.dawn.com/news/1763877 |work=Dawn |date=10 July 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Flooding in Sindh's Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range |url=https://www.dawn.com/news/1855992 |work=Dawn |date=31 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين === [[فائل:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي]] [[فائل:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|250px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.]] ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو [[منڇر ڍنڍ]] سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[نائي گاج]] سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا === سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار [[سنڌو ڊيلٽا]] جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا. هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. === سامونڊي پٽي === {{Main|سنڌ جو سامونڊي ڪنارو|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Coast of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ڀرسان [[عربي سمنڊ]] جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.]] سنڌ جو سامونڊي ڪنارو [[عربي سمنڊ]] جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''350 ڪلوميٽر''' آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://scda.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Coastal Development Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام [[سر ڪريڪ]] تائين وڃي ٿو. === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو ڊيلٽا}} [[سنڌو ڊيلٽا]] سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.<ref name="SFD-mangroves"/> ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.<ref name="SFD-mangroves"/> === ٻيٽ === [[فائل:Manora Karachi.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[منهوڙو]]، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ]] [[فائل:Karachi, Charna Island.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[چرنا ٻيٽ]]، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.]] [[فائل:Charna Island Karachi Arabian Sea.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[عربي سمنڊ]] ۾ [[چرنا ٻيٽ]] جو منظر.]] سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ [[منهوڙو]]، [[بابا ٻيٽ]]، [[ڀٽ ٻيٽ]]، [[بُنڊل ٻيٽ]] ۽ [[بُڊو ٻيٽ]] شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي. سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == آبهوا == {{Main|سنڌ جي آبهوا}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|ساڄو|[[جيڪب آباد ضلعو]]، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.]] سنڌ جي آبهوا مجموعي طور '''گرم، خشڪ کان نيم خشڪ''' نوعيت جي آهي، پر [[عربي سمنڊ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[ٿر ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]]، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''128.8 ملي ميٽر''' آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي آبهوا تي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسو|ڏکڻ ايشيائي چوماسي]]، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت [[ڏڪار]]، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === علائقائي موسمي فرق === روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي '''[[سرو، سنڌ|سرو]]'''، '''[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]''' ۽ '''[[لاڙ، سنڌ|لاڙ]]''' جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي. '''مٿين سنڌ'''، خاص طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment – Jacobabad |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/603581508344261114/pdf/SFG3674-EA-P154987-Box405303B-PUBLIC-Disclosed-10-18-17.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|کاٻو|سنڌ ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.]] '''وچ سنڌ''' ۾ [[سکر]]، [[نوابشاهه|شهيد بينظير آباد]]، [[سانگهڙ]]، [[مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو. '''هيٺين سنڌ''' يا لاڙ، جنهن ۾ [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي. [[گورک هل]]، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو. === موسمياتي کاتو === {{Main|پاڪستان موسميات کاتو}} سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني [[پاڪستان موسميات کاتو]] ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن. موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Provincial Disaster Management Authority Sindh |url=https://pdma.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون موسمون === سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي. '''سيارو''' عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون. '''بهار''' نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي. '''اونهارو''' اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects |publisher=World Bank |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/9fecf962-d3ad-5cec-909e-af3e7539dc02/download |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چوماسي وارو عرصو''' عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو. === سنڌ جو چوماسو === [[فائل:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|300px|ساڄو|آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.]] سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan (MODIS 2020-10-11) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_(MODIS_2020-10-11).jpg |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Still submerged, nearly six months on from the initial flooding (5330445429).jpg|thumb|300px|کاٻو|2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.]] چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان '''درياهي ٻوڏ''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات '''شهري ٻوڏ''' پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب '''اوچتي ٻوڏ''' پڻ اچي سگهي ٿي. === برسات === سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/478491468146962443/pdf/E15030vol-08.pdf |publisher=World Bank |year=2007 |access-date=24 August 2026}}</ref> بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي. === سامونڊي اثر === [[عربي سمنڊ]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. === گرمي جون لهرون === سنڌ ۾ [[گرمي جي لهر|گرمي جون لهرون]] اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. [[ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر]] دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سامونڊي طوفان === سنڌ جي ساحلي پٽي [[عربي سمنڊ]] ۾ ٺهندڙ [[مداري طوفان|مداري طوفانن]] ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن. 2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان '''اسنا''' سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon 2024 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2025/03/11/monsoon-2024-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=11 March 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === [[موسمي تبديلي]] سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=29 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا ۽ قدرتي نباتات === سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[ٻير]]، [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]] جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]] جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ [[مينگروو]] ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نباتات ۽ حياتيات == {{Main|سنڌ جي نباتات|سنڌ جي حيوانات}} [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img04.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ ''يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا''؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.]] سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ [[سنڌو درياهه]] جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[نارا ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، [[سنڌو ڊيلٽا]] جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه ماحولياتي نظام === سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.<ref>{{cite web |title=Kirthar National Park |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kirthar_National_Park |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.]] === نباتات === سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ [[ٻٻر]]، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار]]، [[ڦوڳ]]، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، ''Euphorbia'' جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ [[نم]]، [[انب]]، [[ڄمون]]، [[گدامڙي]]، [[سھانجڻو]]، [[بڙ]]، [[پپل]]، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن. ==== سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا |- style="background:#66BB6A; color:white; text-align:center;" ! سنڌي نالو ! سائنسي نالو ! مکيه ماحول ! حيثيت / اهميت |- | [[ڪنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ |- | [[ٻٻر]] | ''Vachellia nilotica'' (''Acacia nilotica'') | دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا | ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ |- | لئي / آسري | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين | لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ |- | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا | ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال |- | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | ٿر ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو وڻ |- | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا | ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور |- | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ميدان ۽ خشڪ علائقا | ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ |- | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | آباد ۽ شهري علائقا | ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام |- | [[ديوي (وڻ)|ديوي / ولائتي ڪنڊي]] | ''Prosopis juliflora'' | شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا | متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل |- | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ | سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس |} === ٻيلا === {{Main|سنڌ جا ٻيلا}} سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، [[سنڌو درياهه]]، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام '''دريائي ٻيلا'''، '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ '''[[مينگروو]] ٻيلا''' آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhforests.gov.pk/page-faq |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[لئي]]، [[ٻير]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]] ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Fauna and Flora of Sindh |url=https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== دريائي ٻيلا ==== [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي '''دريائي ٻيلا''' يا مقامي طور '''ڪچي جا ٻيلا''' چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً '''241,198 هيڪٽر''' آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور [[ٻٻر]] (''Vachellia nilotica''؛ اڳ ''Acacia nilotica'') سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي. ==== آبپاشي وارا ٻيلا ==== سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.<ref name="SFD-irrigated">{{cite web |title=Irrigated Plantations |url=https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ '''82,195 هيڪٽر''' آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ [[ٻٻر]]، [[يوڪلپٽس]]، [[ٽالهي]] يا شيشم (''Dalbergia sissoo'')، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="SFD-irrigated"/> آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي. ==== مينگروو ٻيلا ==== {{Main|سنڌ جا مينگروو ٻيلا|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Mangrove-Keti Bundar.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪيٽي بندر]] جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول]] سنڌ جا [[مينگروو]] ٻيلا [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي ڪريڪن ۽ [[ڪراچي]] جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |url=https://iucn.org/story/202507/international-day-conservation-mangrove-ecosystem-message-mr-mahmood-akhtar-cheema |publisher=IUCN |date=26 July 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً '''600,000 هيڪٽر''' تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SFD-mangroves">{{cite web |title=Mangroves |url=https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس '''اڇو تمر''' (''ايويسينيا مرينا'') آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ ''رائزو فورا ميوڪروناٽا''، ''سيريوپس ٽيگل'' ۽ ''ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم'' پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ''ايويسينيا مرينا'' جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.<ref name="SFD-mangroves"/><ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=World Environment Day – Defenders of the Coast |url=https://www.wwfpak.org/take_action/world_environment_day |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، [[آءِ يو سي اين]]، [[ورلڊ وائيڊ فنڊ فار نيچر|ڊبليو ڊبليو ايف]] ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Mangrove restoration begins on Karachi coast |url=https://iucn.org/story/202606/mangrove-restoration-begins-karachi-coast |publisher=IUCN |date=5 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار ==== سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]]، [[ڪاڇو]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]]، [[ٻير]]، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن. اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا. ==== سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري ==== سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ [[ديوي (وڻ)|ديوي]] (''Prosopis juliflora'')، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون. ==== ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ ==== سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام |- style="background:#66BB6A; color:white;" ! ٻيلائي نظام ! اهم هنڌ ! اندازي / سرڪاري ايراضي ! اهم نباتات ! ماحولياتي اهميت |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | دريائي ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا | style="background:#E0F2F1;" | تقريباً 241,198 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | آبپاشي وارا ٻيلا | style="background:#DCEDC8;" | بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾ | style="background:#B2DFDB;" | تقريباً 82,195 هيڪٽر | style="background:#FFECB3;" | ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | مينگروو ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل | style="background:#E0F2F1;" | ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه | style="background:#DCEDC8;" | ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان | style="background:#B2DFDB;" | متفرق ۽ وسيع علائقو | style="background:#FFECB3;" | ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش |} <ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref name="SFD-irrigated"/> <ref name="SFD-mangroves"/> === حيوانات === {{Main|سنڌ جي حيوانات}} سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ٿڻائتا ==== [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img09.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.]] سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، [[ڪارو هرڻ]]، [[ڦاڙهو]]، جهنگلي سوئر، بگھڙ، [[گدڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار چراخ]]، جهنگ ٻلو، [[ڪاراڪل]]، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ آئيبيڪس]] (''Capra aegagrus blythi'') سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. تاريخي طور سنڌ ۾ [[ايشيائي چيتو]] ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن. ==== سنڌو ٻلهڻ ==== {{Main|سنڌو درياهه جي ٻلهڻ}} [[فائل:Indus river Dolphin , The National Aquatic Animal of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'')، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.]] [[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'') سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan National Report to UNCED 1992 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1991-001.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite report |title=Report of the Workshop on the Conservation of the Ganges River Dolphin and Indus River Dolphin |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/SSC-OP-023.pdf |publisher=IUCN Species Survival Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو. === پکي === سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ [[مرڪزي ايشيائي فلائي وي]] سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا. [[هاليجي ڍنڍ]] ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Haleji Lake – Ramsar Site |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RAM/RAM_018_PK_en.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪينجهر ڍنڍ]] پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن. [[هوبره تلور]] ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي. === رڙهندڙ جانور === سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ [[واڳون]] شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[واڳون]] (''Crocodylus palustris'') سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.<ref>{{cite report |title=Crocodiles: An Action Plan for their Conservation |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/1992-008.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[انڊين ڪوبرا]]، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ''ساهه چوسڻ''. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي. ==== سامونڊي ڪُميون ==== ڪراچيءَ جي [[هاڪس بي]] ۽ [[سينڊزپٽ]] سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ [[سائي سامونڊي ڪُمي]] (''Chelonia mydas'') سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.<ref>{{cite web |title=Marine turtles |url=https://www.wwfpak.org/our_work_/biodiversity/marine_turtles/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان]] [[هاڪس بي]] کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=WWF Blog – Green turtle nesting at Hawks Bay |url=https://www.wwfpak.org/knowledge_hub_/wwf_blog/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> زيتوني رڊلي ڪُمي (''Lepidochelys olivacea'') پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي. === مڇيون ۽ آبي حيات === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ [[عربي سمنڊ]]، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون. ==== پلو ==== [[پلو]] يا هلسا (''Tenualosa ilisha'') سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي. سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. === ڍنڍون ۽ آبي زمينون === سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[ڊريگهه ڍنڍ]]، [[ديھ اڪرو-II]]، [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ [[سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو]] سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منڇر ڍنڍ]] تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي. === حياتياتي تحقيق جي تاريخ === سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا. 20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ''ڪل جنسن'' جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.<ref>ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، 1982ع.</ref> === جهنگلي حيات جو تحفظ === سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن. حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ [[موسمي تبديلي]] آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Participatory Conservation Plans for the Indus Delta |url=https://www.wwfpak.org/?384599/Speakers-term-conservation-plans-essential-for-the-protection-of-threatened-wildlife-and-coastal-resources= |publisher=WWF-Pakistan |date=3 April 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> == سياسي نظام == {{Main|سنڌ حڪومت|سنڌ جي سياست}} [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.]] سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام [[پاڪستان جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير]]، صوبائي ڪابينا، [[سنڌ جو گورنر|گورنر]]، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن. آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1431341153_169.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |at=Articles 129–130 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا. === صوبائي حڪومتي نظام === سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز [[ڪراچي]] ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ [[سيد مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sindh Cabinet |url=https://cm.sindh.gov.pk/sindh-cabinet |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Syed Murad Ali Shah Cabinet.jpg|[[سيد مراد علي شاهه]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير سنڌ]] <!-- گورنر سيد نهال هاشمي جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- اسپيڪر سيد اويس قادر شاهه جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- چيف جسٽس جسٽس ظفر احمد راجپوت جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> </gallery> === گورنر === {{Main|سنڌ جو گورنر}} [[سنڌ جو گورنر]] وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا. مارچ 2026ع ۾ [[سيد محمد نهال هاشمي]] کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.<ref>{{cite web |title=President approves appointment of Nehal Hashmi as Governor of Sindh |url=https://www.radio.gov.pk/12-03-2026/president-approves-appointment-of-nehal-hashmi-as-governor-sindh |publisher=Radio Pakistan |date=12 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Nehal Hashmi takes oath as Governor of Sindh |url=https://radio.gov.pk/13-03-2026/nehal-hashmi-sworn-in-as-sindh-governor |publisher=Radio Pakistan |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === وڏو وزير === {{Main|سنڌ جو وڏو وزير}} وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[سيد مراد علي شاهه]] ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ صوبائي اسيمبلي === {{Main|سنڌ صوبائي اسيمبلي}} [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي.]] سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ '''168 ميمبر''' آهن، جن مان '''130 عام سيٽون'''، '''29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون''' ۽ '''9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون''' آهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |at=Article 106 seat allocation |access-date=24 August 2026}}</ref> عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر === اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو. 25 فيبروري 2024ع تي [[سيد اويس قادر شاهه]] سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان [[اينٿوني نويد]] ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Speaker – Syed Awais Qadir Shah |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر === سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر '''ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني''' هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#4A235A; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر |- ! style="background:#6C3483; color:white;" | نمبر ! style="background:#2874A6; color:white;" | اسپيڪر ! style="background:#148F77; color:white;" | مدت ! style="background:#B9770E; color:white;" | تاريخي نوٽ |- | style="background:#F4ECF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني]] | style="background:#E8F6F3;" | 28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد ميران محمد شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1938ع – 1948ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو |- | style="background:#F4ECF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[مير غلام علي ٽالپر]] | style="background:#D5F5E3;" | 14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ وارو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[پير قربان علي شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غلام رسول خان کيهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[عبدالله حسين هارون]] | style="background:#D5F5E3;" | 6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد عبدالله شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[عبدالرزاق خان]] | style="background:#E8F6F3;" | 5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غوث بخش خان مهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 1993ع – 1997ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نواب مرزا (وڪيل)|نواب مرزا]] | style="background:#E8F6F3;" | 1997ع – 1998ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 2002ع – 2007ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ٻيو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نثار احمد کهڙو]] | style="background:#E8F6F3;" | 2008ع – 2013ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#D5F5E3;" | 2013ع – 2018ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 2018ع – 2023ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ٻيو مسلسل اسيمبلي دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد اويس قادر شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 25 فيبروري 2024ع – موجوده | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | موجوده اسپيڪر |} <ref>{{cite web |title=Speaker’s of Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Speakers.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Speaker |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === موجوده سياسي جوڙجڪ === سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] وٽ 37، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] وٽ هڪ ميمبر درج آهي.<ref>{{cite web |title=Party Composition – 2024 till date |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#922B21; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ |- ! style="background:#B03A2E; color:white;" | سياسي جماعت / حيثيت ! style="background:#1F618D; color:white;" | موجوده ميمبر ! style="background:#117A65; color:white;" | پارلياماني حيثيت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | style="background:#D6EAF8;" | 117 | style="background:#D5F5E3;" | حڪومتي اڪثريت |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | style="background:#AED6F1;" | 37 | style="background:#ABEBC6;" | مخالف ڌر جي وڏي جماعت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | style="background:#D6EAF8;" | 5 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | آزاد | style="background:#AED6F1;" | 3 | style="background:#ABEBC6;" | آزاد ميمبر |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | style="background:#D6EAF8;" | 1 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |} <ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === وفاق سان تعلق === سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن. وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو [[قومي مالياتي ايوارڊ]] تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن. === چونڊ نظام === سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === قومي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ لاءِ [[قومي اسيمبلي پاڪستان|قومي اسيمبلي]] جون '''61 عام سيٽون''' مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون '''14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون''' صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً '''913,052''' مقرر ٿي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === صوبائي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ صوبائي اسيمبلي جون '''130 عام چونڊ تڪ''' آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً '''428,432''' ماڻهو هئي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني حڪومتي نظام === {{Main|سنڌ ۾ مڪاني حڪومت}} سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع''' ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 – Schedule II |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Local Government (Third Amendment) Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |date=2 October 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ === [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | سربراهه ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#EAF2F8;" | ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | style="background:#EEF5E9;" | وڏي ميٽروپوليٽن شهر | style="background:#F3E5F5;" | ميئر | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪارپوريشن | style="background:#E2F0D9;" | وڏا شهري علائقا | style="background:#EADCF0;" | ميئر / چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ضلعي ڪائونسل | style="background:#EEF5E9;" | ڳوٺاڻو ضلعي علائقو | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | وچولي درجي جا شهر | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ٽائون ڪميٽي | style="background:#EEF5E9;" | ننڍا شهر ۽ قصبا | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون |- | style="background:#D6EAF8;" | يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | پاڙي يا ڳوٺن جي سطح | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون |} <ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون === [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments – Karachi |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميونسپل ڪارپوريشنون === سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن. === ترقياتي اٿارٽيون === سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون. [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.<ref>{{cite web |title=How KDA was Established |url=https://kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Khadim%20Magazine/October-2018/054-Karachi%20Civic%20Centre.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Lyari Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون |- ! style="background:#76448A; color:white;" | اٿارٽي ! style="background:#2874A6; color:white;" | علائقو ! style="background:#148F77; color:white;" | بنيادي ڪم |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | لاڙڪاڻو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي |} === پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون === 2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Acts 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا. === صوبائي اليڪشن ڪميشن === [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر '''اعجاز انور چوهان''' آهي.<ref>{{cite web |title=ECP Officers – Provincial Election Commissioner Sindh |url=https://ecp.gov.pk/index.php/notifications/officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Telephone Numbers and Office Addresses – Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سياسي تنظيمون === سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون === سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن. === غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم |- ! style="background:#148F77; color:white;" | شعبو ! style="background:#2874A6; color:white;" | عام سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | تعليم | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | صحت | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | غربت ۽ روزگار | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | انساني حق | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماحوليات | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | آفتن جي امداد | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي |} == انتظامي ورهاست == {{Main|سنڌ جون انتظامي ورهاستون}} [[فائل:Pakistan Sindh districts map.svg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.]] سنڌ [[پاڪستان]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ '''6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون''' موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.<ref name="SindhCensusReport2023">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي [[ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار [[ڊپٽي ڪمشنر]] هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي '''55,696,147''' هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ '''53.97 سيڪڙو آبادي شهري''' هئي.<ref name="SindhCensus2023">{{cite report |title=Population and Housing Census 2023: Provincial Census Report – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊويزنون === [[فائل:Sindh-Divisions-Map.png|thumb|300px|کاٻو|سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي]] سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]، [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر ڊويزن|سکر]] آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="SindhCensus2023" /> شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي '''92.57 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.<ref name="SindhCensus2023" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#174A7E; color:white; font-size:115%;" | '''سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#4472C4; color:white;" ! ڊويزن ! انتظامي مرڪز ! ضلعا ! آبادي 2023ع ! آبادي 2017ع ! شهري آبادي % |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[ڪراچي]] | 7 | 20,382,881 | 16,024,894 | 92.57% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 9 | 11,659,246 | 10,596,049 | 37.28% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[لاڙڪاڻو]] | 5 | 7,093,706 | 6,190,926 | 30.63% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سکر ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[سکر]] | 3 | 6,010,041 | 5,542,270 | 33.92% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[نوابشاهه]] | 3 | 5,930,649 | 5,275,426 | 29.27% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[ميرپورخاص]] | 3 | 4,619,624 | 4,224,945 | 19.38% |- style="background:#FFF2CC; font-weight:bold;" | سنڌ | [[ڪراچي]] | 30 | 55,696,147 | 47,854,510 | 53.97% |} <ref name="SindhCensus2023" /> === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.<ref name="SindhCensusReport2023" /> ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.<ref name="PBSdistrict2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! ڊويزن ! ضلعو ! صدر مقام ! آبادي 2023ع |- | 1 || style="background:#D9EAF7;" rowspan="9"| [[حيدرآباد ڊويزن]] || [[بدين ضلعو|بدين]] || [[بدين]] || 1,947,081 |- | 2 || [[دادو ضلعو|دادو]] || [[دادو، پاڪستان|دادو]] || 1,742,320 |- | 3 || [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] || 2,432,540 |- | 4 || [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي]] || 1,117,308 |- | 5 || [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] || [[مٽياري]] || 849,383 |- | 6 || [[سجاول ضلعو|سجاول]] || [[سجاول]] || 839,292 |- | 7 || [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] || [[ٽنڊو الهيار]] || 922,012 |- | 8 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] || [[ٽنڊو محمد خان]] || 726,119 |- | 9 || [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] || [[ٺٽو]] || 1,083,191 |- | 10 || style="background:#E2F0D9;" rowspan="7"| [[ڪراچي ڊويزن]] || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] || [[ڪراچي]] || 3,822,325 |- | 11 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] || [[ڪراچي]] || 3,950,031 |- | 12 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] || [[ڪراچي]] || 2,329,764 |- | 13 || [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] || [[ڪراچي]] || 2,679,380 |- | 14 || [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] || [[ڪياماڙي]] || 2,068,451 |- | 15 || [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || [[ڪورنگي]] || 3,128,971 |- | 16 || [[ملير ضلعو|ملير]] || [[ملير]] || 2,403,959 |- | 17 || style="background:#FCE4D6;" rowspan="5"| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] || [[جيڪب آباد]] || 1,174,097 |- | 18 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] || [[قمبر]] || 1,514,869 |- | 19 || [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || 1,233,957 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || 1,784,453 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] || [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] || 1,386,330 |- | 22 || style="background:#E4DFEC;" rowspan="3"| [[ميرپورخاص ڊويزن]] || [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || 1,681,386 |- | 23 || [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] || [[مٺي]] || 1,778,407 |- | 24 || [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] || [[عمرڪوٽ]] || 1,159,831 |- | 25 || style="background:#FFF2CC;" rowspan="3"| [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] || [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] || [[نوشهروفيروز]] || 1,777,082 |- | 26 || [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] || [[سانگهڙ]] || 2,308,465 |- | 27 || [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] || [[نوابشاهه]] || 1,845,102 |- | 28 || style="background:#DDEBF7;" rowspan="3"| [[سکر ڊويزن]] || [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] || [[ميرپور ماٿيلو]] || 1,772,609 |- | 29 || [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] || [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] || 2,597,535 |- | 30 || [[سکر ضلعو|سکر]] || [[سکر]] || 1,639,897 |} <ref name="PBSdistrict2023" /> === انتظامي ڍانچو === صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ '''5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون''' درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست === سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.<ref name="SindhCensus2023" /> شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.<ref name="PBSdistrict2023" /> === سنڌ جا وڏا شهر === {{Main|سنڌ جا شهر}} [[ڪراچي]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ '''شهري آبادي (urban locality)''' جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست جي تاريخ === سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} == زرعي معيشت== {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} [[فائل:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|thumb|300px|ساڄو|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي.]] سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ [[زراعت]] بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته [[ٿر ريگستان|ٿر]]، [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ '''4.87 ملين هيڪٽر''' زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ [[انب]]، [[کجور]]، [[ڪيلو]]، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/agriculture-statistics |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً '''1.20 ملين هيڪٽر'''، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ === سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.]] === اهم فصل === سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪپهه]] ۽ [[ڪمند]] آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2e7d32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم فصل |- ! style="background:#1b5e20; color:white; padding:7px;" | فصل ! style="background:#33691e; color:white; padding:7px;" | زرعي موسم ! style="background:#558b2f; color:white; padding:7px;" | اهم علائقا ! style="background:#827717; color:white; padding:7px;" | بنيادي استعمال / اهميت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪڻڪ]] | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا | style="background:#fffde7; text-align:right;" | بنيادي خوراڪي اناج |- | style="background:#c8e6c9;" | [[چانور]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪ ۽ برآمد |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪپهه]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور | style="background:#fffde7; text-align:right;" | ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال |- | style="background:#c8e6c9;" | [[ڪمند]] | style="background:#dcedc8;" | سالياني / خريف سان لاڳاپيل | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ٻاجهري]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[جوئر]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | اناج ۽ جانورن جو چارو |- | style="background:#e8f5e9;" | [[سرنهن]] ۽ ڪينولا | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | مٿين ۽ وچين سنڌ | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪي تيل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[سورج مُکي]] | style="background:#dcedc8;" | مختلف پوک جا دور | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪي تيل |} <ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪڻڪ === [[ڪڻڪ]] سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === چانور === [[فائل:Recently sown paddy fields in Sindh, Pakistan, December 2010 (5331068220).jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.]] [[چانور]] سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪپهه === [[ڪپهه]] سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪمند === [[ڪمند]] سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === باغباني === سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. [[ميرپورخاص]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، [[خيرپور]] کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار '''386,973 ٽن'''، ڪيلي جي '''123,263 ٽن''' ۽ کجور جي '''219,925 ٽن''' هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي. === خشڪ ۽ برساتي زراعت === [[فائل:Beautful field of Bajhra and korar in kertee.jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ [[ٿر]] ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.]] سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا ''باراني'' زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي. === مالداري ۽ پولٽري === {{Main|سنڌ ۾ مالداري}} مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو|لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://livestock.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Livestock & Fisheries Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Section 2.22 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا. === ماهيگيري === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي. سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Livestock & Fisheries Department |url=https://livestock.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي === سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت '''[[سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ]]'''، '''[[سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ]]'''، '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]'''، '''[[سنڌ ڪين ڪمشنر]]''' ۽ [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Work of Each Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/work-of-each-dept |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]''' ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ '''[[پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ]]''' کان منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/web/?page_id=10374 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي پاليسي ۽ تبديليون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ '''سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030''' تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن. === زمينداري ۽ آبادگاري === سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن. ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي. === موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا === سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.]] سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم زرعي ادارا === سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. '''[[زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو]]''' فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ '''[[سنڌ آبپاشي کاتو]]''' بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ '''[[لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]]''' مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته '''[[سنڌ خوراڪ کاتو]]''' خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Government Departments |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]]، [[سنڌ ڪين ڪمشنر]]، [[سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس]] جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == صنعت == {{Main|سنڌ جي معيشت|سنڌ ۾ صنعت}} [[فائل:SITE Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سائٽ، ڪراچي|سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي]]؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ]] [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي]] سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[ٽنڊو آدم]]، [[شهيد بينظير آباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]] ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Manufacturing Sector |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ '''34 سيڪڙو''' سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت '''ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي''' جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز === [[ڪراچي]] سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Stock Exchange Limited |url=https://www.psx.com.pk/ |publisher=Pakistan Stock Exchange |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب [[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> === پيداواري صنعت === سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries for June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم پيداواري شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي شعبا |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | شعبو ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | اهم صنعتي مرڪز ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | اهم پيداوار / سرگرمي |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ |- | style="background:#d6eaf8;" | لوهه ۽ اسٽيل | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري |- | style="background:#eaf2f8;" | گاڏين جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس |- | style="background:#d6eaf8;" | دواسازي | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪيميائي ۽ ڀاڻ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون |- | style="background:#d6eaf8;" | پيٽروليم ۽ ريفائننگ | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج |- | style="background:#eaf2f8;" | سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#d6eaf8;" | خوراڪ ۽ مشروبات | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ |- | style="background:#eaf2f8;" | رٻڙ ۽ پلاسٽڪ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان |- | style="background:#d6eaf8;" | چمڙي ۽ لباس | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون |} === ڪپڙي جي صنعت === [[ڪپڙي جي صنعت]] سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ '''600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون''' آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh at a Glance |url=https://business.gos.pk/ |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite web |title=Textile Industry |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي. === اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت === [[فائل:Pakistan Steel Mills.png|thumb|200px|ساڄو|[[پاڪستان اسٽيل ملز]] جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ]] سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو [[پاڪستان اسٽيل ملز]] آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون '''2015ع کان بند''' آهن.<ref>{{cite web |title=National Assembly Question on Pakistan Steel Mills |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/6970931f0c9c1_583.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive Roadmap Finalized for Pakistan Steel Mills Revival |url=https://moip.gov.pk/NewsDetail/ZDg0OGU3YzItYmVlMS00M2MxLWI3YTktMTFjOWIxMTJmZGY2 |publisher=Ministry of Industries and Production |date=9 February 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. === گاڏين جي صنعت === سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا. پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25: Manufacturing and Mining |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance, Government of Pakistan |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quantum Index of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25 |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === دواسازي جي صنعت === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت === ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي. === پيٽروليم ۽ ريفائننگ === سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي]] === سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد === سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي ''غير ڌاتي معدني شين'' جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === رٻڙ ۽ پلاسٽڪ === ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي. === چمڙي جي صنعت === سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي. === سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي === [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Information and Technology |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي بنيادن واري صنعت === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت ==== سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون. ==== چانورن جا ڪارخانا ==== مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن. ==== کنڊ جي صنعت ==== سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== خوراڪ جي پروسيسنگ ==== سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون === وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن. [[ڪراچي]] ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي. === هنري صنعت === {{Main|سنڌي دستڪاري}} سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، [[رلي]]، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن. هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن. === صنعتي اسٽيٽون ۽ زون === [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ]] صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Office Contacts |url=https://site.com.pk/?page_id=927 |publisher=Sindh Industrial Trading Estates Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#7030a0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون |- ! style="background:#5b2c6f; color:white; padding:7px;" | نالو ! style="background:#2874a6; color:white; padding:7px;" | هنڌ ! style="background:#148f77; color:white; padding:7px;" | نوعيت ! style="background:#b9770e; color:white; padding:7px;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ ڪراچي]] | style="background:#eaf2f8;" | ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | منظم صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار |- | style="background:#ebdef0;" | ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا | style="background:#d6eaf8;" | ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا |- | style="background:#f4ecf7;" | پورٽ قاسم صنعتي علائقو | style="background:#eaf2f8;" | بن قاسم، ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | بندرگاهي صنعتي علائقو | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] | style="background:#d6eaf8;" | لانڍي، ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | برآمداتي پروسيسنگ زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار |- | style="background:#f4ecf7;" | [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] | style="background:#eaf2f8;" | خيرپور | style="background:#e8f6f3;" | خاص اقتصادي زون | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] | style="background:#d6eaf8;" | ٺٽو ضلعو | style="background:#d5f5e3;" | سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#f4ecf7;" | نوري آباد صنعتي اسٽيٽ | style="background:#eaf2f8;" | ڄامشورو ضلعو | style="background:#e8f6f3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون |- | style="background:#ebdef0;" | ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ | style="background:#d6eaf8;" | ڄامشورو / ڪوٽڙي | style="background:#d5f5e3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت |} <ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص اقتصادي زون === [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Dhabeji Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/dsez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur & Hyderabad Industrial Enclaves |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-hyderabad-industrial-enclaves-are-central-to-sindhs-economic-future-these-projects-will-strengthen-the-provinces-industrial-base-particularly-in-agro-processing-engineeri/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |date=23 October 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون === [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. [[ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي]] موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.<ref>{{cite web |title=EPZA at a Glance |url=https://epza.gov.pk/epza-at-a-glance/ |publisher=Export Processing Zones Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً '''672.93 ملين آمريڪي ڊالر''' هيون.<ref>{{cite report |title=Project Background – Karachi Export Processing Zone |url=https://epza.gov.pk/wp-content/uploads/2025/09/RFPFIN1.pdf |publisher=Export Processing Zones Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار === [[فائل:Kharachi Port (cropped).JPG|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.]] [[فائل:Karachi port trust.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.]] [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون. پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار === سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت [[عالمي بينڪ]] جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن. === صنعتي پاليسي ۽ چئلينج === سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا. [[عالمي بينڪ]] جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Jobs and Competitiveness Program for Results |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/728841517924219411/pdf/PID-Sindh-Jobs-and-Competitiveness-Program-for-Results-Feb-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == معدنيات ۽ قدرتي وسيلا == {{Main|سنڌ جا قدرتي وسيلا|سنڌ ۾ معدنيات}} [[فائل:CAPELLA C02 SM SLC HH 20210202112819 20210202112823 - Thumbnail image.png|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ڪوئلي جو ميدان]]، [[اسلام ڪوٽ تعلقو]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]؛ سيٽلائيٽ تصوير.]] سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ [[ٿر ريگستان]] جي [[لگنائيٽ]] ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ [[قدرتي گئس]] ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]] ۽ شيل، جڏهن ته [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://gsp.gov.pk/who-we-are/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوئلو === {{Main|سنڌ ۾ ڪوئلو|ٿر ڪوئلي جو ميدان}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Tharparkar.svg|thumb|250px|کاٻو|سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جو هنڌ؛ [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] هن ضلعي ۾ واقع آهي.]] سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان [[ٿر ڪوئلي جو ميدان|ٿر]]، [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان|لاڪڙا]]، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Brief Review of the Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/Mineral-wealth-of-Pakistan-1991.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ٿر ريگستان]] ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري [[يو ايس ايڊ]] جي گڏيل تحقيق سان ٿي.<ref>{{cite web |title=GSP Achievements – Thar Coal |url=https://gsp.gov.pk/gsp-achievements/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ '''175 ارب ٽنن کان وڌيڪ''' ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور [[لگنائيٽ]] قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي. ==== لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان ==== [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان]] [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو ==== [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ '''2,500 چورس ڪلوميٽر''' اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ '''33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل'''، '''305.082 ملين ٽن اشارتي''' ۽ '''4,219.498 ملين ٽن تخميني''' ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === قدرتي گئس === [[فائل:Qadirpur gas field.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.]] سنڌ پاڪستان جي اهم [[قدرتي گئس]] پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]، [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾. سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]]، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[قادرپور گئس فيلڊ]] گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Qadirpur Gas Field/Plant, District Ghotki, Sindh |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/tender-file/SOR-TOR-QP-1-3744.pdf |publisher=Oil and Gas Development Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي ==== [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Hala/Gambat South/Mazarani |url=https://www.ppl.com.pk/content/halagambat-southmazarani |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي '''60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن''' ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL achieves Capacity and Production Enhancement at Gambat South GPF-II |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-achieves-capacity-and-production-enhancement-gambat-south-gpf-ii |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=11 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Boosting production at Shahdad X-1 |url=https://www.ppl.com.pk/content/boosting-production-shahdad-x-1-ppl-ramps-gas-flow-84-mmscfd-gambat-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=24 January 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | فيلڊ / بلاڪ ! style="background:#548235; color:white;" | علائقو ! style="background:#7030a0; color:white;" | اهميت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قادرپور گئس فيلڊ]] | style="background:#eef5e9;" | گهوٽڪي | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] | style="background:#e2f0d9;" | ڪشمور | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مزاراڻي | style="background:#eef5e9;" | وچ سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | ميانو | style="background:#e2f0d9;" | سنڌ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | سانوڻ | style="background:#eef5e9;" | سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | شاهه دادپور | style="background:#e2f0d9;" | سانگهڙ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | آدم / آدم ويسٽ | style="background:#eef5e9;" | هالا بلاڪ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل |} <ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Partner-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/partner-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === تيل ۽ ڪنڊينسيٽ === سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ [[ڪنڊينسيٽ]] جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. هيٺين سنڌ، خاص طور [[بدين ضلعو|بدين]] وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن. گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً '''3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس''' ۽ '''750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ''' جي پيداوار شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL commissions Faiz X-1 Deep |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-commissions-faiz-x-1-deep-output-36-mmscfd-gas-750-bpd-condensate |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Exploration South |url=https://www.ppl.com.pk/content/exploration-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات === سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]]، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چن پٿر''' سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. '''جپسم''' سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته '''سليڪا واري''' شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي. '''چائنا ڪلي''' ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي. === گرينائيٽ === {{Main|ڪارونجهر}} [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]].]] سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي. ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي. === کاڻون === سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا. صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f2a; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا |- ! style="background:#806000; color:white;" | علائقو ! style="background:#7f6000; color:white;" | ضلعو / خطو ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | اهم وسيلو ! style="background:#548235; color:white;" | نوعيت |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | لگنائيٽ ڪوئلو | style="background:#e2f0d9;" | وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو | style="background:#bdd7ee;" | ڪوئلو | style="background:#c6e0b4;" | پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | سونڊا–جهرڪ | style="background:#fff2cc;" | ٺٽو / ڄامشورو | style="background:#ddebf7;" | ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات | style="background:#e2f0d9;" | معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | بدين–ميرپورخاص | style="background:#ffe699;" | بدين، ميرپورخاص | style="background:#bdd7ee;" | لگنائيٽ | style="background:#c6e0b4;" | جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ڪارونجهر]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | گرينائيٽ | style="background:#e2f0d9;" | ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | کيرٿر–لڪي پٽي | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي | style="background:#bdd7ee;" | چن پٿر، جپسم، شيل | style="background:#c6e0b4;" | سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === معاشي اهميت === سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://epa.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Environmental Protection Agency, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ معدني ڳولا === [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، [[جاگرافيائي معلوماتي نظام|جي آءِ ايس]] ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Us |url=https://gsp.gov.pk/contact-us/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Geophysics |url=https://gsp.gov.pk/geophysics/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Drilling Directorate |url=https://gsp.gov.pk/drilling-directorate/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=UK-Supported Capacity Building Initiative Launched at GSP |url=https://gsp.gov.pk/2026/04/16/uk-supported-capacity-building-initiative-launched-at-gsp-to-strengthen-geoscientific-capabilities/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |date=16 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو. == توانائي == {{Main|سنڌ ۾ توانائي}} [[فائل:Jhimpir Wind Farm 2012.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ|جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.]] سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ [[قدرتي گئس]]، خام تيل، [[ڪوئلو]]، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته [[ڪراچي]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ توانائي کاتو|توانائي کاتي]] جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhenergy.gov.pk/about-us/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي پيداوار === سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن. [[نيپرا]] جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش '''2,640 ميگاواٽ''' هئي. انهن ۾ [[اينگرو پاورجن ٿر]] 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ [[پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 1,320 ميگاواٽ ۽ [[لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي === سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]] ۽ [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ==== ڪي اليڪٽرڪ ==== {{Main|ڪي اليڪٽرڪ}} [[ڪي اليڪٽرڪ]] پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Company Profile |url=https://ke.com.pk/company-profile/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ '''6,500 چورس ڪلوميٽر''' تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://ke.com.pk/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Member Incharge Wafaqi Mohtasib visits KE Head Office |url=https://ke.com.pk/member-incharge-wafaqi-mohtasib-visits-ke-head-office-directs-company-to-continue-empathetic-customer-centric-behaviour/ |publisher=K-Electric |date=18 May 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== حيسڪو ==== {{Main|حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني}} [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]]، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs – HESCO |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite report |title=Electricity Distribution Efficiency Improvement Project – HESCO ESMF |url=https://www.hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404094712/http://hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== سيپڪو ==== {{Main|سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني}} [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.<ref>{{cite report |title=Distribution Licence Modification – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/06%20June/LPM%20filed%20by%20SEPCO%20in%20its%20Distribution%20Licence.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ '''56,300 چورس ڪلوميٽر''' ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Distribution Companies Integrated Investment Plan 2025-26 to 2029-30 – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/02%20Feb/Distribution%20Investment%20Plan%20of%20SEPCO.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | نوعيت ! style="background:#C55A11; color:white;" | خاصيت |- | style="background:#D9EAF7;" | [[ڪي اليڪٽرڪ]] | style="background:#E2F0D9;" | ڪراچي ۽ ڀرپاسي | style="background:#F3E5F5;" | عمودي طور مربوط يوٽيلٽي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ |- | style="background:#EAF2F8;" | [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني|حيسڪو]] | style="background:#EBF1DE;" | وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ | style="background:#EADCF0;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | 13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني|سيپڪو]] | style="background:#E2F0D9;" | اتر ۽ مٿين سنڌ | style="background:#F3E5F5;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو |} <ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽرانسميشن نظام === سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن. [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/stdc/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جو ڪوئلو === {{Main|ٿر ڪوئلي جو ميدان|سنڌ ۾ ڪوئلو}} [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً '''175 ارب ٽن''' لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.<ref>{{cite report |title=Thar Coal Pricing Framework |url=https://www.tceb.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Thar-Coal-Pricing-Framework-Amended-Final.pdf |publisher=Thar Coal and Energy Board, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. [[سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني]] بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite report |title=Sindh Engro Coal Mining Company Annual Report 2020 |url=https://www.engroenergy.com/app/media/2021/05/SECMC-AR-2020.pdf |publisher=Sindh Engro Coal Mining Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{Main|سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا}} سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن. [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.<ref>{{cite report |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDCL%20AR%202024-Urdu.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.<ref>{{cite report |title=Half Yearly Report 2025-26 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDC%20HY%20Report%20December%202025-26.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ايل اين جي === [[پورٽ قاسم]] پاڪستان ۾ درآمد ٿيل [[مائع قدرتي گئس]] جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.<ref>{{cite web |title=How SSGC’s RLNG Project will change Pakistan’s energy dynamics |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5561 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً '''1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني''' تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=New LNG Regasification Terminals |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5899 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Gas Transmission |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=5597 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سي اين جي === [[دٻايل قدرتي گئس]] سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=LNG and Gas Supply Updates |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=116 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي. === پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو === سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا. پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.<ref>{{cite web |title=LNG Operations and Port Qasim Energy Infrastructure |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5506 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. === قابلِ تجديد توانائي === سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور [[جھمپير]]، [[گهاڙو]] ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي. ==== هوائي توانائي ==== [[فائل:Jhimpir Wind Powerproject.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جھمپير]]، [[ٺٽو ضلعو]] ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.]] سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً '''50,000 ميگاواٽ''' ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Wind |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً '''1,845.475 ميگاواٽ''' هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Wind Power Plants – Operational Capacity |url=https://nepra.org.pk/CAD-Database/CMS-CAD/Uploads/123456789123451751263125.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |date=16 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== شمسي توانائي ==== سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. [[سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ]] عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Solar Energy Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |publisher=World Bank |date=14 June 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ '''200,000 گهرن''' لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://ssep.gos.pk/about-us/ |publisher=Sindh Solar Energy Project, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي ''moderately unsatisfactory'' قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي '''منصوبي جا هدف''' سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Sindh Solar Energy Project: Implementation Completion and Results Report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099052726184091329 |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان علاوه [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Solar PV |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي جا اهم ادارا === سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، [[سنڌ ڪول اٿارٽي]]، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Government Rules of Business – Energy Department |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Laws-Rules.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F1D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم توانائي ادارا |- ! style="background:#806000; color:white;" | ادارو ! style="background:#2E75B6; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[سنڌ توانائي کاتو]] | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] | style="background:#DDEBF7;" | قانوني اٿارٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] | style="background:#D9EAF7;" | خاص بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت |} <ref>{{cite web |title=Sindh Energy Holding Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/sehcl/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ڪول اٿارٽي === [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Thar Coal |url=https://sindhenergy.gov.pk/thar-coal/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي شعبي جا چئلينج === سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن. نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار '''74.80 سيڪڙو''' ۽ '''74.20 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Distribution Companies FY 2024-25 |url=https://www.nepra.org.pk/M%26E/PER/Distribution/2026/PER%202024-25%20Distribution%20Companies.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite report |title=NTDC Transmission Investment Plan – Evacuation of Power from Jhimpir and Gharo Wind Cluster |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/NTDC%20Revised%20Investment%20Plan.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> == آبپاشي نظام == {{Main|سنڌ ۾ آبپاشي}} [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.]] [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[سنڌو درياهه]]؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.]] سنڌ جو آبپاشي نظام [[سنڌو درياهه]] تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. [[سنڌ آبپاشي کاتو]] بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ '''14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر''' درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Irrigation Channel Directory |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Channels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تاريخي ارتقا === سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان [[سنڌو درياهه]]، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي ''انڊيشن ڪئنالن'' يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي. ==== ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام ==== [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا دور]] ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو. هن دور سان منسوب واهن ۾ [[گهاڙ واهه]] سان لاڳاپيل شاخون، [[نور واهه]]، [[شاهه جي ڪڙ]]، [[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]، [[نصرت واهه]]، [[مراد واهه]]، [[باگ واهه]] ۽ [[فيروز واهه]] شامل آهن. [[سرفراز واهه]] پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] سان منسوب آهي.<ref>عبدالله ورياهه، ”سنڌ جا قديم سڪا: سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2)“، ''مهراڻ''، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ، 1991ع.</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي. === بئراجن وارو جديد دور === سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. [[سکر بئراج]] 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ ۽ [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ٽي مکيه بئراج |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | بئراج ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ ! style="background:#7030a0; color:white; padding:7px;" | مکيه واهن جو انگ ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي ! style="background:#806000; color:white; padding:7px;" | اهم واهه |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سکر بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1932ع | style="background:#f3e5f5;" | 7 | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]]، [[روهڙي ڪئنال]]، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال |- | style="background:#d6eaf8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | style="background:#e2f0d9;" | 1955ع | style="background:#eadcf0;" | 4 | style="background:#fbe5d6;" | ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ | style="background:#ffe699; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]]، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] |- | style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1962ع؛ افتتاح 1963ع | style="background:#f3e5f5;" | 4 | style="background:#fdf2e9;" | CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال |} <ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکر بئراج === {{Main|سکر بئراج}} [[سکر بئراج]] سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. [[نارا ڪئنال]] 226 ميل ۽ [[روهڙي ڪئنال]] تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گڊو بئراج === {{Main|گڊو بئراج}} [[فائل:2010 Pakistan flood Khewali by Landsat-5 2010-08-12 small.jpg|thumb|300px|ساڄو|2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[گڊو بئراج]]، [[ڪشمور]] ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.]] [[گڊو بئراج]] [[ڪشمور]] جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. [[ريڻي ڪئنال]] پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي بئراج === {{Main|ڪوٽڙي بئراج}} [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]]، [[ڄامشورو]] واري ڪناري کان ڏٺل.]] [[ڪوٽڙي بئراج]]، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''3.084 ملين ايڪڙ''' آهي.<ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪلري بگهار فيڊر [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه واهه ۽ فيڊر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2874a6; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه |- ! style="background:#1f618d; color:white;" | بئراج ! style="background:#148f77; color:white;" | ڪنارو ! style="background:#7d6608; color:white;" | مکيه واهه / فيڊر |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | rowspan="2" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڊيزرٽ پٽ فيڊر |- | rowspan="2" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | گهوٽڪي فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ريڻي ڪئنال |- | rowspan="7" style="background:#d6eaf8;" | [[سکر بئراج]] | rowspan="3" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | نارتھ ويسٽ ڪئنال |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | رائيس ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | دادو ڪئنال |- | rowspan="4" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ايسٽ |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[روهڙي ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ويسٽ |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | ساڄو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]] |- | rowspan="3" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | پنياري / اولڊ ڦليلي |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڦليلي ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | [[اڪرم واهه]] |} <ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي === سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي. === پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. [[راءُ ڪميشن]] جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ '''سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو''' تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.<ref>{{cite book |title=Construction of Kalabagh Dam: Background Paper |publisher=PILDAT |year=2011}}</ref> 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ [[سنڌ طاس معاهدو]] ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.<ref>{{cite web |title=Indus Waters Treaty |url=https://www.worldbank.org/en/region/sar/brief/fact-sheet-the-indus-waters-treaty-1960-and-the-world-bank |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع === {{Main|پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع}} 1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] ان جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Water Apportionment Accord 1991 |url=https://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |publisher=Indus River System Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | 1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | صوبو ! style="background:#548235; color:white;" | خريف (MAF) ! style="background:#7030a0; color:white;" | ربيع (MAF) ! style="background:#c55a11; color:white;" | ڪُل (MAF) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 37.07 | 18.87 | '''55.94''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | '''سنڌ''' | 33.94 | 14.82 | '''48.76''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[خيبر پختونخواهه]] | 3.48 | 2.30 | '''5.78''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 2.85 | 1.02 | '''3.87''' |} <ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.<ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا === [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ '''سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ''' وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي '''25 MAF''' پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Study on Water Requirements Downstream Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/23.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Ecological Assessment for Downstream Indus Impacts |url=https://www.aiib.org/en/projects/details/2024/_download/Pakistan/Ecological-Assessment-for-Downstream-Indus-Impacts-Biodiversity-Action-Plan.pdf |publisher=Asian Infrastructure Investment Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === نيڪالي نظام === سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project – Management Report |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور [[منڇر ڍنڍ]]، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Flood Recovery and Reconstruction Platform |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099022825073520714/pdf/P179981-cae3b8b1-4760-4c77-aabb-547025a2ab8a.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا === سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام [[سنڌ آبپاشي کاتو]] سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Water Charging in Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/MetaMeta_Watercharging_Sindh.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === واهن ۽ شاخن جي لائيننگ === سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت '''ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ''' جو منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا === [[سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ]] 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-water-and-agriculture-transformation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Implementation Status and Results Report – Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062326030513469 |publisher=World Bank |date=23 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Barrages Improvement Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099081826170036586 |publisher=World Bank |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند === سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Building Resilience, Uplifting Communities in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2025/06/23/building-resilience-uplifting-communities-in-south-asia |publisher=World Bank |date=23 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا === سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[چوٽياريون ذخيرو]] خاص اهميت رکن ٿا. [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[چوٽياريون ذخيرو]] نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته [[منڇر ڍنڍ]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي. === ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي === سنڌ آبپاشي کاتي جي [[ننڍن ڊيمن جي تنظيم]] کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ [[حب ڊيم]] پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. [[چوٽياريون ذخيرو]] سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي. === پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج === سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/PagesContent/SindhWaterPolicy/SWP.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == واپار == {{Main|سنڌ جي معيشت|ڪراچي جي معيشت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.]] سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', مالي سال 2024–25.</ref><ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years'', مالي سال 2024–25.</ref> سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics, ''External Trade Statistics'', 2026.</ref> === درآمد ۽ برآمد === سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي. [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً '''53.951 ملين ٽن''' مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً '''2.651 ملين ٽي اي يو''' رهي.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics: Overall Statistics and Cargo Throughput 2024–25''.</ref> [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً '''45.305 ملين ٽن''' هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ '''1.003 ملين ٽي اي يو''' ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years, 2024–25''.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#176B87; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع |- ! style="background:#1B6B93; color:white;" | بندرگاهه ! style="background:#2E8A99; color:white;" | مجموعي مال ! style="background:#4F709C; color:white;" | ڪنٽينر ٽرئفڪ ! style="background:#7A3E65; color:white;" | نمايان سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3;" | [[ڪراچي بندرگاهه]] | style="background:#EAF2F8;" | 53.951 ملين ٽن | style="background:#F4ECF7;" | 2.651 ملين ٽي اي يو | style="background:#FCEEF5; text-align:right;" | ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ |- | style="background:#D5F5E3;" | [[پورٽ قاسم]] | style="background:#D6EAF8;" | 45.305 ملين ٽن | style="background:#E8DAEF;" | 1.003 ملين ٽي اي يو | style="background:#F5E6EE; text-align:right;" | ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر |} <ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', 2024–25.</ref> <ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance'', 2024–25.</ref> === زرعي جنسن جو واپار === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا. پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ '''1.774 ملين ٽن چانور''' برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance: Import/Export Statistics 2024–25''.</ref> زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي. === زرعي مارڪيٽون === سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور '''زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون''' ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.<ref>Government of Sindh, ''Agricultural Produce Markets Act, 1939/1940'', جيئن سنڌ ۾ لاڳو ۽ ترميم ٿيل.</ref> 2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ ''جنرل مارڪيٽ''، ''نوٽيفائيڊ مارڪيٽ''، ''پرائيويٽ مارڪيٽ'' ۽ ''مارڪيٽ ڪمپني'' جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.<ref>Provincial Assembly of Sindh, ''Agricultural Produce Markets (Amendment) Act, 2019'', شايع ٿيل 2020ع.</ref> سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.<ref>Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh, ''Agriculture Marketing Functions''.</ref> === چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون === سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>Karachi Chamber of Commerce and Industry, ''About KCCI''.</ref> [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.<ref>Pakistan Scientific and Technological Information Centre, ''Chambers of Commerce & Industry of Pakistan''.</ref><ref>Sukkur Chamber of Commerce & Industry, ''About SCCI'', 2026.</ref> ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو. ==== اهم واپاري ادارا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#76448A; color:white;" | ادارو ! style="background:#2874A6; color:white;" | مرڪز ! style="background:#148F77; color:white;" | ڪردار |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3;" | حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | سکر | style="background:#E8F6F3;" | مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ |- | style="background:#EBDEF0;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|ساڄو|اڳوڻي [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ واپاري تقريب؛ موجوده [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.]] [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''Corporate Information'', 2026.</ref> ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''About Us'', 2025.</ref> === برآمدات جي واڌاري === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو. وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.<ref>Ministry of Commerce, Government of Pakistan, ''Strategic Trade Policy Framework''.</ref> سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن. === واپاري ميلا ۽ نمائشون === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ '''ايڪسپو پاڪستان'''، '''ٽيڪسٽائيل ايڪسپو''' ۽ '''فوڊ ايگ پاڪستان''' شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش '''فوڊ ايگ پاڪستان''' 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.<ref>Trade Development Authority of Pakistan, ''FoodAg Pakistan 2025 – Exhibitors Brochure''.</ref> اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون. === آبي بندرگاهون === {{Main|ڪراچي بندرگاهه|پورٽ قاسم}} [[فائل:Port Qasim.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[پورٽ قاسم]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.]] سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، واقع آهن. ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics 2024–25''.</ref> پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance 2024–25''.</ref> [[فائل:Bahra (ship, 2012), IMO 9595008, Port Qasim, Karachi, Pakistan 20170829 162927.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پورٽ قاسم]] وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.]] === خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز === سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن. ''خشڪي بندر'' جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ''ڊرائي پورٽ'' جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا === ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي. مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. '''مجازي اثاثن واري قانون 2026ع''' تحت [[پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Government of Pakistan, ''Virtual Assets Act, 2026''.</ref> قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Virtual Assets Act, 2026'', sections 18–20.</ref> 2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Draft Pakistan Virtual Asset Services Regulations, 2026''.</ref> == بئنڪاري ۽ مالياتي نظام == {{Main|پاڪستان ۾ بئنڪاري}} [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر، [[ڪراچي]]؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.]] سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – March 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-march-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] وٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – December 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-dec-2025 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Statistical Bulletin – June 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistical-bulletin/412/statistical-bulletin-june-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي جو مالياتي مرڪز === ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي. [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.]] === سنڌ بئنڪ === {{Main|سنڌ بئنڪ}} '''[[سنڌ بئنڪ]]''' سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي '''10 ارب رپين''' جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور [[سنڌ حڪومت]] طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون '''330 آن لائين شاخون''' پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان '''58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص''' هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون '''170.502 ارب رپيا'''، خالص قرض '''147.521 ارب رپيا''' ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ '''342.091 ارب رپيا''' هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Financials |url=https://www.sindhbank.com.pk/financials/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ === '''[[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]]''' سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي '''هڪ ارب رپيا''' ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Microfinance Banks |url=https://www.sbp.org.pk/sbp-regulated-institutions/microfinance-banks |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ '''سجاڳ عورت قرض'''، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Microfinance Bank Limited |url=https://sindhmfb.com/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Financial Stability Review 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/FSR/2025/Complete%20FSR%202025.pdf |publisher=State Bank of Pakistan |year=2026 |at=Annexure VIII |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوآپريٽو بئنڪاري === سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. '''سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ''' صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. [[فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز]] جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ '''20 جنوري 2004ع''' تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي '''تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام''' هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي. === سرڪاري فنڊن جو انتظام === سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. '''سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس''' 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Fund Management House Act, 2013 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=SpecializedUnits%5CFMH%5CSindh+Fund+Management+House+Act%2C+2013.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |date=29 October 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ '''سنڌ صوبائي پينشن فنڊ''' ۽ '''سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ''' جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Funds Managed by the Sindh Fund Management House |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2FVOLUME+-+I.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري === سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Quarterly Branchless Banking Newsletters |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/quarterly-branchless-banking-newsletters |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا مالياتي ادارا === سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#2F75B5; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | ملڪيت / دائرو ! style="background:#7030A0; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سنڌ بئنڪ]] | style="background:#EAF2F8;" | تجارتي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | سنڌ حڪومت | style="background:#F3E5F5;" | تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري |- | style="background:#BDD7EE;" | [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] | style="background:#D6EAF8;" | مائڪرو فنانس بئنڪ | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت | style="background:#EADCF0;" | گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت |- | style="background:#D9EAF7;" | سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#EAF2F8;" | تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي ڪوآپريٽو نظام | style="background:#F3E5F5;" | زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ |- | style="background:#BDD7EE;" | سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس | style="background:#D6EAF8;" | سرڪاري فنڊ انتظام | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ حڪومت | style="background:#EADCF0;" | سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام |- | style="background:#D9EAF7;" | [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | مرڪزي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي / قومي | style="background:#F3E5F5;" | مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام |- | style="background:#BDD7EE;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | سرمائي بازار | style="background:#C6E0B4;" | قومي | style="background:#EADCF0;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي |} == خدمتن وارا شعبا == [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي]] پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.]] سنڌ جي معيشت ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[شهيد بينظيرآباد]]، [[ميرپورخاص]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=National Census Report 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/National-Census-Report-2023.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Section 1.7.3, Services Sector |access-date=24 August 2026}}</ref> === صحت جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[فائل:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڪراچي]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[فائل:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] سان لاڳاپيل اسپتال، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.]] سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. [[سنڌ صحت کاتو]] صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل اسپتالون، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون]]، [[قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=District Wise Health Facilities |url=https://health.sindh.gov.pk/district-wise-health-facilities |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي. === قانوني خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ عدليه}} [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.]] سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت [[اين آي آر سي]] جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون. وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ [[سنڌ بار ڪائونسل]] بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ [[ڪراچي بار ايسوسيئيشن]]، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Verified List of Advocates – Karachi Bar Association 2026 |url=https://app.sindhbarcouncil.org/KBA_Election_2026/Additional_List_Karachi_Bar_Association.pdf |publisher=Sindh Bar Council |date=6 May 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن. === تعليم ۽ تدريس جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref>{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Established Offices of Research, Innovation and Commercialization |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون === [[فائل:NED University White House.png|thumb|300px|کاٻو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي انتظامي عمارت، [[ڪراچي]].]] سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي|سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي]] صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Employment Through Skill – Technical and Vocational Training Programmes |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/AdmissionNoticeforAS2022_23.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme 2025–26 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن. ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي. === ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري === {{Main|سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ}} سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي. [[فائل:Greenline Metro Station Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي گرين لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ|گرين لائين]] جي اسٽيشن، [[ڪراچي]]؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.]] ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي. صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. === پوليس ۽ امن امان جون خدمتون === {{Main|سنڌ پوليس}} [[فائل:Karachi local police Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ [[سنڌ پوليس]] صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.]] '''[[سنڌ پوليس]]''' صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو. عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن. پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن. === سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون === صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا. وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن. === هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون === سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي. === واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون === {{See also|سنڌ ۾ واپار}} هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون. بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. [[ڪراچي]] ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي. === سياحت ۽ مهمان نوازي === {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. [[موهن جو دڙو]]، [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[ڪارونجهر]]، [[ڀنڀور]] ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن. مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن. === ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا === خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن. غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا. == محنت ۽ روزگار == {{Main|سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار}} سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي '''ليبر فورس سروي 2024–25ع''' موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] '''51.9 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرڪت '''82.8 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''18.5 سيڪڙو''' هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 3.2 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ '''49.2 سيڪڙو''' هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع |- style="background:#2E75B6; color:white;" ! اشاري ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مختصر وضاحت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ليبر فورس شرڪت جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 51.9% | style="background:#E2F0D9;" | 82.8% | style="background:#FCE4EC;" | 18.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | روزگار-آبادي تناسب | style="background:#EBF1DE;" | 49.2% | style="background:#EBF1DE;" | 79.0% | style="background:#F8D7E4;" | 16.8% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | بيروزگاري جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 5.3% | style="background:#E2F0D9;" | 4.6% | style="background:#FCE4EC;" | 9.0% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي |} <ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بيروزگاري ۽ نوجوان === سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ '''5.3 سيڪڙو''' ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان '''9.0 سيڪڙو''' ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ '''32.0 سيڪڙو''' 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Section 8.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق === سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون. ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ '''84.1 سيڪڙو''' هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روزگار جي شعبي وار ورڇ === 2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان '''31.9 سيڪڙو''' زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، '''17.4 سيڪڙو''' هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، '''15.5 سيڪڙو''' پيداواري صنعت ۾ ۽ '''8.3 سيڪڙو''' تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh: Percentage Distribution of Employed Persons by Major Industry Divisions, Sex and Area 2024-25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#4F81BD; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع |- style="background:#5B9BD5; color:white;" ! شعبو ! روزگار جو حصو ! معاشي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري | style="background:#E2F0D9;" | 31.9% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | هول سيل ۽ پرچون واپار | style="background:#EBF1DE;" | 17.4% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | پيداواري صنعت | style="background:#E2F0D9;" | 15.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | تعمير | style="background:#EBF1DE;" | 8.3% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج | style="background:#E2F0D9;" | 5.8% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | سرڪاري انتظام ۽ دفاع | style="background:#EBF1DE;" | 3.9% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | سرڪاري ملازمت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#E2F0D9;" | 3.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | صحت ۽ سماجي خدمتون | style="background:#EBF1DE;" | 2.2% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون |} <ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === رسمي ۽ غير رسمي روزگار === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ '''17.5 ملين''' روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً '''4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو''' رسمي روزگار ۾ ۽ '''13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو''' غير رسمي روزگار ۾ هئا.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 4.17 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي. 2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ === [[گهٽ روزگاري]] انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.<ref>{{cite web |title=Labour Force Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/labour-force-statistics/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ ۾ گهٽ اجرت === سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع]] تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Act, 2015 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000105.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت '''43,000 رپيا''' مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Notifications |url=https://mwb.sindh.gov.pk/notifications?show=notification |publisher=Minimum Wages Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#806000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع |- style="background:#BF9000; color:white;" ! پورهيت جو درجو ! گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | غير ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 43,000 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | نيم ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 44,484 رپيا |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 53,350 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | انتهائي ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 55,626 رپيا |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبري ۽ قرضي پورهيو === سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي '''سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع''' منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Bonded Labour System (Abolition) Act, 2015 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000171.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Bonded Labour System (Abolition) Rules, 2021 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=RULE&Year=2021 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورت زرعي پورهيت === سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ '''سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع''' منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت === [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع]] ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Home-Based Workers Act, 2018 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000035.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪم واري هنڌ جي حفاظت === 2012ع جي [[بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه]] جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون '''سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع''' آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا === سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون '''سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع''' آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Industrial Relations Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Labour & Human Resources Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون === سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي. === ملازمن جون تنظيمون === سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. [[ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز]] سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=The Employers' Federation of Pakistan |url=https://efp.org.pk/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي [[سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري]]، [[ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]]، [[نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]] ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي. === سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي === سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو. پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Sindh Workers Welfare Fund Act, 2014 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا |- style="background:#8064A2; color:white;" ! ادارو ! نوعيت ! بنيادي ڪم |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ]] | style="background:#EAF2F8;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] | style="background:#D6EAF8;" | انتظامي / ضابطي وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | ٽه ڌري بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] | style="background:#D6EAF8;" | سماجي تحفظ وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | مزدور ڀلائي ادارو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | ليبر ڪورٽون | style="background:#D6EAF8;" | عدالتي فورم | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل |} === سنڌ جا اهم مزدور قانون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#9E480E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون |- style="background:#C65911; color:white; text-align:center;" ! قانون ! سال ! بنيادي موضوع |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ]] | 2013ع | ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ]] | 2014ع | مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون]] | 2015ع | گهٽ ۾ گهٽ اجرت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون | 2015ع | اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون | 2015ع | ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون | 2015ع | ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ]] | 2015ع | ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون]] | 2015ع | جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون]] | 2017ع | ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ]] | 2018ع | گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ زچگي فائدا قانون | 2018ع | عورت ملازمن جا زچگي فائدا |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ]] | 2019ع | عورت زرعي پورهيتن جا حق |} <ref>{{cite web |title=Sindh Code – Labour Legislation |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام === سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Labour & Human Resources Department |url=https://lhr.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي [[ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم]] تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Follow-up Meeting on Labour Inspection Management System |url=https://dglabour.gos.pk/category/feature/ |publisher=Director General of Labour Sindh |date=27 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم چئلينج === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن. خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران '''روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت''' پڻ اهم مسئلا آهن. == غربت ۽ عدم مساوات == {{Main|سنڌ ۾ غربت|پاڪستان ۾ غربت}} سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. [[ڪراچي]] ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] 2018–19ع ۽ [[پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي]] 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً '''24.1 سيڪڙو''' هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Supplemental Report on Poverty |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''37 سيڪڙو''' غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مالي غربت === مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي. 2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099435110262212337/pdf/P17853203df4d20a0984e039a963f22e1b.pdf |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7F6000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو |- style="background:#BF9000; color:white;" ! اشاريو ! شرح / حد ! ماخذ ۽ بنيادي سال ! وضاحت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | مجموعي مالي غربت | style="background:#E2F0D9;" | 24.1% | style="background:#D9EAF7;" | HIES 2018–19 / PSLM 2019–20 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | ضلعي غربت جي حد | style="background:#C6E0B4;" | 4.3%–60.8% | style="background:#DDEBF7;" | ساڳيو بنيادي ڊيٽا | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي غربت | style="background:#E2F0D9;" | لڳ ڀڳ 37% | style="background:#D9EAF7;" | عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ |} <ref>{{cite report |title=Monetary Poverty in Pakistan: Province and District Level Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهڻ رخي غربت === {{Main|گهڻ رخي غربت انڊيڪس}} [[گهڻ رخي غربت انڊيڪس]] رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=United Nations Development Programme |date=20 June 2016 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=UNDP Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.<ref>{{cite report |title=Living Conditions and Multidimensional Poverty |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-12/Pakistan%20PDNA%20Supplemental%20Report%20-%20Final.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite report |title=Multidimensional Poverty Index for Pakistan 2024 |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI2024/PAK.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت === سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي. عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ '''30 سيڪڙو پوائنٽن''' تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092625085022301/pdf/P511459-e807c881-43e1-47ab-ae2e-aab3fb945be4.pdf |publisher=World Bank |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ضلعي تفاوت === سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح '''29.3 سيڪڙو''' هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Poverty Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[بدين ضلعو|بدين]] ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي. === آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات === سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا '''ڪوانٽائلن''' ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2018–19 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/hies2018-19/hies_2018-19_writeup.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |at=Table 3 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/HIES-2024-25-Report-Final-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري '''جني ڪوئفشنٽ''' باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Poverty & Equity Brief – October 2024 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099658401062541791/pdf/IDU-55165e86-4c07-4822-96b9-01b81895854e.pdf |publisher=World Bank |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === انساني ترقي ۽ سماجي محرومي === غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. [[پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع]] سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Human Development Report |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/pakistan-national-human-development-report |publisher=UNDP Pakistan |date=24 April 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. === خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت === غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو '''22.3 سيڪڙو'''، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/4a0114eb7d1cecbbbf2f65c5ce0789db-0310012022/original/Pakistan-Floods-2022-PDNA-Main-Report.pdf |publisher=Government of Pakistan, World Bank, Asian Development Bank, European Union and United Nations |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي [[قد جي گهٽ واڌ|اسٽنٽنگ]] جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت === [[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا. پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ '''8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ''' وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Poverty Impact |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910201032325572/pdf/P17999100118d70520b99204e51eee8c9b2.pdf |publisher=World Bank |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً '''7.9 ارب آمريڪي ڊالر''' ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماحولياتي ۽ موسمي غربت === سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا. ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا. === سماجي تحفظ === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ '''سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي''' ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي '''Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh''' منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> قومي سطح تي [[نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري]] سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite web |title=Mind the Gap: Addressing Exclusion in Pakistan’s Social Protection System |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/04/mind-the-gap-addressing-exclusion-in-pakistan-s-social-protection-system |publisher=World Bank |date=4 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ |- style="background:#8064A2; color:white;" ! محرومي ! وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه ! بنيادي اثر |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | مالي غربت | style="background:#EAF2F8;" | ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | صحت ۽ غذائيت | style="background:#EAF2F8;" | غريب عورتون ۽ ٻار | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | پاڻي ۽ صفائي | style="background:#D6EAF8;" | ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روزگار | style="background:#EAF2F8;" | نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسمي خطرو | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان |} === پاليسي چئلينج === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا. صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. == انفارميشن ٽيڪنالاجي == {{Main|سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي}} سنڌ ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز [[ڪراچي]] آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology – A Rising Hub for Innovation |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي [[وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن]] موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز === [[ڪراچي]] جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/snd/awaiting-opportunity |title=معلومات ۽ ٽيڪنالاجي – جدت لاءِ وڌندڙ مرڪز |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون === سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ === [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.]] سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Software Technology Parks – Frequently Asked Questions |url=https://stp.techdestination.com/faqs/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ '''ڪراچي آءِ ٽي پارڪ''' پڻ شامل آهي. وزارت ان کي [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Establishment of IT Park at Karachi (PSEB) |url=https://www.moitt.gov.pk/ProjectDetail/NmU3ZGZiZjMtMjY2OC00ODA1LWIxN2MtMzFjODcwMTE0MDAy |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ '''Establishment of IT Park Karachi''' کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bidding Document – Establishment of IT Park Karachi |url=https://techdestination.com/rfp-doc/RFP-laptop-and-printer-for-it-park-karachi.pdf |publisher=Pakistan Software Export Board |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن === [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي کان ٻاهر، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت === سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي. اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون. === ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو === سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> === فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات === فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا. اپريل 2026ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ ''فارم آر'' جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=IT exporters, freelancers get relief |url=https://www.moitt.gov.pk/NewsDetail/Y2JlOTkwNDktYzI1NS00NzFkLWIxOGMtN2ExNDgzOTdkZDk3 |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |date=7 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون === سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. [[ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ]] تحت '''سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ''' قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Introduction – CLICK Project |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Introduction – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي [[نادرا]]، [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان]]، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=MoU Ceremony – Signing between SBOSS and external Aggregators |url=https://business.gos.pk/en/events/2 |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون === سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس === سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن. سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Objectives – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/objectives |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | سطح ! style="background:#7030A0; color:white;" | مرڪز / علائقو ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي | style="background:#F3E5F5;" | پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#F3E5F5;" | ڪراچي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#EADCF0;" | حيدرآباد | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي | style="background:#F3E5F5;" | سنڌ | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | ڪراچي آءِ ٽي پارڪ | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبو | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول |} <ref>{{cite web |title=Projects |url=https://moitt.gov.pk/Projects |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === چئلينج ۽ مستقبل === سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> == ثقافت == {{Main|سنڌي ثقافت}} [[فائل:Children in a village, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077775).jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع]] [[فائل:Temple in Sant Nenuram ashram.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنت نينورام آشرم]]، [[اسلام ڪوٽ]]؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.]] [[سنڌي ثقافت]] سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. [[موهن جو دڙو]] کان وٺي [[مڪلي]]، [[ڀنڀور]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Archaeology, Art and Religion in Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌيت === '''سنڌيت''' سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ [[سنڌي ٻولي]]، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[تصوف]] سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]] ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي. سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[اڏيرو لال]]، [[منگهوپير]]، [[سيوهڻ]]، [[ساڌ ٻيلو]]، [[سنت نينورام آشرم]] ۽ [[ننگرپارڪر]] جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. === ثقافتي ورثو === {{Main|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثي وارو ماڳ.]] سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. [[موهن جو دڙو]] 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Tomb of Isa Khan Tarkhan II.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.]] [[مڪلي جو قبرستان]] 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]]، [[ننگرپارڪر جا جين مندر]] ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Properties submitted on the Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === لباس === [[فائل:Sindhi Ajrak.jpg|thumb|300px|ساڄو|روايتي [[اجرڪ]]؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.]] سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا [[سنڌي ٽوپي]] ۽ [[اجرڪ]] شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن. '''اجرڪ''' سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. '''سنڌي ٽوپي''' به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. === دستڪاري ۽ روايتي هنر === سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. [[هالا]] خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي. '''رلي''' مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي. === موسيقي === {{Main|سنڌي موسيقي}} سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف '''سُرن''' ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ [[يڪتارو]]، دنبورو، [[الگوزو]]، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. ==== بورينڊو ==== [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="UNESCO-Boreendo">{{cite web |title=Boreendo, Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge, and skills |url=https://ich.unesco.org/en/USL/boreendo-bhorindo-ancient-dying-folk-musical-instrument-its-melodies-knowledge-and-skills-02328 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ [[يونيسڪو]] بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي '''تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست''' ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="UNESCO-Boreendo"/> سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 20.COM 7.A.3 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.A.3 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |date=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو === سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل راڻو]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]] ۽ [[سورٺ راءِ ڏياچ]] سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا. [[شاهه جو رسالو]] انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو. === ميلا ۽ ثقافتي تقريبون === سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن. '''سنڌي ثقافتي ڏينهن''' جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/505780 |title=Sindh celebrates first ever 'Sindhi Topi Day' |publisher=Dawn |date=6 December 2009 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ثقافتي ادارا ۽ تحفظ === سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي]] وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Protecting World Heritage of Pakistan for sustainable development |url=https://www.unesco.org/en/articles/protecting-world-heritage-pakistan-sustainable-development |publisher=UNESCO |date=25 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! شعبو ! نمايان مثال ! مرڪزي علائقا ! ثقافتي اهميت |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | آثارِ قديمه | style="background:#E8EAF6;" | [[موهن جو دڙو]]، [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي]] | style="background:#E3F2FD;" | لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تاريخي فنِ تعمير | style="background:#C5CAE9;" | [[مڪلي]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#BBDEFB;" | ٺٽو، ڪراچي | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روايتي ڪپڙو | style="background:#E8EAF6;" | [[اجرڪ]]، رلي، ڀرت | style="background:#E3F2FD;" | هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسيقي | style="background:#C5CAE9;" | شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، [[بورينڊو]] | style="background:#BBDEFB;" | ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | لوڪ ادب | style="background:#E8EAF6;" | سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي | style="background:#E3F2FD;" | سڄي سنڌ | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مذهبي ۽ روحاني ورثو | style="background:#C5CAE9;" | ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر | style="background:#BBDEFB;" | سنڌ جا مختلف علائقا | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ |} == قديم آثار ۽ تاريخي ورثو == {{Main|سنڌ جا آثار قديمه|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[فائل:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.]] سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان [[ڏکڻ ايشيا]] جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي. سنڌ جا ٻه ماڳ، '''[[موهن جو دڙو]]''' ۽ '''[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]'''، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.<ref name="UNESCO-Mohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="UNESCO-Makli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن ۾ [[ڀنڀور]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[ننگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]] ۽ [[عمرڪوٽ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Tentative Lists |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار === سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[آمري]]، [[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]] ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا. ==== آمري ==== [[آمري]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون. ==== ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ==== {{Main|ڪوٽ ڏيجي ثقافت}} '''ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو''' [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هن ماڳ کي '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] ٺهرايو هو.<ref>{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur-2/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} ==== موهن جو دڙو ==== [[فائل:Great Bath of Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]] جو مشهور [[وڏو غسل خانو]]؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.]] [[موهن جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.<ref name="UNESCO-Mohenjo"/> موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ==== چانهو جو دڙو ==== [[چانهو جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== لکين جو دڙو ==== [[لکين جو دڙو]] [[سکر]] جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |title=Lakhian jo Daro, SITE, Sukkur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhian-jo-daro-site-sukkur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي. === سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار === ==== جهڪر جو دڙو ==== [[جهڪر جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ '''جهڪر مرحلي''' يا '''جهڪر ثقافت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ==== لوهم جو دڙو ==== [[لوهم جو دڙو]]، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا. === ٻڌ دور جا آثار === سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو. ==== ڪاهو جو دڙو ==== [[ڪاهو جو دڙو]]، جنهن کي '''ميرپورخاص اسٽوپا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[ميرپورخاص]] ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا. === جين آثار === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ۽ [[ڪارونجهر]] واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. [[گوري مندر]]، [[ويراواهه جا جين مندر]]، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ [[ڀوڏيسر]] جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Rana |first=Asif Mahmood |title=Examination of Jaina Paintings of Bazaar Temple, Nagarparkar |url=https://saj.sindhculture.gov.pk/images/SAJ/Vol6No12020/07_Examination_of_Jaina_Paintings.pdf |journal=Sindh Antiquities Journal |publisher=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department, Government of Sindh |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === اوائلي اسلامي آثار === ==== ڀنڀور ==== {{Main|ڀنڀور}} [[ڀنڀور]] [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.<ref name="BanbhoreSindh">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڀنڀور]] ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.]] شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.<ref name="BanbhoreSindh"/> ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه '''[[ديبل]]''' سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ''ديبل سان سڃاتو ويندو آهي'' لکڻ، ''ڀنڀور ئي ديبل هو'' واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي. ڀنڀور 2004ع کان '''پورٽ آف بنڀور''' جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== برهمڻ آباد ۽ منصوره ==== [[برهمڻ آباد]] ۽ [[منصوره، سنڌ|منصوره]] سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ [[شهدادپور]] کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي '''برهمڻ آباد (منصوره)''' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="BrahmanabadMansura">{{cite web |title=Brahmanabad (Mansura) |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ancient-city-remains-brahmanabad-mansura/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منصوره]] عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>{{cite journal |last=Panhwar |first=M. H. |title=Locations of Brahmanka, Patala, Demetrias, Min-Naggra, Brahmano, Brahmanva, Brahmanabad, Dalurai and Mansura |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=1 |year=1983}}</ref> === وچئين دور جا تاريخي آثار === ==== مڪلي جو قبرستان ==== {{Main|مڪلي جو قبرستان}} [[مڪلي]]، [[ٺٽو]] ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين [[سما گهراڻو|سمن]]، [[ارغون گهراڻو|ارغونن]]، [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي]]، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> ==== چوڪنڊي قبرستان ==== [[چوڪنڊي قبرستان]] ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.<ref>{{cite web |title=Chaukhandi Tombs, Karachi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1287 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي آثار === سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ==== رني ڪوٽ ==== {{Main|رني ڪوٽ قلعو}} [[رني ڪوٽ قلعو]] موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Rani Kot (Fort), Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rani Kot Fort, Dadu |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي ''قديم سنڌو تهذيب جو قلعو'' يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي. ==== ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا ==== [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=18 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F2A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ |- style="background:#8B6B3E; color:white;" ! نمبر ! ماڳ ! ضلعو / هنڌ ! بنيادي دور ! نوعيت ! حيثيت / اهميت |- | style="background:#FCE4D6;" | 1 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[موهن جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ٽيون هزار سال ق.م | سنڌو تهذيب جو شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 2 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[آمري]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت |- | style="background:#FCE4D6;" | 3 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | شروعاتي هڙاپائي دور | قلعي بند قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 4 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[چانهو جو دڙو]]''' | شهيد بينظيرآباد وارو علائقو | سنڌو تهذيب | شهري / صنعتي ماڳ | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز |- | style="background:#FCE4D6;" | 5 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لکين جو دڙو]]''' | [[سکر ضلعو]] | شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي | وڏو قديم دڙو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 6 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[جهڪر جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | پوئين هڙاپائي دور | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ |- | style="background:#FCE4D6;" | 7 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لوهم جو دڙو]]''' | دادو وارو علائقو | پوئين هڙاپائي دور | قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت |- | style="background:#F8CBAD;" | 8 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڪاهو جو دڙو]]''' | [[ميرپورخاص ضلعو]] | تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي | ٻڌ اسٽوپا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور |- | style="background:#FCE4D6;" | 9 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڀنڀور]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي | بندرگاهه / قلعي بند شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 10 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[برهمڻ آباد]]–[[منصوره، سنڌ|منصوره]]''' | [[سانگهڙ ضلعو]] | قديم کان عرب دور | شهري آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث |- | style="background:#FCE4D6;" | 11 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[گوري مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو |- | style="background:#F8CBAD;" | 12 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڀوڏيسر جا مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مذهبي آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو |- | style="background:#FCE4D6;" | 13 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ويراواهه جا جين مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#F8CBAD;" | 14 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[مڪلي جو قبرستان]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 14هين–18هين صدي | قبرستان / مقبرا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو |- | style="background:#FCE4D6;" | 15 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[چوڪنڊي قبرستان]]''' | [[ڪراچي]] | خاص طور 17هين–18هين صدي | پٿر جون سينگاريل قبرون | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 16 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي | دفاعي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 17 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | 18هين صديءَ جي پڇاڙي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 18 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[عمرڪوٽ قلعو]]''' | [[عمرڪوٽ ضلعو]] | وچئين / اوائلي جديد دور | تاريخي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 19 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[نئون ڪوٽ قلعو]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 19هين صدي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |} === عالمي ورثي جي حيثيت === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! ماڳ ! حيثيت ! داخلا جو سال ! بنيادي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[موهن جو دڙو]] | style="background:#E2F0D9;" | '''عالمي ورثو''' | 1980ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌو تهذيب جو شهري آثار |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[مڪلي جو قبرستان]] | style="background:#C6E0B4;" | '''عالمي ورثو''' | 1981ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[رني ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | تاريخي دفاعي قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | مغل دور جي مسجد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سينگاريل پٿر جون قبرون |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڀنڀور]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2004ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2016ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[عمرڪوٽ قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قلعو |} <ref>{{cite web |title=Pakistan – World Heritage List and Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === آثارن جي تحفظ ۽ انتظام === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار [[سنڌ حڪومت]] ڏانهن منتقل ٿيو. [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو]] ۽ ان جو [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي]] موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.<ref>{{cite web |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta – State of Conservation |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/9078/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران '''تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت''' تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. == ٻوليون == [[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Sindhi as a first language in 1998.png|thumb|300px|ساڄو|پاڪستان ۾ [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.]] [[سنڌ]] لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي، جڏهن ته [[اردو]]، [[پشتو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[هندڪو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان '''33,462,299'''، يعني '''60.14 سيڪڙو'''، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو '''22.30 سيڪڙو''' سان ٻئي، پشتو '''5.31 سيڪڙو''' سان ٽئين ۽ پنجابي '''4.07 سيڪڙو''' سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.<ref name="PBS-Sindh2023"/><ref name="PBS-MotherTongue">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌي ٻولي === {{Main|سنڌي ٻولي}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور [[سنسڪرت]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن. سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ '''امپلاسيو''' آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو [[فاعل-مفعول-فعل]] آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا. سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر '''وچولي'''، '''لاڙي'''، '''سِريلي'''، '''ٿري''' ۽ '''ڪڇي''' سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي. === سنڌي رسم الخط === پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل '''[[سنڌي رسم الخط]]''' ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ '''52 اکر''' آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي. هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ [[ديوناگري]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ [[خداوادي رسم الخط|خداوادي]] ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي. === سنڌيءَ جي قانوني حيثيت === سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد '''سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع''' ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.<ref name="SindhiAct1972">{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |url=https://sl.sindhila.org/assets/pdf/act-1972.pdf |publisher=Government of Sindh |date=17 July 1972 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Boli Act |url=https://sindhila.org/newsite/home/act?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === اردو ٻولي === '''[[اردو]]''' سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''12,409,745''' ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو '''22.30 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب '''40.39 سيڪڙو''' هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو '''1.12 سيڪڙو''' هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. === پشتو ٻولي === '''[[پشتو]]''' 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ '''2,955,893''' ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو '''5.31 سيڪڙو''' هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران [[خيبر پختونخوا]]، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي. === پنجابي ٻولي === '''[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]''' پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ '''2,265,471''' ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو '''4.07 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === بلوچي ٻولي === '''[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]''' سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''1,208,147''' ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''2.17 سيڪڙو''' هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سرائيڪي ٻولي === '''[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]''' سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''913,418''' ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''1.64 سيڪڙو''' هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === هندڪو ۽ براهوي === 2023ع جي آدمشماري ۾ '''830,581''' سنڌ واسين، يعني '''1.49 سيڪڙو''' آباديءَ، [[هندڪو]] کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] سنڌ جي '''265,769''' ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون === سنڌ جي لساني تنوع ۾ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]، [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ انهن کان سواءِ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[پارڪري ڪولي ٻولي|پارڪري ڪولي]] ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ''ٻيون ٻوليون'' ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PBS-MotherTongue"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق === سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي '''92.12 سيڪڙو''' آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب '''32.84 سيڪڙو''' هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي '''40.39 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف '''1.12 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌي ٻولي اٿارٽي === {{Main|سنڌي ٻولي اٿارٽي}} '''[[سنڌي ٻولي اٿارٽي|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=Sindhi Language Authority |url=https://sindhila.org/newsite/?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس '''1991ع''' ۾ نامياري عالم [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي '''سنڌي ٻولي'''، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب ''سنڌي ٻولي'' تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.<ref name="SLA"/> === مادري ٻولي موجب آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي '''55,638,409''' هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:<ref name="PBS-Sindh2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 33,462,299 | style="background:#C8E6C9;" | '''60.14%''' | 92.12% | 32.84% |- | style="background:#E0F2F1;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 12,409,745 | style="background:#BBDEFB;" | '''22.30%''' | 1.12% | 40.39% |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[پشتو]] | 2,955,893 | 5.31% | 1.00% | 9.00% |- | style="background:#E0F2F1;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 2,265,471 | 4.07% | 1.29% | 6.44% |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,208,147 | 2.17% | 1.76% | 2.53% |- | style="background:#E0F2F1;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 913,418 | 1.64% | 0.50% | 2.62% |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 830,581 | 1.49% | 0.65% | 2.21% |- | style="background:#E0F2F1;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 265,769 | 0.48% | 0.70% | 0.28% |- | 9 | style="text-align:right;" | [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] | 57,059 | 0.10% | 0.06% | 0.14% |- | 10 | style="text-align:right;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 53,249 | 0.10% | 0.02% | 0.16% |- | 11 | style="text-align:right;" | [[بلتي ٻولي|بلتي]] | 27,193 | 0.05% | 0.003% | 0.09% |- | 12 | style="text-align:right;" | [[شينا ٻولي|شينا]] | 22,273 | 0.04% | 0.01% | 0.07% |- | 13 | style="text-align:right;" | [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] | 14,885 | 0.03% | 0.004% | 0.05% |- | 14 | style="text-align:right;" | [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] | 777 | 0.001% | 0.001% | 0.002% |- | 15 | style="text-align:right;" | '''ٻيون ٻوليون''' | 1,151,650 | 2.07% | 0.77% | 3.18% |} {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع<ref name="PBS-Sindh2023"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=60.14 |color1=#F39C12 |label2=[[اردو]] |value2=22.30 |color2=#2980B9 |label3=[[پشتو]] |value3=5.31 |color3=#27AE60 |label4=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4=4.07 |color4=#C0392B |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=2.17 |color5=#8E44AD |label6=[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6=1.64 |color6=#16A085 |label7=[[هندڪو]] |value7=1.49 |color7=#D35400 |label8=[[براهوي ٻولي|براهوي]] |value8=0.48 |color8=#7D3C98 |label9=ٻيون ٻوليون |value9=2.40 |color9=#95A5A6 }} === 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو === {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! مادري ٻولي ! 2017ع ! 2023ع ! تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ) |- | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 61.60% | 60.14% | −1.46 |- | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 18.20% | 22.30% | +4.10 |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو]] | 5.46% | 5.31% | −0.15 |- | style="background:#FFEBEE; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 5.31% | 4.07% | −1.24 |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 2.00% | 2.17% | +0.17 |- | style="background:#E0F7FA; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 2.23% | 1.64% | −0.59 |- | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 1.58% | 1.49% | −0.09 |- | style="background:#EFEBE9; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 0.73% | 0.48% | −0.25 |} <ref name="PBS-Sindh2023"/> == مذهب == {{See also|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ ۾ هندومت|سنڌ ۾ تصوف}} [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، [[ڀٽ شاهه]]؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.]] [[فائل:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ساڌ ٻيلو]]، [[سکر]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.]] [[سنڌ]] مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي [[هندومت]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين مت]]، [[اسلام]]، [[عيسائيت]]، [[سک مت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.<ref name="PBSReligion2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي '''55,638,409''' ماڻهن مان '''50,126,428'''، يعني '''90.09 سيڪڙو'''، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === اسلام === {{Main|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ تي عربن جي فتح}} سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح سان ٿيو. [[راجا ڏاهر]] جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو. [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ [[جيسيه]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === تصوف === {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ [[تصوف]] کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.<ref>{{cite journal |title=On the History of Sufism in Australia |journal=Journal of Sufi Studies |publisher=Brill |volume=11 |year=2022 |pages=115–135}}</ref> سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]]، [[مخدوم نوح]]، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن. [[مڪلي جو قبرستان]] ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === هندومت === {{Main|سنڌ ۾ هندومت}} [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[ساڌ ٻيلو]] جي هندو مذهبي عمارت، [[سکر]].]] هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي. 1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً '''26.4 سيڪڙو'''، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي.<ref name="Sindh1941">{{cite book |title=Census of India, 1941: Sind |year=1941 |at=Table on Religion}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي. 2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''هندو جاتي''' ۽ '''شيڊيولڊ ڪاسٽس''' کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ '''3,575,848''' يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس '''1,325,559''' يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي هندو آبادي خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. [[ساڌ ٻيلو]]، [[راماپير مندر، ٽنڊو الهيار|راماپير مندر]]، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ '''[[سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع]]''' منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Hindus Marriage Act, 2016 |url=https://humanrights.sindh.gov.pk/hr-acts |publisher=Human Rights Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جين مت === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[فائل:Gori Temple (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[گوري مندر]]، [[ننگرپارڪر]]؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.]] [[جين مت]] سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. [[ننگرپارڪر جا جين مندر]]، [[گوري مندر]]، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن. ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا. === سنڌ ۾ عيسائيت === {{Main|سنڌ ۾ عيسائيت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img43 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.]] سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن ''اعمال توما'' ۾ رسول [[سينٽ ٿامس]] کي هند-پارٿي حڪمران [[گونڊوفارس]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.<ref>{{cite journal |last=Fleet |first=J. F. |title=St. Thomas and Gondophernes |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=37 |issue=2 |year=1905 |pages=223–236 |doi=10.1017/S0035869X00033049}}</ref> بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. ''اعمال توما'' جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |title=Networks and social cohesion in ancient Indian Ocean trade: geography, ethnicity, religion |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}</ref><ref>{{cite journal |title=The South Indian Tradition of the Apostle Thomas |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press}}</ref> قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن. سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Meersman |first=Achilles |title=Did the British Introduce Christianity into Sind? |journal=Journal of the Sind Historical Society |note=Reprinted in Sindh Observer: Selections from the Journal of Sindh Historical Society, ed. Mubarak Ali |pages=99–100}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. [[ڪراچي آرچ ڊائوسيس]] 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر [[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]] آهي.<ref>{{cite web |title=Archdiocese of Karachi |url=https://www.catholicsinpakistan.org/dioceses/karachi/ |publisher=Catholics in Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''546,968''' عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو '''0.98 سيڪڙو''' هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.<ref name="PBSReligion2023"/> === سک مت === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب [[سک مت]] سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''5,182''' ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.01 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === پارسي ۽ زرتشتي برادري === [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] يا [[پارسي]] برادري سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا. [[جمشيد نسروانجي مهتا]]، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. 2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ '''1,763''' پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً '''0.003 سيڪڙو''' هئا.<ref name="PBSReligion2023"/> === مذهبي آبادي، 2023ع === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! نمبر ! مذهب / مردم شماري category ! آبادي ! سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | '''[[اسلام]]''' | 50,126,428 | '''90.09%''' | 85.45% | 94.06% |- | style="background:#FFF3E0;" | 2 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | '''[[هندومت|هندو جاتي]]''' | 3,575,848 | '''6.43%''' | 9.73% | 3.61% |- | style="background:#FDEDEC;" | 3 | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | '''[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]]''' | 1,325,559 | '''2.38%''' | 4.48% | 0.59% |- | style="background:#EAF2F8;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عيسائيت]]''' | 546,968 | '''0.98%''' | 0.24% | 1.62% |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[احمديه]] | 18,266 | 0.03% | 0.02% | 0.04% |- | style="background:#FFF9C4;" | 6 | style="background:#FCF3CF; text-align:right;" | [[سک مت]] | 5,182 | 0.01% | 0.01% | 0.01% |- | style="background:#F2F3F4;" | 7 | style="background:#E5E7E9; text-align:right;" | [[پارسي]] | 1,763 | 0.003% | 0.001% | 0.005% |- | style="background:#F8F9F9;" | 8 | style="text-align:right;" | ٻيا | 38,395 | 0.07% | 0.07% | 0.07% |} <ref name="PBSReligion2023"/> {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع<ref name="PBSReligion2023"/> |label1=[[اسلام]] |value1=90.09 |color1=#2E8B57 |label2=هندو جاتي |value2=6.43 |color2=#F39C12 |label3=[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]] |value3=2.38 |color3=#E67E22 |label4=[[عيسائيت]] |value4=0.98 |color4=#3498DB |label5=[[احمديه]] |value5=0.03 |color5=#8E44AD |label6=[[سک مت]] |value6=0.01 |color6=#F4D03F |label7=پارسي ۽ ٻيا |value7=0.08 |color7=#95A5A6 }} {{clear}} === مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي === هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي. <div style="overflow-x:auto; border:1px solid #AAB7B8; padding:0.2em;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:92%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! rowspan="2" style="min-width:125px;" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" | 1872ع<ref name="sindh1872">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |jstor=saoa.crl.25057641 |access-date=16 November 2024 |title=Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |volume=2 |pages=76 (part 1) & 112–138 (part 2) |publisher=Bombay, 1875. |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921175249/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1872|1872ع جا انگ [[برطانوي هندستان ۾ آدمشماري|آدمشماري]] جي انهن ضلعن ــ [[ڪراچي ضلعو (سنڌ)|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ضلعو (سنڌ)|حيدرآباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] ــ ۽ [[خيرپور رياست]] جي مجموعي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن. خيرپور رياست ۾ مذهبي وابستگي الڳ نه ڳڻي وئي هئي.}} ! colspan="2" | 1881ع<ref name="sindh1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=3 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1881|1881ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1891ع<ref name="sindh1891">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408203225/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1891|1891ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1901ع<ref name="sindh1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207080045/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1901|1901ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1911ع<ref name="sindh1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |archive-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045130/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1911|1911ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1921ع<ref name="sindh1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=6 May 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022430/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1921|1921ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1931ع<ref name="sindh1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=5 May 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022514/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1931|1931ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1941ع<ref name="sindh1941"/>{{rp|28}}{{efn|name=Sindh1941}} ! colspan="2" | 1951ع<ref name="sindh1951">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|title=CPopulation According to Religion, Tables-6, Pakistan – Census 1951|access-date=21 July 2024|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013102/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|url-status=live}}</ref>{{rp|22–26}}{{efn|name=Sindh1951|[[وفاقي گادي وارو علائقو (ڪراچي)]] پڻ شامل آهي.}} ! colspan="2" | 1998ع<ref name="sindh1998">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|title=Population Distribution by Religion, 1998 Census|access-date=23 January 2023|archive-date=23 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250923095306/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="sindh2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|title=TABLE 9 – POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=23 January 2023|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013148/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="2017 Census">{{cite web |title=Religious Demographics of Pakistan 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf |archive-date=29 August 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="sindh2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=6 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030321/https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census – 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |access-date=21 July 2024 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212115052/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=live }}</ref> |- style="background:#D2B4DE;" ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- style="background:#E8F5E9;" ! style="text-align:right;" | [[اسلام]] [[فائل:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,712,266{{efn|[[سني اسلام|سني]]: 1,700,468<br>[[شيعو اسلام|شيعا]]: 11,798}} | {{Percentage|1712266|2192415|2}} | 1,989,630 || {{Percentage|1989630|2542976|2}} | 2,318,180 || {{Percentage|2318180|3003711|2}} | 2,609,337 || {{Percentage|2609337|3410223|2}} | 2,822,756 || {{Percentage|2822756|3737223|2}} | 2,562,700 || {{Percentage|2562700|3472508|2}} | 3,017,377 || {{Percentage|3017377|4114253|2}} | 3,462,015 || {{Percentage|3462015|4840795|2}} | 5,535,645 || {{Percentage|5535645|6047748|2}} | 27,796,814 || {{Percentage|27796814|30439893|2}} | 43,234,107 || {{Percentage|43234107|47854510|2}} | 50,126,428 || {{Percentage|50126428|55638409|2}} |- style="background:#FFF3E0;" ! style="text-align:right;" | [[هندومت]] [[فائل:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|1872ع جي آدمشماريءَ ۾ قبائلي مذهبي گروهه، جين ۽ نانڪ پنٿي پڻ هن درجي ۾ شامل هئا؛ 1881ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي، 1891ع ۾ قبائلي، ۽ 1901ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي پڻ هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيا ويا.}} | 475,848{{efn|جاتي هندو: 390,435<br>[[پاڪستان ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽس|شيڊيولڊ ڪاسٽس]]، قبائلي ۽ جين: 61,514<br>نانڪ پنٿي (سک): 23,899}} | {{Percentage|475848|2192415|2}} | 544,848 || {{Percentage|544848|2542976|2}} | 674,371 || {{Percentage|674371|3003711|2}} | 787,683 || {{Percentage|787683|3410223|2}} | 877,313 || {{Percentage|877313|3737223|2}} | 876,629 || {{Percentage|876629|3472508|2}} | 1,055,119 || {{Percentage|1055119|4114253|2}} | 1,279,530 || {{Percentage|1279530|4840795|2}} | 482,560 || {{Percentage|482560|6047748|2}} | 2,280,842 || {{Percentage|2280842|30439893|2}} | 4,176,986 || {{Percentage|4176986|47854510|2}} | 4,901,407 || {{Percentage|4901407|55638409|2}} |- style="background:#EAF2F8;" ! style="text-align:right;" | [[عيسائيت]] [[فائل:Christian cross.svg|15px]] | 3,329{{efn|[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]: 1,670<br>[[چرچ آف انگلينڊ]]: 1,142<br>مقامي عيسائي (مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ سرياني): 359<br>پريسبيٽيرين: 156<br>يوناني آرٿوڊوڪس: 2}} | {{Percentage|3329|2192415|2}} | 6,082 || {{Percentage|6082|2542976|2}} | 7,768 || {{Percentage|7768|3003711|2}} | 7,825 || {{Percentage|7825|3410223|2}} | 10,917 || {{Percentage|10917|3737223|2}} | 11,734 || {{Percentage|11734|3472508|2}} | 15,152 || {{Percentage|15152|4114253|2}} | 20,304 || {{Percentage|20304|4840795|2}} | 22,601 || {{Percentage|22601|6047748|2}} | 294,885 || {{Percentage|294885|30439893|2}} | 408,301 || {{Percentage|408301|47854510|2}} | 546,968 || {{Percentage|546968|55638409|2}} |- style="background:#F2F3F4;" ! style="text-align:right;" | [[زرتشتي مذهب]] [[فائل:Faravahar.svg|15px]] | 870{{efn|شاهنشاهي فرقي جا: 712<br>قديمي فرقي جا: 158}} | {{Percentage|870|2192415|2}} | 1,063 || {{Percentage|1063|2542976|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3003711|2}} | 2,000 || {{Percentage|2000|3410223|2}} | 2,411 || {{Percentage|2411|3737223|2}} | 2,913 || {{Percentage|2913|3472508|2}} | 3,537 || {{Percentage|3537|4114253|2}} | 3,841 || {{Percentage|3841|4840795|2}} | 5,046 || {{Percentage|5046|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,763 || {{Percentage|1763|55638409|3}} |- style="background:#FFFDE7;" ! style="text-align:right;" | [[ٻڌ ڌرم]] [[فائل:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 67 || {{Percentage|67|2192415|3}} | 9 || {{Percentage|9|2542976|3}} | 2 || {{Percentage|2|3003711|3}} | 0 || {{Percentage|0|3410223|3}} | 21 || {{Percentage|21|3737223|3}} | 41 || {{Percentage|41|3472508|3}} | 53 || {{Percentage|53|4114253|3}} | 111 || {{Percentage|111|4840795|3}} | 670 || {{Percentage|670|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#E8EAF6;" ! style="text-align:right;" | [[يهوديت]] [[فائل:Star of David.svg|15px]] | 35 || {{Percentage|35|2192415|3}} | 153 || {{Percentage|153|2542976|2}} | 210 || {{Percentage|210|3003711|2}} | 428 || {{Percentage|428|3410223|2}} | 595 || {{Percentage|595|3737223|2}} | 671 || {{Percentage|671|3472508|2}} | 985 || {{Percentage|985|4114253|2}} | 1,082 || {{Percentage|1082|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF8E1;" ! style="text-align:right;" | [[جين مت]] [[فائل:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,191 || {{Percentage|1191|2542976|2}} | 923 || {{Percentage|923|3003711|2}} | 921 || {{Percentage|921|3410223|2}} | 1,349 || {{Percentage|1349|3737223|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3472508|2}} | 1,144 || {{Percentage|1144|4114253|2}} | 3,687 || {{Percentage|3687|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF9C4;" ! style="text-align:right;" | [[سک مت]] [[فائل:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 720 || {{Percentage|720|3003711|2}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census|1901ع جي آدمشماريءَ ۾ سک آباديءَ کي هندو درجي ۾ ڳڻيو ويو هو.}} || {{N/a}} | 12,339 || {{Percentage|12339|3737223|2}} | 8,036 || {{Percentage|8036|3472508|2}} | 19,172 || {{Percentage|19172|4114253|2}} | 32,627 || {{Percentage|32627|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 5,182 || {{Percentage|5182|55638409|2}} |- style="background:#EFEBE9;" ! style="text-align:right;" | قبائلي مذهب | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census}} || {{N/a}} | 9,224 || {{Percentage|9224|3737223|2}} | 8,186 || {{Percentage|8186|3472508|2}} | 204 || {{Percentage|204|4114253|2}} | 37,598 || {{Percentage|37598|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#F3E5F5;" ! style="text-align:right;" | [[احمديه]] [[فائل:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 43,524 || {{Percentage|43524|30439893|2}} | 21,661 || {{Percentage|21661|47854510|2}} | 18,266 || {{Percentage|18266|55638409|2}} |- style="background:#ECEFF1;" ! style="text-align:right;" | ٻيا | 0 || {{Percentage|0|2192415|2}} | 0 || {{Percentage|0|2542976|2}} | 3 || {{Percentage|3|3003711|2}} | 2,029 || {{Percentage|2029|3410223|2}} | 298 || {{Percentage|298|3737223|2}} | 64 || {{Percentage|64|3472508|3}} | 1,510 || {{Percentage|1510|4114253|2}} | 0 || {{Percentage|0|4840795|2}} | 1,226 || {{Percentage|1226|6047748|2}} | 23,828 || {{Percentage|23828|30439893|2}} | 13,455 || {{Percentage|13455|47854510|2}} | 38,395 || {{Percentage|38395|55638409|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D5F5E3; font-weight:bold;" ! جواب ڏيندڙ ڪل آبادي ! 2,192,415 ! {{Percentage|2192415|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,047,748 ! {{Percentage|6047748|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,638,409 ! {{Percentage|55638409|55696147|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" ! ڪل آبادي ! 2,322,765 ! {{Percentage|2322765|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,054,474 ! {{Percentage|6054474|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,696,147 ! {{Percentage|55696147|55696147|2}} |} </div> == تعليم == {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} [[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|270px|[[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|270px|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[فائل:Aga Khan University .jpg|thumb|270px|[[آغا خان يونيورسٽي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ [[اعليٰ تعليم]] تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ ''سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع'' منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |title=Sindh Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2013 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |date=11 March 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[نوابشاهه]] ۽ [[ٽنڊو ڄام]] ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === خواندگي === {{See also|پاڪستان ۾ تعليم}} [[فائل:Literacy Rate by Pakistani District - 2017 Census.svg|thumb|270px|2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] 2023ع جي [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|آدمشماري]] موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.<ref name="SindhCensusEducation2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=Provincial Census Report 2023 — Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |pages=73–74 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/National%20Census%20Report-2023.pdf |title=National Census Report 2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |page=145 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#345995; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)'''<ref name="SindhCensusEducation2023"/> |- style="background:#E8EEF7;" ! rowspan="2" | علائقو ! colspan="3" | 2017ع ! colspan="3" | 2023ع |- style="background:#D9E6F5;" ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! style="background:#EDF7ED;" | سڄي سنڌ | 54.57٪ | 62.52٪ | 45.95٪ | style="background:#DFF2DF; font-weight:bold;" | 57.54٪ | 64.23٪ | 50.21٪ |- ! style="background:#FFF4E5;" | ٻهراڙي | 35.19٪ | 46.91٪ | 22.64٪ | style="background:#FFE9CC; font-weight:bold;" | 38.14٪ | 48.06٪ | 27.52٪ |- ! style="background:#EAF4FC;" | شهري | 70.43٪ | 75.13٪ | 65.28٪ | style="background:#DDEFFC; font-weight:bold;" | 72.26٪ | 76.27٪ | 67.80٪ |} </div> === اسڪولي تعليم === [[فائل:Back to school after six months interruption.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] [[فائل:Studying for the chance to become a teacher.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.]] سنڌ حڪومت جي ''اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع'' موجب صوبي ۾ '''40,978 سرڪاري اسڪول''' رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.<ref name="ASC2023-24">{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |page=16 |access-date=24 August 2026}}</ref> پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي. ==== سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#287271; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''<ref name="ASC2023-24"/> |- style="background:#D9F0EF;" ! سطح ! اسڪولن جو تعداد ! ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | style="text-align:right; background:#EDF8F7;" | پرائمري | 36,225 | 88.4٪ |- | style="text-align:right; background:#F2F8E9;" | مڊل | 1,581 | 3.9٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF4E6;" | ايليمينٽري | 1,027 | 2.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FDEBEC;" | ثانوي | 1,654 | 4.0٪ |- | style="text-align:right; background:#EEEAF8;" | اعليٰ ثانوي | 491 | 1.2٪ |- style="background:#D5E8E8; font-weight:bold;" ! ڪل ! 40,978 ! 100٪ |} === اسڪولي بنيادي سهولتون === سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.<ref name="SindhAssemblyEducation">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1997 |title=Questions and Answers — Education Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#7B5E57; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#EFE5E2;" ! بنيادي سهولت ! سهولت رکندڙ اسڪول ! ڪل سرڪاري اسڪول ! لڳ ڀڳ دستيابي |- | style="text-align:right; background:#E7F5FF;" | پيئڻ جو پاڻي | 26,006 | 40,978 | 63.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF3BF;" | بجلي | 13,013 | 40,978 | 31.8٪ |- | style="text-align:right; background:#E6FCF5;" | ٽوائلٽ | 17,136 | 40,978 | 41.8٪ |- | style="text-align:right; background:#F3F0FF;" | بائونڊري وال | 20,913 | 40,978 | 51.0٪ |} === ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم === [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''440,473 شاگرد''' داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.<ref name="SindhAssemblyEducation"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#4A6FA5; color:white; padding:7px;" | '''ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#E5EDF7;" ! ضلعو ! اسڪول ! ڇوڪرا ! ڇوڪريون ! ڪل داخلا |- | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | 337 | 39,984 | 48,391 | 88,375 |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | 180 | 25,528 | 28,135 | 53,663 |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 206 | 21,946 | 22,573 | 44,519 |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 221 | 40,156 | 47,042 | 87,198 |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 601 | 36,832 | 33,477 | 70,309 |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | 139 | 22,193 | 31,137 | 53,330 |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | 185 | 20,403 | 22,676 | 43,079 |- style="background:#D8E5F3; font-weight:bold;" ! ڪل ! 1,869 ! 207,042 ! 233,431 ! 440,473 |} === تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج === سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/documents/sindh-multiple-indicator-cluster-survey-2018-19 |title=Sindh – Multiple Indicator Cluster Survey 2018–19 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |date=16 July 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> === اسڪول کان ٻاهر ٻار === [[File:Providing shelter for flood-affected families as they return home (5330424997).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ [[يونيسيف]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ '''65 لک''' ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.<ref name="SSDMS">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/new-digital-application-helps-monitor-student-attendance-sindh |title=New digital application helps monitor student attendance in Sindh |date=16 March 2022 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SchoolMonitoringSindh">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/mobile-app-helps-reduce-school-dropout-pakistans-sindh-province |title=Mobile App helps reduce school dropout in Pakistan’s Sindh province |date=28 September 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڇوڪرين جي تعليم === سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. 2019ع ۾ سنڌ حڪومت، [[جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي]] ۽ [[يونيسيف]] جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref name="NFE2019">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/government-japan-sindhs-school-education-literacy-department-and-unicef-inaugurate |title=Government of Japan, Sindh’s School Education & Literacy Department and UNICEF inaugurate non-formal education centres |date=1 March 2019 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === غير رسمي تعليم === {{Main|غير رسمي تعليم}} غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو.<ref name="NFE2019"/> ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/interactive-teaching-methods-help-students-learn-better-non-formal-education-centre |title=Interactive teaching methods help students learn better at Non-Formal Education Centre in Pakistan |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ ''پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع'' شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/Publications |title=Pakistan Non-Formal Education Statistics Reports 2022–23 |date=25 October 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام === سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="SchoolMonitoringSindh"/> 2022ع ۾ [[سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم]] نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.<ref name="SSDMS"/> ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکيا جو معيار ۽ جائزو === تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ [[نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ]] منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ ''نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ'' رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/PublicationDetail/YWFlNzdiMTUtNzcxOS00ZjI0LWFjODYtYzg4ZTU5OWNmYTg5 |title=National Achievement Test (NAT) 2023 Findings for Sindh |date=31 May 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي. === سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن === {{Main|سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن}} [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جا اهم پروگرام '''فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز'''، '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' ۽ '''پيپلز اسڪول پروگرام''' شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/public/files/1749787515_0.pdf |title=Request for Proposal 2025–2026: Establishment and Operation of First Phase of New Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/aasps |title=Adopt-a-School Program |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص تعليم === {{Main|سنڌ ۾ خاص تعليم}} سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون [[معذور ماڻهن جي بااختياري وارو کاتو، سنڌ|معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي]] وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/institutions/ |title=List of Institutions |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ڪوٽڙي]] ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ '''اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ''' پڻ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === فني ۽ ووڪيشنل تعليم === {{Main|سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي}} [[File:Commercial College.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي]] ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.]] سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر [[ڪراچي]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/BoG/BoG3M-WP.pdf |title=Sindh Technical Education & Vocational Training Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو [[ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ]]، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/Admission_2021_22/TSC_PROSPECTUS_2021.pdf |title=STEVTA Programmes and Courses |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1443.pdf |title=Institutes, Technologies, Trades, Programs and Intake Capacity – District-wise |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي '''ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام''' لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |title=CCTE Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme, Academic Session 2025–2026 |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا === سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! ذريعو ! ادارو ! بنيادي موضوع ! اهم/تازي رپورٽ |- | اينيوئل اسڪول سينسس | اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ | سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون | 2023–24 |- | پاڪستان جي آدمشماري | [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] | خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ | 2023 |- | پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات | 2023–24 |- | نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | شاگردن جي سکيا جا نتيجا | 2023 |- | سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي | سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / [[يونيسيف]] | ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا | 2018–19 |- | غير رسمي تعليم جون شماريات | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | غير رسمي سکيا ۽ خواندگي | 2022–23 |} </div> === تعليم ۽ پائيدار ترقي === سنڌ ۾ تعليم جي ترقي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4]] سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/reports/every-child-learns |title=Every Child Learns |publisher=UNICEF Pakistan |date=May 2019 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن. {{clear}} ===اعليٰ تعليم=== [[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] [[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|270px|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت، [[ڄامشورو]].]] [[File:Sukkur IBA University Academic Block III.jpg|thumb|270px|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، [[سکر]].]] سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي [[سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.<ref name="HECRecognised">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]]، [[عمرڪوٽ]]، [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.<ref name="HECCampuses">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |title=University of Karachi |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |title=University of Sindh |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |title=Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto University of Law |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#264653;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#DCECEF;" ! نمبر ! يونيورسٽي / ادارو ! شهر ! بنيادي شعبو ! نوعيت |- | 1 || [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] || [[سکر]] || فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو || صوبائي سرڪاري |- | 2 || [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] || [[سکر]] || عام / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 3 || [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] || [[سکر]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 4 || [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 5 || [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] || [[ٽنڊو ڄام]] || زراعت || صوبائي سرڪاري |- | 6 || [[سنڌ يونيورسٽي]] || [[ڄامشورو]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 7 || [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڄامشورو]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 8 || [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] || [[ڄامشورو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 9 || [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ڊيزائن || صوبائي سرڪاري |- | 10 || [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] || [[خيرپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 11 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] || [[خيرپور]] || ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون || صوبائي سرڪاري |- | 12 || [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] || [[گمبٽ]] || طب ۽ صحت || سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو |- | 13 || [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[نوابشاهه]] || انجنيئرنگ ۽ سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 14 || [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] || [[نوابشاهه]] || طب / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 15 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 16 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] || [[سڪرنڊ]] || ويٽرنري سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 17 || [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[لاڙڪاڻو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 18 || [[شيخ اياز يونيورسٽي]] || [[شڪارپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 19 || [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] || [[ڀٽ شاهه]] || عام / صوفي اڀياس || صوبائي سرڪاري |- | 20 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 21 || [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || صوبائي سرڪاري |- | 22 || [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 23 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ سماجي سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 24 || [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 25 || [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 26 || [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 27 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] || [[ڪراچي]] || قانون || صوبائي سرڪاري |- | 28 || [[ڪراچي يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 29 || [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || عام || '''وفاقي سرڪاري''' |} </div> <small>'''نوٽ:''' يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.<ref name="HECRecognised"/></small> ====سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. [[حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ |title=Sindh Higher Education Commission |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A4C93;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#EDE5F5;" ! نمبر ! ادارو ! شهر ! اهم شعبو |- | 1 || [[آغا خان يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب، صحت ۽ تحقيق |- | 2 || [[همدرد يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / صحت / فارميسي |- | 3 || [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] || [[ڪراچي]] || فن ۽ آرڪيٽيڪچر |- | 4 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس |- | 5 || [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ |- | 6 || [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 7 || [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 8 || [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس |- | 9 || [[اقراء يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ |- | 10 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 11 || [[گرين وِچ يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام |- | 12 || [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] || [[ڪراچي]] || عام / عورتن لاءِ |- | 13 || [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 14 || [[انڊس يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / انجنيئرنگ |- | 15 || [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 16 || [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] || [[ڪراچي]] || بزنس |- | 17 || [[اِلما يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 18 || [[سليم حبيب يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ |- | 19 || [[سهيل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || صحت ۽ حياتياتي سائنس |- | 20 || [[اسرا يونيورسٽي]] || [[حيدرآباد]] || عام / طب ۽ صحت |- | 21 || [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ثقافت |} </div> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/scholarships/ |title=Scholarships — Public and Private Sector Universities/DAIs |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====علائقائي ڪيمپس==== اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب [[سنڌ يونيورسٽي]] جا [[ميرپورخاص]]، [[بدين]] ۽ [[دادو]] ۾؛ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[خيرپور]] ۾؛ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا [[گهوٽڪي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] ۾؛ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[لاڙڪاڻو]] ۾؛ ۽ [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ ڪيمپس موجود آهي.<ref name="HECCampuses"/> [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جا [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[خيرپور]] ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref name="HECCampuses"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس''' |- style="background:#B2DFDB;" ! يونيورسٽي ! مکيه هنڌ ! ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]] |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | [[خيرپور]] |- | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور]] | [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] |- | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر]] | [[ڪنڌڪوٽ]]، [[خيرپور]] |- | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[ٽنڊو ڄام]] | [[عمرڪوٽ]] |} ===طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم=== {{Main|سنڌ ۾ طبي تعليم}} [[File:Dow Medical College (31714721).jpeg|thumb|270px|[[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪراچي]].]] سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.<ref name="PMDCPublic">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PublicMedicalColleges |title=Public Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="PMDCPrivate">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PrivateMedicalColleges |title=Private Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سکر]]، [[گمبٽ]] ۽ [[خيرپور]] آهن. انهن ۾ [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ ميڊيڪل ڪاليج]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]]، [[گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[خيرپور ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPublic"/> خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[ٽنڊو محمد خان]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[باقائي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[اسرا يونيورسٽي]] جي طبي فيڪلٽي، [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[محمد ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPrivate"/> ====نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم==== طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا. نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي [[پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن. ===تحقيق ۽ تحقيقي ادارا=== [[File:LEJ Science Information Center.jpg|thumb|270px|[[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، [[ڪراچي يونيورسٽي]].]] سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ڄامشورو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]] ۽ [[ڏوڪري]] ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن. سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز==== [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ [[حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري]] ۽ [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ICCBS">{{cite web |url=https://iccs.edu/page-about-us |title=About ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي [[عالمي صحت تنظيم]] جي سهڪاري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iccs.edu/page-summer-internship |title=Summer Internship Program – ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |title=Dr. Panjwani Center for Molecular Medicine and Drug Research |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا==== سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ [[آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن]] قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] ۽ [[آغا خان يونيورسٽي]] سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |title=Offices of Research, Innovation and Commercialization – Established ORICs |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |title=Established and Recognized Business Incubation Centers |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===زرعي تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Faculty Of Agricultural Engineering, Tandojam.JPG|thumb|270px|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.]] [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي [[عمرڪوٽ]] ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECCampuses"/> سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ [[ميرپورخاص]] ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ [[سڪرنڊ]] منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research Wing Sindh Tandojam |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٽنڊو ڄام]] زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]]، [[ڏوڪري]]، [[ڪنري]]، [[ڪوٽڏيجي]]، [[پنگريو]]، [[دادو]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.<ref name="AgriResearchSindh"/> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3A7D44;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا''' |- style="background:#DDEEDD;" ! ادارو ! هنڌ ! تحقيق جو بنيادي شعبو |- | ڪپهه تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪپهه |- | ڪمند تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪمند |- | تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || تيلدار فصل |- | فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || زرعي فصل |- | فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي |- | ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جون بيماريون |- | ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || جيت ۽ فصلن جو تحفظ |- | مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽي ۽ ماحول |- | مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽيءَ جي زرخيزي |- | انب تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || انب |- | ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ميوا |- | ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ڀاڄيون |- | مرچ تحقيقاتي ادارو || [[ڪنري]] || مرچ |- | ڪيلو تحقيقاتي ادارو || [[ڪوٽڏيجي]] || ڪيلو |- | ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ترش ميوا |- | ٽماٽو تحقيقاتي ادارو || [[پنگريو]] || ٽماٽو |- | ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ڪڻڪ |- | مڪئي تحقيقاتي ادارو || [[دادو]] || مڪئي |- | دالين جو تحقيقاتي ادارو || [[ڏوڪري]] || داليون |- | ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو || [[ٺٽو]] || چانور |} </div> <ref name="AgriResearchSindh"/> ===سنڌالاجي=== {{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}} [[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|270px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] 1962ع ۾ ''سنڌي اڪيڊمي'' قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="Sindhology">{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |title=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/267 |title=Sindhology Museum |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌي ادبي بورڊ=== {{Main|سنڌي ادبي بورڊ}} [[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|thumb|270px|''[[شاهه جو رسالو]]''؛ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.]] [[سنڌي ادبي بورڊ]] سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي. ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== {{Main|سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ}} [[سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]] [[ڄامشورو]] ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/pages.jsp?page=sindhtextbookboard |title=Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/98780%20Notification%20for%20constitute%20a%20committee%20for%20constitute%20for%20monitoring%20of%20supply%20of%20free%20textbooks%20by%20the%20Sindh%20textbook%20Board%2C%20Jamshoro%20to%20TEO%2C%20during%20the%20acedemic%20year%20i.e.%202024-25.PDF |title=Monitoring of Supply of Free Textbooks by the Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=16 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://ebooks.stbb.edu.pk/ |title=Sindh Textbook Board eBooks Portal |publisher=Sindh Textbook Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو. [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.bsek.edu.pk/ |title=Board of Secondary Education Karachi |publisher=Board of Secondary Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://biek.edu.pk/ |title=Board of Intermediate Education Karachi |publisher=Board of Intermediate Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#457B9D;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ''' |- style="background:#DDEBF3;" ! نمبر ! بورڊ ! مرڪز ! سطح |- | 1 || [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || ثانوي |- | 2 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || اعليٰ ثانوي |- | 3 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 4 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر]] || [[سکر]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 5 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 6 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 7 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |} ===ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا=== سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو. سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ]] ۽ [[ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي]] شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ===سنڌ جو تعليمي ورثو=== [[File:Sindh Madrassa.jpg|thumb|270px|[[سنڌ مدرسۃ الاسلام]]، [[ڪراچي]]؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[File:Students taking lesson in a classroom in the Anglo-Vernacular School in Karachi in 1873.jpg|thumb|270px|1873ع ۾ [[ڪراچي]] جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.]] سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا. [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] 1 سيپٽمبر 1885ع تي [[حسن علي آفندي]] جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. [[محمد علي جناح]] 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.<ref name="SMIHistory">{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |title=History of Sindh Madressatul Islam |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about |title=About Sindh Madressatul Islam University |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور [[سکر بئراج]] جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.<ref name="NEDHistory">{{cite web |url=https://www.neduet.edu.pk/our_university |title=Our University |publisher=NED University of Engineering and Technology |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! هنڌ ! قيام ! تاريخي اهميت / شعبو |- | [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1859ع | سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ |- | [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1861ع | تاريخي تعليمي ادارو |- | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] | [[ڪراچي]] | 1885ع | جديد تعليم؛ [[محمد علي جناح]] جو تعليمي ادارو<ref name="SMIHistory"/> |- | [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1887ع | تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج |- | [[اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1921ع | موجوده [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو<ref name="NEDHistory"/> |- | [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1945ع | طبي تعليم |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | 1947ع | سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | 1963ع/1977ع | انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي |} </div> ==صحت== {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[File:NICVD.jpg|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو [[ٽنڊو محمد خان]] وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.]] [[File:Siut karachi - panoramio.jpg|thumb|270px|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (ايس آءِ يو ٽي)، [[ڪراچي]]؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.]] [[File:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|270px|ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، [[ڪراچي]]؛ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جي صحت جي سهولتن مان هڪ.]] [[File:NICVD logo.png|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو نشان؛ ادارو [[ڪراچي]] ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.]] سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ]]، [[عباسي شهيد اسپتال]] ۽ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sindh.gov.pk/ |title=Government of Sindh – Hospitals |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو ''سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19'' آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/5296/file/Sindh.pdf |title=Sindh Multiple Indicator Cluster Survey 2018-19: Survey Findings Report |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Board, Government of Sindh and UNICEF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ماءُ ۽ ٻار جي صحت=== سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ [[نوزائتي ٻار جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00796B;" |+ style="background:#00796B;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اشارو ! في 1,000 زنده ڄمڻ |- | نوزائتي ٻار جي موت جي شرح | 24 |- | نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح | 14 |- | هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح | 39 |- | هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح | 8 |- | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح''' | '''46''' |} ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ====ماءُ جي موت==== [[پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019]] موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.<ref name="PMMS2019">{{cite web |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR366/FR366.pdf |title=Pakistan Maternal Mortality Survey 2019 |publisher=National Institute of Population Studies and ICF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> هي انگ ''حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح'' ۽ سخت تعريف واري ''ماءُ جي موت جي شرح'' جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.<ref name="PMMS2019"/> ===پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون=== صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.<ref name="PSLM201819Health">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Hieskey.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2018-19: Health |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي غذائيت=== [[File:A young girl is checked for signs of malnutrition, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077949).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي [[غذائي کوٽ]] جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.]] [[File:Nutrition status of children under 5 in Pakistan.png|thumb|270px|پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، [[نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع]] جي انگن اکرن موجب.]] غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا [[اسٽنٽنگ|اسٽنٽڊ]] هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا [[ويسٽنگ|ويسٽڊ]] هئا.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #E65100;" |+ style="background:#E65100;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#FFE0B2;" ! غذائي اشارو ! شرح ! بنيادي مطلب |- | [[اسٽنٽنگ]] | '''50.2٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ |- | گهٽ وزن | '''40.7٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ |- | [[ويسٽنگ]] | '''14.8٪''' | قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ |} ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري=== سنڌ ۾ [[وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون. سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #3949AB;" |+ style="background:#3949AB;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#C5CAE9;" ! اشارو ! ڪوريج |- | پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو | 57.6٪ |- | نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو | 55.4٪ |- | خسري جو ٻيو ٽيڪو | 64.7٪ |- | 12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري | '''43.8٪''' |- | 24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا | '''32.7٪''' |} ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج=== MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي [[اورل ريهائيڊريشن سالٽس|او آر ايس]] ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.<ref name="SindhMICS201819"/> اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو=== سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. ''هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021'' موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#BBDEFB;" ! اداري جو قسم ! تعداد ! بسترا |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 121 | 208 |- | ٽي بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | '''بنيادي صحت يونٽ''' | '''793''' | '''1,535''' |- | '''ڳوٺاڻا صحت مرڪز''' | '''128''' | '''1,323''' |} </div> ===اسپتالون ۽ بستر=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اداري جو قسم ! ادارا ! بسترا ! بسترن جو حصو ! بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | <div style="background:#1565C0;width:35.6%;height:18px;"></div> |- | ٻيا صحت ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | <div style="background:#00897B;width:24.5%;height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | <div style="background:#C62828;width:14.9%;height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | <div style="background:#2E7D32;width:8.3%;height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | <div style="background:#EF6C00;width:7.8%;height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | <div style="background:#8E24AA;width:5.8%;height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | <div style="background:#F9A825;width:2.5%;height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | <div style="background:#607D8B;width:0.5%;height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C;color:white;" | '''ڪل''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''2,991''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''25,507''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''100٪''' ! style="background:#00695C;color:white;" | — |} </div> ===صحت جي افرادي قوت=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #7B1FA2;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#E1BEE7;" ! عملو ! تعداد |- | ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | ليڊي هيلٿ وزيٽر | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليبارٽري ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} == آمدورفت == {{Main|سنڌ ۾ آمدورفت}} [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] [[File:PK Karachi Airport asv2020-02.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.]] [[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.]] سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا. سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[ڪوٽڙي]] اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي [[ڪراچي–روهڙي]] واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روڊن جو نظام === سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي. سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. [[ايم-9 موٽر وي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |page=14 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! رستو ! سنڌ اندر اهم شهر / علائقا ! بنيادي رابطو ! نوعيت |- | [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] | [[ڪراچي]]، [[ٺٽو]]، [[حيدرآباد]]، [[مورو]] | سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] | [[ڪوٽڙي]]، [[دادو]]، [[شڪارپور]] | سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] | [[ڪراچي]] ۽ اولهندي سنڌ | ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن | قومي شاهراهه |- | [[ايم-9 موٽر وي]] | [[ڪراچي]]–[[حيدرآباد]] | ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو | موٽر وي |} </div> <ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست === سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ [[شاهراهه فيصل]]، [[ايم اي جناح روڊ]]، [[شاهراهه پاڪستان]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن. حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن. === شهري عوامي آمدورفت === سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/ |title=Sindh Mass Transit Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ پيپلز بس سروس]] ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/sindh-peoples-intra-district-project |title=Sindh People's Intra District Project |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== پيپلز بس سروس ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو''' |- style="background:#FFCDD2;" ! سروس ! بسون ! رستا ! روٽ جي مجموعي ڊگھائي |- | ريڊ پيپلز بس | 210 | 10 | 211 ڪلوميٽر |- | پنڪ بس | 28 | 2 | 67 ڪلوميٽر |- | اليڪٽرڪ بس | 40 | 3 | 84 ڪلوميٽر |- style="background:#EF9A9A;font-weight:bold;" ! مجموعي ! 243 ! 14 ! 362 ڪلوميٽر |} <ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === بس ريپڊ ٽرانزٽ === [[ڪراچي]] ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. [[عبدالستار ايڌي لائين|اورنج لائين]] اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/brt-abdul-sattar-edhi-line-orange-line |title=BRT Abdul Sattar Edhi Line (Orange Line) |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين]] تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/karachi-bus-rapid-transit-brt |title=Karachi Bus Rapid Transit — Red Line |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/news/launch-of-new-ev-5-bus-service-operation-dha-city-near-by-goths-towards-down-town |title=Launch of New EV-5 Bus Service Operation |publisher=Sindh Mass Transit Authority |date=23 May 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا === سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! سطح ! بنيادي ذميواري |- | [[سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو]] | صوبائي | ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي |- | [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] | صوبائي | بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام |- | [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] | وفاقي | قومي شاهراهون ۽ موٽر وي |- | [[پاڪستان ريلوي]] | وفاقي | مسافر ۽ مال بردار ريلوي |- | [[پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي]] | وفاقي | سول هوائي اڏن جو انتظام |} === ريلوي نظام === {{Main|سنڌ ۾ ريلوي}} سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. [[ڪراچي]] پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[روهڙي]] اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي. پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون === [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karachi_Cantonment_railway_station |title=Karachi Cantonment railway station |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون''' |- style="background:#D7CCC8;" ! اسٽيشن ! شهر / ضلعو ! اهميت |- | [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو |- | [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | وڏو مسافر ريلوي مرڪز |- | [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | شهري ۽ مين لائين رابطو |- | [[لانڍي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪوٽڙي]] | اهم تاريخي جنڪشن |- | [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[حيدرآباد]] | وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز |- | [[ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن]] | [[ٽنڊو آدم]] | وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت |- | [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]] | [[نوابشاهه]] | شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن |- | [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]] | [[خيرپور]] | اتر سنڌ جي مين لائين تي |- | [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[روهڙي]] | اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر ريلوي اسٽيشن]] | [[سکر]] | سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت |} === سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون === سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون. سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ [[گرين لائين ايڪسپريس]]، [[ڪراچي ايڪسپريس]]، [[ڪراڪرم ايڪسپريس]]، [[تيزگام]]، [[شاهه حسين ايڪسپريس]]، [[علامه اقبال ايڪسپريس]]، [[پاڪ بزنس ايڪسپريس]] ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PlanJourney.aspx |title=Plan Your Journey |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> === مال جي ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Pakistan Railways Freight and Containerized Traffic Notices |publisher=Pakistan Railways |date=15 July 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pqa.gov.pk/Content/Media/daily-shipping-and-cargo-handling-reports/dailyShippingCargoStat_14-MAR-2026-83d05363512c4e13b714052a322d9447.PDF |title=Daily Shipping and Cargo Statement |publisher=Port Qasim Authority |date=14 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام [[سنڌ پيپلز بس سروس]]، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي. === نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن. بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون. {{clear}} ===هوائي آمدورفت=== [[File:PK Karachi Airport asv2020-01.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.]] سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]] آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ '''او پي ڪي سي''' درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — AIRAC Amendment 02/26 |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه [[سکر هوائي اڏو]] اتر سنڌ ۽ [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — Moenjodaro Airport Updates |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا اهم هوائي اڏا=== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا''' |- style="background:#DDEBFA;" ! هوائي اڏو ! شهر / ضلعو ! آءِ سي اي او ڪوڊ ! بنيادي حيثيت |- | [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] | [[ڪراچي]] | او پي ڪي سي | بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو |- | [[سکر هوائي اڏو]] | [[سکر]] | او پي ايس ڪي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | او پي ايم جي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[نوابشاهه هوائي اڏو]] | [[نوابشاهه]] | او پي اين ايڇ | هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ |} </div> <ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> <small>'''نوٽ:''' هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.</small> ===سنڌ جون ايئرلائين خدمتون=== سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. [[ڪراچي]] مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون. ان ڪري ''سنڌ جون ايئرلائينز'' جي بدران '''سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون''' وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت. ===سامونڊي ۽ آبي آمدورفت=== [[File:PortQasimKarachi.svg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Mangroves port Qasim.jpg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جي ڀرپاسي ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.]] سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد [[عربي سمنڊ]]، [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو. [[ڪراچي بندرگاهه]] جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس=== [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] ڪياماڙي ۽ [[منهوڙو]] جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ '''عارفه ڪريم''' جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي '''سرخاب-II''' سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/NewsLetters/FINAL%20PDF%20KPT%20Newsletter%2030-07-2024_c_a26d.pdf |title=KPT Ferry Boat Arfa Karim Recommissioned |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/CMEEII_1107240001_k_2fa2.pdf |title=Hiring of Routine Boats for Port Department |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا=== [[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن. سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي. ===بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري=== سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي. ===گاڏين جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام [[سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ]] ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhMotorTax">{{cite web |url=https://www.excise.gos.pk/taxes/motor-vehicle-tax/ |title=Motor Vehicle Tax |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhMotorTax"/> سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://taxportal.excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.<ref name="SindhMotorTax"/> ====گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C6BC0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! خدمت ! بنيادي ڪم |- | آن لائين گاڏي تصديق | رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ |- | سي اين آءِ سي ذريعي تصديق | مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق |- | ڪئڪ پي (فوري ادائيگي) | موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي |- | نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر | رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو |- | نمبر پليٽ جي جانچ | سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت |- | چالان ٻيهر ڇپائڻ | ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ |} <ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون=== سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Two Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Four Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ '''سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن''' کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان '''ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن''' آهي. ===ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي=== سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً '''67 ارب رپيا''' رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.<ref name="SindhBudgetTransport2025">{{cite web |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |title=Sindh Citizens’ Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |page=24 |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع'''<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> |- style="background:#D6EEEA;" ! پروگرام ! مختص رقم |- | ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ | '''67.0 ارب رپيا''' |- | ترقياتي خرچ | 59.7 ارب رپيا |- | سروس ڊليوري | 7.28 ارب رپيا |- | ٽرانسپورٽ سبسڊي | 3 ارب رپيا |- | 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي | 300 ملين رپيا |- | سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس | 175 ملين رپيا |- | موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام | 15.4 ملين رپيا |} </div> ===آمدورفت ۽ ماحول=== سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي. 2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> ===آمدورفت جو علائقائي ڍانچو=== سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. [[ڪراچي]] سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ [[حيدرآباد]] ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ [[روهڙي]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ [[سکر]] اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته [[ڪوٽڙي]] ۽ [[ڄامشورو]] سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز''' |- style="background:#ECEFF1;" ! مرڪز ! اهم ذريعا ! بنيادي ڪردار |- | [[ڪراچي]] | بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس | قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي |- | [[حيدرآباد]] | ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس | ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن |- | [[روهڙي]] | ريلوي، قومي شاهراهه | قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر]] | ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه | اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي]] | ريلوي، شاهراهه، پل | سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو |- | [[پورٽ قاسم]] | سامونڊي جهاز، ريل، روڊ | صنعتي ۽ مال برداري مرڪز |} </div> {{clear}} ==سياحت== {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|270px|[[موئن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|270px|[[رني ڪوٽ قلعو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.]] سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh — The Cradle of Civilizations |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: [[موئن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.<ref name="STDCSindh">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===عالمي ورثو=== سنڌ جا ٻه ماڳ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن مان [[موئن جو دڙو]] ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[مڪلي جو قبرستان]] [[ٺٽو]] ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6D4C41;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! ضلعو ! دور / نوعيت ! عالمي ورثي ۾ شموليت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه | 1980ع |- | [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]] | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | 14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير | 1981ع |} <ref name="UNESCOMohenjo"/><ref name="UNESCOMakli"/> ===آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ=== سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. [[موئن جو دڙو]] ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]]، [[آمري]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[ڀنڀور]] ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا. [[ڀنڀور]] سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ ''پورٽ آف ڀنڀور'' جي نالي سان شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8D6E63;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو]] | قديم شهر | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[مڪلي جو قبرستان]] | [[ٺٽو]] | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[ڀنڀور]] | [[ٺٽو ضلعو]] | آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[رني ڪوٽ قلعو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | قلعو | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | [[خيرپور ضلعو]] | قلعو | تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ |- | [[عمرڪوٽ قلعو]] | [[عمرڪوٽ]] | قلعو | تاريخي ماڳ |- | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | [[ٿرپارڪر]] | قلعو | ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو |- | [[چوڪنڊي قبرستان]] | [[ڪراچي]] | تاريخي پٿري قبرون | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[فيض محل]] | [[خيرپور]] | محل | ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو |- | [[موهٽا محل]] | [[ڪراچي]] | محل / ميوزيم | ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو |- | [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] | [[ڪراچي]] | تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم | قومي تاريخ سان لاڳاپيل |} </div> <ref name="STDCSindh"/> ===قلعا ۽ شاهي محل=== [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|270px|[[فيض محل]]، [[خيرپور]]؛ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. [[رني ڪوٽ قلعو]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. [[عمرڪوٽ قلعو]] سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي. [[فيض محل]] خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ [[موهٽا محل]] ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCSindh"/> ===ميوزيم=== سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. [[سنڌ ميوزيم]] حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته [[موئن جو دڙو ميوزيم]] ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[موهٽا محل ميوزيم]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي. ===قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت=== [[File:Gorakh Hill Station.jpg|thumb|270px|[[گورک هل اسٽيشن]]، [[کيرٿر جبل]]؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جو قدرتي منظرنامو [[عربي سمنڊ]] جي ساحل، [[سنڌو درياهه]]، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[کيرٿر جبل]] تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. [[ڪارونجهر جبل]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.<ref name="STDCSindh"/> [[ڪينجهر ڍنڍ]] سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/hotels/keenjhar-lake-resort/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٿر ۽ نگرپارڪر=== [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن. [[نگرپارڪر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر جبل]]، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ''ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ'' کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ آبي سياحت=== سنڌ ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism — Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سامونڊي سياحت ۽ ساحل=== [[File:Clifton Beach Karachi.jpg|thumb|270px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي ڏاکڻي سرحد [[عربي سمنڊ]] سان لڳي ٿي ۽ [[ڪراچي]] صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]، [[هاڪس بي]]، [[سينڊزپٽ]]، [[فرينچ بيچ]]، [[پيراڊائز پوائنٽ]] ۽ [[منهوڙو]] شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ====سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0277BD;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E1F5FE;" ! سامونڊي ڪنارو / ماڳ ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] | [[ڪراچي]] | شهري ساحل ۽ عوامي تفريح |- | [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] | [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] | سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون |- | [[هاڪس بي]] | [[ڪراچي]] | سامونڊي ساحل ۽ هٽس |- | [[سينڊزپٽ]] | [[ڪراچي]] | ريتيلو ساحل |- | [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]] | [[ڪراچي]] | ساحلي تفريح |- | [[پيراڊائز پوائنٽ]] | [[ڪراچي]] | پٿريلو سامونڊي ڪنارو |- | [[منهوڙو]] | [[ڪراچي]] | ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو |} </div> ===مذهبي سياحت=== سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ۾ [[عبدالله شاهه غازي]]، [[منگهو پير]] ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ''' |- style="background:#F3E5F5;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[لال شهباز قلندر جي درگاهه]] | [[سيوهڻ]] | صوفي درگاهه |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه]] | [[ڀٽ شاهه]] | صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز |- | [[سچل سرمست جي درگاهه]] | [[درازا]] | صوفي درگاهه |- | [[عبدالله شاهه غازي جي درگاهه]] | [[ڪراچي]] | صوفي درگاهه |- | [[منگهو پير]] | [[ڪراچي]] | تاريخي صوفي زيارتگاهه |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد |- | [[مسجد منزلگاهه]] | [[سکر]] | تاريخي مسجد |- | [[ساڌ ٻيلو]] | [[سکر]] | هندو مذهبي ماڳ |- | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[نگرپارڪر]] | تاريخي جين مذهبي ورثو |- | [[هنگلاج ماتا مندر]] | بلوچستان | '''سنڌ کان ٻاهر'''؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي |} </div> ===ثقافتي سياحت=== [[File:Frere Hall Karachi Pakistan 01.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]]، [[ڪراچي]]؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.]] [[File:Frere Hall & Library Karachi.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]] ۽ ان جا باغ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ٺٽو]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[سيوهڻ]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ [[نگرپارڪر]] جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[حيدرآباد]] ۾ [[مکي هائوس ميوزيم]]، [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، [[خيرپور]] ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[هندو جيمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/heritage-buildings/ |title=Heritage Buildings |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم=== [[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb|270px|[[مکي هائوس ميوزيم]]، [[حيدرآباد]]؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.]] سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ [[موئن جو دڙو ميوزيم]]، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-category/museum/ |title=Museums |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. ===ڪراچي ۾ شهري سياحت=== [[File:Mazar View at night.JPG|thumb|270px|رات جي وقت [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]]؛ [[محمد علي جناح]] جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.]] [[File:MohattaPalace.jpg|thumb|270px|[[موهٽا محل]]، [[ڪراچي]]؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.]] [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. [[مزار قائد]]، [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[وزير مينشن]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] ۽ [[چوڪنڊي قبرستان]] شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> شهر جي تفريحي سياحت ۾ [[ڪراچي زو]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[باغ ابن قاسم]] ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن. ===تفريحي ماڳ=== سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪارونجهر جبل]] ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00838F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E0F7FA;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[باغ ابن قاسم]] | [[ڪراچي]] | شهري باغ / سامونڊي تفريح |- | [[ڪراچي زو]] | [[ڪراچي]] | زولاجيڪل باغ |- | [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]] | [[ڪراچي]] | شهري تفريح |- | [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] | [[ڪراچي]] | پارڪ |- | [[ڪينجهر ڍنڍ]] | [[ٺٽو ضلعو]] | ڍنڍ / آبي تفريح |- | [[گورک هل اسٽيشن]] | [[دادو ضلعو]] | جابلو تفريح |- | [[ڪارونجهر جبل]] | [[نگرپارڪر]] | قدرتي ۽ ثقافتي سياحت |- | بکر ڍنڍ | [[سانگهڙ ضلعو]] | ڍنڍ / ريزارٽ |} </div> ===سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش=== [[File:Keenjhar Lake STDC resort.JPG|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img2.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img4.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي. اداري جي موجوده فهرست ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]] تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، [[لاڙڪاڻو]] ۾ سمبارا اِن، [[سيوهڻ]] ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، [[نگرپارڪر]] ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[مٺي]] ۾ مارئي ريسٽ هائوس، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ موٽل ۽ [[حيدرآباد]] ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.<ref name="STDCResorts">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/resorts/ |title=Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس''' |- style="background:#E8F5E9;" ! نالو ! هنڌ ! قسم / سياحتي تعلق |- | ڪينجهر ليڪ ريزارٽ | [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو]] | ڍنڍ ڪناري ريزارٽ |- | سمبارا اِن | [[لاڙڪاڻو]] | هوٽل / تاريخي سياحت |- | لال شهباز ريسٽ هائوس | [[سيوهڻ]] | مذهبي ۽ تاريخي سياحت |- | روپلو ڪولهي ريزارٽ | [[نگرپارڪر]] | ڪارونجهر / ٿر سياحت |- | مارئي ريسٽ هائوس | [[مٺي]] | ٿر سياحت |- | ڳڙهي خدا بخش موٽل | [[ڳڙهي خدا بخش]] | تاريخي / سياسي سياحت |- | هيريٽيج گيسٽ هائوس | [[حيدرآباد]] | ثقافتي ۽ شهري سياحت |} </div> <ref name="STDCResorts"/> ===هوٽلون ۽ مهمان نوازي=== سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.<ref name="STDCHotels">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/pakistan-hotels/ |title=Pakistan Hotels — Sindh Province |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.<ref name="STDCHotels"/> {{clear}} ===ٿر ۾ سياحت=== [[File:Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.]] [[File:A view of Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. [[مٺي]] علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته [[نگرپارڪر]] قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.<ref name="STDCResorts"/> سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ''ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري'' شامل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> ===سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا=== سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ [[موئن جو دڙو]]، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations"/> اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون''' |- style="background:#ECEFF1;" ! سياحتي پروگرام ! بنيادي علائقو / موضوع |- | موئن جو دڙو ٽرين سفاري | [[موئن جو دڙو]] ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو |- | ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري | [[ٿر ريگستان]] ۽ مقامي ثقافت |- | سکر ٽرين سفاري | [[سکر]] ۽ اتر سنڌ |} </div> <ref name="STDCDestinations"/> ===جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت=== سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته [[ٿر ريگستان]] ۽ [[ڪارونجهر جبل]] صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا. سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي. ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي. ===کيرٿر ۽ جابلو سياحت=== [[File:Kirthar National Park.jpg|thumb|270px|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]]؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.]] [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ [[رني ڪوٽ قلعو]] جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي. هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي. ===شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا=== سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ ''شڪارگاهون'' طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو. ===ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون=== سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[درازا]] ۾ [[سچل سرمست]] جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جو انتظام=== سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> 2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/about/ |title=About Us |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-list/ |title=Heritage and Archaeological Sites of Sindh |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.<ref name="PDMISindh">{{cite web |url=https://pdmi.sindhculture.gov.pk/ |title=Planning, Development, Monitoring & Implementation Cell |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.<ref name="PDMISindh"/> آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/ |title=Exploration & Excavation Branch Sindh |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جي علائقائي ورڇ=== سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. [[ڪراچي]] ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ [[ٺٽو]] ۽ [[سجاول]] عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ [[ڄامشورو]] ۽ [[دادو]] رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ [[لاڙڪاڻو]] موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ [[خيرپور]] ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ [[سکر]] سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته [[ٿرپارڪر]] ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! علائقو ! اهم سياحتي نوعيت ! چونڊ ماڳ |- | [[ڪراچي]] | ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي | مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو |- | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت | مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر |- | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت | رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري |- | [[دادو ضلعو|دادو]] | جابلو ۽ قدرتي سياحت | گورک هل، کيرٿر |- | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | آثارِ قديمه ۽ تاريخ | موئن جو دڙو |- | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو | فيض محل، ڪوٽ ڏيجي |- | [[سکر ضلعو|سکر]] | درياهي، تاريخي ۽ مذهبي | لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر |- | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي | ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي |} </div> ===سياحت ۽ ورثي جو تحفظ=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي [[مڪلي]] ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا. {{clear}} ==رانديون== {{Main|سنڌ ۾ رانديون}} [[File:National Stadium, Karachi playing field.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] جو راند جو ميدان.]] سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته [[فٽ بال]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[باڪسنگ]]، [[والي بال]]، [[سنوڪر]]، [[اسڪواش]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]]، [[ٽيبل ٽينس]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽينس]]، [[جوڊو]]، [[ڪراٽي]]، [[تائيڪوانڊو]] ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ [[ملهه]] کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-department |title=Sports Department |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪرڪيٽ=== {{Main|سنڌ ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.]] ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ [[ڪراچي]] پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو [[نياز اسٽيڊيم]] پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/ |title=Pakistan Cricket Board |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون [[قائداعظم ٽرافي]] ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ ''سنڌ اي'' ۽ ''سنڌ بي'' نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/tournament-reports.php?action=tournament_matches&tournament_id=52 |title=Quaid-e-Azam Trophy 1959/60 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-197778/tournament/167.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 1977/78 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان [[ڪراچي]] جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، [[حيدرآباد]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/quaid-e-azam-trophy-to-commence-from-26-october.html |title=Quaid-e-Azam Trophy to commence from 26 October |date=22 October 2024 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-202526/points-table/1426.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025/26 — Points Table |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ [[جاويد ميانداد]]، [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[موين خان]]، [[سرفراز احمد]] ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن. ===فٽ بال=== {{Main|سنڌ ۾ فٽ بال}} سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت [[ڪراچي]]، خاص طور [[لياري]] سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن ''مني برازيل'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.pk/node/2069451/pakistan |title=In Pakistan’s ‘Mini Brazil,’ football fever runs late into the night during Ramadan |publisher=Arab News Pakistan |date=25 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> لياري جو [[ڪڪري گرائونڊ]] علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2422701/lyaris-newly-renovated-kakri-ground-ready-to-host-games |title=Lyari's newly renovated Kakri Ground ready to host games |publisher=The Express Tribune |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ===باڪسنگ=== [[لياري]] سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP">{{cite web |url=https://www.app.com.pk/national/over-4000-athletes-to-participate-in-18th-edition-of-sindh-games-to-be-started-from-feb-23-sports-minister/ |title=Over 4000 Athletes to participate in 18th edition of Sindh Games |date=21 February 2024 |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===هاڪي=== [[File:Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ڪڪري گرائونڊ]]، [[لياري]]، [[ڪراچي]]؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.]] [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]] سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ۾ واقع [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو اڳ ''هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم'' جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ ''هاڪي اڪيڊمي نيپا'' ۽ ''عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ'' صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===ملهه=== {{Main|ملهه}} [[File:Malakhro Sindhi Culture Game.jpg|thumb|270px|سنڌ جي روايتي راند [[ملهه]] جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.]] [[ملهه]] سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي. ===والي بال=== [[والي بال]] سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي. ===سنوڪر=== [[سنوڪر]] ۽ [[بليئرڊس]] سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي. ===ٻيون رانديون=== سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن. ===سنڌ گيمز=== {{Main|سنڌ گيمز}} سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي. 18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين [[ڪراچي]] ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان '''4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر''' حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP"/><ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/22-02-2024/18th-sindh-games-to-commence-in-karachi-from-friday |title=18th edition of Sindh Games to begin in Karachi |date=22 February 2024 |publisher=Radio Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع''' |- style="background:#D9EAF7;" ! نمبر ! ڊويزن ! اهم مرڪز |- | 1 | [[ڪراچي ڊويزن]] | [[ڪراچي]] |- | 2 | [[حيدرآباد ڊويزن]] | [[حيدرآباد]] |- | 3 | [[سکر ڊويزن]] | [[سکر]] |- | 4 | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | 5 | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | [[ميرپورخاص]] |- | 6 | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | [[نوابشاهه]] |} </div> <ref name="SindhGames2024APP"/> ===سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست=== [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.]] [[File:Pakistan national football team lineup, 1966.jpg|thumb|270px|[[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، [[ڪراچي]]؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.]] سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جڏهن ته [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص]]، [[نوابشاهه]]، [[خيرپور]]، [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]]، [[دادو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ '''239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون''' موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ====اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم''' |- style="background:#BBDEFB;" ! اسٽيڊيم / ميدان ! شهر ! مکيه راند ! اهميت |- | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] | [[ڪراچي]] | ڪرڪيٽ | بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | [[نياز اسٽيڊيم]] | [[حيدرآباد]] | ڪرڪيٽ | تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان |- | [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] | [[ڪراچي]] | هاڪي | قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي |- | [[پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس]] | [[ڪراچي]] | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت |- | [[ڪڪري گرائونڊ]] | [[لياري]]، ڪراچي | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز |- | يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ |- | ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم | ڪراچي | ڪرڪيٽ | فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[دادو]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[سکر]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ | [[شڪارپور]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ | [[لاڙڪاڻو]] | ڪرڪيٽ | علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |} ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس '''سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد''' ۽ '''اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال''' هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل '''102 ترقياتي اسڪيمون''' مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ '''120 اسڪيمون''' تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور '''3,541.323 ملين رپيا''' خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====راندين جي ڍانچي ۾ ترقي==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون''' |- style="background:#B2DFDB;" ! مالي سال ! مڪمل ٿيل سهولتون ! خرچ (ملين رپيا) |- | 2018–19ع | 16 | 923.801 |- | 2019–20ع | 0 | — |- | 2020–21ع | 11 | 790.754 |- | 2021–22ع | 20 | 936.375 |- | 2022–23ع | 0 | — |- | 2023–24ع | 15 | 890.393 |- style="background:#00695C;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 62 | 3,541.323 |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===عورتن جون رانديون=== سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، [[جيڪب آباد]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، [[گهوٽڪي]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> 2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ [[لياري]] ۾ عورتن لاءِ '''سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ''' منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ ''پنڪ گيمز'' جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Assembly Questions |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون=== سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[سکر ڊويزن|سکر]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون. ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Domestic%20Tournaments%20schedule%202023-24.pdf |title=Domestic Tournaments Schedule 2023–24 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ '''ڪراچي ريجن بليوز''' اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Schedule-QeAT-2025-26.pdf |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025–26 Schedule |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي رانديگرن جي فهرست=== سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[جاويد ميانداد]]، [[موين خان]] ۽ [[سرفراز احمد]] جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي. صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ '''59 رانديگر''' هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====چونڊ مشهور رانديگر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر''' |- style="background:#E1BEE7;" ! رانديگر ! راند ! لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر ! نمايان حيثيت |- | [[حنيف محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[مشتاق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[صادق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[جاويد ميانداد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[معين خان]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان |- | [[سرفراز احمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[محمد آصف (سنوڪر رانديگر)|محمد آصف]] | سنوڪر | ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي | عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر |} ===اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون=== سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان ''سنڌ ڪاليج گيمز'' پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا. 2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://urdu.app.com.pk/urdu/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%BE-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D9%85%D8%B2%D8%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%84%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%B9-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%8C%D9%85/ |title=Sindh College Games |publisher=Associated Press of Pakistan |date=28 January 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Sports and Youth Affairs — Questions and Answers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري=== سنڌ حڪومت [[ملهه]] سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو=== سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي '''20 راندين جا ترقياتي منصوبا''' تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت '''2,040.992 ملين رپيا''' هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا''' |- style="background:#FFCDD2;" ! ضلعو ! راند / سهولت ! منصوبن جو انگ ! تخميني لاڳت (ملين رپيا) |- | ڪراچي ڏکڻ | فٽ بال | 3 | 100.000 |- | ڪراچي وچ | ڪرڪيٽ | 2 | 142.699 |- | ڪراچي وچ | فٽ بال | 2 | 311.697 |- | ملير | ڪرڪيٽ | 1 | 100.000 |- | ملير | انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس | 1 | 101.629 |- | ملير | ايٿليٽڪ ٽريڪ | 1 | 191.103 |- | ملير | فٽ بال | 2 | 96.698 |- | ڪراچي اوڀر | ڪرڪيٽ گرائونڊ | 1 | 45.000 |- | ڪراچي اوڀر | اسڪائوٽنگ سينٽر | 1 | 99.918 |- | ڪراچي اوڀر | رانديگرن جي هاسٽل | 1 | 200.000 |- | ڪياماڙي | فٽ بال | 1 | 205.539 |- | ڪورنگي | گهڻ-مقصدي هال | 1 | 153.996 |- | ڪورنگي | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 1 | 97.780 |- | ڪراچي اولهه | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 2 | 194.933 |- style="background:#C62828;color:white;font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 20 | 2,040.992 |} <ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Development of Sports Infrastructure |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي انتظامي جوڙجڪ=== سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون. سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#283593;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع''' |- style="background:#C5CAE9;" ! ضلعو ! سهولتن جو انگ ! ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]] | 46 | 19.2٪ |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ڪراچي وچ ضلعو|وچ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 24 | 10.0٪ |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]] | 17 | 7.1٪ |- style="background:#283593;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 239 | 100٪ |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ==سنڌ جا کاڌا== [[File:Sindhi Biryani.JPG|thumb|270px|[[سنڌي برياني]]؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.]] [[File:SINDHI KUNEH JA BHEE.jpg|thumb|270px|[[بيهه]] مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.]] '''سنڌي کاڌا''' سنڌ جي جاگرافي، [[سنڌو درياهه]]، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—[[لاڙ]]، [[وچولو]]، [[سرو]]، [[ٿر]]، [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۽ [[ڪراچي]]—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور '''سائي ڀاڄي''' دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.<ref name="DawnSindhiFood">{{cite news |last=Jillani |first=Maryam |title=Sindhi food: A vibrant cuisine hidden from the Pakistani and Indian public |url=https://www.dawn.com/news/1473441 |work=Dawn |date=3 April 2019 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب [[ڪنڊي (وڻ)|ڪنڊي]] جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.<ref name="SindhCultureFood">{{cite web |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/12 |title=وجود وڃائيندڙ وڻ |website=e-Library of Culture Department |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=25 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== [[File:Sindhi Sai Bhaji.JPG|thumb|270px|'''سائي ڀاڄي'''؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.]] [[File:Sindhi Sai Bhaji During Cooking.JPG|thumb|270px|روايتي سنڌي '''سائي ڀاڄي''' پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.]] سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ '''سائي ڀاڄي''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DawnSindhiFood"/> '''دال پڪوان''' ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ '''ڪوڪي''' ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. '''لولو''' يا مٺي ماني، '''ڀُڳا چانور'''، '''سنڌي ڪڙهي'''، '''ٽِڪڙ'''، '''ڍوڍو''' ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #BF360C;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا''' |- ! style="background:#FFCCBC;" | کاڌو ! style="background:#FFCCBC;" | بنيادي جزا ! style="background:#FFCCBC;" | قسم ! style="background:#FFCCBC;" | روايتي استعمال |- | '''سائي ڀاڄي''' | دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون | ڀاڄي / دال | منجهند يا رات جو کاڌو |- | '''دال پڪوان''' | دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان | ناشتو / مکيه طعام | خاص طور ناشتو |- | '''ڪوڪي''' | ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا | ماني | ناشتو يا ٻين طعامن سان |- | '''ڀُڳا چانور''' | چانور، بصر ۽ مصالحا | چانورن جو طعام | دال يا ڀاڄيءَ سان |- | '''سنڌي ڪڙهي''' | بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ | ٻوڙ | چانورن سان |- | '''جوئر جو ڍوڍو''' | جوئر جو اٽو | روايتي ماني | ڳوٺاڻن علائقن ۾ |- | '''پلو مڇي''' | پلو ۽ مصالحا | مڇي | موسمي ۽ خاص طعام |- | '''پلو چانور''' | پلو، چانور ۽ مصالحا | مڇي / چانور | خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾ |} ===سنڌ جون مٺايون=== سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. '''لولو''' سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته '''ڪُٽي'''، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/> [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿر]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.<ref name="SindhCultureFood"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #AD1457;" |+ style="background:#AD1457; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ''' |- ! style="background:#F8BBD0;" | نالو ! style="background:#F8BBD0;" | بنيادي جزا ! style="background:#F8BBD0;" | نوعيت |- | لولو | اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ | مٺي ماني |- | ڪُٽي | ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ | گهريلو مٺاڻ |- | سيرو | سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ | حلوو |- | کيرڻي | کير، چانور ۽ کنڊ | کير وارو مٺاڻ |- | سنڱرين جو مٺاڻ | پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه | مقامي روايتي خوراڪ |} ===سنڌ جا مشروب=== سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ '''لَسي'''، '''ڇاڇ'''، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي. '''ٿاڌل''' پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #0277BD;" |+ style="background:#0277BD; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا روايتي مشروب''' |- ! style="background:#B3E5FC;" | مشروب ! style="background:#B3E5FC;" | بنياد ! style="background:#B3E5FC;" | عام استعمال |- | لسي | ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ | اونهارو ۽ کاڌي سان |- | ڇاڇ | ڏهي ۽ پاڻي | روزاني استعمال |- | ٿاڌل | ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ | اونهارو ۽ خاص موقعا |- | کير | کير | روزاني استعمال |- | شربت | پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا | اونهارو ۽ مهمانيون |} ===سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== [[File:Tenualosa illisha.jpg|thumb|270px|[[پلو (مڇي)|پلو]] (''Tenualosa ilisha'')؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.]] [[File:Sindhi Fish Curry.JPG|thumb|270px|'''سنڌي مڇيءَ جي ڪَري'''؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.]] '''[[پلو (مڇي)|پلو]]''' سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو ''[[Tenualosa ilisha]]'' آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو '''پلو/پلا''' درج ٿيل آهي.<ref name="FAOHilsa">{{cite book |title=FAO Species Catalogue: Clupeoid Fishes of the World |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=https://www.fao.org/4/ac482e/ac482e30.pdf |access-date=25 August 2026}}</ref> پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، [[جهولي لال]]/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/><ref name="DawnPalla">{{cite news |title=The palla, the shrine, the catch and the cook |url=https://www.dawn.com/news/1204243 |work=Dawn |date=31 August 2015 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي '''تريل پلو''' ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. '''پلو پلاءُ''' ۽ '''پلو چانور''' مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="DawnPalla"/><ref name="DawnPallaCulture">{{cite news |title=Society: Love, Lore and Livelihood |url=https://www.dawn.com/news/1710714 |work=Dawn |date=18 September 2022 |access-date=25 August 2026}}</ref> پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnPalla"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | طعام ! style="background:#B2DFDB;" | تياريءَ جو بنيادي طريقو ! style="background:#B2DFDB;" | خاصيت |- | '''تريل پلو''' | مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ | سڀ کان عام طريقن مان هڪ |- | '''پلو پلاءُ''' | پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ | روايتي چانورن وارو طعام |- | '''پلو چانور''' | تريل يا پڪل پلو چانورن سان | سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام |- | '''پلي جو ٻوڙ''' | پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا | ٻوڙ واري صورت |- | '''سيڪيل پلو''' | ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ | روايتي پچائڻ جو طريقو |- | '''ٻاڦيل پلو''' | مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ | مڇيءَ جي روايتي تياري |- | '''پلي جا آنا''' | ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ | موسمي لذت |} ==نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== سنڌ ۾ [[ذريعا ابلاغ|ذريعن ابلاغ]] ۽ [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ٽيليويزن=== [[File:PTV Inauguration 1964.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو [[ڪراچي]] مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.]] [[File:PTV logo 1964-1972.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.]] [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.<ref name="PTVKarachi">{{cite web |url=https://www.ptv.com.pk/ptvcorporate/introduction |title=Introduction – PTV Karachi |publisher=Pakistan Television Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ [[ڪي ٽي اين نيوز]]، [[مهران ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي نيوز]]، [[ڌرتي ٽي وي]] ۽ [[آواز ٽي وي]] سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/assets/uploads/tam/TAM_Tariff_Medialogic.pdf |title=Television Audience Measurement Tariff and Channel List |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/faqstv/ |title=Frequently Asked Questions – Satellite Television |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ريڊيو=== [[File:Radio Pakistan - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ريڊيو پاڪستان]] جي تاريخي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.<ref name="PBCStationsHistory">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/programmes |title=Programmes – PBC Stations |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن.<ref name="PBCLiveSindh">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/live-streaming |title=Live Streaming |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا. ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/fm-station |title=FM Station |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/chronology-of-pbc |title=Chronology of PBC |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ====ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #6A1B9A;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز'''<ref name="PBCStationsHistory"/><ref name="PBCLiveSindh"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | مرڪز ! style="background:#E1BEE7;" | قيام ! style="background:#E1BEE7;" | موجوده اهم نشرياتي خدمت |- | [[ڪراچي]] | 31 جولاءِ 1948ع | ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز |- | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 17 آگسٽ 1955ع | ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز |- | [[خيرپور]] | 21 مارچ 1983ع | ايف ايم 101 |- | [[لاڙڪاڻو]] | 24 سيپٽمبر 1995ع | ايف ايم 101 |- | [[مٺي]] | 19 سيپٽمبر 2005ع | ايف ايم 101 |- | [[ڀٽ شاهه]] | 13 ڊسمبر 2008ع | ايف ايم 101.4 |} ===اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا=== سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي. ===ٽيلي ڪميونيڪيشن=== سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن. [[يونيورسل سروس فنڊ]] جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.usf.org.pk/storage/publications/1637424408-usfpdf.pdf |title=Digital Connectivity Bulletin |publisher=Universal Service Fund |access-date=25 August 2026}}</ref> ===موبائل فون ۽ انٽرنيٽ=== [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PSLM201920ICT">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/PSLM_2019_20_District_Level.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2019–20, District Level |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2021 |access-date=25 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PSLM201920ICT"/> ====ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00838F;" |+ style="background:#00838F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20'''<ref name="PSLM201920ICT"/> |- ! style="background:#B2EBF2;" | اشارو ! style="background:#B2EBF2;" | سنڌ ! style="background:#B2EBF2;" | پاڪستان |- | 10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''49٪''' | 45٪ |- | مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''67٪''' | 65٪ |- | عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''29٪''' | 25٪ |- | 10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال | '''22٪''' | 19٪ |- | مردن جو انٽرنيٽ استعمال | '''27٪''' | 24٪ |- | عورتن جو انٽرنيٽ استعمال | '''16٪''' | 14٪ |} ===شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست=== سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Finding_Report_of_PSLM_District_Level_Survey_2019-20.pdf |title=Key Findings Report, PSLM District Level Survey 2019–20 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026}}</ref> ===اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن=== [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي.<ref name="PEMRAAbout">{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جا [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[سکر]] ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/ |title=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|آءِ پي ٽي وي]]، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/regulations/ |title=Regulations |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت=== سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي. == مشهور شخصيتون == سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي. === سياستدانن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! شخصيت ! دور / حيثيت ! نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[محمد علي جناح]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1876–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني پاڪستان؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1928–1979 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بينظير ڀٽو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953–2007 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[جي. ايم. سيد]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1904–1995 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الله بخش سومرو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1900–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ [[اتحاد پارٽي (سنڌ)|اتحاد پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[سر عبدالله هارون]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1872–1942 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سر غلام حسين هدايت الله]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1879–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر |- | style="background:#CFE2F3;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ايوب کهڙو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1901–1980 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ |- | style="background:#D9EAF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير الاهي بخش]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1890–1975 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان |- | style="background:#CFE2F3;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شيخ عبدالمجيد سنڌي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1889–1978 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ |- | style="background:#D9EAF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1901–1970 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري اڳواڻ؛ [[سنڌ هاري ڪميٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رسول بخش پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1930–2018 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ [[عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[فاضل راهو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1934–1987 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عبدالواحد آريسر]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–2015 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بشير خان قريشي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1959–2012 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد خان جوڻيجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1932–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[غلام مصطفيٰ جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1931–2009 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1933–2021 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ [[سنڌ نيشنل فرنٽ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 19 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مير رسول بخش ٽالپر]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1920–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | گورنر سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 20 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[پير علي محمد راشدي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1905–1987 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ |- | style="background:#D9EAF7;" | 21 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1909–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | پير پاڳارو؛ [[حر تحريڪ]] جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 22 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شاهه احمد نوراني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1926–2003 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومي مذهبي سياستدان؛ [[جمعيت علماءِ پاڪستان]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 23 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الطاف حسين]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني [[متحده قومي موومينٽ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 24 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عظيم احمد طارق]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ |- | style="background:#D9EAF7;" | 25 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[قائم علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1933– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 26 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ميان سومرو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1950– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ |- | style="background:#D9EAF7;" | 27 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[آصف علي زرداري]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1955– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | صدر پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 28 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رضا رباني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1953– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 29 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[شيرين رحمان|شيري رحمان]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1960– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي |- | style="background:#CFE2F3;" | 30 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1988– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير |- | style="background:#D9EAF7;" | 31 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سسئي پليجو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1976– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر |- | style="background:#CFE2F3;" | 32 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[اياز لطيف پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1968– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست سياستدان؛ [[قومي عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 33 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مراد علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1962– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} === مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#674EA7; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس |- style="background:#8E7CC3; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان ڪم / تصنيف |- | style="background:#EADCF8;" | 1 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1727–1788 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامه'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 2 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مير محمد معصوم بکري]] | style="background:#D9EAD3;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ''تاريخ معصومي'' |- | style="background:#EADCF8;" | 3 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير طاهر محمد نسياني]] | style="background:#E2F0D9;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تاريخ طاهري'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 4 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي]] | style="background:#D9EAD3;" | 19هين–20هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم |- | style="background:#EADCF8;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1875–1953 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''قديم سنڌ''؛ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 6 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#EADCF8;" | 7 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[پير حسام الدين راشدي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1911–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#DDD1EA;" | 8 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#D9EAD3;" | 1917–2011 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ ''سنڌ اسٽڊيز'' |- | style="background:#EADCF8;" | 9 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[جي. ايم. سيد]] | style="background:#E2F0D9;" | 1904–1995 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون |- | style="background:#DDD1EA;" | 10 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAD3;" | 1925–2007 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق |- | style="background:#EADCF8;" | 11 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ممتاز حسين پٺاڻ]] | style="background:#E2F0D9;" | 20هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق |- | style="background:#DDD1EA;" | 12 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مبارڪ علي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1941– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم |} === سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر |- style="background:#6AA84F; color:white;" ! نمبر ! نالو ! شعبو ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E2F0D9;" | 1 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[محمد حسين پنهور|ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAF7;" | زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق |- | style="background:#C6E0B4;" | 2 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[پرويز هودڀائي]] | style="background:#CFE2F3;" | نيوڪليائي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ |- | style="background:#E2F0D9;" | 3 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[تسنيم زهرا حسين]] | style="background:#D9EAF7;" | نظرياتي طبعيات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#C6E0B4;" | 4 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[نرگس ماولوالا]] | style="background:#CFE2F3;" | فلڪياتي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم |- | style="background:#E2F0D9;" | 5 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[سليم الزمان صديقي]] | style="background:#D9EAF7;" | نامياتي ڪيميا | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ |} === تعليمي ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#A64D79; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر |- style="background:#C27BA0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان خدمتون |- | style="background:#F4CCCC;" | 1 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[حسن علي آفندي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1830–1895 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو باني |- | style="background:#EAD1DC;" | 2 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1886–1968 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | فلسفي، تعليمي ماهر؛ [[سنڌ يونيورسٽي]] جو وائيس چانسلر |- | style="background:#F4CCCC;" | 3 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[ايلسا قاضي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1884–1967 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم |- | style="background:#EAD1DC;" | 4 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم |- | style="background:#F4CCCC;" | 5 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#E2F0D9;" | 1917–2011 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 6 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#D9EAD3;" | 1918–1999 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير |- | style="background:#F4CCCC;" | 7 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[غلام علي الانا]] | style="background:#E2F0D9;" | 1930–2020 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 8 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[محمد ابراهيم جويو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1915–2017 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت |} === اديبن ۽ شاعرن جي فهرست === سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ادبي ميدان ! نمايان حيثيت / ڪم |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | ''[[شاهه جو رسالو]]''؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[سامي (شاعر)|سامي]]''' | 1743–1850 | ويدانت، شاعري | style="text-align:right;" | ''سامي جا سلوڪ''؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | 15هين–16هين صدي | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 6 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[مرزا قليچ بيگ]]''' | 1853–1929 | ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما |- | style="background:#F3E5F5;" | 7 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]''' | 1875–1953 | تاريخ، لسانيات، نثر | style="text-align:right;" | ''قديم سنڌ''، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#E1BEE7;" | 8 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' | 1885–1954 | افسانو، مضمون، تحقيق | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 9 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[محمد ابراهيم جويو]]''' | 1915–2017 | مضمون، ترجمو، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 10 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[شيخ اياز]]''' | 1923–1997 | شاعري، نثر | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 11 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[نارائڻ شيام]]''' | 1922–1989 | شاعري | style="text-align:right;" | ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو |- | style="background:#E1BEE7;" | 12 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[پوپٽي هيراننداڻي]]''' | 1924–2005 | افسانو، ناول، خودنوشت | style="text-align:right;" | هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب |- | style="background:#F3E5F5;" | 13 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[تنوير عباسي]]''' | 1934–1999 | شاعري، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق |- | style="background:#E1BEE7;" | 14 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[نسيم کرل]]''' | 1939–1978 | مختصر ڪهاڻي | style="text-align:right;" | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 15 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امر جليل]]''' | 1936– | افسانو، ڪالم، ناول | style="text-align:right;" | سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ |- | style="background:#E1BEE7;" | 16 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' | 1940–2016 | افسانو، ڊرامو | style="text-align:right;" | سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 17 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امداد حسيني]]''' | 1940–2022 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر |- | style="background:#E1BEE7;" | 18 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سراج الحق ميمڻ]]''' | 1933–2013 | ناول، صحافت، لسانيات | style="text-align:right;" | ''پڙاڏو سوئي سڏ'' سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#F3E5F5;" | 19 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[آغا سليم]]''' | 1935–2016 | ناول، افسانو، تحقيق | style="text-align:right;" | سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم |- | style="background:#E1BEE7;" | 20 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[حسن درس]]''' | 1966–2011 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ |} <ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library – Literature and Latifiyat |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڳائڻن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C2185B; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون |- style="background:#E91E63; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! صنف ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 1 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | 1954– | صوفي، ڪافي، غزل | style="text-align:right;" | بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز |- | style="background:#F8BBD0;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[مائي ڀاڳي]]''' | 1920–1986 | ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ |- | style="background:#FCE4EC;" | 3 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[جيجي زرينه بلوچ]]''' | 1934–2005 | لوڪ، قومي گيت | style="text-align:right;" | ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن |- | style="background:#F8BBD0;" | 4 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[علڻ فقير]]''' | 1932–2000 | صوفي ۽ لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو |- | style="background:#FCE4EC;" | 5 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[محمد جمن]]''' | 1935–1990 | ڪافي، لوڪ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو |- | style="background:#F8BBD0;" | 6 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[استاد محمد يوسف]]''' | 1940–1997 | ڪافي، ڪلاسيڪي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار |- | style="background:#FCE4EC;" | 7 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[منظور سخيراڻي]]''' | 1959– | لوڪ، جديد سنڌي گيت | style="text-align:right;" | جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز |- | style="background:#F8BBD0;" | 8 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[جلال چانڊيو]]''' | 1944–2001 | لوڪ، يڪتارو | style="text-align:right;" | سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 9 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[صنم ماروي]]''' | 1986– | صوفي، لوڪ | style="text-align:right;" | قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي |- | style="background:#F8BBD0;" | 10 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[شازيه خشڪ]]''' | 1970– | سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ | style="text-align:right;" | پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي |- | style="background:#FCE4EC;" | 11 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[حميرا چنا]]''' | 1966– | غزل، لوڪ، فلمي | style="text-align:right;" | قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ |- | style="background:#F8BBD0;" | 12 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[روبي علي]]''' | معاصر | لوڪ، صوفي | style="text-align:right;" | سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز |} === موسيقارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار |- style="background:#8E24AA; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[استاد منظور علي خان]]''' | سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[استاد محمد جمن]]''' | ڪافي، ساز ۽ راڳ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[غلام حسين ڪليري]]''' | شاهه جو راڳ | style="text-align:right;" | ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن | style="text-align:right;" | ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[الن فقير|علڻ فقير]]''' | لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش |} === اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون |- style="background:#E64A19; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 1 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[وحيد مراد]]''' | 1938–1983 | فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 2 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[مصطفيٰ قريشي]]''' | 1940– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار |- | style="background:#FBE9E7;" | 3 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[محمد علي (اداڪار)|محمد علي]]''' | 1931–2006 | فلم | style="text-align:right;" | حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار |- | style="background:#FFCCBC;" | 4 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[طلعت حسين]]''' | 1940–2024 | ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر | style="text-align:right;" | ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي |- | style="background:#FBE9E7;" | 5 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[عمر شريف]]''' | 1960–2021 | ٿيٽر، مزاح، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو |- | style="background:#FFCCBC;" | 6 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[انور مقصود]]''' | 1935– | ٽيليويزن، ڊراما، طنز | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 7 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[بشريٰ انصاري]]''' | 1956– | اداڪاري، ڳائڻ، مزاح | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت |- | style="background:#FFCCBC;" | 8 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[همايون سعيد]]''' | 1971– | ٽيليويزن، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت |- | style="background:#FBE9E7;" | 9 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[ماهره خان]]''' | 1984– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 10 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[سڪينه سمون]]''' | 1960ع واري ڏهاڪي– | اداڪاري، هدايتڪاري | style="text-align:right;" | سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره |- | style="background:#FBE9E7;" | 11 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[سلطانه صديقي]]''' | 1950– | ٽيليويزن، پروڊڪشن | style="text-align:right;" | حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو |} === عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | وفات تقريباً 1551ع | تصوف، قضا، شاعري | style="text-align:right;" | سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ |- | style="background:#B2DFDB;" | 2 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم نوح]]''' | 1506–1590 | تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ |- | style="background:#B2DFDB;" | 4 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]''' | 1692–1761 | فقه، حديث، تفسير | style="text-align:right;" | ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]''' | وفات 1748ع | فلسفو، تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا |- | style="background:#B2DFDB;" | 6 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | تصوف، فڪر | style="text-align:right;" | سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | تصوف | style="text-align:right;" | وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور |- | style="background:#B2DFDB;" | 8 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مولانا عبيدالله سنڌي]]''' | 1872–1944 | اسلامي فڪر، سياست | style="text-align:right;" | ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي |- | style="background:#E0F2F1;" | 9 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[علامه آءِ. آءِ. قاضي]]''' | 1886–1968 | فلسفو، دين، تعليم | style="text-align:right;" | اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان |- | style="background:#B2DFDB;" | 10 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]''' | 1916–2003 | اسلامي علوم، سنڌي ادب | style="text-align:right;" | عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت |} === رانديگرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر |- style="background:#1976D2; color:white;" ! نمبر ! رانديگر ! راند ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E3F2FD;" | 1 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[حنيف محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[جاويد ميانداد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[ظهير عباس]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[مشتاق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 5 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[صادق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي |- | style="background:#BBDEFB;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[وسيم باري]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 7 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[اقبال قاسم]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[توصيف احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر |- | style="background:#E3F2FD;" | 9 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[راشد لطيف]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#BBDEFB;" | 10 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[معين خان]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 11 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[شاهد آفريدي]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر |- | style="background:#BBDEFB;" | 12 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[سرفراز احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح |- | style="background:#E3F2FD;" | 13 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[دانش ڪنيريا]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 14 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسين شاهه]]''' | باڪسنگ | style="text-align:right;" | پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو |- | style="background:#E3F2FD;" | 15 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[سهيل عباس]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ |- | style="background:#BBDEFB;" | 16 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسن سردار]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |} === فنڪارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#EF6C00; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار |- style="background:#FB8C00; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FFF3E0;" | 1 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[صادقين]]''' | خطاطي، مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان |- | style="background:#FFE0B2;" | 2 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[گلجي]]''' | مصوري، خطاطي | style="text-align:right;" | ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور |- | style="background:#FFF3E0;" | 3 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[علي امام (مصور)|علي امام]]''' | مصوري، آرٽ تعليم | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو |- | style="background:#FFE0B2;" | 4 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[لبنى آغا]]''' | جديد مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره |- | style="background:#FFF3E0;" | 5 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[جميل نقش]]''' | مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور |} == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] <references group="lower-alpha"/> ces04pcg9z30pixupalwzs23ggblqxj 413830 413829 2026-09-20T22:57:22Z Intisar Ali 8681 /* سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ */ 413830 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|Sindh}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|سندھ}}) [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي ماڻهن]] جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌو ماٿري]] جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اتر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] جون رياستون [[راجسٿان]] ۽ [[گجرات]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي [[سنڌو درياهه]] جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ [[زراعت]] کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف [[فصل]]، [[ميوو|ميوا]] ۽ [[ڀاڄي|ڀاڄيون]] پيدا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع [[سنڌي ثقافت|ثقافت]]، ادب، موسيقي ۽ [[تصوف]] جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون [[مزار]]ون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|هندن]] جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> صوبي جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] کان علاوه [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[پشتون ماڻهو|پشتون]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]، [[برمي ماڻهو|برمي]] ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: [[موهن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو تاريخي قبرستان|مڪلي جون تاريخي يادگارون]]. موهن جو دڙو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ انتظامي طور [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري [[سنڌ صوبو (1936–1955)|هڪ الڳ صوبو]] قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت [[برما]] کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. == نالي جي معنيٰ == {{Main|سنڌ جي نالي جو اشتقاق}} '''سنڌ''' جو نالو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ''سنڌو'' (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي.{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} قديم دور ۾ [[ڪابل درياهه]]، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ ''سنڌو'' جو نالو استعمال ٿيو.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ ''سنڌ'' کي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ ''سند'' يا ''سندو'' جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.<ref>ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125</ref> ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ ''سنڌو'' جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن.<ref>williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.</ref> ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.<ref>Thornton, edward, op. cit. p. 199</ref> [[اليگزينڊر ڪننگهام]] موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ ''سنڊو'' جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي ''سنڌو'' سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ ''سئنڌَو'' (Saindhava) يا ''سئنڌو'' (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا.<ref>ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''سَئندَو'' جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.<ref>آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا ''سنڌي'' نالي جي لساني ارتقا کي ''سنڌو'' ۽ ''سئنڌو'' جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سئنڌو'' يا ''سئنڌوئي'' جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ ''سنڌي'' جي موجوده صورت تائين پهتيون.<ref>الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سراج ميمڻ لفظ ''سنڌ'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن ''سنڌ''، ''سنڌو''، ''سِڌو'' ۽ ''سَنڌ'' جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، ''سنڌو'' جو تعلق سنسڪرت جي ''ند'' سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ ''سنڌو'' جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي.<ref>سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.</ref> ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ ''سنڌ'' کي [[قديم دراوڙي ٻولي|قديم دراوڙي]] لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> [[قديم يونان|قديم يوناني]] ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ ''انڊس'' جي صورت رائج ٿي. قديم [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب ''سنڌو'' مان ''هندو'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي ''هند'' ۽ ''انڊيا'' جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو ''Sind'' پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت ''Sindh'' آهي. [[پاڪستان]] جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر ''س'' سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[چوڌري رحمت علي]] 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ ''نائو آر نيور'' ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref> === سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا === سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي. ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابو معشر]] سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. ''اخبار الحڪماءِ'' جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref> اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ [[ٺٽو]] ۽ [[مڪلي]] خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref> === سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا === سنڌ ۽ موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.<ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ''تاريخ تمدن سنڌ'' ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي ''اقليم سنڌ'' سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref> اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref> صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref> موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي.<ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref> پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا.<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.<ref>ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48؛ ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref> موجوده بلوچستان ۾ [[مهرڳڙهه]] جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[مڪران]]، [[لسٻيلو]]، [[قلات]] ۽ [[سبي]] الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده [[نصيرآباد ڊويزن]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} === قبل از تاريخي دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان [[مهرڳڙهه]] خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref> === سنڌو تهذيب جو دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} [[فائل:IVC Map.png|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا اهم ماڳ]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|250px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جا آثار]] [[فائل:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|250px|ساڄو|موهن جي دڙي جي [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏي غسل خاني]] ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر]] سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society'', Cambridge University Press, 2010.</ref> هن تهذيب جو دائرو موجوده [[سنڌ]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو. سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[موهن جو دڙو]]، [[هڙاپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[راکي ڳڙهي]] ۽ [[گنويري والا]] هئا، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'', AltaMira Press.</ref> ==== شهري رٿابندي ==== سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> [[موهن جو دڙو]] هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> موهن جي دڙي جو [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏو غسل خانو]] سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref> ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا [[ميسوپوٽيميا]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> ==== فن ۽ دستڪاري ==== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو]] سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌو لکت ==== [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي [[سنڌو لکت]] جون نشانيون موجود آهن]] سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل [[سنڌو لکت|لکت جو نظام]] استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.<ref>Parpola, Asko, ''Deciphering the Indus Script''.</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script.</ref> سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي. ==== آبادي ==== سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون.<ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', Chapter on Demography.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي. ==== زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي ==== تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.<ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', AltaMira Press.</ref> هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.<ref>Edwin Bryant (2001). ''The Quest for the Origins of Vedic Culture''. pp. 159–60.</ref> شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. === ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور === {{Main|ويدڪ دور|سپت سنڌو|سنڌو-سئوويرا}} [[فائل:Rigveda MS2097.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[رگ ويد]] جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي]] [[فائل:Rohri.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي موجود [[روهڙي]]؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ [[ويد|ويدڪ]]، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا. ==== سپت سنڌو ==== [[رگ ويد]] ۾ ''سپت سنڌو'' نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي. سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان ''شتدرو'' کي عام طور [[ستلج درياهه|ستلج]]، ''پرشڻي'' کي [[راوي درياهه|راوي]]، ''اسڪني'' کي [[چناب درياهه|چناب]]، ''وتستا'' کي [[جهلم درياهه|جهلم]] ۽ ''وپاشا'' کي [[بياس درياهه|بياس]] سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود ''سپت سنڌو'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.<ref>Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale, ''Vedic Index of Names and Subjects'', London, 1912.</ref><ref>Witzel, Michael, "Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State", ''Electronic Journal of Vedic Studies'', 1995.</ref> ويدڪ ادب ۾ ''سنڌو'' لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا]] ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو. ==== سنڌو ۽ سئوويرا ==== پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا|سنڌو ۽ سئوويرا]] جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]، [[جين ڌرم|جين]] ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', University of Calcutta.</ref><ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي ''سنڌو-سئوويرا'' سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين [[سنڌو ماٿري]] ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب ''سنڌو'' جو علائقو سنڌو درياهه ۽ [[سليمان جبل|سليمان جبلن]] جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته ''سئوويرا'' کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta.</ref> ==== روڙڪ ۽ واپار ==== [[روڙڪ]] (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ [[روهڙي]] واري علائقي سان سڃاتو آهي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref><ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India''.</ref> شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989.</ref> ==== مهاڀارت ۾ سنڌ ==== [[مهاڀارت]] ۾ ''سنڌو'' ۽ ''سئوويرا'' جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ [[جئدرٿ]] کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ [[ڪورو سلطنت|ڪورو]] شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> [[فائل:India 500 BCE.jpg|thumb|250px|کاٻو|تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن]] [[اسڪو پارپولا]] جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ ''سنڌو-سئوويرا'' جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ''ڀارت ورش'' جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن [[هخامنشي سلطنت]] سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ ''[[هندوش]]'' نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي دور]] شروع ٿيو. === هخامنشي فارسي دور === {{Main|هخامنشي سلطنت|هندوش}} [[فائل:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|300px|ساڄو|[[دارا اول]] جي دور ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن تائين پکڙيل هئي]] [[فائل:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[دارا اول]] جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن]] ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[سنڌو ماٿري]] جا ڪجهه علائقا [[هخامنشي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. [[دارا اول]] جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو ''هندوش'' (Hinduš) ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. [[بهستون ڪتبو|بهستون ڪتبي]] ۾ [[گنڌارا]] جو نالو موجود آهي، پر ''هندوش'' ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم ==== [[هيروڊوٽس]] موجب، دارا اول [[ڪاريانڊا جو اسڪائليڪس|اسڪائليڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book IV, 44.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. دارا جي شاهي ڪتبن مان ''هندوش'' جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ''ڊي اين اي'' ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=DARIUS iii. Darius I the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii/}}</ref> ==== انتظام ۽ خراج ==== دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID TAXATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation/}}</ref> هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book III, 94–95.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ''ساتراپي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> [[سوسا]] ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل [[عاج]] هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي ==== [[فائل:Apadana Palace Indians.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو [[هخامنشي سلطنت]] جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو]] هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ARMY i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/}}</ref> هيروڊوٽس موجب، [[خشايارشا اول]] جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII, 65–66.</ref> انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="سيلاني">ڪتاب: ''سنڌ گهمندڙ سيلاني''، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> البت، [[خشايارشا اول]] جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII.</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> ==== فارسي اثر ==== هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ [[اناطوليا]] ۽ [[مصر]] کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. [[پرسيپولس]] مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[فائل:The Apadana Staircase with the Procession of the Vassals (4686171639).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي [[هخامنشي سلطنت]] جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن]] هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. [[آرامي ٻولي]] هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ [[خروشٺي لکت]] جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Salomon, Richard, ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages'', Oxford University Press, 1998.</ref> ==== هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي ==== سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. [[دارا ٽيون|دارا ٽئين]] جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[مقدوني سلطنت|مقدوني]] اثر جو مرحلو شروع ٿيو. === يوناني ۽ سلوقي دور === {{Main|سڪندر اعظم|سڪندر اعظم جي هندستاني مهم|سلوقي سلطنت}} [[فائل:Alexander's expedition down the Hydaspes and the Indus to the Indian Ocean. Fleuron T142758-2.png|thumb|300px|ساڄو|[[سڪندر اعظم]] جي هائيڊاسپس کان [[سنڌو درياهه]] وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو]] چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[سڪندر اعظم]] 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ [[هندوڪش]] پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Books IV–V.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Alexander the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي ==== 326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. [[ٽيڪسيلا]] جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته [[پورس]] سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال [[جهلم درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي [[هائيڊاسپس جي جنگ]] لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V.</ref><ref>Curtius Rufus, ''Histories of Alexander the Great'', Book VIII.</ref> [[فائل:Porus alexander coin.png|thumb|190px|کاٻو|سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن]] هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>Holt, Frank L., ''Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions'', University of California Press, 2003.</ref> سڪندر اڳتي [[بياس درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V, 25–29.</ref> ==== سنڌ ۾ سڪندر جي مهم ==== 325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[ميوسيڪانس]]، [[آڪسيڪانس]] ۽ [[سامبس]] سان منسوب علائقا شامل هئا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 15–17.</ref> انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ''ساتراپي'' ۽ ''ساتراپ'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ [[ايجينور جو پيٿون]] کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> يوناني ماخذن ۾ ''سنڊيمانا'' نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 16.</ref> هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ==== سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين ==== سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ [[پٽالا]] نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 17–20.</ref> سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي [[نيارڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال [[آريان]] جي ''انڊيڪا'' ۾ محفوظ آهي.<ref>Arrian, ''Indica'', 18–42.</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان [[گيدروسيا]]، يعني موجوده [[مڪران]]، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 23–27.</ref> ==== سڪندر کان پوءِ ==== [[سڪندر اعظم]] 323 ق.م. ۾ [[بابل]] ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي [[ديادوخي]] چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو. سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ [[ايجينور جو پيٿون]] سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI.</ref><ref>Heckel, Waldemar, ''Who's Who in the Age of Alexander the Great'', Blackwell, 2006.</ref> ان ئي دور ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو. ==== سلوقس ۽ چندرگپت ==== [[فائل:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|180px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جو مجسمو؛ هو [[سلوقي سلطنت]] جو باني هو]] [[فائل:SeleucosCoin.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جي دور جو سڪو]] سڪندر جي جانشينن مان [[سلوقس اول نيڪيٽر]] بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو [[موريا سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ [[موريا سلطنت|موريا دور]] جي شروعات ٿي. === موريا سلطنت جو دور === {{Main|موريا سلطنت}} [[فائل:Mauryas map.svg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 250 ق.م. ۾ [[موريا سلطنت]] جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[سڪندر اعظم]] جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.<ref>Justin, ''Epitome of Pompeius Trogus'', Book XV.</ref><ref>Romila Thapar, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== چندرگپت موريا ۽ سلوقس ==== لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ [[سلوقس اول نيڪيٽر]] پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=SELEUCUS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucus-kings/}}</ref> قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور [[گنڌارا]] ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ [[پاروپاميسادي]]، [[اراخوسيا]] ۽ [[گيدروسيا]] جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iv. Political and Cultural Relations: Seleucid, Parthian, Sasanian Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iv-relations/}}</ref> معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي [[ايپسس جي جنگ]] ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Demetrius'', 28.</ref> قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref> هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ==== موريا انتظام ==== موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جڏهن ته [[ٽيڪسيلا]] اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي [[گنگا]] جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا. چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسار]] موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== اشوڪ جو دور ==== [[فائل:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[اشوڪ]] جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو]] بندوسار کان پوءِ [[اشوڪ]] لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ''ڌم'' بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> تقريباً 260 ق.م. ۾ [[ڪلنگا جنگ]] کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ''ڌم جي فتح'' کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> اشوڪ پاڻ [[ٻڌ ڌرم]] جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ''ڌم'' کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> ==== اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان ==== [[فائل:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|250px|ساڄو|[[شاهباز ڳڙهي]] ۾ [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جا پٿريلا فرمان]]؛ اهي [[خروشٺي لکت]] ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن]] موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده [[خيبر پختونخواهه]] جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] سان لکيل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM i. In Pre-Islamic Times |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-i/}}</ref> وڌيڪ اولهه ۾ [[قنڌار]] مان اشوڪ جا [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[آرامي ٻولي|آرامي]] ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻڌ ڌرم ==== اشوڪ جي سرپرستيءَ سان [[ٻڌ ڌرم]] جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM iv. Buddhist Sites in Afghanistan and Central Asia |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-iv/}}</ref> سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ [[ڪاهو جو دڙو]] جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. ==== موريا سلطنت جو زوال ==== اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران [[برهدرتھ موريا]] کي سندس فوجي سپهه سالار [[پشيمتر شونگ]] قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ [[شونگ سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Shunga dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref>Thapar, Romila, ''The Mauryas Revisited'', K.P. Bagchi.</ref><ref>Majumdar, R. C., ''Ancient India''.</ref> شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت|يوناني-باختري]] ۽ پوءِ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو. === هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور === {{Main|هند-يوناني بادشاهت|يوناني-باختري بادشاهت}} [[فائل:IndoGreekMap.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[هند-يوناني بادشاهت]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] [[فائل:Coin of Demetrius I of Bactria.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ڊيميٽريوس اول]] جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو]] [[موريا سلطنت]] جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت]] جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري [[سلوقي سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران [[ڊيميٽريوس اول]] هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان [[گنڌارا]]، [[ٽيڪسيلا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques: Catalogue Raisonné'', Bibliothèque Nationale, Paris, 1991.</ref><ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور ''يوناني-باختري''، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ ''هند-يوناني'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== [[ڊيميٽريوس اول]] ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> [[فائل:Demetrius Greek Invasion of India.png|thumb|250px|ساڄو|[[ڊيميٽريوس اول]] سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو]] ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو [[سڪو|سڪن]]، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. ==== اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري ==== [[اپولوڊوٽس اول]] شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن. قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ==== سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ ==== [[فائل:Map of the Indo-Greeks.png|thumb|300px|کاٻو|هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن [[اگٿوڪليس]]، [[پينٽيليون]] ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي. ==== ميناندر اول ==== [[ميناندر اول]]، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ''ملندا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ٻڌ ڪتاب ''[[ملندا پنه]]'' ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب [[ناگسينا]] جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ''ملندا پنه'' کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو. ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ==== باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو ==== ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت [[يوڪريٽيڊس اول]] باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> [[هيليوڪليس اول]]، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[يوئچي]] ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[هند-سٿي]] يا [[سڪا]] حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> === هند-سٿي دور === {{Main|هند-سٿي|سڪا}} [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|ساڄو|[[هند-سٿي]] حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن]] ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[سڪا]] يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ ''سڪا''، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ ''سٿين'' جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور ''هند-سٿي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب [[يوئچي]] جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ==== سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري [[گلگت]]، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق [[سيستان]] سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور ''سڪستان''، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> [[مائوس]] جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> ==== مائوس ==== [[فائل:Drachma of Maues LACMA M.84.110.7 (1 of 2).jpg|thumb|220px|کاٻو|[[مائوس]] جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان]] [[مائوس]]، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ ''موگا'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس [[ٽيڪسيلا]] تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> سندس اقتدار [[گنڌارا]]، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History'', Classical Numismatic Group.</ref> ==== سنڌ ۾ هند-سٿي اثر ==== هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. [[ازيس اول]] سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ ''وچين سنڌو واري صوبي'' جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|کاٻو|هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ''ميناگرا'' پڻ ڏيکاريل آهي]] قديم يوناني-رومي ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي ''سٿيا'' سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ''[[ميناگرا]]'' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ [[عربي سمنڊ]] تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. ==== ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال ==== [[ازيس اول]] هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان [[هپوسٽريٽس]] جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري [[راجوولا]] جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڪشهرات ۽ سنڌ ==== هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ [[ڪشهرات]] ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ [[گجرات]] ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ [[نهپان]] جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل [[اولهه جا ساتراپ]] ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا. ==== انتظام ۽ ثقافتي تسلسل ==== هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ''ساتراپ'' ۽ ''مهاساتراپ'' جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History''.</ref> هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا. پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشن سلطنت]] جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> === ڪوشان سلطنت جو دور === {{Main|ڪوشان سلطنت}} [[فائل:Map of the Kushan Empire.png|thumb|300px|ساڄو|[[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو [[باختر]]، [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو]] پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪوشان سلطنت]] هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ [[يوئچي]] سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي [[باختر]] ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ ==== [[ڪجولا ڪڊفيسس]] ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات [[بيگرام]]، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]] ۽ سنڌ تائين پهتيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سيستان]] کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-PARTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-parthian-dynasty-1/}}</ref> سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو. ==== سنڌو ماٿري ۽ واپار ==== ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا [[ريشم رستو|ريشم رستي]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو. سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ [[بارباريڪون]] نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي [[رومي سلطنت]] سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا. ==== ويما ڪڊفيسس ==== ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[ويما ڪڊفيسس]] جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ٻولين سان گڏ [[خروشٺي لکت]] استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ [[باختري ٻولي]] کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ڪنشڪ جو دور ==== [[فائل:Kanishka I with Nana.jpg|thumb|240px|کاٻو|[[ڪنشڪ اول]] جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي [[نانا]] ڏيکاريل آهي]] [[ڪنشڪ اول]] ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>Falk, Harry (2001), “The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas”, ''Silk Road Art and Archaeology'', 7, pp. 121–136.</ref> ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ [[پشاور|پروشاپور]] ۽ [[مٿرا]] شامل هئا. ڪنشڪ خاص طور [[ٻڌ ڌرم]] جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.<ref>Rosenfield, John M., ''The Dynastic Arts of the Kushans'', University of California Press, 1967.</ref> ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ [[نانا]]، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ ==== ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور [[گنڌارا]] ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. [[ڪاهو جو دڙو]]، [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ==== سماج ۽ آبادي ==== هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ [[آهير]] سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Beames1970">{{cite book |author=John Beames |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ |accessdate=22 March 2011 |year=1970 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن. ==== ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع ==== ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. [[واسوديو اول]] جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل [[ساساني سلطنت]] جو دٻاءُ وڌيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> [[اردشير اول]] ۽ سندس جانشين [[شاپور اول]] جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور [[باختر]]، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ [[ڪوشانشاهه]] يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا. === ساساني دور === {{Main|ساساني سلطنت}} [[فائل:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ساساني سلطنت]] پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾]] [[ساساني سلطنت]] جي قيام ۽ [[ڪوشان سلطنت]] جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[اردشير اول]] 224ع ۾ [[پارٿي سلطنت]] کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، [[سيستان]]، [[مڪران]]، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب [[اردشير اول]] پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. [[طبري]] جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو. ==== شاپور اول ۽ سنڌ ==== [[فائل:Gold coin of Shapur I, Ctesiphon mint.jpg|thumb|230px|کاٻو|[[شاپور اول]] جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو]] [[شاپور اول]] (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي [[ڪعبه زردشت]] واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ ''هند'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Huyse, Philip, ''Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt'', London, 1999.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل ''هند'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب شاپور اول جي دور ۾ ''هندستان'' ۽ [[نرسي]] جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام ==== [[فائل:Coin of Hormizd I Kushanshah, British Museum.jpg|thumb|220px|ساڄو|[[هرمز اول ڪوشان شاهه]] جو سڪو؛ [[برٽش ميوزيم]] جي مجموعي مان]] ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ''[[ڪوشان شاهه]]'' چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs/}}</ref> ''ڪوشان شاهه'' جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي [[پائڪولي ڪتبو|پائڪولي ڪتبي]] ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ''ڪوشان-ساساني'' سڪي سازي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS ii. Kushano-Sasanian Coinage |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-02-coinage/}}</ref> چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه [[شاپور ٻيون]] اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ==== سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار ==== ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ساساني سلطنت لاءِ [[مڪران]] ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي. ==== رتو ڪوٽ ==== سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ ''[[رتو ڪوٽ]]'' آهي. اهو قلعو [[ڪراچي]] جي ويجهو [[گهارو]] واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي [[بهرام پنجون|بهرام پنجين]] يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>Kervran, Monique, “Forteresses, entrepôts et commerce: une histoire à suivre depuis les ports du Sind et de la Makran jusqu'au Golfe Persique”, 1994, pp. 335–338.</ref> قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. ''انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== بهرام گور ۽ ديبل جي روايت ==== بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[بهرام پنجون]]، جنهن کي ''بهرام گور'' پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. [[طبري]] ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي [[ديبل]]، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.<ref>Ṭabari, tr. Bosworth, ''The History of al-Ṭabarī'', Vol. V, pp. 100–102.</ref> جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر ==== ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي [[زرتشتي]] آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا. ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي. ==== وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون ==== چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ [[ڪيداري]] حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> پنجين صديءَ ۾ [[هيفتالي]] وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه [[پيروز اول]] هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو. پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ڇهين صديءَ ۾ [[خسرو اول]] جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف [[اولھ ترڪ خاقانيت|اولھ ترڪن]] سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو. ==== ساساني دور جي پڄاڻي ==== ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت [[بازنطيني سلطنت]] سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان [[عرب مسلمانن جي فارس جي فتح|عرب مسلمانن جي فتوحات]] ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه [[يزدگرد ٽيون]] جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ [[راءِ گهراڻو]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. === گپتا ۽ هُن دور === {{Main|گپتا سلطنت|هُن}} [[فائل:Gupta Empire at peak.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[گپتا سلطنت]] ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن]] چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ [[گپتا سلطنت]] هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ [[ساساني سلطنت]]، آخري [[ڪوشان]] حڪمرانن، [[ڪيداري]]، [[الچون هُن|الچون هنن]] ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن. ==== گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري ==== [[گپتا سلطنت]] جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. [[چندرگپت اول]] ۽ خاص طور سندس جانشين [[سامدرگپت]] جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ [[الهه آباد ستون|الهه آباد ستون جو ڪتبو]] آهي. [[فائل:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[سامدرگپت]] جو سون جو سڪو]] الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ''ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي''، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Fleet, J. F., ''Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors'', Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, Calcutta, 1888.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌ ۾ ساساني اثر ==== چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ [[ساساني سلطنت]] جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. [[شاپور ٻيون|شاپور ٻئي]] جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، [[سيستان]] ۽ توران شامل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ŠĀPUR II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii/}}</ref> ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع ==== [[چندرگپت ٻيون]] جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن [[اولهه جا ساتراپ|اولهه جي سڪا ساتراپن]] کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي. اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون ==== چوٿين صدي عيسويءَ دوران [[ڪيداري]] نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن. ==== هُنن جو اڀار ==== [[فائل:Map of the Alkhon Huns and conquests.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[الچون هُن]] جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور ''هُوڻ'' جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي وچ ڌاري [[الچون هُن]] ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي [[گنڌارا]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان [[خنگيلا]] تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> ==== گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ ==== [[ڪمارگپت اول]] جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد [[اسڪندگپت]] ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تورامانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> تورامانا کان پوءِ [[مهرڪولا]] تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ ''سفيد هُن سلطنت'' جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== مقامي سياسي قوتن جو اڀار ==== پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[راءِ گهراڻو]] چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو. ==== هرشاوردن ۽ سنڌ ==== ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ [[هرشاوردن]] هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن. چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === راءِ گهراڻي جو دور === {{Main|راءِ گهراڻو}} [[فائل:Rai Dynasty of Sindh under Rai Shasi II The Last.png|thumb|300px|ساڄو|[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو]] '''[[راءِ گهراڻو]]''' سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري ''[[چچ نامو]]'' ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]]، [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪيداري]] ۽ [[الچون هُن]] جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو. ==== تاريخي ماخذ ==== راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو. موجوده ''چچ نامو'' تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[علي ڪوفي]] سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ڪجهه جديد محقق ''چچ نامي'' کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي. ==== گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز ==== ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ [[راجا چچ]] ۽ [[راجا ڏاهر]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو. [[اروڙ]] جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا [[ملتان]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا. ==== سلطنت جون حدون ==== ''چچ نامي'' ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف [[ملتان]]، اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو. متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ==== حڪومت ۽ انتظام ==== راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا. راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. [[سنڌو درياهه]] زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا. قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن. ==== مذهب ۽ سماج ==== ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي. تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري ''مذهبي رواداري'' بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن. ==== راءِ حڪمران ==== ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== راءِ ساهيرس ٻيو ==== ''چچ نامي'' جي بيان ۾ [[راءِ ساهيرس ٻيو]] بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور ''چچ نامي'' تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي. راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ [[راءِ ساهسي ٻيو]] تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ==== راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج ==== [[راءِ ساهسي ٻيو]] جي دور بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا چچ|چچ]] هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو. هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات ۽ [[راجا چچ]] جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي. چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر]] ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي. ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا. بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === برهمڻ گهراڻي جو دور === {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(تقريباً 632ع – 712ع)'' [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 700ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون]] [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور '''[[برهمڻ گهراڻو]]'''، '''چچ گهراڻو''' يا '''چچ خاندان''' چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد [[راجا چچ]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت ''[[چچ نامو]]'' ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' جي موجوده فارسي صورت [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز [[اروڙ]] هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سامونڊي ڪناري تي [[ديبل]] جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف [[ملتان]] هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. ''چچ نامي'' ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته [[ديبل]] جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي [[عربي سمنڊ]] جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ==== چچ جو اقتدار ۾ اچڻ ==== [[File:Map of the Chachas circa 650 CE.png|thumb|300px|left|تقريباً 650ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو.]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب [[راجا چچ|چچ]] اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو [[سيوستان]]، [[برهمڻ آباد]]، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل ''چچ نامي'' مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ==== مذهب ۽ سماج ==== ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. ''چچ نامو'' پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.<ref>{{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Trübner & Co. |year=1884}}</ref> ==== عربن سان شروعاتي رابطا ==== سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهتيون. ''چچ نامو'' ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> [[راشدون خلافت]] جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ [[اموي خلافت]] جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو. ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! حڪمران ! روايتي دورِ حڪومت ! مختصر بيان |- | [[راجا چچ]] | تقريباً 632ع–671ع | گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين. |- | [[راجا چندر]] | تقريباً 671ع–679ع | چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي. |- | [[راجا ڏاهر]] | تقريباً 679ع–712ع | چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي. |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[راجا چندر|چندر]] اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ ''چچ نامي'' ۾ ملي ٿو. ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[فائل:Raja dahir.jpg|thumb|220px|ساڄو|هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ [[راجا ڏاهر]] سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي]] [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو [[راجا چچ]] جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين [[اموي خلافت]] مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== سنڌ تي اموي فتح ==== {{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح}} 711ع يا 712ع ۾ [[حجاج بن يوسف]] جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين [[ديبل]] جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ديبل کان پوءِ عرب فوج [[نيرون ڪوٽ]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ پوءِ [[ملتان]] سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو [[اموي خلافت]] جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ [[عرب سنڌ|عرب حڪمرانيءَ]] جو دور شروع ٿيو. ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا. هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. ''چچ نامو'' برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو [[البلاذري]]، [[طبري]]، [[يعقوبي]] ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> 712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. === عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خدا آباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خدا آباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خدا آباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلھوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خدا آباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلھوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلھوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلھوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"/> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli"/>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور === ''(1947ع–1955ع)'' [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي]] [[فائل:NJV High School, Karachi 11.jpg|thumb|250px|کاٻو|[[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون]] 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ وقت [[محمد ايوب کهڙو]] سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير [[غلام حسين هدايت الله]] صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون ==== [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.<ref>{{cite journal |title=Sindh, 1947 and Beyond |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2016 |doi=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref><ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021 |chapter=Partition, Migration, and ‘Sons of the Soil’}}</ref> شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Afzal |first1=Nasreen |last2=Burdi |first2=Mukhtiar Ahmed |title=Deliberations on Exodus of Hindu Community from Sindh |journal=Ma’arif Research Journal |year=2020 |pages=21–36}}</ref> ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=32 |issue=2 |year=2019}}</ref> خاص طور [[ڪراچي]] ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي ==== [[ڪراچي]] آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان ''پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع'' تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي وارو علائقو]] بڻايو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref><ref>{{cite court |litigants=Muhammad Abbas v. Essa E. H. Jaffer |reporter=PLD |opinion=Karachi 1 |year=1970}}</ref> ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== صوبائي سياست ۽ حڪومتون ==== 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. [[محمد ايوب کهڙو]] آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[پير الاهي بخش]]، [[محمد يوسف عبدالله هارون]] ۽ [[قاضي فضل الله عبيدالله]] جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[پيرزادو عبد الستار]] 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.<ref>{{cite web |title=Fourth Assembly, 1953–1955 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_4th_assembly.pdf |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. [[جي. ايم. سيد]] ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Former Opposition Leaders |url=https://pas.gov.pk/former-opposition-leaders |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1947ع–1948ع | style="background:#eef5e9;" | آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پير الاهي بخش]] | style="background:#eaf2f8;" | 1948ع–1949ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد يوسف عبدالله هارون]] | style="background:#f4f8fc;" | 1949ع–1950ع | style="background:#eef5e9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[قاضي فضل الله عبيدالله]] | style="background:#eaf2f8;" | 1950ع–1951ع | style="background:#e2f0d9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1951ع | style="background:#eef5e9;" | ٻيو دور |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پيرزادو عبد الستار]] | style="background:#eaf2f8;" | 1953ع–1954ع | style="background:#e2f0d9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1954ع–1955ع | style="background:#eef5e9;" | ٽيون دور؛ [[ون يونٽ]] تائين |} <ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | دور |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام حسين هدايت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | 14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[شيخ دين محمد]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ميان امين الدين]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | نومبر 1952ع – مئي 1953ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[حبيب ابراهيم رحمت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | آگسٽ 1953ع – جون 1954ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== قانون ساز ادارا ==== سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. [[سيد ميران محمد شاهه]] 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته [[آغا بدرالدين خان دراني]] 1949ع کان 1951ع تائين ۽ [[مير غلام علي ٽالپر]] 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ==== [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي]] آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو '''سنڌ چيف ڪورٽ''' هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.<ref>{{cite web |title=History of Sindh High Court |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> 1947ع ۾ [[حاتم بي طيبجي]] سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا. ==== تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> [[سنڌ يونيورسٽي]]، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو. سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي. ==== زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ''ايويڪيو پراپرٽي'' جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |year=2019}}</ref> ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو. ==== خيرپور رياست ==== ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ [[خيرپور رياست]] کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياست]] طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين [[اولهه پاڪستان]] صوبي ۾ ضم ڪيا ويا. ===== ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي ===== 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ [[اولهه پاڪستان]] جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ وارو دور === {{Main|ون يونٽ}} ''(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)'' 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري '''[[اولهه پاڪستان]]''' نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[لاهور]] مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي [[اوڀر پاڪستان]] ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1998}}</ref> [[فائل:West Pakistan Map.gif|thumb|300px|کاٻو|[[ون يونٽ]] تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم [[اولهه پاڪستان]] صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.]] ون يونٽ جو قانوني بنياد ''ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955'' هو، جيڪو ٻي [[پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Callard |first=Keith |title=Pakistan: A Political Study |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1957}}</ref> ==== سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو ==== ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ [[اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي]] ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[خان عبدالجبار خان]]، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[سردار عبدالراشد خان]] ۽ پوءِ [[نواب مظفر علي خان قزلباش]] وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== اولهه پاڪستان جا وڏا وزير ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي وابستگي / حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[خان عبدالجبار خان|ڊاڪٽر خان صاحب]] | style="background:#f4f8fc;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | مسلم ليگ؛ بعد ۾ [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[سردار عبدالراشد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع | style="background:#e2f0d9;" | ريپبلڪن پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مظفر علي خان قزلباش|نواب مظفر علي خان قزلباش]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | ريپبلڪن پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو''' |} ==== اولهه پاڪستان جا گورنر ==== ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. [[مشتاق احمد گرماڻي]] نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، [[نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] ۽ [[محمد موسيٰ خان]] سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حڪومتي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[مشتاق احمد گرماڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | پارلياماني دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع | style="background:#e2f0d9;" | پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[امير محمد خان|نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع | style="background:#eef5e9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد موسيٰ خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[يوسف هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع | style="background:#eef5e9;" | مختصر عبوري دور |} ==== عدالتي تبديليون ==== ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود '''سنڌ چيف ڪورٽ''' 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ''ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955''، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين '''[[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]]''' جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.<ref>{{cite book |title=High Court of West Pakistan (Establishment) Order, 1955 |year=1955}}</ref> [[فائل:Sindh High Court.JPG|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران [[ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ]] جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.]] هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر [[مولوي تميز الدين خان]] ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت ==== ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور [[راولپنڊي]] ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ [[اسلام آباد]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[جي. ايم. سيد]] ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. [[حيدر بخش جتوئي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ ==== ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. [[سنڌي ادبي سنگت]] سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1996}}</ref> [[File:Sindhi.svg|thumb|220px|left|ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.]] هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ [[شيخ اياز]] سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون ==== 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا. ==== 1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور ==== 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ [[محمد ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو. ==== شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ ==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. '''4 مارچ 1967ع''' وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ==== ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي ==== 1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ [[محمد ايوب خان]] جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل [[يحيٰ خان]] اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''1 جولاءِ 1970ع''' تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو. ==== ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff;" | واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 30 سيپٽمبر 1955ع | style="background:#eef5e9;" | آئين ساز اسيمبلي ''Establishment of West Pakistan Act'' منظور ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#e2f0d9;" | ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1956ع | style="background:#eef5e9;" | نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1957ع–1958ع | style="background:#e2f0d9;" | اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1962ع | style="background:#e2f0d9;" | نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 مارچ 1967ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1968ع–1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1969ع | style="background:#eef5e9;" | يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#e2f0d9;" | '''اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.''' |} ==== تاريخي اثر ==== ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref><ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> 1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين === ''(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)'' [[ون يونٽ]] جي خاتمي سان '''1 جولاءِ 1970ع''' تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل [[يحيٰ خان]] جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ''ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970'' تحت [[اولهه پاڪستان]] جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi}}</ref> [[فائل:Pakistan-Sindh-location-map.svg|thumb|250px|کاٻو|1970ع ۾ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.]] سنڌ جي بحاليءَ سان [[ڪراچي]] ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ [[اسلام آباد]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== صوبائي انتظام جي بحالي ==== سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ [[مارشل لا]] لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''نواب افتخار حسين خان ممدوٽ''' 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> ==== 1970ع جون عام چونڊون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ [[قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع]] تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ '''27 عام سيٽون''' ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ '''60 عام سيٽون''' مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> 7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون. ==== 1971ع جو بحران ۽ سنڌ ==== 1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي [[عوامي ليگ]] قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ [[هندستان-پاڪستان جنگ 1971ع|پاڪستان-هندستان جنگ]] کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |year=1974}}</ref> ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ==== سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع ==== سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي / انتظامي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ|نواب افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[رحمان گل|ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل]] | style="background:#eaf2f8;" | 22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#f4f8fc;" | 29 اپريل 1972ع کان | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه جي ٻيهر تنظيم ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ [[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]] جي دائري هيٺ هئي. ''ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970'' تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل '''[[سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=About High Court |url=https://bhc.gov.pk/beta/introduction/about |website=High Court of Balochistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.]] گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Introduction of Sindh High Court, Karachi |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام ==== 1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. '''1 مئي 1972ع''' تي [[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers, Government of Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.]] [[فائل:Sindh Provincial Assembly 1970.svg|thumb|300px|ساڄو|[[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي چونڊن]] کان پوءِ [[سنڌ اسيمبلي]] جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.]] ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== سياسي ۽ سماجي تبديليون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ '''صوبائي خودمختياري''' ۽ '''سنڌي سڃاڻپ''' وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست ==== صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ [[سنڌي ٻولي]] جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو. 1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت '''''سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972''''' منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |publisher=Government of Sindh |year=1972}}</ref> ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو. ==== ثقافتي بحالي ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي ادبي سنگت]]، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا. [[شيخ اياز]]، [[محمد ابراهيم جويو]] ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي. ===== 1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا ===== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#eef5e9;" | ون يونٽ ختم؛ '''سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال''' ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 7 ڊسمبر 1970ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 17 ڊسمبر 1970ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 16 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ [[بنگلاديش]] جو قيام. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 20 ڊسمبر 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] سنڌ جو گورنر مقرر. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 مئي 1972ع''' | style="background:#eef5e9;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |} ==== تاريخي اهميت ==== 1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ '''ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ''' جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو. 1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو. === 1972ع کان 1988ع تائين وارو دور === ''(1972ع–1988ع)'' [[فائل:Zulfikar Ali Bhutto Portrait (cropped).jpg|thumb|220px|ساڄو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو گهرو اثر رهيو.]] 1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي چونڊيل صوبائي حڪومت، [[1973ع جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ [[تحريڪ بحالي جمهوريت|تحريڪ بحالي جمهوريت]] سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت ==== [[ممتاز علي ڀٽو]] 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== 1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا ==== 10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي [[1973ع جو آئين|آئين]] نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> 1973ع جي آئين سان [[سنڌ اسيمبلي]] کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا. آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> ==== غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت ==== ڊسمبر 1973ع ۾ [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan: Background Notes |publisher=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/pakistan/151007.htm}}</ref> ==== 1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو ==== مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي [[پاڪستان قومي اتحاد]] چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] ''آپريشن فيئر پلي'' ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي. ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[سيد غوث علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر علي غلام قاضي]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 1988ع – 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Chief Ministers of Sindh}}</ref> ==== گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور ==== 1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#eaf2f8;" | 1972ع–1973ع | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رعنا لياقت علي خان|بيگم رعنا لياقت علي خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1973ع–1976ع | style="background:#e2f0d9;" | آئيني صوبائي گورنر |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[نواب دلاور خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 1976ع–1977ع | style="background:#eef5e9;" | ڀٽو دور جو آخري مرحلو |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[عبدالقادر شيخ|جسٽس عبدالقادر شيخ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1977ع–1978ع | style="background:#e2f0d9;" | مارشل لا جي شروعاتي دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[ايس. ايم. عباسي|ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي]] | style="background:#eaf2f8;" | 1978ع–1984ع | style="background:#eef5e9;" | فوجي انتظام |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[جهانداد خان|ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1984ع–1987ع | style="background:#e2f0d9;" | فوجي / عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 1987ع–جون 1988ع | style="background:#eef5e9;" | ضياءُ دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | جون–سيپٽمبر 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري دور |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Governors of Sindh}}</ref> ==== عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ ==== 1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت '''[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]''' جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh}}</ref> 1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== 1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ ==== 4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Chandio |first=Amir Ali |title=Politics of Sindh under Zia Government}}</ref> [[فائل:Bhutto 1974.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.]] ==== تحريڪ بحالي جمهوريت ==== {{Main|تحريڪ بحالي جمهوريت}} 1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ [[عوامي تحريڪ]] ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.<ref>{{cite book |last=Haqqani |first=Husain |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> ==== 1985ع جون غيرجماعتي چونڊون ==== 1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> 1985ع ۾ 1973ع جو آئين ''روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر'' ۽ پوءِ [[اٺين ترميم]] سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست ==== 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. [[سوويت-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي. شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press}}</ref> 1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم [[آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن]] قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي. 1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ==== تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ ==== 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. [[سنڌي ادبي سنگت]]، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> [[شيخ اياز]]، [[ابراهيم جويو]]، [[رسول بخش پليجو]] ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. ==== سماجي ۽ معاشي تبديليون ==== هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. [[گڊو بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا. ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا. شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا. ==== 1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي ==== 29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم [[محمد خان جوڻيجو]] جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. [[اختر علي غلام قاضي]] مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو. 17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. ==== 1972ع–1988ع جون اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1 مئي 1972ع | style="background:#eef5e9;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1973ع | style="background:#eef5e9;" | 1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | ڊسمبر 1973ع | style="background:#e2f0d9;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1976ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] قائم ڪئي وئي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 اپريل 1979ع | style="background:#eef5e9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1981ع | style="background:#e2f0d9;" | [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1983ع | style="background:#eef5e9;" | ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1984ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1985ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير ٿيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1986ع | style="background:#e2f0d9;" | ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 29 مئي 1988ع | style="background:#eef5e9;" | جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 17 آگسٽ 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 2 ڊسمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. |} === 1988ع کان هاڻوڪي دور تائين === 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو]] [[فائل:Karachi Skyline.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو]] ==== جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع ==== جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ [[قائم علي شاهه]] 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ [[مهاجر قومي موومينٽ]] وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> 1990ع ۾ صدر [[غلام اسحاق خان]] وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ [[آفتاب شعبان ميراڻي]] مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ [[ڄام صادق علي]] نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ==== 1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ [[جي. ايم. سيد]]، [[رسول بخش پليجو]]، [[قادر مگسي]] ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون. 1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ [[مظفر حسين شاهه]] مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ [[عبدالله شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ [[ممتاز علي ڀٽو]] نگران وڏو وزير مقرر ٿيو. 1997ع جي چونڊن کان پوءِ [[لياقت علي جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل [[پرويز مشرف]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع ==== 1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا. ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت '''سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي''' ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. [[علي محمد مهر]] ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ [[ارباب غلام رحيم]] ورتي. هن دور ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي ==== 2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ [[قائم علي شاهه]] اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو. ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.<ref>{{cite web |title=Past Assemblies |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري ==== 2010ع ۾ [[ارڙهين آئيني ترميم]] پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو. ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ'''، '''سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ'''، '''سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ'''، '''سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ''' ۽ '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ''' شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |website=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ۽ قانوني ادارا ==== [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي. 1994ع ۾ '''سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي''' کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Judicial Academy Act |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=1994 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو. 2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو. ==== سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / جماعت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[آفتاب شعبان ميراڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ڄام صادق علي]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع | style="background:#eef5e9;" | شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مظفر حسين شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | اتحادي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي مدد شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[عبدالله شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[لياقت علي جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff;" | '''گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي محمد مهر]] | style="background:#f4f8fc;" | ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ارباب غلام رحيم]] | style="background:#eaf2f8;" | جون 2004ع – نومبر 2007ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ (ق) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 2007ع – اپريل 2008ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 2008ع – مارچ 2013ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[زاهد قربان علوي]] | style="background:#f4f8fc;" | مارچ–مئي 2013ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[فضل الرحمان]] | style="background:#eaf2f8;" | جون–آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مقبول باقر]] | style="background:#eaf2f8;" | آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |} <ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع تائين [[مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.<ref>{{cite web |title=Our Team |url=https://cm.sindh.gov.pk/chief-ministers-team |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 1988ع کان سنڌ جا گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |+ '''1988ع کان سنڌ جا گورنر''' |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | نمبر ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو سنڀالڻ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو ڇڏڻ ! style="background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / مختصر نوٽ |- | style="background:#eaf2f8;" | 18 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 5 جنوري 1987ع | style="background:#eef5e9;" | 23 جون 1988ع | style="background:#fdf2e9;" | 1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو |- | style="background:#d6eaf8;" | 19 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 24 جون 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي |- | style="background:#eaf2f8;" | 20 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[قادرالدين احمد|جسٽس قادرالدين احمد]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | 18 اپريل 1989ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 21 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[فخرالدين جي. ابراهيم|جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 اپريل 1989ع | style="background:#e2f0d9;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ جج ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#eef5e9;" | 18 جولاءِ 1993ع | style="background:#fdf2e9;" | پهريون دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 23 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[حڪيم محمد سعيد]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#fbe5d6;" | تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#eef5e9;" | 21 مئي 1995ع | style="background:#fdf2e9;" | ٻيو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 24 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪمال الدين اظفر]] | style="background:#f4f8fc;" | 22 مئي 1995ع | style="background:#e2f0d9;" | 16 مارچ 1997ع | style="background:#fbe5d6;" | سياستدان ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 25 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[معين الدين حيدر|ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر]] | style="background:#eaf2f8;" | 17 مارچ 1997ع | style="background:#eef5e9;" | 17 جون 1999ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر |- | style="background:#d6eaf8;" | 26 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ممنون حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جون 1999ع | style="background:#e2f0d9;" | 12 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 27 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عظيم دائودپوٽو|ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#eef5e9;" | 24 مئي 2000ع | style="background:#fdf2e9;" | فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 28 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ميان سومرو]] | style="background:#f4f8fc;" | 25 مئي 2000ع | style="background:#e2f0d9;" | 26 ڊسمبر 2002ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 29 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عشرت العباد خان|ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 27 ڊسمبر 2002ع | style="background:#eef5e9;" | 10 نومبر 2016ع | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8;" | 30 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[سعيد الزمان صديقي|جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي]] | style="background:#f4f8fc;" | 11 نومبر 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 جنوري 2017ع | style="background:#fbe5d6;" | اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان |- | style="background:#eaf2f8;" | 31 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد زبير]] | style="background:#eaf2f8;" | 2 فيبروري 2017ع | style="background:#eef5e9;" | 3 آگسٽ 2018ع | style="background:#fdf2e9;" | مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 32 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[عمران اسماعيل]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | 18 اپريل 2022ع | style="background:#fbe5d6;" | پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#fff2cc;" | — | style="background:#fff2cc; text-align:right; padding:7px;" | [[آغا سراج دراني]] | style="background:#fff2cc;" | 20 اپريل 2022ع | style="background:#fff2cc;" | 9 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#ffe699;" | '''قائم مقام گورنر'''؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#eaf2f8;" | 34 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪامران ٽيسوري|محمد ڪامران خان ٽيسوري]] | style="background:#eaf2f8;" | 10 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#eef5e9;" | 12 مارچ 2026ع | style="background:#fdf2e9;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر |- | style="background:#d9ead3;" | 35 | style="background:#d9ead3; text-align:right; padding:7px;" | '''[[محمد نهال هاشمي|سيد محمد نهال هاشمي]]''' | style="background:#d9ead3;" | '''13 مارچ 2026ع''' | style="background:#d9ead3;" | '''عهدي تي موجود''' | style="background:#b6d7a8;" | '''سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] سان لاڳاپيل''' |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Jailed PA speaker becomes acting Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1685798 |work=Dawn |date=20 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Tessori sacked as PML-N stalwart Nehal Hashmi made Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1981494 |work=Dawn |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گورنر ==== گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور [[عشرت العباد خان]] ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018ع کان 2022ع تائين [[عمران اسماعيل]]، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين [[ڪامران ٽيسوري]] گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي [[محمد نهال هاشمي]] سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.<ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ شهري سياست ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، پاڪستان پيپلز پارٽي، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو. [[فائل:Sindh Assembly 2018.svg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي]] ==== آبادي ۽ شهريڪاري ==== 1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو. ==== تعليم ==== 1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي. 2013ع ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ''' منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي. تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 Sindh – Education |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |publisher=UNICEF |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== صحت ==== صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |publisher=UNICEF |date=16 July 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2020ع جي [[ڪووڊ-19 وبا]] سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا. ==== ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ ==== 1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ '''[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق == جاگرافي == {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ جو قدرتي منظر]] [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|250px|ساڄو|سنڌ جو نقشو]] سنڌ [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ جي ڪل ايراضي '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي.<ref>{{cite web |title=Social Indicators of Pakistan 2021 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/social_statistics/publications/Social_Indicators_of_Pakistan_2021.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اوڀر ۾ [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ [[رڻ ڪڇ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر [[سنڌو درياهه]] آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ [[هيٺيون سنڌو طاس|هيٺين سنڌو طاس]] جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === طبعي بناوت === [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي]] [[فائل:Mangrove Forest Sindh.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌو ڊيلٽا]] ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي]] طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو]]، وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي پٽي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ [[مينگروو]] ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً '''5 ملين هيڪٽر''' آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/SindhWaterPolicy |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي معيشت ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو]] === روايتي جاگرافيائي ڀاڱا === سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * [[سرو، سنڌ|سرو]] — اتر سنڌ؛ * [[سنڌ جو وچولو|وچولو]] — وچ سنڌ؛ * [[لاڙ، سنڌ|لاڙ]] — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛ * [[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛ * [[ٿر]] ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ. هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref> === سنڌوءَ جو ميداني علائقو === سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا. سنڌ ۾ '''ڪچو''' انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' سڏيو وڃي ٿو. اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو '''ڪڇو''' يا '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Topography of Dadu District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-dadu/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ريگستان === [[فائل:Thar desert in cloudy weather.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي]] [[فائل:The Thar Desert.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جون وارياسي ڀٽون]] سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! ريگستان ! لڳ ڀڳ ايراضي ! اهم علائقا ! خاصيتون |- | [[ٿر ريگستان]] | وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | هندستان جي [[راجستان]] تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت |- | [[نارا ريگستان]] | تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' | خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا | تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون ''پٽ'' نما زمينون<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> |- | [[اڇڙو ٿر]] | تقريباً '''4,800 چورس ڪلوميٽر''' | خاص طور [[سانگهڙ ضلعو]]، [[کپرو تعلقو]]، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا | اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب ''اڇڙو ٿر'' سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> |} === ٿر ريگستان === [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار [[راجستان]] جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن. ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا. === نارا ريگستان === [[نارا ريگستان]] سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ ''پٽ'' نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === اڇڙو ٿر === [[اڇڙو ٿر]]، جنهن کي ''اڇو ريگستان'' پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. [[چوٽياري ذخيرو]] هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Socio Economic Assessment Study |url=https://www.wwf.org.pk/foreverindus/pdf/socioeconomic_assessment_07.pdf |publisher=WWF-Pakistan |year=2008 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبل ۽ جابلو علائقا === سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان [[گنجو ٽڪر]] هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === کيرٿر جبلن جو سلسلو === [[فائل:Kirthar Mountains.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]]؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي]] [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]] سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بلند مقام ==== [[فائل:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|230px|ساڄو|[[ڪتي جي قبر]]، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي]] سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ '''ڪُتي جي قبر''' نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Topography of Kamber-Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي ''بلند ترين چوٽي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. ==== گورک هِل ==== [[فائل:Gorakh Hill.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[گورک هل]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ]] [[گورک هل]] دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً '''5,688 فوٽ''' (1,734 ميٽر) آهي.<ref>{{cite news |title=A lesser hill station |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station |work=Dawn |date=30 May 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي. === ڪارونجهر === [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]]] [[ڪارونجهر]] جون ٽڪريون [[ننگرپارڪر]]، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن. === گنجو ٽڪر === [[گنجو ٽڪر]] [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي. === ارضيات === سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. === ميداني علائقا === [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.]] سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا. سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي. [[فائل:Indus river Sukkur barrage sunset.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[سکر بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.]] ==== ڪچو ۽ پڪو ==== سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور '''ڪچو''' چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا. حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي. === ڪاڇو === [[فائل:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو]] [[ڪاڇو]] سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي. [[فائل:Women in Sindh.jpg|thumb|280px|ساڄو|اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي]] ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران [[نائي گاج]]، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا ''واڪرن'' ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Water resource management in 'kutcha' areas |url=https://www.dawn.com/news/25070/water-resource-management-in-kutcha-areas |work=Dawn |date=5 March 2002 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.<ref>{{cite news |title=Major drains across Kachho belt flooded amid downpour |url=https://www.dawn.com/news/1763877 |work=Dawn |date=10 July 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Flooding in Sindh's Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range |url=https://www.dawn.com/news/1855992 |work=Dawn |date=31 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين === [[فائل:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي]] [[فائل:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|250px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.]] ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو [[منڇر ڍنڍ]] سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[نائي گاج]] سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا === سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار [[سنڌو ڊيلٽا]] جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا. هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. === سامونڊي پٽي === {{Main|سنڌ جو سامونڊي ڪنارو|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Coast of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ڀرسان [[عربي سمنڊ]] جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.]] سنڌ جو سامونڊي ڪنارو [[عربي سمنڊ]] جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''350 ڪلوميٽر''' آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://scda.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Coastal Development Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام [[سر ڪريڪ]] تائين وڃي ٿو. === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو ڊيلٽا}} [[سنڌو ڊيلٽا]] سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.<ref name="SFD-mangroves"/> ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.<ref name="SFD-mangroves"/> === ٻيٽ === [[فائل:Manora Karachi.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[منهوڙو]]، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ]] [[فائل:Karachi, Charna Island.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[چرنا ٻيٽ]]، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.]] [[فائل:Charna Island Karachi Arabian Sea.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[عربي سمنڊ]] ۾ [[چرنا ٻيٽ]] جو منظر.]] سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ [[منهوڙو]]، [[بابا ٻيٽ]]، [[ڀٽ ٻيٽ]]، [[بُنڊل ٻيٽ]] ۽ [[بُڊو ٻيٽ]] شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي. سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == آبهوا == {{Main|سنڌ جي آبهوا}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|ساڄو|[[جيڪب آباد ضلعو]]، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.]] سنڌ جي آبهوا مجموعي طور '''گرم، خشڪ کان نيم خشڪ''' نوعيت جي آهي، پر [[عربي سمنڊ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[ٿر ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]]، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''128.8 ملي ميٽر''' آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي آبهوا تي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسو|ڏکڻ ايشيائي چوماسي]]، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت [[ڏڪار]]، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === علائقائي موسمي فرق === روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي '''[[سرو، سنڌ|سرو]]'''، '''[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]''' ۽ '''[[لاڙ، سنڌ|لاڙ]]''' جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي. '''مٿين سنڌ'''، خاص طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment – Jacobabad |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/603581508344261114/pdf/SFG3674-EA-P154987-Box405303B-PUBLIC-Disclosed-10-18-17.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|کاٻو|سنڌ ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.]] '''وچ سنڌ''' ۾ [[سکر]]، [[نوابشاهه|شهيد بينظير آباد]]، [[سانگهڙ]]، [[مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو. '''هيٺين سنڌ''' يا لاڙ، جنهن ۾ [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي. [[گورک هل]]، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو. === موسمياتي کاتو === {{Main|پاڪستان موسميات کاتو}} سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني [[پاڪستان موسميات کاتو]] ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن. موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Provincial Disaster Management Authority Sindh |url=https://pdma.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون موسمون === سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي. '''سيارو''' عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون. '''بهار''' نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي. '''اونهارو''' اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects |publisher=World Bank |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/9fecf962-d3ad-5cec-909e-af3e7539dc02/download |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چوماسي وارو عرصو''' عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو. === سنڌ جو چوماسو === [[فائل:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|300px|ساڄو|آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.]] سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan (MODIS 2020-10-11) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_(MODIS_2020-10-11).jpg |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Still submerged, nearly six months on from the initial flooding (5330445429).jpg|thumb|300px|کاٻو|2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.]] چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان '''درياهي ٻوڏ''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات '''شهري ٻوڏ''' پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب '''اوچتي ٻوڏ''' پڻ اچي سگهي ٿي. === برسات === سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/478491468146962443/pdf/E15030vol-08.pdf |publisher=World Bank |year=2007 |access-date=24 August 2026}}</ref> بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي. === سامونڊي اثر === [[عربي سمنڊ]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. === گرمي جون لهرون === سنڌ ۾ [[گرمي جي لهر|گرمي جون لهرون]] اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. [[ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر]] دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سامونڊي طوفان === سنڌ جي ساحلي پٽي [[عربي سمنڊ]] ۾ ٺهندڙ [[مداري طوفان|مداري طوفانن]] ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن. 2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان '''اسنا''' سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon 2024 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2025/03/11/monsoon-2024-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=11 March 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === [[موسمي تبديلي]] سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=29 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا ۽ قدرتي نباتات === سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[ٻير]]، [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]] جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]] جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ [[مينگروو]] ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نباتات ۽ حياتيات == {{Main|سنڌ جي نباتات|سنڌ جي حيوانات}} [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img04.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ ''يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا''؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.]] سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ [[سنڌو درياهه]] جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[نارا ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، [[سنڌو ڊيلٽا]] جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه ماحولياتي نظام === سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.<ref>{{cite web |title=Kirthar National Park |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kirthar_National_Park |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.]] === نباتات === سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ [[ٻٻر]]، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار]]، [[ڦوڳ]]، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، ''Euphorbia'' جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ [[نم]]، [[انب]]، [[ڄمون]]، [[گدامڙي]]، [[سھانجڻو]]، [[بڙ]]، [[پپل]]، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن. ==== سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا |- style="background:#66BB6A; color:white; text-align:center;" ! سنڌي نالو ! سائنسي نالو ! مکيه ماحول ! حيثيت / اهميت |- | [[ڪنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ |- | [[ٻٻر]] | ''Vachellia nilotica'' (''Acacia nilotica'') | دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا | ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ |- | لئي / آسري | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين | لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ |- | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا | ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال |- | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | ٿر ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو وڻ |- | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا | ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور |- | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ميدان ۽ خشڪ علائقا | ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ |- | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | آباد ۽ شهري علائقا | ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام |- | [[ديوي (وڻ)|ديوي / ولائتي ڪنڊي]] | ''Prosopis juliflora'' | شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا | متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل |- | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ | سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس |} === ٻيلا === {{Main|سنڌ جا ٻيلا}} سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، [[سنڌو درياهه]]، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام '''دريائي ٻيلا'''، '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ '''[[مينگروو]] ٻيلا''' آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhforests.gov.pk/page-faq |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[لئي]]، [[ٻير]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]] ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Fauna and Flora of Sindh |url=https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== دريائي ٻيلا ==== [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي '''دريائي ٻيلا''' يا مقامي طور '''ڪچي جا ٻيلا''' چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً '''241,198 هيڪٽر''' آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور [[ٻٻر]] (''Vachellia nilotica''؛ اڳ ''Acacia nilotica'') سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي. ==== آبپاشي وارا ٻيلا ==== سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.<ref name="SFD-irrigated">{{cite web |title=Irrigated Plantations |url=https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ '''82,195 هيڪٽر''' آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ [[ٻٻر]]، [[يوڪلپٽس]]، [[ٽالهي]] يا شيشم (''Dalbergia sissoo'')، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="SFD-irrigated"/> آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي. ==== مينگروو ٻيلا ==== {{Main|سنڌ جا مينگروو ٻيلا|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Mangrove-Keti Bundar.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪيٽي بندر]] جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول]] سنڌ جا [[مينگروو]] ٻيلا [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي ڪريڪن ۽ [[ڪراچي]] جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |url=https://iucn.org/story/202507/international-day-conservation-mangrove-ecosystem-message-mr-mahmood-akhtar-cheema |publisher=IUCN |date=26 July 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً '''600,000 هيڪٽر''' تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SFD-mangroves">{{cite web |title=Mangroves |url=https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس '''اڇو تمر''' (''ايويسينيا مرينا'') آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ ''رائزو فورا ميوڪروناٽا''، ''سيريوپس ٽيگل'' ۽ ''ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم'' پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ''ايويسينيا مرينا'' جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.<ref name="SFD-mangroves"/><ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=World Environment Day – Defenders of the Coast |url=https://www.wwfpak.org/take_action/world_environment_day |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، [[آءِ يو سي اين]]، [[ورلڊ وائيڊ فنڊ فار نيچر|ڊبليو ڊبليو ايف]] ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Mangrove restoration begins on Karachi coast |url=https://iucn.org/story/202606/mangrove-restoration-begins-karachi-coast |publisher=IUCN |date=5 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار ==== سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]]، [[ڪاڇو]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]]، [[ٻير]]، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن. اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا. ==== سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري ==== سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ [[ديوي (وڻ)|ديوي]] (''Prosopis juliflora'')، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون. ==== ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ ==== سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام |- style="background:#66BB6A; color:white;" ! ٻيلائي نظام ! اهم هنڌ ! اندازي / سرڪاري ايراضي ! اهم نباتات ! ماحولياتي اهميت |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | دريائي ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا | style="background:#E0F2F1;" | تقريباً 241,198 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | آبپاشي وارا ٻيلا | style="background:#DCEDC8;" | بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾ | style="background:#B2DFDB;" | تقريباً 82,195 هيڪٽر | style="background:#FFECB3;" | ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | مينگروو ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل | style="background:#E0F2F1;" | ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه | style="background:#DCEDC8;" | ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان | style="background:#B2DFDB;" | متفرق ۽ وسيع علائقو | style="background:#FFECB3;" | ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش |} <ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref name="SFD-irrigated"/> <ref name="SFD-mangroves"/> === حيوانات === {{Main|سنڌ جي حيوانات}} سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ٿڻائتا ==== [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img09.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.]] سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، [[ڪارو هرڻ]]، [[ڦاڙهو]]، جهنگلي سوئر، بگھڙ، [[گدڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار چراخ]]، جهنگ ٻلو، [[ڪاراڪل]]، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ آئيبيڪس]] (''Capra aegagrus blythi'') سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. تاريخي طور سنڌ ۾ [[ايشيائي چيتو]] ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن. ==== سنڌو ٻلهڻ ==== {{Main|سنڌو درياهه جي ٻلهڻ}} [[فائل:Indus river Dolphin , The National Aquatic Animal of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'')، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.]] [[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'') سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan National Report to UNCED 1992 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1991-001.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite report |title=Report of the Workshop on the Conservation of the Ganges River Dolphin and Indus River Dolphin |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/SSC-OP-023.pdf |publisher=IUCN Species Survival Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو. === پکي === سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ [[مرڪزي ايشيائي فلائي وي]] سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا. [[هاليجي ڍنڍ]] ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Haleji Lake – Ramsar Site |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RAM/RAM_018_PK_en.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪينجهر ڍنڍ]] پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن. [[هوبره تلور]] ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي. === رڙهندڙ جانور === سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ [[واڳون]] شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[واڳون]] (''Crocodylus palustris'') سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.<ref>{{cite report |title=Crocodiles: An Action Plan for their Conservation |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/1992-008.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[انڊين ڪوبرا]]، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ''ساهه چوسڻ''. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي. ==== سامونڊي ڪُميون ==== ڪراچيءَ جي [[هاڪس بي]] ۽ [[سينڊزپٽ]] سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ [[سائي سامونڊي ڪُمي]] (''Chelonia mydas'') سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.<ref>{{cite web |title=Marine turtles |url=https://www.wwfpak.org/our_work_/biodiversity/marine_turtles/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان]] [[هاڪس بي]] کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=WWF Blog – Green turtle nesting at Hawks Bay |url=https://www.wwfpak.org/knowledge_hub_/wwf_blog/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> زيتوني رڊلي ڪُمي (''Lepidochelys olivacea'') پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي. === مڇيون ۽ آبي حيات === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ [[عربي سمنڊ]]، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون. ==== پلو ==== [[پلو]] يا هلسا (''Tenualosa ilisha'') سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي. سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. === ڍنڍون ۽ آبي زمينون === سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[ڊريگهه ڍنڍ]]، [[ديھ اڪرو-II]]، [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ [[سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو]] سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منڇر ڍنڍ]] تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي. === حياتياتي تحقيق جي تاريخ === سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا. 20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ''ڪل جنسن'' جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.<ref>ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، 1982ع.</ref> === جهنگلي حيات جو تحفظ === سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن. حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ [[موسمي تبديلي]] آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Participatory Conservation Plans for the Indus Delta |url=https://www.wwfpak.org/?384599/Speakers-term-conservation-plans-essential-for-the-protection-of-threatened-wildlife-and-coastal-resources= |publisher=WWF-Pakistan |date=3 April 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> == سياسي نظام == {{Main|سنڌ حڪومت|سنڌ جي سياست}} [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.]] سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام [[پاڪستان جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير]]، صوبائي ڪابينا، [[سنڌ جو گورنر|گورنر]]، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن. آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1431341153_169.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |at=Articles 129–130 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا. === صوبائي حڪومتي نظام === سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز [[ڪراچي]] ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ [[سيد مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sindh Cabinet |url=https://cm.sindh.gov.pk/sindh-cabinet |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Syed Murad Ali Shah Cabinet.jpg|[[سيد مراد علي شاهه]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير سنڌ]] <!-- گورنر سيد نهال هاشمي جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- اسپيڪر سيد اويس قادر شاهه جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- چيف جسٽس جسٽس ظفر احمد راجپوت جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> </gallery> === گورنر === {{Main|سنڌ جو گورنر}} [[سنڌ جو گورنر]] وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا. مارچ 2026ع ۾ [[سيد محمد نهال هاشمي]] کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.<ref>{{cite web |title=President approves appointment of Nehal Hashmi as Governor of Sindh |url=https://www.radio.gov.pk/12-03-2026/president-approves-appointment-of-nehal-hashmi-as-governor-sindh |publisher=Radio Pakistan |date=12 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Nehal Hashmi takes oath as Governor of Sindh |url=https://radio.gov.pk/13-03-2026/nehal-hashmi-sworn-in-as-sindh-governor |publisher=Radio Pakistan |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === وڏو وزير === {{Main|سنڌ جو وڏو وزير}} وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[سيد مراد علي شاهه]] ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ صوبائي اسيمبلي === {{Main|سنڌ صوبائي اسيمبلي}} [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي.]] سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ '''168 ميمبر''' آهن، جن مان '''130 عام سيٽون'''، '''29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون''' ۽ '''9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون''' آهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |at=Article 106 seat allocation |access-date=24 August 2026}}</ref> عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر === اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو. 25 فيبروري 2024ع تي [[سيد اويس قادر شاهه]] سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان [[اينٿوني نويد]] ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Speaker – Syed Awais Qadir Shah |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر === سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر '''ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني''' هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#4A235A; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر |- ! style="background:#6C3483; color:white;" | نمبر ! style="background:#2874A6; color:white;" | اسپيڪر ! style="background:#148F77; color:white;" | مدت ! style="background:#B9770E; color:white;" | تاريخي نوٽ |- | style="background:#F4ECF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني]] | style="background:#E8F6F3;" | 28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد ميران محمد شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1938ع – 1948ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو |- | style="background:#F4ECF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[مير غلام علي ٽالپر]] | style="background:#D5F5E3;" | 14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ وارو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[پير قربان علي شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غلام رسول خان کيهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[عبدالله حسين هارون]] | style="background:#D5F5E3;" | 6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد عبدالله شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[عبدالرزاق خان]] | style="background:#E8F6F3;" | 5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غوث بخش خان مهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 1993ع – 1997ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نواب مرزا (وڪيل)|نواب مرزا]] | style="background:#E8F6F3;" | 1997ع – 1998ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 2002ع – 2007ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ٻيو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نثار احمد کهڙو]] | style="background:#E8F6F3;" | 2008ع – 2013ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#D5F5E3;" | 2013ع – 2018ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 2018ع – 2023ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ٻيو مسلسل اسيمبلي دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد اويس قادر شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 25 فيبروري 2024ع – موجوده | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | موجوده اسپيڪر |} <ref>{{cite web |title=Speaker’s of Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Speakers.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Speaker |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === موجوده سياسي جوڙجڪ === سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] وٽ 37، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] وٽ هڪ ميمبر درج آهي.<ref>{{cite web |title=Party Composition – 2024 till date |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#922B21; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ |- ! style="background:#B03A2E; color:white;" | سياسي جماعت / حيثيت ! style="background:#1F618D; color:white;" | موجوده ميمبر ! style="background:#117A65; color:white;" | پارلياماني حيثيت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | style="background:#D6EAF8;" | 117 | style="background:#D5F5E3;" | حڪومتي اڪثريت |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | style="background:#AED6F1;" | 37 | style="background:#ABEBC6;" | مخالف ڌر جي وڏي جماعت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | style="background:#D6EAF8;" | 5 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | آزاد | style="background:#AED6F1;" | 3 | style="background:#ABEBC6;" | آزاد ميمبر |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | style="background:#D6EAF8;" | 1 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |} <ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === وفاق سان تعلق === سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن. وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو [[قومي مالياتي ايوارڊ]] تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن. === چونڊ نظام === سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === قومي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ لاءِ [[قومي اسيمبلي پاڪستان|قومي اسيمبلي]] جون '''61 عام سيٽون''' مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون '''14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون''' صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً '''913,052''' مقرر ٿي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === صوبائي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ صوبائي اسيمبلي جون '''130 عام چونڊ تڪ''' آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً '''428,432''' ماڻهو هئي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني حڪومتي نظام === {{Main|سنڌ ۾ مڪاني حڪومت}} سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع''' ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 – Schedule II |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Local Government (Third Amendment) Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |date=2 October 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ === [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | سربراهه ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#EAF2F8;" | ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | style="background:#EEF5E9;" | وڏي ميٽروپوليٽن شهر | style="background:#F3E5F5;" | ميئر | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪارپوريشن | style="background:#E2F0D9;" | وڏا شهري علائقا | style="background:#EADCF0;" | ميئر / چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ضلعي ڪائونسل | style="background:#EEF5E9;" | ڳوٺاڻو ضلعي علائقو | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | وچولي درجي جا شهر | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ٽائون ڪميٽي | style="background:#EEF5E9;" | ننڍا شهر ۽ قصبا | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون |- | style="background:#D6EAF8;" | يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | پاڙي يا ڳوٺن جي سطح | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون |} <ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون === [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments – Karachi |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميونسپل ڪارپوريشنون === سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن. === ترقياتي اٿارٽيون === سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون. [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.<ref>{{cite web |title=How KDA was Established |url=https://kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Khadim%20Magazine/October-2018/054-Karachi%20Civic%20Centre.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Lyari Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون |- ! style="background:#76448A; color:white;" | اٿارٽي ! style="background:#2874A6; color:white;" | علائقو ! style="background:#148F77; color:white;" | بنيادي ڪم |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | لاڙڪاڻو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي |} === پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون === 2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Acts 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا. === صوبائي اليڪشن ڪميشن === [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر '''اعجاز انور چوهان''' آهي.<ref>{{cite web |title=ECP Officers – Provincial Election Commissioner Sindh |url=https://ecp.gov.pk/index.php/notifications/officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Telephone Numbers and Office Addresses – Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سياسي تنظيمون === سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون === سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن. === غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم |- ! style="background:#148F77; color:white;" | شعبو ! style="background:#2874A6; color:white;" | عام سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | تعليم | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | صحت | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | غربت ۽ روزگار | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | انساني حق | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماحوليات | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | آفتن جي امداد | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي |} == انتظامي ورهاست == {{Main|سنڌ جون انتظامي ورهاستون}} [[فائل:Pakistan Sindh districts map.svg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.]] سنڌ [[پاڪستان]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ '''6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون''' موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.<ref name="SindhCensusReport2023">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي [[ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار [[ڊپٽي ڪمشنر]] هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي '''55,696,147''' هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ '''53.97 سيڪڙو آبادي شهري''' هئي.<ref name="SindhCensus2023">{{cite report |title=Population and Housing Census 2023: Provincial Census Report – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊويزنون === [[فائل:Sindh-Divisions-Map.png|thumb|300px|کاٻو|سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي]] سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]، [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر ڊويزن|سکر]] آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="SindhCensus2023" /> شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي '''92.57 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.<ref name="SindhCensus2023" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#174A7E; color:white; font-size:115%;" | '''سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#4472C4; color:white;" ! ڊويزن ! انتظامي مرڪز ! ضلعا ! آبادي 2023ع ! آبادي 2017ع ! شهري آبادي % |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[ڪراچي]] | 7 | 20,382,881 | 16,024,894 | 92.57% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 9 | 11,659,246 | 10,596,049 | 37.28% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[لاڙڪاڻو]] | 5 | 7,093,706 | 6,190,926 | 30.63% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سکر ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[سکر]] | 3 | 6,010,041 | 5,542,270 | 33.92% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[نوابشاهه]] | 3 | 5,930,649 | 5,275,426 | 29.27% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[ميرپورخاص]] | 3 | 4,619,624 | 4,224,945 | 19.38% |- style="background:#FFF2CC; font-weight:bold;" | سنڌ | [[ڪراچي]] | 30 | 55,696,147 | 47,854,510 | 53.97% |} <ref name="SindhCensus2023" /> === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.<ref name="SindhCensusReport2023" /> ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.<ref name="PBSdistrict2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! ڊويزن ! ضلعو ! صدر مقام ! آبادي 2023ع |- | 1 || style="background:#D9EAF7;" rowspan="9"| [[حيدرآباد ڊويزن]] || [[بدين ضلعو|بدين]] || [[بدين]] || 1,947,081 |- | 2 || [[دادو ضلعو|دادو]] || [[دادو، پاڪستان|دادو]] || 1,742,320 |- | 3 || [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] || 2,432,540 |- | 4 || [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي]] || 1,117,308 |- | 5 || [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] || [[مٽياري]] || 849,383 |- | 6 || [[سجاول ضلعو|سجاول]] || [[سجاول]] || 839,292 |- | 7 || [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] || [[ٽنڊو الهيار]] || 922,012 |- | 8 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] || [[ٽنڊو محمد خان]] || 726,119 |- | 9 || [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] || [[ٺٽو]] || 1,083,191 |- | 10 || style="background:#E2F0D9;" rowspan="7"| [[ڪراچي ڊويزن]] || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] || [[ڪراچي]] || 3,822,325 |- | 11 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] || [[ڪراچي]] || 3,950,031 |- | 12 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] || [[ڪراچي]] || 2,329,764 |- | 13 || [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] || [[ڪراچي]] || 2,679,380 |- | 14 || [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] || [[ڪياماڙي]] || 2,068,451 |- | 15 || [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || [[ڪورنگي]] || 3,128,971 |- | 16 || [[ملير ضلعو|ملير]] || [[ملير]] || 2,403,959 |- | 17 || style="background:#FCE4D6;" rowspan="5"| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] || [[جيڪب آباد]] || 1,174,097 |- | 18 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] || [[قمبر]] || 1,514,869 |- | 19 || [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || 1,233,957 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || 1,784,453 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] || [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] || 1,386,330 |- | 22 || style="background:#E4DFEC;" rowspan="3"| [[ميرپورخاص ڊويزن]] || [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || 1,681,386 |- | 23 || [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] || [[مٺي]] || 1,778,407 |- | 24 || [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] || [[عمرڪوٽ]] || 1,159,831 |- | 25 || style="background:#FFF2CC;" rowspan="3"| [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] || [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] || [[نوشهروفيروز]] || 1,777,082 |- | 26 || [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] || [[سانگهڙ]] || 2,308,465 |- | 27 || [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] || [[نوابشاهه]] || 1,845,102 |- | 28 || style="background:#DDEBF7;" rowspan="3"| [[سکر ڊويزن]] || [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] || [[ميرپور ماٿيلو]] || 1,772,609 |- | 29 || [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] || [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] || 2,597,535 |- | 30 || [[سکر ضلعو|سکر]] || [[سکر]] || 1,639,897 |} <ref name="PBSdistrict2023" /> === انتظامي ڍانچو === صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ '''5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون''' درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست === سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.<ref name="SindhCensus2023" /> شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.<ref name="PBSdistrict2023" /> === سنڌ جا وڏا شهر === {{Main|سنڌ جا شهر}} [[ڪراچي]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ '''شهري آبادي (urban locality)''' جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست جي تاريخ === سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} == زرعي معيشت== {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} [[فائل:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|thumb|300px|ساڄو|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي.]] سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ [[زراعت]] بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته [[ٿر ريگستان|ٿر]]، [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ '''4.87 ملين هيڪٽر''' زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ [[انب]]، [[کجور]]، [[ڪيلو]]، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/agriculture-statistics |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً '''1.20 ملين هيڪٽر'''، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ === سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.]] === اهم فصل === سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪپهه]] ۽ [[ڪمند]] آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2e7d32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم فصل |- ! style="background:#1b5e20; color:white; padding:7px;" | فصل ! style="background:#33691e; color:white; padding:7px;" | زرعي موسم ! style="background:#558b2f; color:white; padding:7px;" | اهم علائقا ! style="background:#827717; color:white; padding:7px;" | بنيادي استعمال / اهميت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪڻڪ]] | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا | style="background:#fffde7; text-align:right;" | بنيادي خوراڪي اناج |- | style="background:#c8e6c9;" | [[چانور]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪ ۽ برآمد |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪپهه]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور | style="background:#fffde7; text-align:right;" | ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال |- | style="background:#c8e6c9;" | [[ڪمند]] | style="background:#dcedc8;" | سالياني / خريف سان لاڳاپيل | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ٻاجهري]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[جوئر]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | اناج ۽ جانورن جو چارو |- | style="background:#e8f5e9;" | [[سرنهن]] ۽ ڪينولا | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | مٿين ۽ وچين سنڌ | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪي تيل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[سورج مُکي]] | style="background:#dcedc8;" | مختلف پوک جا دور | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪي تيل |} <ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪڻڪ === [[ڪڻڪ]] سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === چانور === [[فائل:Recently sown paddy fields in Sindh, Pakistan, December 2010 (5331068220).jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.]] [[چانور]] سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪپهه === [[ڪپهه]] سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪمند === [[ڪمند]] سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === باغباني === سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. [[ميرپورخاص]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، [[خيرپور]] کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار '''386,973 ٽن'''، ڪيلي جي '''123,263 ٽن''' ۽ کجور جي '''219,925 ٽن''' هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي. === خشڪ ۽ برساتي زراعت === [[فائل:Beautful field of Bajhra and korar in kertee.jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ [[ٿر]] ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.]] سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا ''باراني'' زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي. === مالداري ۽ پولٽري === {{Main|سنڌ ۾ مالداري}} مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو|لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://livestock.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Livestock & Fisheries Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Section 2.22 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا. === ماهيگيري === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي. سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Livestock & Fisheries Department |url=https://livestock.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي === سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت '''[[سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ]]'''، '''[[سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ]]'''، '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]'''، '''[[سنڌ ڪين ڪمشنر]]''' ۽ [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Work of Each Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/work-of-each-dept |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]''' ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ '''[[پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ]]''' کان منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/web/?page_id=10374 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي پاليسي ۽ تبديليون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ '''سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030''' تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن. === زمينداري ۽ آبادگاري === سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن. ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي. === موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا === سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.]] سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم زرعي ادارا === سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. '''[[زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو]]''' فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ '''[[سنڌ آبپاشي کاتو]]''' بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ '''[[لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]]''' مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته '''[[سنڌ خوراڪ کاتو]]''' خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Government Departments |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]]، [[سنڌ ڪين ڪمشنر]]، [[سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس]] جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == صنعت == {{Main|سنڌ جي معيشت|سنڌ ۾ صنعت}} [[فائل:SITE Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سائٽ، ڪراچي|سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي]]؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ]] [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي]] سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[ٽنڊو آدم]]، [[شهيد بينظير آباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]] ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Manufacturing Sector |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ '''34 سيڪڙو''' سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت '''ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي''' جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز === [[ڪراچي]] سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Stock Exchange Limited |url=https://www.psx.com.pk/ |publisher=Pakistan Stock Exchange |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب [[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> === پيداواري صنعت === سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries for June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم پيداواري شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي شعبا |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | شعبو ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | اهم صنعتي مرڪز ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | اهم پيداوار / سرگرمي |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ |- | style="background:#d6eaf8;" | لوهه ۽ اسٽيل | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري |- | style="background:#eaf2f8;" | گاڏين جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس |- | style="background:#d6eaf8;" | دواسازي | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪيميائي ۽ ڀاڻ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون |- | style="background:#d6eaf8;" | پيٽروليم ۽ ريفائننگ | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج |- | style="background:#eaf2f8;" | سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#d6eaf8;" | خوراڪ ۽ مشروبات | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ |- | style="background:#eaf2f8;" | رٻڙ ۽ پلاسٽڪ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان |- | style="background:#d6eaf8;" | چمڙي ۽ لباس | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون |} === ڪپڙي جي صنعت === [[ڪپڙي جي صنعت]] سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ '''600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون''' آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh at a Glance |url=https://business.gos.pk/ |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite web |title=Textile Industry |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي. === اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت === [[فائل:Pakistan Steel Mills.png|thumb|200px|ساڄو|[[پاڪستان اسٽيل ملز]] جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ]] سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو [[پاڪستان اسٽيل ملز]] آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون '''2015ع کان بند''' آهن.<ref>{{cite web |title=National Assembly Question on Pakistan Steel Mills |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/6970931f0c9c1_583.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive Roadmap Finalized for Pakistan Steel Mills Revival |url=https://moip.gov.pk/NewsDetail/ZDg0OGU3YzItYmVlMS00M2MxLWI3YTktMTFjOWIxMTJmZGY2 |publisher=Ministry of Industries and Production |date=9 February 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. === گاڏين جي صنعت === سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا. پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25: Manufacturing and Mining |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance, Government of Pakistan |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quantum Index of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25 |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === دواسازي جي صنعت === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت === ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي. === پيٽروليم ۽ ريفائننگ === سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي]] === سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد === سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي ''غير ڌاتي معدني شين'' جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === رٻڙ ۽ پلاسٽڪ === ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي. === چمڙي جي صنعت === سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي. === سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي === [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Information and Technology |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي بنيادن واري صنعت === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت ==== سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون. ==== چانورن جا ڪارخانا ==== مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن. ==== کنڊ جي صنعت ==== سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== خوراڪ جي پروسيسنگ ==== سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون === وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن. [[ڪراچي]] ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي. === هنري صنعت === {{Main|سنڌي دستڪاري}} سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، [[رلي]]، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن. هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن. === صنعتي اسٽيٽون ۽ زون === [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ]] صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Office Contacts |url=https://site.com.pk/?page_id=927 |publisher=Sindh Industrial Trading Estates Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#7030a0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون |- ! style="background:#5b2c6f; color:white; padding:7px;" | نالو ! style="background:#2874a6; color:white; padding:7px;" | هنڌ ! style="background:#148f77; color:white; padding:7px;" | نوعيت ! style="background:#b9770e; color:white; padding:7px;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ ڪراچي]] | style="background:#eaf2f8;" | ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | منظم صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار |- | style="background:#ebdef0;" | ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا | style="background:#d6eaf8;" | ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا |- | style="background:#f4ecf7;" | پورٽ قاسم صنعتي علائقو | style="background:#eaf2f8;" | بن قاسم، ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | بندرگاهي صنعتي علائقو | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] | style="background:#d6eaf8;" | لانڍي، ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | برآمداتي پروسيسنگ زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار |- | style="background:#f4ecf7;" | [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] | style="background:#eaf2f8;" | خيرپور | style="background:#e8f6f3;" | خاص اقتصادي زون | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] | style="background:#d6eaf8;" | ٺٽو ضلعو | style="background:#d5f5e3;" | سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#f4ecf7;" | نوري آباد صنعتي اسٽيٽ | style="background:#eaf2f8;" | ڄامشورو ضلعو | style="background:#e8f6f3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون |- | style="background:#ebdef0;" | ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ | style="background:#d6eaf8;" | ڄامشورو / ڪوٽڙي | style="background:#d5f5e3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت |} <ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص اقتصادي زون === [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Dhabeji Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/dsez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur & Hyderabad Industrial Enclaves |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-hyderabad-industrial-enclaves-are-central-to-sindhs-economic-future-these-projects-will-strengthen-the-provinces-industrial-base-particularly-in-agro-processing-engineeri/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |date=23 October 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون === [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. [[ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي]] موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.<ref>{{cite web |title=EPZA at a Glance |url=https://epza.gov.pk/epza-at-a-glance/ |publisher=Export Processing Zones Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً '''672.93 ملين آمريڪي ڊالر''' هيون.<ref>{{cite report |title=Project Background – Karachi Export Processing Zone |url=https://epza.gov.pk/wp-content/uploads/2025/09/RFPFIN1.pdf |publisher=Export Processing Zones Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار === [[فائل:Kharachi Port (cropped).JPG|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.]] [[فائل:Karachi port trust.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.]] [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون. پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار === سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت [[عالمي بينڪ]] جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن. === صنعتي پاليسي ۽ چئلينج === سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا. [[عالمي بينڪ]] جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Jobs and Competitiveness Program for Results |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/728841517924219411/pdf/PID-Sindh-Jobs-and-Competitiveness-Program-for-Results-Feb-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == معدنيات ۽ قدرتي وسيلا == {{Main|سنڌ جا قدرتي وسيلا|سنڌ ۾ معدنيات}} [[فائل:CAPELLA C02 SM SLC HH 20210202112819 20210202112823 - Thumbnail image.png|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ڪوئلي جو ميدان]]، [[اسلام ڪوٽ تعلقو]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]؛ سيٽلائيٽ تصوير.]] سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ [[ٿر ريگستان]] جي [[لگنائيٽ]] ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ [[قدرتي گئس]] ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]] ۽ شيل، جڏهن ته [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://gsp.gov.pk/who-we-are/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوئلو === {{Main|سنڌ ۾ ڪوئلو|ٿر ڪوئلي جو ميدان}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Tharparkar.svg|thumb|250px|کاٻو|سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جو هنڌ؛ [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] هن ضلعي ۾ واقع آهي.]] سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان [[ٿر ڪوئلي جو ميدان|ٿر]]، [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان|لاڪڙا]]، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Brief Review of the Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/Mineral-wealth-of-Pakistan-1991.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ٿر ريگستان]] ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري [[يو ايس ايڊ]] جي گڏيل تحقيق سان ٿي.<ref>{{cite web |title=GSP Achievements – Thar Coal |url=https://gsp.gov.pk/gsp-achievements/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ '''175 ارب ٽنن کان وڌيڪ''' ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور [[لگنائيٽ]] قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي. ==== لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان ==== [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان]] [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو ==== [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ '''2,500 چورس ڪلوميٽر''' اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ '''33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل'''، '''305.082 ملين ٽن اشارتي''' ۽ '''4,219.498 ملين ٽن تخميني''' ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === قدرتي گئس === [[فائل:Qadirpur gas field.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.]] سنڌ پاڪستان جي اهم [[قدرتي گئس]] پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]، [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾. سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]]، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[قادرپور گئس فيلڊ]] گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Qadirpur Gas Field/Plant, District Ghotki, Sindh |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/tender-file/SOR-TOR-QP-1-3744.pdf |publisher=Oil and Gas Development Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي ==== [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Hala/Gambat South/Mazarani |url=https://www.ppl.com.pk/content/halagambat-southmazarani |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي '''60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن''' ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL achieves Capacity and Production Enhancement at Gambat South GPF-II |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-achieves-capacity-and-production-enhancement-gambat-south-gpf-ii |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=11 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Boosting production at Shahdad X-1 |url=https://www.ppl.com.pk/content/boosting-production-shahdad-x-1-ppl-ramps-gas-flow-84-mmscfd-gambat-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=24 January 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | فيلڊ / بلاڪ ! style="background:#548235; color:white;" | علائقو ! style="background:#7030a0; color:white;" | اهميت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قادرپور گئس فيلڊ]] | style="background:#eef5e9;" | گهوٽڪي | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] | style="background:#e2f0d9;" | ڪشمور | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مزاراڻي | style="background:#eef5e9;" | وچ سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | ميانو | style="background:#e2f0d9;" | سنڌ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | سانوڻ | style="background:#eef5e9;" | سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | شاهه دادپور | style="background:#e2f0d9;" | سانگهڙ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | آدم / آدم ويسٽ | style="background:#eef5e9;" | هالا بلاڪ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل |} <ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Partner-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/partner-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === تيل ۽ ڪنڊينسيٽ === سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ [[ڪنڊينسيٽ]] جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. هيٺين سنڌ، خاص طور [[بدين ضلعو|بدين]] وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن. گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً '''3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس''' ۽ '''750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ''' جي پيداوار شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL commissions Faiz X-1 Deep |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-commissions-faiz-x-1-deep-output-36-mmscfd-gas-750-bpd-condensate |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Exploration South |url=https://www.ppl.com.pk/content/exploration-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات === سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]]، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چن پٿر''' سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. '''جپسم''' سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته '''سليڪا واري''' شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي. '''چائنا ڪلي''' ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي. === گرينائيٽ === {{Main|ڪارونجهر}} [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]].]] سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي. ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي. === کاڻون === سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا. صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f2a; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا |- ! style="background:#806000; color:white;" | علائقو ! style="background:#7f6000; color:white;" | ضلعو / خطو ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | اهم وسيلو ! style="background:#548235; color:white;" | نوعيت |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | لگنائيٽ ڪوئلو | style="background:#e2f0d9;" | وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو | style="background:#bdd7ee;" | ڪوئلو | style="background:#c6e0b4;" | پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | سونڊا–جهرڪ | style="background:#fff2cc;" | ٺٽو / ڄامشورو | style="background:#ddebf7;" | ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات | style="background:#e2f0d9;" | معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | بدين–ميرپورخاص | style="background:#ffe699;" | بدين، ميرپورخاص | style="background:#bdd7ee;" | لگنائيٽ | style="background:#c6e0b4;" | جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ڪارونجهر]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | گرينائيٽ | style="background:#e2f0d9;" | ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | کيرٿر–لڪي پٽي | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي | style="background:#bdd7ee;" | چن پٿر، جپسم، شيل | style="background:#c6e0b4;" | سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === معاشي اهميت === سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://epa.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Environmental Protection Agency, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ معدني ڳولا === [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، [[جاگرافيائي معلوماتي نظام|جي آءِ ايس]] ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Us |url=https://gsp.gov.pk/contact-us/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Geophysics |url=https://gsp.gov.pk/geophysics/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Drilling Directorate |url=https://gsp.gov.pk/drilling-directorate/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=UK-Supported Capacity Building Initiative Launched at GSP |url=https://gsp.gov.pk/2026/04/16/uk-supported-capacity-building-initiative-launched-at-gsp-to-strengthen-geoscientific-capabilities/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |date=16 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو. == توانائي == {{Main|سنڌ ۾ توانائي}} [[فائل:Jhimpir Wind Farm 2012.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ|جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.]] سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ [[قدرتي گئس]]، خام تيل، [[ڪوئلو]]، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته [[ڪراچي]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ توانائي کاتو|توانائي کاتي]] جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhenergy.gov.pk/about-us/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي پيداوار === سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن. [[نيپرا]] جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش '''2,640 ميگاواٽ''' هئي. انهن ۾ [[اينگرو پاورجن ٿر]] 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ [[پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 1,320 ميگاواٽ ۽ [[لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي === سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]] ۽ [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ==== ڪي اليڪٽرڪ ==== {{Main|ڪي اليڪٽرڪ}} [[ڪي اليڪٽرڪ]] پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Company Profile |url=https://ke.com.pk/company-profile/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ '''6,500 چورس ڪلوميٽر''' تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://ke.com.pk/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Member Incharge Wafaqi Mohtasib visits KE Head Office |url=https://ke.com.pk/member-incharge-wafaqi-mohtasib-visits-ke-head-office-directs-company-to-continue-empathetic-customer-centric-behaviour/ |publisher=K-Electric |date=18 May 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== حيسڪو ==== {{Main|حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني}} [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]]، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs – HESCO |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite report |title=Electricity Distribution Efficiency Improvement Project – HESCO ESMF |url=https://www.hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404094712/http://hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== سيپڪو ==== {{Main|سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني}} [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.<ref>{{cite report |title=Distribution Licence Modification – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/06%20June/LPM%20filed%20by%20SEPCO%20in%20its%20Distribution%20Licence.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ '''56,300 چورس ڪلوميٽر''' ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Distribution Companies Integrated Investment Plan 2025-26 to 2029-30 – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/02%20Feb/Distribution%20Investment%20Plan%20of%20SEPCO.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | نوعيت ! style="background:#C55A11; color:white;" | خاصيت |- | style="background:#D9EAF7;" | [[ڪي اليڪٽرڪ]] | style="background:#E2F0D9;" | ڪراچي ۽ ڀرپاسي | style="background:#F3E5F5;" | عمودي طور مربوط يوٽيلٽي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ |- | style="background:#EAF2F8;" | [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني|حيسڪو]] | style="background:#EBF1DE;" | وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ | style="background:#EADCF0;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | 13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني|سيپڪو]] | style="background:#E2F0D9;" | اتر ۽ مٿين سنڌ | style="background:#F3E5F5;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو |} <ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽرانسميشن نظام === سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن. [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/stdc/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جو ڪوئلو === {{Main|ٿر ڪوئلي جو ميدان|سنڌ ۾ ڪوئلو}} [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً '''175 ارب ٽن''' لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.<ref>{{cite report |title=Thar Coal Pricing Framework |url=https://www.tceb.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Thar-Coal-Pricing-Framework-Amended-Final.pdf |publisher=Thar Coal and Energy Board, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. [[سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني]] بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite report |title=Sindh Engro Coal Mining Company Annual Report 2020 |url=https://www.engroenergy.com/app/media/2021/05/SECMC-AR-2020.pdf |publisher=Sindh Engro Coal Mining Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{Main|سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا}} سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن. [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.<ref>{{cite report |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDCL%20AR%202024-Urdu.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.<ref>{{cite report |title=Half Yearly Report 2025-26 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDC%20HY%20Report%20December%202025-26.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ايل اين جي === [[پورٽ قاسم]] پاڪستان ۾ درآمد ٿيل [[مائع قدرتي گئس]] جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.<ref>{{cite web |title=How SSGC’s RLNG Project will change Pakistan’s energy dynamics |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5561 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً '''1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني''' تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=New LNG Regasification Terminals |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5899 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Gas Transmission |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=5597 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سي اين جي === [[دٻايل قدرتي گئس]] سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=LNG and Gas Supply Updates |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=116 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي. === پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو === سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا. پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.<ref>{{cite web |title=LNG Operations and Port Qasim Energy Infrastructure |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5506 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. === قابلِ تجديد توانائي === سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور [[جھمپير]]، [[گهاڙو]] ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي. ==== هوائي توانائي ==== [[فائل:Jhimpir Wind Powerproject.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جھمپير]]، [[ٺٽو ضلعو]] ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.]] سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً '''50,000 ميگاواٽ''' ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Wind |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً '''1,845.475 ميگاواٽ''' هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Wind Power Plants – Operational Capacity |url=https://nepra.org.pk/CAD-Database/CMS-CAD/Uploads/123456789123451751263125.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |date=16 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== شمسي توانائي ==== سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. [[سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ]] عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Solar Energy Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |publisher=World Bank |date=14 June 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ '''200,000 گهرن''' لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://ssep.gos.pk/about-us/ |publisher=Sindh Solar Energy Project, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي ''moderately unsatisfactory'' قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي '''منصوبي جا هدف''' سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Sindh Solar Energy Project: Implementation Completion and Results Report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099052726184091329 |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان علاوه [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Solar PV |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي جا اهم ادارا === سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، [[سنڌ ڪول اٿارٽي]]، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Government Rules of Business – Energy Department |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Laws-Rules.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F1D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم توانائي ادارا |- ! style="background:#806000; color:white;" | ادارو ! style="background:#2E75B6; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[سنڌ توانائي کاتو]] | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] | style="background:#DDEBF7;" | قانوني اٿارٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] | style="background:#D9EAF7;" | خاص بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت |} <ref>{{cite web |title=Sindh Energy Holding Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/sehcl/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ڪول اٿارٽي === [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Thar Coal |url=https://sindhenergy.gov.pk/thar-coal/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي شعبي جا چئلينج === سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن. نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار '''74.80 سيڪڙو''' ۽ '''74.20 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Distribution Companies FY 2024-25 |url=https://www.nepra.org.pk/M%26E/PER/Distribution/2026/PER%202024-25%20Distribution%20Companies.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite report |title=NTDC Transmission Investment Plan – Evacuation of Power from Jhimpir and Gharo Wind Cluster |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/NTDC%20Revised%20Investment%20Plan.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> == آبپاشي نظام == {{Main|سنڌ ۾ آبپاشي}} [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.]] [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[سنڌو درياهه]]؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.]] سنڌ جو آبپاشي نظام [[سنڌو درياهه]] تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. [[سنڌ آبپاشي کاتو]] بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ '''14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر''' درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Irrigation Channel Directory |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Channels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تاريخي ارتقا === سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان [[سنڌو درياهه]]، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي ''انڊيشن ڪئنالن'' يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي. ==== ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام ==== [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا دور]] ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو. هن دور سان منسوب واهن ۾ [[گهاڙ واهه]] سان لاڳاپيل شاخون، [[نور واهه]]، [[شاهه جي ڪڙ]]، [[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]، [[نصرت واهه]]، [[مراد واهه]]، [[باگ واهه]] ۽ [[فيروز واهه]] شامل آهن. [[سرفراز واهه]] پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] سان منسوب آهي.<ref>عبدالله ورياهه، ”سنڌ جا قديم سڪا: سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2)“، ''مهراڻ''، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ، 1991ع.</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي. === بئراجن وارو جديد دور === سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. [[سکر بئراج]] 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ ۽ [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ٽي مکيه بئراج |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | بئراج ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ ! style="background:#7030a0; color:white; padding:7px;" | مکيه واهن جو انگ ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي ! style="background:#806000; color:white; padding:7px;" | اهم واهه |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سکر بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1932ع | style="background:#f3e5f5;" | 7 | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]]، [[روهڙي ڪئنال]]، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال |- | style="background:#d6eaf8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | style="background:#e2f0d9;" | 1955ع | style="background:#eadcf0;" | 4 | style="background:#fbe5d6;" | ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ | style="background:#ffe699; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]]، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] |- | style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1962ع؛ افتتاح 1963ع | style="background:#f3e5f5;" | 4 | style="background:#fdf2e9;" | CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال |} <ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکر بئراج === {{Main|سکر بئراج}} [[سکر بئراج]] سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. [[نارا ڪئنال]] 226 ميل ۽ [[روهڙي ڪئنال]] تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گڊو بئراج === {{Main|گڊو بئراج}} [[فائل:2010 Pakistan flood Khewali by Landsat-5 2010-08-12 small.jpg|thumb|300px|ساڄو|2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[گڊو بئراج]]، [[ڪشمور]] ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.]] [[گڊو بئراج]] [[ڪشمور]] جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. [[ريڻي ڪئنال]] پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي بئراج === {{Main|ڪوٽڙي بئراج}} [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]]، [[ڄامشورو]] واري ڪناري کان ڏٺل.]] [[ڪوٽڙي بئراج]]، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''3.084 ملين ايڪڙ''' آهي.<ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪلري بگهار فيڊر [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه واهه ۽ فيڊر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2874a6; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه |- ! style="background:#1f618d; color:white;" | بئراج ! style="background:#148f77; color:white;" | ڪنارو ! style="background:#7d6608; color:white;" | مکيه واهه / فيڊر |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | rowspan="2" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڊيزرٽ پٽ فيڊر |- | rowspan="2" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | گهوٽڪي فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ريڻي ڪئنال |- | rowspan="7" style="background:#d6eaf8;" | [[سکر بئراج]] | rowspan="3" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | نارتھ ويسٽ ڪئنال |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | رائيس ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | دادو ڪئنال |- | rowspan="4" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ايسٽ |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[روهڙي ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ويسٽ |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | ساڄو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]] |- | rowspan="3" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | پنياري / اولڊ ڦليلي |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڦليلي ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | [[اڪرم واهه]] |} <ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي === سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي. === پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. [[راءُ ڪميشن]] جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ '''سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو''' تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.<ref>{{cite book |title=Construction of Kalabagh Dam: Background Paper |publisher=PILDAT |year=2011}}</ref> 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ [[سنڌ طاس معاهدو]] ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.<ref>{{cite web |title=Indus Waters Treaty |url=https://www.worldbank.org/en/region/sar/brief/fact-sheet-the-indus-waters-treaty-1960-and-the-world-bank |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع === {{Main|پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع}} 1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] ان جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Water Apportionment Accord 1991 |url=https://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |publisher=Indus River System Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | 1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | صوبو ! style="background:#548235; color:white;" | خريف (MAF) ! style="background:#7030a0; color:white;" | ربيع (MAF) ! style="background:#c55a11; color:white;" | ڪُل (MAF) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 37.07 | 18.87 | '''55.94''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | '''سنڌ''' | 33.94 | 14.82 | '''48.76''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[خيبر پختونخواهه]] | 3.48 | 2.30 | '''5.78''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 2.85 | 1.02 | '''3.87''' |} <ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.<ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا === [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ '''سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ''' وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي '''25 MAF''' پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Study on Water Requirements Downstream Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/23.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Ecological Assessment for Downstream Indus Impacts |url=https://www.aiib.org/en/projects/details/2024/_download/Pakistan/Ecological-Assessment-for-Downstream-Indus-Impacts-Biodiversity-Action-Plan.pdf |publisher=Asian Infrastructure Investment Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === نيڪالي نظام === سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project – Management Report |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور [[منڇر ڍنڍ]]، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Flood Recovery and Reconstruction Platform |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099022825073520714/pdf/P179981-cae3b8b1-4760-4c77-aabb-547025a2ab8a.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا === سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام [[سنڌ آبپاشي کاتو]] سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Water Charging in Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/MetaMeta_Watercharging_Sindh.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === واهن ۽ شاخن جي لائيننگ === سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت '''ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ''' جو منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا === [[سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ]] 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-water-and-agriculture-transformation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Implementation Status and Results Report – Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062326030513469 |publisher=World Bank |date=23 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Barrages Improvement Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099081826170036586 |publisher=World Bank |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند === سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Building Resilience, Uplifting Communities in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2025/06/23/building-resilience-uplifting-communities-in-south-asia |publisher=World Bank |date=23 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا === سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[چوٽياريون ذخيرو]] خاص اهميت رکن ٿا. [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[چوٽياريون ذخيرو]] نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته [[منڇر ڍنڍ]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي. === ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي === سنڌ آبپاشي کاتي جي [[ننڍن ڊيمن جي تنظيم]] کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ [[حب ڊيم]] پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. [[چوٽياريون ذخيرو]] سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي. === پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج === سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/PagesContent/SindhWaterPolicy/SWP.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == واپار == {{Main|سنڌ جي معيشت|ڪراچي جي معيشت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.]] سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', مالي سال 2024–25.</ref><ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years'', مالي سال 2024–25.</ref> سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics, ''External Trade Statistics'', 2026.</ref> === درآمد ۽ برآمد === سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي. [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً '''53.951 ملين ٽن''' مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً '''2.651 ملين ٽي اي يو''' رهي.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics: Overall Statistics and Cargo Throughput 2024–25''.</ref> [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً '''45.305 ملين ٽن''' هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ '''1.003 ملين ٽي اي يو''' ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years, 2024–25''.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#176B87; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع |- ! style="background:#1B6B93; color:white;" | بندرگاهه ! style="background:#2E8A99; color:white;" | مجموعي مال ! style="background:#4F709C; color:white;" | ڪنٽينر ٽرئفڪ ! style="background:#7A3E65; color:white;" | نمايان سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3;" | [[ڪراچي بندرگاهه]] | style="background:#EAF2F8;" | 53.951 ملين ٽن | style="background:#F4ECF7;" | 2.651 ملين ٽي اي يو | style="background:#FCEEF5; text-align:right;" | ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ |- | style="background:#D5F5E3;" | [[پورٽ قاسم]] | style="background:#D6EAF8;" | 45.305 ملين ٽن | style="background:#E8DAEF;" | 1.003 ملين ٽي اي يو | style="background:#F5E6EE; text-align:right;" | ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر |} <ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', 2024–25.</ref> <ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance'', 2024–25.</ref> === زرعي جنسن جو واپار === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا. پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ '''1.774 ملين ٽن چانور''' برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance: Import/Export Statistics 2024–25''.</ref> زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي. === زرعي مارڪيٽون === سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور '''زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون''' ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.<ref>Government of Sindh, ''Agricultural Produce Markets Act, 1939/1940'', جيئن سنڌ ۾ لاڳو ۽ ترميم ٿيل.</ref> 2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ ''جنرل مارڪيٽ''، ''نوٽيفائيڊ مارڪيٽ''، ''پرائيويٽ مارڪيٽ'' ۽ ''مارڪيٽ ڪمپني'' جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.<ref>Provincial Assembly of Sindh, ''Agricultural Produce Markets (Amendment) Act, 2019'', شايع ٿيل 2020ع.</ref> سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.<ref>Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh, ''Agriculture Marketing Functions''.</ref> === چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون === سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>Karachi Chamber of Commerce and Industry, ''About KCCI''.</ref> [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.<ref>Pakistan Scientific and Technological Information Centre, ''Chambers of Commerce & Industry of Pakistan''.</ref><ref>Sukkur Chamber of Commerce & Industry, ''About SCCI'', 2026.</ref> ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو. ==== اهم واپاري ادارا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#76448A; color:white;" | ادارو ! style="background:#2874A6; color:white;" | مرڪز ! style="background:#148F77; color:white;" | ڪردار |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3;" | حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | سکر | style="background:#E8F6F3;" | مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ |- | style="background:#EBDEF0;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|ساڄو|اڳوڻي [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ واپاري تقريب؛ موجوده [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.]] [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''Corporate Information'', 2026.</ref> ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''About Us'', 2025.</ref> === برآمدات جي واڌاري === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو. وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.<ref>Ministry of Commerce, Government of Pakistan, ''Strategic Trade Policy Framework''.</ref> سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن. === واپاري ميلا ۽ نمائشون === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ '''ايڪسپو پاڪستان'''، '''ٽيڪسٽائيل ايڪسپو''' ۽ '''فوڊ ايگ پاڪستان''' شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش '''فوڊ ايگ پاڪستان''' 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.<ref>Trade Development Authority of Pakistan, ''FoodAg Pakistan 2025 – Exhibitors Brochure''.</ref> اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون. === آبي بندرگاهون === {{Main|ڪراچي بندرگاهه|پورٽ قاسم}} [[فائل:Port Qasim.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[پورٽ قاسم]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.]] سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، واقع آهن. ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics 2024–25''.</ref> پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance 2024–25''.</ref> [[فائل:Bahra (ship, 2012), IMO 9595008, Port Qasim, Karachi, Pakistan 20170829 162927.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پورٽ قاسم]] وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.]] === خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز === سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن. ''خشڪي بندر'' جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ''ڊرائي پورٽ'' جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا === ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي. مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. '''مجازي اثاثن واري قانون 2026ع''' تحت [[پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Government of Pakistan, ''Virtual Assets Act, 2026''.</ref> قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Virtual Assets Act, 2026'', sections 18–20.</ref> 2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Draft Pakistan Virtual Asset Services Regulations, 2026''.</ref> == بئنڪاري ۽ مالياتي نظام == {{Main|پاڪستان ۾ بئنڪاري}} [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر، [[ڪراچي]]؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.]] سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – March 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-march-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] وٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – December 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-dec-2025 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Statistical Bulletin – June 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistical-bulletin/412/statistical-bulletin-june-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي جو مالياتي مرڪز === ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي. [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.]] === سنڌ بئنڪ === {{Main|سنڌ بئنڪ}} '''[[سنڌ بئنڪ]]''' سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي '''10 ارب رپين''' جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور [[سنڌ حڪومت]] طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون '''330 آن لائين شاخون''' پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان '''58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص''' هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون '''170.502 ارب رپيا'''، خالص قرض '''147.521 ارب رپيا''' ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ '''342.091 ارب رپيا''' هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Financials |url=https://www.sindhbank.com.pk/financials/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ === '''[[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]]''' سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي '''هڪ ارب رپيا''' ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Microfinance Banks |url=https://www.sbp.org.pk/sbp-regulated-institutions/microfinance-banks |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ '''سجاڳ عورت قرض'''، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Microfinance Bank Limited |url=https://sindhmfb.com/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Financial Stability Review 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/FSR/2025/Complete%20FSR%202025.pdf |publisher=State Bank of Pakistan |year=2026 |at=Annexure VIII |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوآپريٽو بئنڪاري === سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. '''سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ''' صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. [[فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز]] جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ '''20 جنوري 2004ع''' تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي '''تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام''' هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي. === سرڪاري فنڊن جو انتظام === سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. '''سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس''' 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Fund Management House Act, 2013 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=SpecializedUnits%5CFMH%5CSindh+Fund+Management+House+Act%2C+2013.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |date=29 October 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ '''سنڌ صوبائي پينشن فنڊ''' ۽ '''سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ''' جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Funds Managed by the Sindh Fund Management House |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2FVOLUME+-+I.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري === سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Quarterly Branchless Banking Newsletters |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/quarterly-branchless-banking-newsletters |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا مالياتي ادارا === سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#2F75B5; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | ملڪيت / دائرو ! style="background:#7030A0; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سنڌ بئنڪ]] | style="background:#EAF2F8;" | تجارتي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | سنڌ حڪومت | style="background:#F3E5F5;" | تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري |- | style="background:#BDD7EE;" | [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] | style="background:#D6EAF8;" | مائڪرو فنانس بئنڪ | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت | style="background:#EADCF0;" | گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت |- | style="background:#D9EAF7;" | سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#EAF2F8;" | تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي ڪوآپريٽو نظام | style="background:#F3E5F5;" | زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ |- | style="background:#BDD7EE;" | سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس | style="background:#D6EAF8;" | سرڪاري فنڊ انتظام | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ حڪومت | style="background:#EADCF0;" | سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام |- | style="background:#D9EAF7;" | [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | مرڪزي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي / قومي | style="background:#F3E5F5;" | مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام |- | style="background:#BDD7EE;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | سرمائي بازار | style="background:#C6E0B4;" | قومي | style="background:#EADCF0;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي |} == خدمتن وارا شعبا == [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي]] پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.]] سنڌ جي معيشت ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[شهيد بينظيرآباد]]، [[ميرپورخاص]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=National Census Report 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/National-Census-Report-2023.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Section 1.7.3, Services Sector |access-date=24 August 2026}}</ref> === صحت جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[فائل:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڪراچي]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[فائل:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] سان لاڳاپيل اسپتال، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.]] سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. [[سنڌ صحت کاتو]] صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل اسپتالون، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون]]، [[قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=District Wise Health Facilities |url=https://health.sindh.gov.pk/district-wise-health-facilities |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي. === قانوني خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ عدليه}} [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.]] سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت [[اين آي آر سي]] جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون. وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ [[سنڌ بار ڪائونسل]] بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ [[ڪراچي بار ايسوسيئيشن]]، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Verified List of Advocates – Karachi Bar Association 2026 |url=https://app.sindhbarcouncil.org/KBA_Election_2026/Additional_List_Karachi_Bar_Association.pdf |publisher=Sindh Bar Council |date=6 May 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن. === تعليم ۽ تدريس جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref>{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Established Offices of Research, Innovation and Commercialization |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون === [[فائل:NED University White House.png|thumb|300px|کاٻو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي انتظامي عمارت، [[ڪراچي]].]] سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي|سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي]] صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Employment Through Skill – Technical and Vocational Training Programmes |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/AdmissionNoticeforAS2022_23.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme 2025–26 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن. ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي. === ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري === {{Main|سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ}} سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي. [[فائل:Greenline Metro Station Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي گرين لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ|گرين لائين]] جي اسٽيشن، [[ڪراچي]]؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.]] ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي. صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. === پوليس ۽ امن امان جون خدمتون === {{Main|سنڌ پوليس}} [[فائل:Karachi local police Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ [[سنڌ پوليس]] صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.]] '''[[سنڌ پوليس]]''' صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو. عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن. پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن. === سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون === صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا. وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن. === هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون === سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي. === واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون === {{See also|سنڌ ۾ واپار}} هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون. بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. [[ڪراچي]] ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي. === سياحت ۽ مهمان نوازي === {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. [[موهن جو دڙو]]، [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[ڪارونجهر]]، [[ڀنڀور]] ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن. مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن. === ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا === خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن. غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا. == محنت ۽ روزگار == {{Main|سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار}} سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي '''ليبر فورس سروي 2024–25ع''' موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] '''51.9 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرڪت '''82.8 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''18.5 سيڪڙو''' هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 3.2 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ '''49.2 سيڪڙو''' هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع |- style="background:#2E75B6; color:white;" ! اشاري ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مختصر وضاحت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ليبر فورس شرڪت جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 51.9% | style="background:#E2F0D9;" | 82.8% | style="background:#FCE4EC;" | 18.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | روزگار-آبادي تناسب | style="background:#EBF1DE;" | 49.2% | style="background:#EBF1DE;" | 79.0% | style="background:#F8D7E4;" | 16.8% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | بيروزگاري جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 5.3% | style="background:#E2F0D9;" | 4.6% | style="background:#FCE4EC;" | 9.0% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي |} <ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بيروزگاري ۽ نوجوان === سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ '''5.3 سيڪڙو''' ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان '''9.0 سيڪڙو''' ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ '''32.0 سيڪڙو''' 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Section 8.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق === سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون. ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ '''84.1 سيڪڙو''' هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روزگار جي شعبي وار ورڇ === 2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان '''31.9 سيڪڙو''' زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، '''17.4 سيڪڙو''' هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، '''15.5 سيڪڙو''' پيداواري صنعت ۾ ۽ '''8.3 سيڪڙو''' تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh: Percentage Distribution of Employed Persons by Major Industry Divisions, Sex and Area 2024-25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#4F81BD; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع |- style="background:#5B9BD5; color:white;" ! شعبو ! روزگار جو حصو ! معاشي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري | style="background:#E2F0D9;" | 31.9% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | هول سيل ۽ پرچون واپار | style="background:#EBF1DE;" | 17.4% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | پيداواري صنعت | style="background:#E2F0D9;" | 15.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | تعمير | style="background:#EBF1DE;" | 8.3% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج | style="background:#E2F0D9;" | 5.8% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | سرڪاري انتظام ۽ دفاع | style="background:#EBF1DE;" | 3.9% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | سرڪاري ملازمت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#E2F0D9;" | 3.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | صحت ۽ سماجي خدمتون | style="background:#EBF1DE;" | 2.2% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون |} <ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === رسمي ۽ غير رسمي روزگار === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ '''17.5 ملين''' روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً '''4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو''' رسمي روزگار ۾ ۽ '''13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو''' غير رسمي روزگار ۾ هئا.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 4.17 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي. 2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ === [[گهٽ روزگاري]] انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.<ref>{{cite web |title=Labour Force Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/labour-force-statistics/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ ۾ گهٽ اجرت === سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع]] تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Act, 2015 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000105.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت '''43,000 رپيا''' مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Notifications |url=https://mwb.sindh.gov.pk/notifications?show=notification |publisher=Minimum Wages Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#806000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع |- style="background:#BF9000; color:white;" ! پورهيت جو درجو ! گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | غير ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 43,000 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | نيم ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 44,484 رپيا |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 53,350 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | انتهائي ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 55,626 رپيا |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبري ۽ قرضي پورهيو === سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي '''سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع''' منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Bonded Labour System (Abolition) Act, 2015 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000171.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Bonded Labour System (Abolition) Rules, 2021 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=RULE&Year=2021 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورت زرعي پورهيت === سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ '''سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع''' منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت === [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع]] ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Home-Based Workers Act, 2018 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000035.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪم واري هنڌ جي حفاظت === 2012ع جي [[بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه]] جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون '''سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع''' آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا === سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون '''سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع''' آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Industrial Relations Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Labour & Human Resources Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون === سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي. === ملازمن جون تنظيمون === سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. [[ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز]] سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=The Employers' Federation of Pakistan |url=https://efp.org.pk/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي [[سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري]]، [[ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]]، [[نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]] ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي. === سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي === سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو. پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Sindh Workers Welfare Fund Act, 2014 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا |- style="background:#8064A2; color:white;" ! ادارو ! نوعيت ! بنيادي ڪم |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ]] | style="background:#EAF2F8;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] | style="background:#D6EAF8;" | انتظامي / ضابطي وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | ٽه ڌري بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] | style="background:#D6EAF8;" | سماجي تحفظ وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | مزدور ڀلائي ادارو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | ليبر ڪورٽون | style="background:#D6EAF8;" | عدالتي فورم | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل |} === سنڌ جا اهم مزدور قانون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#9E480E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون |- style="background:#C65911; color:white; text-align:center;" ! قانون ! سال ! بنيادي موضوع |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ]] | 2013ع | ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ]] | 2014ع | مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون]] | 2015ع | گهٽ ۾ گهٽ اجرت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون | 2015ع | اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون | 2015ع | ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون | 2015ع | ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ]] | 2015ع | ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون]] | 2015ع | جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون]] | 2017ع | ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ]] | 2018ع | گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ زچگي فائدا قانون | 2018ع | عورت ملازمن جا زچگي فائدا |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ]] | 2019ع | عورت زرعي پورهيتن جا حق |} <ref>{{cite web |title=Sindh Code – Labour Legislation |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام === سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Labour & Human Resources Department |url=https://lhr.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي [[ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم]] تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Follow-up Meeting on Labour Inspection Management System |url=https://dglabour.gos.pk/category/feature/ |publisher=Director General of Labour Sindh |date=27 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم چئلينج === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن. خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران '''روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت''' پڻ اهم مسئلا آهن. == غربت ۽ عدم مساوات == {{Main|سنڌ ۾ غربت|پاڪستان ۾ غربت}} سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. [[ڪراچي]] ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] 2018–19ع ۽ [[پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي]] 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً '''24.1 سيڪڙو''' هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Supplemental Report on Poverty |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''37 سيڪڙو''' غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مالي غربت === مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي. 2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099435110262212337/pdf/P17853203df4d20a0984e039a963f22e1b.pdf |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7F6000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو |- style="background:#BF9000; color:white;" ! اشاريو ! شرح / حد ! ماخذ ۽ بنيادي سال ! وضاحت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | مجموعي مالي غربت | style="background:#E2F0D9;" | 24.1% | style="background:#D9EAF7;" | HIES 2018–19 / PSLM 2019–20 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | ضلعي غربت جي حد | style="background:#C6E0B4;" | 4.3%–60.8% | style="background:#DDEBF7;" | ساڳيو بنيادي ڊيٽا | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي غربت | style="background:#E2F0D9;" | لڳ ڀڳ 37% | style="background:#D9EAF7;" | عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ |} <ref>{{cite report |title=Monetary Poverty in Pakistan: Province and District Level Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهڻ رخي غربت === {{Main|گهڻ رخي غربت انڊيڪس}} [[گهڻ رخي غربت انڊيڪس]] رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=United Nations Development Programme |date=20 June 2016 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=UNDP Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.<ref>{{cite report |title=Living Conditions and Multidimensional Poverty |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-12/Pakistan%20PDNA%20Supplemental%20Report%20-%20Final.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite report |title=Multidimensional Poverty Index for Pakistan 2024 |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI2024/PAK.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت === سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي. عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ '''30 سيڪڙو پوائنٽن''' تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092625085022301/pdf/P511459-e807c881-43e1-47ab-ae2e-aab3fb945be4.pdf |publisher=World Bank |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ضلعي تفاوت === سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح '''29.3 سيڪڙو''' هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Poverty Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[بدين ضلعو|بدين]] ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي. === آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات === سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا '''ڪوانٽائلن''' ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2018–19 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/hies2018-19/hies_2018-19_writeup.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |at=Table 3 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/HIES-2024-25-Report-Final-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري '''جني ڪوئفشنٽ''' باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Poverty & Equity Brief – October 2024 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099658401062541791/pdf/IDU-55165e86-4c07-4822-96b9-01b81895854e.pdf |publisher=World Bank |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === انساني ترقي ۽ سماجي محرومي === غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. [[پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع]] سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Human Development Report |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/pakistan-national-human-development-report |publisher=UNDP Pakistan |date=24 April 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. === خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت === غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو '''22.3 سيڪڙو'''، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/4a0114eb7d1cecbbbf2f65c5ce0789db-0310012022/original/Pakistan-Floods-2022-PDNA-Main-Report.pdf |publisher=Government of Pakistan, World Bank, Asian Development Bank, European Union and United Nations |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي [[قد جي گهٽ واڌ|اسٽنٽنگ]] جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت === [[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا. پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ '''8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ''' وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Poverty Impact |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910201032325572/pdf/P17999100118d70520b99204e51eee8c9b2.pdf |publisher=World Bank |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً '''7.9 ارب آمريڪي ڊالر''' ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماحولياتي ۽ موسمي غربت === سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا. ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا. === سماجي تحفظ === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ '''سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي''' ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي '''Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh''' منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> قومي سطح تي [[نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري]] سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite web |title=Mind the Gap: Addressing Exclusion in Pakistan’s Social Protection System |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/04/mind-the-gap-addressing-exclusion-in-pakistan-s-social-protection-system |publisher=World Bank |date=4 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ |- style="background:#8064A2; color:white;" ! محرومي ! وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه ! بنيادي اثر |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | مالي غربت | style="background:#EAF2F8;" | ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | صحت ۽ غذائيت | style="background:#EAF2F8;" | غريب عورتون ۽ ٻار | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | پاڻي ۽ صفائي | style="background:#D6EAF8;" | ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روزگار | style="background:#EAF2F8;" | نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسمي خطرو | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان |} === پاليسي چئلينج === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا. صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. == انفارميشن ٽيڪنالاجي == {{Main|سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي}} سنڌ ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز [[ڪراچي]] آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology – A Rising Hub for Innovation |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي [[وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن]] موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز === [[ڪراچي]] جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/snd/awaiting-opportunity |title=معلومات ۽ ٽيڪنالاجي – جدت لاءِ وڌندڙ مرڪز |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون === سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ === [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.]] سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Software Technology Parks – Frequently Asked Questions |url=https://stp.techdestination.com/faqs/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ '''ڪراچي آءِ ٽي پارڪ''' پڻ شامل آهي. وزارت ان کي [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Establishment of IT Park at Karachi (PSEB) |url=https://www.moitt.gov.pk/ProjectDetail/NmU3ZGZiZjMtMjY2OC00ODA1LWIxN2MtMzFjODcwMTE0MDAy |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ '''Establishment of IT Park Karachi''' کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bidding Document – Establishment of IT Park Karachi |url=https://techdestination.com/rfp-doc/RFP-laptop-and-printer-for-it-park-karachi.pdf |publisher=Pakistan Software Export Board |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن === [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي کان ٻاهر، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت === سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي. اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون. === ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو === سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> === فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات === فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا. اپريل 2026ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ ''فارم آر'' جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=IT exporters, freelancers get relief |url=https://www.moitt.gov.pk/NewsDetail/Y2JlOTkwNDktYzI1NS00NzFkLWIxOGMtN2ExNDgzOTdkZDk3 |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |date=7 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون === سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. [[ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ]] تحت '''سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ''' قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Introduction – CLICK Project |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Introduction – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي [[نادرا]]، [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان]]، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=MoU Ceremony – Signing between SBOSS and external Aggregators |url=https://business.gos.pk/en/events/2 |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون === سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس === سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن. سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Objectives – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/objectives |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | سطح ! style="background:#7030A0; color:white;" | مرڪز / علائقو ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي | style="background:#F3E5F5;" | پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#F3E5F5;" | ڪراچي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#EADCF0;" | حيدرآباد | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي | style="background:#F3E5F5;" | سنڌ | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | ڪراچي آءِ ٽي پارڪ | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبو | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول |} <ref>{{cite web |title=Projects |url=https://moitt.gov.pk/Projects |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === چئلينج ۽ مستقبل === سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> == ثقافت == {{Main|سنڌي ثقافت}} [[فائل:Children in a village, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077775).jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع]] [[فائل:Temple in Sant Nenuram ashram.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنت نينورام آشرم]]، [[اسلام ڪوٽ]]؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.]] [[سنڌي ثقافت]] سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. [[موهن جو دڙو]] کان وٺي [[مڪلي]]، [[ڀنڀور]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Archaeology, Art and Religion in Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌيت === '''سنڌيت''' سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ [[سنڌي ٻولي]]، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[تصوف]] سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]] ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي. سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[اڏيرو لال]]، [[منگهوپير]]، [[سيوهڻ]]، [[ساڌ ٻيلو]]، [[سنت نينورام آشرم]] ۽ [[ننگرپارڪر]] جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. === ثقافتي ورثو === {{Main|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثي وارو ماڳ.]] سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. [[موهن جو دڙو]] 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Tomb of Isa Khan Tarkhan II.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.]] [[مڪلي جو قبرستان]] 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]]، [[ننگرپارڪر جا جين مندر]] ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Properties submitted on the Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === لباس === [[فائل:Sindhi Ajrak.jpg|thumb|300px|ساڄو|روايتي [[اجرڪ]]؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.]] سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا [[سنڌي ٽوپي]] ۽ [[اجرڪ]] شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن. '''اجرڪ''' سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. '''سنڌي ٽوپي''' به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. === دستڪاري ۽ روايتي هنر === سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. [[هالا]] خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي. '''رلي''' مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي. === موسيقي === {{Main|سنڌي موسيقي}} سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف '''سُرن''' ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ [[يڪتارو]]، دنبورو، [[الگوزو]]، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. ==== بورينڊو ==== [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="UNESCO-Boreendo">{{cite web |title=Boreendo, Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge, and skills |url=https://ich.unesco.org/en/USL/boreendo-bhorindo-ancient-dying-folk-musical-instrument-its-melodies-knowledge-and-skills-02328 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ [[يونيسڪو]] بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي '''تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست''' ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="UNESCO-Boreendo"/> سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 20.COM 7.A.3 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.A.3 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |date=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو === سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل راڻو]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]] ۽ [[سورٺ راءِ ڏياچ]] سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا. [[شاهه جو رسالو]] انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو. === ميلا ۽ ثقافتي تقريبون === سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن. '''سنڌي ثقافتي ڏينهن''' جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/505780 |title=Sindh celebrates first ever 'Sindhi Topi Day' |publisher=Dawn |date=6 December 2009 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ثقافتي ادارا ۽ تحفظ === سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي]] وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Protecting World Heritage of Pakistan for sustainable development |url=https://www.unesco.org/en/articles/protecting-world-heritage-pakistan-sustainable-development |publisher=UNESCO |date=25 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! شعبو ! نمايان مثال ! مرڪزي علائقا ! ثقافتي اهميت |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | آثارِ قديمه | style="background:#E8EAF6;" | [[موهن جو دڙو]]، [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي]] | style="background:#E3F2FD;" | لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تاريخي فنِ تعمير | style="background:#C5CAE9;" | [[مڪلي]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#BBDEFB;" | ٺٽو، ڪراچي | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روايتي ڪپڙو | style="background:#E8EAF6;" | [[اجرڪ]]، رلي، ڀرت | style="background:#E3F2FD;" | هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسيقي | style="background:#C5CAE9;" | شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، [[بورينڊو]] | style="background:#BBDEFB;" | ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | لوڪ ادب | style="background:#E8EAF6;" | سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي | style="background:#E3F2FD;" | سڄي سنڌ | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مذهبي ۽ روحاني ورثو | style="background:#C5CAE9;" | ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر | style="background:#BBDEFB;" | سنڌ جا مختلف علائقا | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ |} == قديم آثار ۽ تاريخي ورثو == {{Main|سنڌ جا آثار قديمه|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[فائل:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.]] سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان [[ڏکڻ ايشيا]] جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي. سنڌ جا ٻه ماڳ، '''[[موهن جو دڙو]]''' ۽ '''[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]'''، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.<ref name="UNESCO-Mohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="UNESCO-Makli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن ۾ [[ڀنڀور]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[ننگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]] ۽ [[عمرڪوٽ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Tentative Lists |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار === سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[آمري]]، [[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]] ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا. ==== آمري ==== [[آمري]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون. ==== ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ==== {{Main|ڪوٽ ڏيجي ثقافت}} '''ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو''' [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هن ماڳ کي '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] ٺهرايو هو.<ref>{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur-2/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} ==== موهن جو دڙو ==== [[فائل:Great Bath of Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]] جو مشهور [[وڏو غسل خانو]]؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.]] [[موهن جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.<ref name="UNESCO-Mohenjo"/> موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ==== چانهو جو دڙو ==== [[چانهو جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== لکين جو دڙو ==== [[لکين جو دڙو]] [[سکر]] جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |title=Lakhian jo Daro, SITE, Sukkur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhian-jo-daro-site-sukkur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي. === سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار === ==== جهڪر جو دڙو ==== [[جهڪر جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ '''جهڪر مرحلي''' يا '''جهڪر ثقافت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ==== لوهم جو دڙو ==== [[لوهم جو دڙو]]، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا. === ٻڌ دور جا آثار === سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو. ==== ڪاهو جو دڙو ==== [[ڪاهو جو دڙو]]، جنهن کي '''ميرپورخاص اسٽوپا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[ميرپورخاص]] ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا. === جين آثار === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ۽ [[ڪارونجهر]] واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. [[گوري مندر]]، [[ويراواهه جا جين مندر]]، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ [[ڀوڏيسر]] جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Rana |first=Asif Mahmood |title=Examination of Jaina Paintings of Bazaar Temple, Nagarparkar |url=https://saj.sindhculture.gov.pk/images/SAJ/Vol6No12020/07_Examination_of_Jaina_Paintings.pdf |journal=Sindh Antiquities Journal |publisher=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department, Government of Sindh |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === اوائلي اسلامي آثار === ==== ڀنڀور ==== {{Main|ڀنڀور}} [[ڀنڀور]] [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.<ref name="BanbhoreSindh">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڀنڀور]] ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.]] شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.<ref name="BanbhoreSindh"/> ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه '''[[ديبل]]''' سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ''ديبل سان سڃاتو ويندو آهي'' لکڻ، ''ڀنڀور ئي ديبل هو'' واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي. ڀنڀور 2004ع کان '''پورٽ آف بنڀور''' جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== برهمڻ آباد ۽ منصوره ==== [[برهمڻ آباد]] ۽ [[منصوره، سنڌ|منصوره]] سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ [[شهدادپور]] کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي '''برهمڻ آباد (منصوره)''' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="BrahmanabadMansura">{{cite web |title=Brahmanabad (Mansura) |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ancient-city-remains-brahmanabad-mansura/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منصوره]] عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>{{cite journal |last=Panhwar |first=M. H. |title=Locations of Brahmanka, Patala, Demetrias, Min-Naggra, Brahmano, Brahmanva, Brahmanabad, Dalurai and Mansura |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=1 |year=1983}}</ref> === وچئين دور جا تاريخي آثار === ==== مڪلي جو قبرستان ==== {{Main|مڪلي جو قبرستان}} [[مڪلي]]، [[ٺٽو]] ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين [[سما گهراڻو|سمن]]، [[ارغون گهراڻو|ارغونن]]، [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي]]، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> ==== چوڪنڊي قبرستان ==== [[چوڪنڊي قبرستان]] ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.<ref>{{cite web |title=Chaukhandi Tombs, Karachi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1287 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي آثار === سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ==== رني ڪوٽ ==== {{Main|رني ڪوٽ قلعو}} [[رني ڪوٽ قلعو]] موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Rani Kot (Fort), Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rani Kot Fort, Dadu |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي ''قديم سنڌو تهذيب جو قلعو'' يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي. ==== ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا ==== [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=18 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F2A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ |- style="background:#8B6B3E; color:white;" ! نمبر ! ماڳ ! ضلعو / هنڌ ! بنيادي دور ! نوعيت ! حيثيت / اهميت |- | style="background:#FCE4D6;" | 1 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[موهن جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ٽيون هزار سال ق.م | سنڌو تهذيب جو شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 2 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[آمري]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت |- | style="background:#FCE4D6;" | 3 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | شروعاتي هڙاپائي دور | قلعي بند قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 4 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[چانهو جو دڙو]]''' | شهيد بينظيرآباد وارو علائقو | سنڌو تهذيب | شهري / صنعتي ماڳ | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز |- | style="background:#FCE4D6;" | 5 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لکين جو دڙو]]''' | [[سکر ضلعو]] | شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي | وڏو قديم دڙو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 6 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[جهڪر جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | پوئين هڙاپائي دور | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ |- | style="background:#FCE4D6;" | 7 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لوهم جو دڙو]]''' | دادو وارو علائقو | پوئين هڙاپائي دور | قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت |- | style="background:#F8CBAD;" | 8 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڪاهو جو دڙو]]''' | [[ميرپورخاص ضلعو]] | تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي | ٻڌ اسٽوپا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور |- | style="background:#FCE4D6;" | 9 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڀنڀور]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي | بندرگاهه / قلعي بند شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 10 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[برهمڻ آباد]]–[[منصوره، سنڌ|منصوره]]''' | [[سانگهڙ ضلعو]] | قديم کان عرب دور | شهري آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث |- | style="background:#FCE4D6;" | 11 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[گوري مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو |- | style="background:#F8CBAD;" | 12 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڀوڏيسر جا مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مذهبي آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو |- | style="background:#FCE4D6;" | 13 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ويراواهه جا جين مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#F8CBAD;" | 14 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[مڪلي جو قبرستان]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 14هين–18هين صدي | قبرستان / مقبرا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو |- | style="background:#FCE4D6;" | 15 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[چوڪنڊي قبرستان]]''' | [[ڪراچي]] | خاص طور 17هين–18هين صدي | پٿر جون سينگاريل قبرون | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 16 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي | دفاعي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 17 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | 18هين صديءَ جي پڇاڙي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 18 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[عمرڪوٽ قلعو]]''' | [[عمرڪوٽ ضلعو]] | وچئين / اوائلي جديد دور | تاريخي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 19 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[نئون ڪوٽ قلعو]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 19هين صدي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |} === عالمي ورثي جي حيثيت === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! ماڳ ! حيثيت ! داخلا جو سال ! بنيادي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[موهن جو دڙو]] | style="background:#E2F0D9;" | '''عالمي ورثو''' | 1980ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌو تهذيب جو شهري آثار |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[مڪلي جو قبرستان]] | style="background:#C6E0B4;" | '''عالمي ورثو''' | 1981ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[رني ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | تاريخي دفاعي قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | مغل دور جي مسجد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سينگاريل پٿر جون قبرون |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڀنڀور]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2004ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2016ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[عمرڪوٽ قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قلعو |} <ref>{{cite web |title=Pakistan – World Heritage List and Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === آثارن جي تحفظ ۽ انتظام === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار [[سنڌ حڪومت]] ڏانهن منتقل ٿيو. [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو]] ۽ ان جو [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي]] موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.<ref>{{cite web |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta – State of Conservation |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/9078/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران '''تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت''' تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. == ٻوليون == [[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Sindhi as a first language in 1998.png|thumb|300px|ساڄو|پاڪستان ۾ [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.]] [[سنڌ]] لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي، جڏهن ته [[اردو]]، [[پشتو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[هندڪو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان '''33,462,299'''، يعني '''60.14 سيڪڙو'''، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو '''22.30 سيڪڙو''' سان ٻئي، پشتو '''5.31 سيڪڙو''' سان ٽئين ۽ پنجابي '''4.07 سيڪڙو''' سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.<ref name="PBS-Sindh2023"/><ref name="PBS-MotherTongue">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌي ٻولي === {{Main|سنڌي ٻولي}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور [[سنسڪرت]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن. سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ '''امپلاسيو''' آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو [[فاعل-مفعول-فعل]] آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا. سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر '''وچولي'''، '''لاڙي'''، '''سِريلي'''، '''ٿري''' ۽ '''ڪڇي''' سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي. === سنڌي رسم الخط === پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل '''[[سنڌي رسم الخط]]''' ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ '''52 اکر''' آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي. هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ [[ديوناگري]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ [[خداوادي رسم الخط|خداوادي]] ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي. === سنڌيءَ جي قانوني حيثيت === سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد '''سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع''' ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.<ref name="SindhiAct1972">{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |url=https://sl.sindhila.org/assets/pdf/act-1972.pdf |publisher=Government of Sindh |date=17 July 1972 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Boli Act |url=https://sindhila.org/newsite/home/act?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === اردو ٻولي === '''[[اردو]]''' سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''12,409,745''' ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو '''22.30 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب '''40.39 سيڪڙو''' هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو '''1.12 سيڪڙو''' هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. === پشتو ٻولي === '''[[پشتو]]''' 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ '''2,955,893''' ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو '''5.31 سيڪڙو''' هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران [[خيبر پختونخوا]]، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي. === پنجابي ٻولي === '''[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]''' پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ '''2,265,471''' ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو '''4.07 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === بلوچي ٻولي === '''[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]''' سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''1,208,147''' ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''2.17 سيڪڙو''' هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سرائيڪي ٻولي === '''[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]''' سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''913,418''' ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''1.64 سيڪڙو''' هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === هندڪو ۽ براهوي === 2023ع جي آدمشماري ۾ '''830,581''' سنڌ واسين، يعني '''1.49 سيڪڙو''' آباديءَ، [[هندڪو]] کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] سنڌ جي '''265,769''' ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون === سنڌ جي لساني تنوع ۾ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]، [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ انهن کان سواءِ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[پارڪري ڪولي ٻولي|پارڪري ڪولي]] ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ''ٻيون ٻوليون'' ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PBS-MotherTongue"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق === سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي '''92.12 سيڪڙو''' آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب '''32.84 سيڪڙو''' هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي '''40.39 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف '''1.12 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌي ٻولي اٿارٽي === {{Main|سنڌي ٻولي اٿارٽي}} '''[[سنڌي ٻولي اٿارٽي|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=Sindhi Language Authority |url=https://sindhila.org/newsite/?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس '''1991ع''' ۾ نامياري عالم [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي '''سنڌي ٻولي'''، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب ''سنڌي ٻولي'' تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.<ref name="SLA"/> === مادري ٻولي موجب آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي '''55,638,409''' هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:<ref name="PBS-Sindh2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 33,462,299 | style="background:#C8E6C9;" | '''60.14%''' | 92.12% | 32.84% |- | style="background:#E0F2F1;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 12,409,745 | style="background:#BBDEFB;" | '''22.30%''' | 1.12% | 40.39% |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[پشتو]] | 2,955,893 | 5.31% | 1.00% | 9.00% |- | style="background:#E0F2F1;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 2,265,471 | 4.07% | 1.29% | 6.44% |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,208,147 | 2.17% | 1.76% | 2.53% |- | style="background:#E0F2F1;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 913,418 | 1.64% | 0.50% | 2.62% |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 830,581 | 1.49% | 0.65% | 2.21% |- | style="background:#E0F2F1;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 265,769 | 0.48% | 0.70% | 0.28% |- | 9 | style="text-align:right;" | [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] | 57,059 | 0.10% | 0.06% | 0.14% |- | 10 | style="text-align:right;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 53,249 | 0.10% | 0.02% | 0.16% |- | 11 | style="text-align:right;" | [[بلتي ٻولي|بلتي]] | 27,193 | 0.05% | 0.003% | 0.09% |- | 12 | style="text-align:right;" | [[شينا ٻولي|شينا]] | 22,273 | 0.04% | 0.01% | 0.07% |- | 13 | style="text-align:right;" | [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] | 14,885 | 0.03% | 0.004% | 0.05% |- | 14 | style="text-align:right;" | [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] | 777 | 0.001% | 0.001% | 0.002% |- | 15 | style="text-align:right;" | '''ٻيون ٻوليون''' | 1,151,650 | 2.07% | 0.77% | 3.18% |} {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع<ref name="PBS-Sindh2023"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=60.14 |color1=#F39C12 |label2=[[اردو]] |value2=22.30 |color2=#2980B9 |label3=[[پشتو]] |value3=5.31 |color3=#27AE60 |label4=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4=4.07 |color4=#C0392B |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=2.17 |color5=#8E44AD |label6=[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6=1.64 |color6=#16A085 |label7=[[هندڪو]] |value7=1.49 |color7=#D35400 |label8=[[براهوي ٻولي|براهوي]] |value8=0.48 |color8=#7D3C98 |label9=ٻيون ٻوليون |value9=2.40 |color9=#95A5A6 }} === 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو === {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! مادري ٻولي ! 2017ع ! 2023ع ! تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ) |- | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 61.60% | 60.14% | −1.46 |- | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 18.20% | 22.30% | +4.10 |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو]] | 5.46% | 5.31% | −0.15 |- | style="background:#FFEBEE; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 5.31% | 4.07% | −1.24 |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 2.00% | 2.17% | +0.17 |- | style="background:#E0F7FA; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 2.23% | 1.64% | −0.59 |- | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 1.58% | 1.49% | −0.09 |- | style="background:#EFEBE9; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 0.73% | 0.48% | −0.25 |} <ref name="PBS-Sindh2023"/> == مذهب == {{See also|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ ۾ هندومت|سنڌ ۾ تصوف}} [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، [[ڀٽ شاهه]]؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.]] [[فائل:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ساڌ ٻيلو]]، [[سکر]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.]] [[سنڌ]] مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي [[هندومت]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين مت]]، [[اسلام]]، [[عيسائيت]]، [[سک مت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.<ref name="PBSReligion2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي '''55,638,409''' ماڻهن مان '''50,126,428'''، يعني '''90.09 سيڪڙو'''، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === اسلام === {{Main|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ تي عربن جي فتح}} سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح سان ٿيو. [[راجا ڏاهر]] جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو. [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ [[جيسيه]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === تصوف === {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ [[تصوف]] کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.<ref>{{cite journal |title=On the History of Sufism in Australia |journal=Journal of Sufi Studies |publisher=Brill |volume=11 |year=2022 |pages=115–135}}</ref> سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]]، [[مخدوم نوح]]، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن. [[مڪلي جو قبرستان]] ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === هندومت === {{Main|سنڌ ۾ هندومت}} [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[ساڌ ٻيلو]] جي هندو مذهبي عمارت، [[سکر]].]] هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي. 1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً '''26.4 سيڪڙو'''، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي.<ref name="Sindh1941">{{cite book |title=Census of India, 1941: Sind |year=1941 |at=Table on Religion}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي. 2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''هندو جاتي''' ۽ '''شيڊيولڊ ڪاسٽس''' کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ '''3,575,848''' يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس '''1,325,559''' يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي هندو آبادي خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. [[ساڌ ٻيلو]]، [[راماپير مندر، ٽنڊو الهيار|راماپير مندر]]، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ '''[[سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع]]''' منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Hindus Marriage Act, 2016 |url=https://humanrights.sindh.gov.pk/hr-acts |publisher=Human Rights Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جين مت === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[فائل:Gori Temple (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[گوري مندر]]، [[ننگرپارڪر]]؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.]] [[جين مت]] سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. [[ننگرپارڪر جا جين مندر]]، [[گوري مندر]]، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن. ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا. === سنڌ ۾ عيسائيت === {{Main|سنڌ ۾ عيسائيت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img43 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.]] سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن ''اعمال توما'' ۾ رسول [[سينٽ ٿامس]] کي هند-پارٿي حڪمران [[گونڊوفارس]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.<ref>{{cite journal |last=Fleet |first=J. F. |title=St. Thomas and Gondophernes |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=37 |issue=2 |year=1905 |pages=223–236 |doi=10.1017/S0035869X00033049}}</ref> بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. ''اعمال توما'' جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |title=Networks and social cohesion in ancient Indian Ocean trade: geography, ethnicity, religion |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}</ref><ref>{{cite journal |title=The South Indian Tradition of the Apostle Thomas |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press}}</ref> قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن. سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Meersman |first=Achilles |title=Did the British Introduce Christianity into Sind? |journal=Journal of the Sind Historical Society |note=Reprinted in Sindh Observer: Selections from the Journal of Sindh Historical Society, ed. Mubarak Ali |pages=99–100}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. [[ڪراچي آرچ ڊائوسيس]] 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر [[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]] آهي.<ref>{{cite web |title=Archdiocese of Karachi |url=https://www.catholicsinpakistan.org/dioceses/karachi/ |publisher=Catholics in Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''546,968''' عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو '''0.98 سيڪڙو''' هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.<ref name="PBSReligion2023"/> === سک مت === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب [[سک مت]] سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''5,182''' ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.01 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === پارسي ۽ زرتشتي برادري === [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] يا [[پارسي]] برادري سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا. [[جمشيد نسروانجي مهتا]]، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. 2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ '''1,763''' پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً '''0.003 سيڪڙو''' هئا.<ref name="PBSReligion2023"/> === مذهبي آبادي، 2023ع === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! نمبر ! مذهب / مردم شماري category ! آبادي ! سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | '''[[اسلام]]''' | 50,126,428 | '''90.09%''' | 85.45% | 94.06% |- | style="background:#FFF3E0;" | 2 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | '''[[هندومت|هندو جاتي]]''' | 3,575,848 | '''6.43%''' | 9.73% | 3.61% |- | style="background:#FDEDEC;" | 3 | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | '''[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]]''' | 1,325,559 | '''2.38%''' | 4.48% | 0.59% |- | style="background:#EAF2F8;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عيسائيت]]''' | 546,968 | '''0.98%''' | 0.24% | 1.62% |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[احمديه]] | 18,266 | 0.03% | 0.02% | 0.04% |- | style="background:#FFF9C4;" | 6 | style="background:#FCF3CF; text-align:right;" | [[سک مت]] | 5,182 | 0.01% | 0.01% | 0.01% |- | style="background:#F2F3F4;" | 7 | style="background:#E5E7E9; text-align:right;" | [[پارسي]] | 1,763 | 0.003% | 0.001% | 0.005% |- | style="background:#F8F9F9;" | 8 | style="text-align:right;" | ٻيا | 38,395 | 0.07% | 0.07% | 0.07% |} <ref name="PBSReligion2023"/> {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع<ref name="PBSReligion2023"/> |label1=[[اسلام]] |value1=90.09 |color1=#2E8B57 |label2=هندو جاتي |value2=6.43 |color2=#F39C12 |label3=[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]] |value3=2.38 |color3=#E67E22 |label4=[[عيسائيت]] |value4=0.98 |color4=#3498DB |label5=[[احمديه]] |value5=0.03 |color5=#8E44AD |label6=[[سک مت]] |value6=0.01 |color6=#F4D03F |label7=پارسي ۽ ٻيا |value7=0.08 |color7=#95A5A6 }} {{clear}} === مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي === هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي. <div style="overflow-x:auto; border:1px solid #AAB7B8; padding:0.2em;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:92%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! rowspan="2" style="min-width:125px;" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" | 1872ع<ref name="sindh1872">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |jstor=saoa.crl.25057641 |access-date=16 November 2024 |title=Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |volume=2 |pages=76 (part 1) & 112–138 (part 2) |publisher=Bombay, 1875. |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921175249/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1872|1872ع جا انگ [[برطانوي هندستان ۾ آدمشماري|آدمشماري]] جي انهن ضلعن ــ [[ڪراچي ضلعو (سنڌ)|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ضلعو (سنڌ)|حيدرآباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] ــ ۽ [[خيرپور رياست]] جي مجموعي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن. خيرپور رياست ۾ مذهبي وابستگي الڳ نه ڳڻي وئي هئي.}} ! colspan="2" | 1881ع<ref name="sindh1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=3 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1881|1881ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1891ع<ref name="sindh1891">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408203225/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1891|1891ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1901ع<ref name="sindh1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207080045/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1901|1901ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1911ع<ref name="sindh1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |archive-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045130/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1911|1911ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1921ع<ref name="sindh1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=6 May 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022430/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1921|1921ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1931ع<ref name="sindh1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=5 May 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022514/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1931|1931ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1941ع<ref name="sindh1941"/>{{rp|28}}{{efn|name=Sindh1941}} ! colspan="2" | 1951ع<ref name="sindh1951">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|title=CPopulation According to Religion, Tables-6, Pakistan – Census 1951|access-date=21 July 2024|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013102/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|url-status=live}}</ref>{{rp|22–26}}{{efn|name=Sindh1951|[[وفاقي گادي وارو علائقو (ڪراچي)]] پڻ شامل آهي.}} ! colspan="2" | 1998ع<ref name="sindh1998">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|title=Population Distribution by Religion, 1998 Census|access-date=23 January 2023|archive-date=23 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250923095306/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="sindh2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|title=TABLE 9 – POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=23 January 2023|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013148/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="2017 Census">{{cite web |title=Religious Demographics of Pakistan 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf |archive-date=29 August 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="sindh2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=6 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030321/https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census – 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |access-date=21 July 2024 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212115052/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=live }}</ref> |- style="background:#D2B4DE;" ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- style="background:#E8F5E9;" ! style="text-align:right;" | [[اسلام]] [[فائل:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,712,266{{efn|[[سني اسلام|سني]]: 1,700,468<br>[[شيعو اسلام|شيعا]]: 11,798}} | {{Percentage|1712266|2192415|2}} | 1,989,630 || {{Percentage|1989630|2542976|2}} | 2,318,180 || {{Percentage|2318180|3003711|2}} | 2,609,337 || {{Percentage|2609337|3410223|2}} | 2,822,756 || {{Percentage|2822756|3737223|2}} | 2,562,700 || {{Percentage|2562700|3472508|2}} | 3,017,377 || {{Percentage|3017377|4114253|2}} | 3,462,015 || {{Percentage|3462015|4840795|2}} | 5,535,645 || {{Percentage|5535645|6047748|2}} | 27,796,814 || {{Percentage|27796814|30439893|2}} | 43,234,107 || {{Percentage|43234107|47854510|2}} | 50,126,428 || {{Percentage|50126428|55638409|2}} |- style="background:#FFF3E0;" ! style="text-align:right;" | [[هندومت]] [[فائل:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|1872ع جي آدمشماريءَ ۾ قبائلي مذهبي گروهه، جين ۽ نانڪ پنٿي پڻ هن درجي ۾ شامل هئا؛ 1881ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي، 1891ع ۾ قبائلي، ۽ 1901ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي پڻ هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيا ويا.}} | 475,848{{efn|جاتي هندو: 390,435<br>[[پاڪستان ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽس|شيڊيولڊ ڪاسٽس]]، قبائلي ۽ جين: 61,514<br>نانڪ پنٿي (سک): 23,899}} | {{Percentage|475848|2192415|2}} | 544,848 || {{Percentage|544848|2542976|2}} | 674,371 || {{Percentage|674371|3003711|2}} | 787,683 || {{Percentage|787683|3410223|2}} | 877,313 || {{Percentage|877313|3737223|2}} | 876,629 || {{Percentage|876629|3472508|2}} | 1,055,119 || {{Percentage|1055119|4114253|2}} | 1,279,530 || {{Percentage|1279530|4840795|2}} | 482,560 || {{Percentage|482560|6047748|2}} | 2,280,842 || {{Percentage|2280842|30439893|2}} | 4,176,986 || {{Percentage|4176986|47854510|2}} | 4,901,407 || {{Percentage|4901407|55638409|2}} |- style="background:#EAF2F8;" ! style="text-align:right;" | [[عيسائيت]] [[فائل:Christian cross.svg|15px]] | 3,329{{efn|[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]: 1,670<br>[[چرچ آف انگلينڊ]]: 1,142<br>مقامي عيسائي (مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ سرياني): 359<br>پريسبيٽيرين: 156<br>يوناني آرٿوڊوڪس: 2}} | {{Percentage|3329|2192415|2}} | 6,082 || {{Percentage|6082|2542976|2}} | 7,768 || {{Percentage|7768|3003711|2}} | 7,825 || {{Percentage|7825|3410223|2}} | 10,917 || {{Percentage|10917|3737223|2}} | 11,734 || {{Percentage|11734|3472508|2}} | 15,152 || {{Percentage|15152|4114253|2}} | 20,304 || {{Percentage|20304|4840795|2}} | 22,601 || {{Percentage|22601|6047748|2}} | 294,885 || {{Percentage|294885|30439893|2}} | 408,301 || {{Percentage|408301|47854510|2}} | 546,968 || {{Percentage|546968|55638409|2}} |- style="background:#F2F3F4;" ! style="text-align:right;" | [[زرتشتي مذهب]] [[فائل:Faravahar.svg|15px]] | 870{{efn|شاهنشاهي فرقي جا: 712<br>قديمي فرقي جا: 158}} | {{Percentage|870|2192415|2}} | 1,063 || {{Percentage|1063|2542976|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3003711|2}} | 2,000 || {{Percentage|2000|3410223|2}} | 2,411 || {{Percentage|2411|3737223|2}} | 2,913 || {{Percentage|2913|3472508|2}} | 3,537 || {{Percentage|3537|4114253|2}} | 3,841 || {{Percentage|3841|4840795|2}} | 5,046 || {{Percentage|5046|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,763 || {{Percentage|1763|55638409|3}} |- style="background:#FFFDE7;" ! style="text-align:right;" | [[ٻڌ ڌرم]] [[فائل:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 67 || {{Percentage|67|2192415|3}} | 9 || {{Percentage|9|2542976|3}} | 2 || {{Percentage|2|3003711|3}} | 0 || {{Percentage|0|3410223|3}} | 21 || {{Percentage|21|3737223|3}} | 41 || {{Percentage|41|3472508|3}} | 53 || {{Percentage|53|4114253|3}} | 111 || {{Percentage|111|4840795|3}} | 670 || {{Percentage|670|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#E8EAF6;" ! style="text-align:right;" | [[يهوديت]] [[فائل:Star of David.svg|15px]] | 35 || {{Percentage|35|2192415|3}} | 153 || {{Percentage|153|2542976|2}} | 210 || {{Percentage|210|3003711|2}} | 428 || {{Percentage|428|3410223|2}} | 595 || {{Percentage|595|3737223|2}} | 671 || {{Percentage|671|3472508|2}} | 985 || {{Percentage|985|4114253|2}} | 1,082 || {{Percentage|1082|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF8E1;" ! style="text-align:right;" | [[جين مت]] [[فائل:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,191 || {{Percentage|1191|2542976|2}} | 923 || {{Percentage|923|3003711|2}} | 921 || {{Percentage|921|3410223|2}} | 1,349 || {{Percentage|1349|3737223|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3472508|2}} | 1,144 || {{Percentage|1144|4114253|2}} | 3,687 || {{Percentage|3687|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF9C4;" ! style="text-align:right;" | [[سک مت]] [[فائل:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 720 || {{Percentage|720|3003711|2}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census|1901ع جي آدمشماريءَ ۾ سک آباديءَ کي هندو درجي ۾ ڳڻيو ويو هو.}} || {{N/a}} | 12,339 || {{Percentage|12339|3737223|2}} | 8,036 || {{Percentage|8036|3472508|2}} | 19,172 || {{Percentage|19172|4114253|2}} | 32,627 || {{Percentage|32627|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 5,182 || {{Percentage|5182|55638409|2}} |- style="background:#EFEBE9;" ! style="text-align:right;" | قبائلي مذهب | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census}} || {{N/a}} | 9,224 || {{Percentage|9224|3737223|2}} | 8,186 || {{Percentage|8186|3472508|2}} | 204 || {{Percentage|204|4114253|2}} | 37,598 || {{Percentage|37598|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#F3E5F5;" ! style="text-align:right;" | [[احمديه]] [[فائل:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 43,524 || {{Percentage|43524|30439893|2}} | 21,661 || {{Percentage|21661|47854510|2}} | 18,266 || {{Percentage|18266|55638409|2}} |- style="background:#ECEFF1;" ! style="text-align:right;" | ٻيا | 0 || {{Percentage|0|2192415|2}} | 0 || {{Percentage|0|2542976|2}} | 3 || {{Percentage|3|3003711|2}} | 2,029 || {{Percentage|2029|3410223|2}} | 298 || {{Percentage|298|3737223|2}} | 64 || {{Percentage|64|3472508|3}} | 1,510 || {{Percentage|1510|4114253|2}} | 0 || {{Percentage|0|4840795|2}} | 1,226 || {{Percentage|1226|6047748|2}} | 23,828 || {{Percentage|23828|30439893|2}} | 13,455 || {{Percentage|13455|47854510|2}} | 38,395 || {{Percentage|38395|55638409|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D5F5E3; font-weight:bold;" ! جواب ڏيندڙ ڪل آبادي ! 2,192,415 ! {{Percentage|2192415|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,047,748 ! {{Percentage|6047748|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,638,409 ! {{Percentage|55638409|55696147|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" ! ڪل آبادي ! 2,322,765 ! {{Percentage|2322765|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,054,474 ! {{Percentage|6054474|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,696,147 ! {{Percentage|55696147|55696147|2}} |} </div> == تعليم == {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} [[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|270px|[[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|270px|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[فائل:Aga Khan University .jpg|thumb|270px|[[آغا خان يونيورسٽي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ [[اعليٰ تعليم]] تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ ''سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع'' منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |title=Sindh Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2013 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |date=11 March 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[نوابشاهه]] ۽ [[ٽنڊو ڄام]] ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === خواندگي === {{See also|پاڪستان ۾ تعليم}} [[فائل:Literacy Rate by Pakistani District - 2017 Census.svg|thumb|270px|2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] 2023ع جي [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|آدمشماري]] موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.<ref name="SindhCensusEducation2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=Provincial Census Report 2023 — Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |pages=73–74 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/National%20Census%20Report-2023.pdf |title=National Census Report 2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |page=145 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#345995; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)'''<ref name="SindhCensusEducation2023"/> |- style="background:#E8EEF7;" ! rowspan="2" | علائقو ! colspan="3" | 2017ع ! colspan="3" | 2023ع |- style="background:#D9E6F5;" ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! style="background:#EDF7ED;" | سڄي سنڌ | 54.57٪ | 62.52٪ | 45.95٪ | style="background:#DFF2DF; font-weight:bold;" | 57.54٪ | 64.23٪ | 50.21٪ |- ! style="background:#FFF4E5;" | ٻهراڙي | 35.19٪ | 46.91٪ | 22.64٪ | style="background:#FFE9CC; font-weight:bold;" | 38.14٪ | 48.06٪ | 27.52٪ |- ! style="background:#EAF4FC;" | شهري | 70.43٪ | 75.13٪ | 65.28٪ | style="background:#DDEFFC; font-weight:bold;" | 72.26٪ | 76.27٪ | 67.80٪ |} </div> === اسڪولي تعليم === [[فائل:Back to school after six months interruption.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] [[فائل:Studying for the chance to become a teacher.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.]] سنڌ حڪومت جي ''اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع'' موجب صوبي ۾ '''40,978 سرڪاري اسڪول''' رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.<ref name="ASC2023-24">{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |page=16 |access-date=24 August 2026}}</ref> پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي. ==== سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#287271; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''<ref name="ASC2023-24"/> |- style="background:#D9F0EF;" ! سطح ! اسڪولن جو تعداد ! ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | style="text-align:right; background:#EDF8F7;" | پرائمري | 36,225 | 88.4٪ |- | style="text-align:right; background:#F2F8E9;" | مڊل | 1,581 | 3.9٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF4E6;" | ايليمينٽري | 1,027 | 2.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FDEBEC;" | ثانوي | 1,654 | 4.0٪ |- | style="text-align:right; background:#EEEAF8;" | اعليٰ ثانوي | 491 | 1.2٪ |- style="background:#D5E8E8; font-weight:bold;" ! ڪل ! 40,978 ! 100٪ |} === اسڪولي بنيادي سهولتون === سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.<ref name="SindhAssemblyEducation">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1997 |title=Questions and Answers — Education Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#7B5E57; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#EFE5E2;" ! بنيادي سهولت ! سهولت رکندڙ اسڪول ! ڪل سرڪاري اسڪول ! لڳ ڀڳ دستيابي |- | style="text-align:right; background:#E7F5FF;" | پيئڻ جو پاڻي | 26,006 | 40,978 | 63.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF3BF;" | بجلي | 13,013 | 40,978 | 31.8٪ |- | style="text-align:right; background:#E6FCF5;" | ٽوائلٽ | 17,136 | 40,978 | 41.8٪ |- | style="text-align:right; background:#F3F0FF;" | بائونڊري وال | 20,913 | 40,978 | 51.0٪ |} === ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم === [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''440,473 شاگرد''' داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.<ref name="SindhAssemblyEducation"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#4A6FA5; color:white; padding:7px;" | '''ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#E5EDF7;" ! ضلعو ! اسڪول ! ڇوڪرا ! ڇوڪريون ! ڪل داخلا |- | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | 337 | 39,984 | 48,391 | 88,375 |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | 180 | 25,528 | 28,135 | 53,663 |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 206 | 21,946 | 22,573 | 44,519 |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 221 | 40,156 | 47,042 | 87,198 |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 601 | 36,832 | 33,477 | 70,309 |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | 139 | 22,193 | 31,137 | 53,330 |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | 185 | 20,403 | 22,676 | 43,079 |- style="background:#D8E5F3; font-weight:bold;" ! ڪل ! 1,869 ! 207,042 ! 233,431 ! 440,473 |} === تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج === سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/documents/sindh-multiple-indicator-cluster-survey-2018-19 |title=Sindh – Multiple Indicator Cluster Survey 2018–19 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |date=16 July 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> === اسڪول کان ٻاهر ٻار === [[File:Providing shelter for flood-affected families as they return home (5330424997).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ [[يونيسيف]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ '''65 لک''' ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.<ref name="SSDMS">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/new-digital-application-helps-monitor-student-attendance-sindh |title=New digital application helps monitor student attendance in Sindh |date=16 March 2022 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SchoolMonitoringSindh">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/mobile-app-helps-reduce-school-dropout-pakistans-sindh-province |title=Mobile App helps reduce school dropout in Pakistan’s Sindh province |date=28 September 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڇوڪرين جي تعليم === سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. 2019ع ۾ سنڌ حڪومت، [[جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي]] ۽ [[يونيسيف]] جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref name="NFE2019">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/government-japan-sindhs-school-education-literacy-department-and-unicef-inaugurate |title=Government of Japan, Sindh’s School Education & Literacy Department and UNICEF inaugurate non-formal education centres |date=1 March 2019 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === غير رسمي تعليم === {{Main|غير رسمي تعليم}} غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو.<ref name="NFE2019"/> ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/interactive-teaching-methods-help-students-learn-better-non-formal-education-centre |title=Interactive teaching methods help students learn better at Non-Formal Education Centre in Pakistan |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ ''پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع'' شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/Publications |title=Pakistan Non-Formal Education Statistics Reports 2022–23 |date=25 October 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام === سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="SchoolMonitoringSindh"/> 2022ع ۾ [[سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم]] نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.<ref name="SSDMS"/> ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکيا جو معيار ۽ جائزو === تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ [[نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ]] منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ ''نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ'' رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/PublicationDetail/YWFlNzdiMTUtNzcxOS00ZjI0LWFjODYtYzg4ZTU5OWNmYTg5 |title=National Achievement Test (NAT) 2023 Findings for Sindh |date=31 May 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي. === سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن === {{Main|سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن}} [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جا اهم پروگرام '''فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز'''، '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' ۽ '''پيپلز اسڪول پروگرام''' شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/public/files/1749787515_0.pdf |title=Request for Proposal 2025–2026: Establishment and Operation of First Phase of New Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/aasps |title=Adopt-a-School Program |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص تعليم === {{Main|سنڌ ۾ خاص تعليم}} سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون [[معذور ماڻهن جي بااختياري وارو کاتو، سنڌ|معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي]] وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/institutions/ |title=List of Institutions |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ڪوٽڙي]] ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ '''اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ''' پڻ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === فني ۽ ووڪيشنل تعليم === {{Main|سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي}} [[File:Commercial College.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي]] ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.]] سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر [[ڪراچي]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/BoG/BoG3M-WP.pdf |title=Sindh Technical Education & Vocational Training Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو [[ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ]]، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/Admission_2021_22/TSC_PROSPECTUS_2021.pdf |title=STEVTA Programmes and Courses |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1443.pdf |title=Institutes, Technologies, Trades, Programs and Intake Capacity – District-wise |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي '''ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام''' لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |title=CCTE Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme, Academic Session 2025–2026 |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا === سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! ذريعو ! ادارو ! بنيادي موضوع ! اهم/تازي رپورٽ |- | اينيوئل اسڪول سينسس | اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ | سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون | 2023–24 |- | پاڪستان جي آدمشماري | [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] | خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ | 2023 |- | پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات | 2023–24 |- | نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | شاگردن جي سکيا جا نتيجا | 2023 |- | سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي | سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / [[يونيسيف]] | ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا | 2018–19 |- | غير رسمي تعليم جون شماريات | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | غير رسمي سکيا ۽ خواندگي | 2022–23 |} </div> === تعليم ۽ پائيدار ترقي === سنڌ ۾ تعليم جي ترقي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4]] سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/reports/every-child-learns |title=Every Child Learns |publisher=UNICEF Pakistan |date=May 2019 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن. {{clear}} ===اعليٰ تعليم=== [[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] [[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|270px|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت، [[ڄامشورو]].]] [[File:Sukkur IBA University Academic Block III.jpg|thumb|270px|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، [[سکر]].]] سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي [[سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.<ref name="HECRecognised">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]]، [[عمرڪوٽ]]، [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.<ref name="HECCampuses">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |title=University of Karachi |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |title=University of Sindh |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |title=Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto University of Law |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#264653;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#DCECEF;" ! نمبر ! يونيورسٽي / ادارو ! شهر ! بنيادي شعبو ! نوعيت |- | 1 || [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] || [[سکر]] || فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو || صوبائي سرڪاري |- | 2 || [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] || [[سکر]] || عام / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 3 || [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] || [[سکر]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 4 || [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 5 || [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] || [[ٽنڊو ڄام]] || زراعت || صوبائي سرڪاري |- | 6 || [[سنڌ يونيورسٽي]] || [[ڄامشورو]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 7 || [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڄامشورو]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 8 || [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] || [[ڄامشورو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 9 || [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ڊيزائن || صوبائي سرڪاري |- | 10 || [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] || [[خيرپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 11 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] || [[خيرپور]] || ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون || صوبائي سرڪاري |- | 12 || [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] || [[گمبٽ]] || طب ۽ صحت || سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو |- | 13 || [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[نوابشاهه]] || انجنيئرنگ ۽ سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 14 || [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] || [[نوابشاهه]] || طب / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 15 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 16 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] || [[سڪرنڊ]] || ويٽرنري سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 17 || [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[لاڙڪاڻو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 18 || [[شيخ اياز يونيورسٽي]] || [[شڪارپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 19 || [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] || [[ڀٽ شاهه]] || عام / صوفي اڀياس || صوبائي سرڪاري |- | 20 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 21 || [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || صوبائي سرڪاري |- | 22 || [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 23 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ سماجي سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 24 || [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 25 || [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 26 || [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 27 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] || [[ڪراچي]] || قانون || صوبائي سرڪاري |- | 28 || [[ڪراچي يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 29 || [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || عام || '''وفاقي سرڪاري''' |} </div> <small>'''نوٽ:''' يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.<ref name="HECRecognised"/></small> ====سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. [[حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ |title=Sindh Higher Education Commission |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A4C93;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#EDE5F5;" ! نمبر ! ادارو ! شهر ! اهم شعبو |- | 1 || [[آغا خان يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب، صحت ۽ تحقيق |- | 2 || [[همدرد يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / صحت / فارميسي |- | 3 || [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] || [[ڪراچي]] || فن ۽ آرڪيٽيڪچر |- | 4 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس |- | 5 || [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ |- | 6 || [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 7 || [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 8 || [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس |- | 9 || [[اقراء يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ |- | 10 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 11 || [[گرين وِچ يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام |- | 12 || [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] || [[ڪراچي]] || عام / عورتن لاءِ |- | 13 || [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 14 || [[انڊس يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / انجنيئرنگ |- | 15 || [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 16 || [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] || [[ڪراچي]] || بزنس |- | 17 || [[اِلما يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 18 || [[سليم حبيب يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ |- | 19 || [[سهيل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || صحت ۽ حياتياتي سائنس |- | 20 || [[اسرا يونيورسٽي]] || [[حيدرآباد]] || عام / طب ۽ صحت |- | 21 || [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ثقافت |} </div> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/scholarships/ |title=Scholarships — Public and Private Sector Universities/DAIs |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====علائقائي ڪيمپس==== اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب [[سنڌ يونيورسٽي]] جا [[ميرپورخاص]]، [[بدين]] ۽ [[دادو]] ۾؛ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[خيرپور]] ۾؛ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا [[گهوٽڪي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] ۾؛ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[لاڙڪاڻو]] ۾؛ ۽ [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ ڪيمپس موجود آهي.<ref name="HECCampuses"/> [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جا [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[خيرپور]] ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref name="HECCampuses"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس''' |- style="background:#B2DFDB;" ! يونيورسٽي ! مکيه هنڌ ! ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]] |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | [[خيرپور]] |- | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور]] | [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] |- | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر]] | [[ڪنڌڪوٽ]]، [[خيرپور]] |- | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[ٽنڊو ڄام]] | [[عمرڪوٽ]] |} ===طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم=== {{Main|سنڌ ۾ طبي تعليم}} [[File:Dow Medical College (31714721).jpeg|thumb|270px|[[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪراچي]].]] سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.<ref name="PMDCPublic">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PublicMedicalColleges |title=Public Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="PMDCPrivate">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PrivateMedicalColleges |title=Private Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سکر]]، [[گمبٽ]] ۽ [[خيرپور]] آهن. انهن ۾ [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ ميڊيڪل ڪاليج]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]]، [[گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[خيرپور ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPublic"/> خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[ٽنڊو محمد خان]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[باقائي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[اسرا يونيورسٽي]] جي طبي فيڪلٽي، [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[محمد ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPrivate"/> ====نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم==== طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا. نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي [[پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن. ===تحقيق ۽ تحقيقي ادارا=== [[File:LEJ Science Information Center.jpg|thumb|270px|[[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، [[ڪراچي يونيورسٽي]].]] سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ڄامشورو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]] ۽ [[ڏوڪري]] ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن. سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز==== [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ [[حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري]] ۽ [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ICCBS">{{cite web |url=https://iccs.edu/page-about-us |title=About ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي [[عالمي صحت تنظيم]] جي سهڪاري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iccs.edu/page-summer-internship |title=Summer Internship Program – ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |title=Dr. Panjwani Center for Molecular Medicine and Drug Research |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا==== سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ [[آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن]] قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] ۽ [[آغا خان يونيورسٽي]] سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |title=Offices of Research, Innovation and Commercialization – Established ORICs |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |title=Established and Recognized Business Incubation Centers |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===زرعي تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Faculty Of Agricultural Engineering, Tandojam.JPG|thumb|270px|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.]] [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي [[عمرڪوٽ]] ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECCampuses"/> سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ [[ميرپورخاص]] ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ [[سڪرنڊ]] منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research Wing Sindh Tandojam |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٽنڊو ڄام]] زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]]، [[ڏوڪري]]، [[ڪنري]]، [[ڪوٽڏيجي]]، [[پنگريو]]، [[دادو]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.<ref name="AgriResearchSindh"/> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3A7D44;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا''' |- style="background:#DDEEDD;" ! ادارو ! هنڌ ! تحقيق جو بنيادي شعبو |- | ڪپهه تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪپهه |- | ڪمند تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪمند |- | تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || تيلدار فصل |- | فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || زرعي فصل |- | فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي |- | ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جون بيماريون |- | ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || جيت ۽ فصلن جو تحفظ |- | مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽي ۽ ماحول |- | مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽيءَ جي زرخيزي |- | انب تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || انب |- | ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ميوا |- | ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ڀاڄيون |- | مرچ تحقيقاتي ادارو || [[ڪنري]] || مرچ |- | ڪيلو تحقيقاتي ادارو || [[ڪوٽڏيجي]] || ڪيلو |- | ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ترش ميوا |- | ٽماٽو تحقيقاتي ادارو || [[پنگريو]] || ٽماٽو |- | ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ڪڻڪ |- | مڪئي تحقيقاتي ادارو || [[دادو]] || مڪئي |- | دالين جو تحقيقاتي ادارو || [[ڏوڪري]] || داليون |- | ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو || [[ٺٽو]] || چانور |} </div> <ref name="AgriResearchSindh"/> ===سنڌالاجي=== {{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}} [[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|270px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] 1962ع ۾ ''سنڌي اڪيڊمي'' قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="Sindhology">{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |title=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/267 |title=Sindhology Museum |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌي ادبي بورڊ=== {{Main|سنڌي ادبي بورڊ}} [[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|thumb|270px|''[[شاهه جو رسالو]]''؛ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.]] [[سنڌي ادبي بورڊ]] سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي. ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== {{Main|سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ}} [[سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]] [[ڄامشورو]] ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/pages.jsp?page=sindhtextbookboard |title=Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/98780%20Notification%20for%20constitute%20a%20committee%20for%20constitute%20for%20monitoring%20of%20supply%20of%20free%20textbooks%20by%20the%20Sindh%20textbook%20Board%2C%20Jamshoro%20to%20TEO%2C%20during%20the%20acedemic%20year%20i.e.%202024-25.PDF |title=Monitoring of Supply of Free Textbooks by the Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=16 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://ebooks.stbb.edu.pk/ |title=Sindh Textbook Board eBooks Portal |publisher=Sindh Textbook Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو. [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.bsek.edu.pk/ |title=Board of Secondary Education Karachi |publisher=Board of Secondary Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://biek.edu.pk/ |title=Board of Intermediate Education Karachi |publisher=Board of Intermediate Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#457B9D;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ''' |- style="background:#DDEBF3;" ! نمبر ! بورڊ ! مرڪز ! سطح |- | 1 || [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || ثانوي |- | 2 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || اعليٰ ثانوي |- | 3 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 4 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر]] || [[سکر]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 5 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 6 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 7 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |} ===ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا=== سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو. سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ]] ۽ [[ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي]] شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ===سنڌ جو تعليمي ورثو=== [[File:Sindh Madrassa.jpg|thumb|270px|[[سنڌ مدرسۃ الاسلام]]، [[ڪراچي]]؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[File:Students taking lesson in a classroom in the Anglo-Vernacular School in Karachi in 1873.jpg|thumb|270px|1873ع ۾ [[ڪراچي]] جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.]] سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا. [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] 1 سيپٽمبر 1885ع تي [[حسن علي آفندي]] جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. [[محمد علي جناح]] 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.<ref name="SMIHistory">{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |title=History of Sindh Madressatul Islam |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about |title=About Sindh Madressatul Islam University |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور [[سکر بئراج]] جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.<ref name="NEDHistory">{{cite web |url=https://www.neduet.edu.pk/our_university |title=Our University |publisher=NED University of Engineering and Technology |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! هنڌ ! قيام ! تاريخي اهميت / شعبو |- | [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1859ع | سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ |- | [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1861ع | تاريخي تعليمي ادارو |- | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] | [[ڪراچي]] | 1885ع | جديد تعليم؛ [[محمد علي جناح]] جو تعليمي ادارو<ref name="SMIHistory"/> |- | [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1887ع | تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج |- | [[اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1921ع | موجوده [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو<ref name="NEDHistory"/> |- | [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1945ع | طبي تعليم |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | 1947ع | سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | 1963ع/1977ع | انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي |} </div> ==صحت== {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[File:NICVD.jpg|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو [[ٽنڊو محمد خان]] وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.]] [[File:Siut karachi - panoramio.jpg|thumb|270px|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (ايس آءِ يو ٽي)، [[ڪراچي]]؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.]] [[File:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|270px|ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، [[ڪراچي]]؛ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جي صحت جي سهولتن مان هڪ.]] [[File:NICVD logo.png|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو نشان؛ ادارو [[ڪراچي]] ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.]] سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ]]، [[عباسي شهيد اسپتال]] ۽ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sindh.gov.pk/ |title=Government of Sindh – Hospitals |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو ''سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19'' آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/5296/file/Sindh.pdf |title=Sindh Multiple Indicator Cluster Survey 2018-19: Survey Findings Report |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Board, Government of Sindh and UNICEF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ماءُ ۽ ٻار جي صحت=== سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ [[نوزائتي ٻار جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00796B;" |+ style="background:#00796B;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اشارو ! في 1,000 زنده ڄمڻ |- | نوزائتي ٻار جي موت جي شرح | 24 |- | نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح | 14 |- | هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح | 39 |- | هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح | 8 |- | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح''' | '''46''' |} ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ====ماءُ جي موت==== [[پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019]] موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.<ref name="PMMS2019">{{cite web |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR366/FR366.pdf |title=Pakistan Maternal Mortality Survey 2019 |publisher=National Institute of Population Studies and ICF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> هي انگ ''حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح'' ۽ سخت تعريف واري ''ماءُ جي موت جي شرح'' جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.<ref name="PMMS2019"/> ===پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون=== صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.<ref name="PSLM201819Health">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Hieskey.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2018-19: Health |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي غذائيت=== [[File:A young girl is checked for signs of malnutrition, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077949).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي [[غذائي کوٽ]] جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.]] [[File:Nutrition status of children under 5 in Pakistan.png|thumb|270px|پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، [[نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع]] جي انگن اکرن موجب.]] غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا [[اسٽنٽنگ|اسٽنٽڊ]] هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا [[ويسٽنگ|ويسٽڊ]] هئا.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #E65100;" |+ style="background:#E65100;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#FFE0B2;" ! غذائي اشارو ! شرح ! بنيادي مطلب |- | [[اسٽنٽنگ]] | '''50.2٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ |- | گهٽ وزن | '''40.7٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ |- | [[ويسٽنگ]] | '''14.8٪''' | قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ |} ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري=== سنڌ ۾ [[وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون. سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #3949AB;" |+ style="background:#3949AB;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#C5CAE9;" ! اشارو ! ڪوريج |- | پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو | 57.6٪ |- | نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو | 55.4٪ |- | خسري جو ٻيو ٽيڪو | 64.7٪ |- | 12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري | '''43.8٪''' |- | 24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا | '''32.7٪''' |} ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج=== MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي [[اورل ريهائيڊريشن سالٽس|او آر ايس]] ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.<ref name="SindhMICS201819"/> اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو=== سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. ''هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021'' موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#BBDEFB;" ! اداري جو قسم ! تعداد ! بسترا |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 121 | 208 |- | ٽي بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | '''بنيادي صحت يونٽ''' | '''793''' | '''1,535''' |- | '''ڳوٺاڻا صحت مرڪز''' | '''128''' | '''1,323''' |} </div> ===اسپتالون ۽ بستر=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اداري جو قسم ! ادارا ! بسترا ! بسترن جو حصو ! بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | <div style="background:#1565C0;width:35.6%;height:18px;"></div> |- | ٻيا صحت ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | <div style="background:#00897B;width:24.5%;height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | <div style="background:#C62828;width:14.9%;height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | <div style="background:#2E7D32;width:8.3%;height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | <div style="background:#EF6C00;width:7.8%;height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | <div style="background:#8E24AA;width:5.8%;height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | <div style="background:#F9A825;width:2.5%;height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | <div style="background:#607D8B;width:0.5%;height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C;color:white;" | '''ڪل''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''2,991''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''25,507''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''100٪''' ! style="background:#00695C;color:white;" | — |} </div> ===صحت جي افرادي قوت=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #7B1FA2;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#E1BEE7;" ! عملو ! تعداد |- | ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | ليڊي هيلٿ وزيٽر | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليبارٽري ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} == آمدورفت == {{Main|سنڌ ۾ آمدورفت}} [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] [[File:PK Karachi Airport asv2020-02.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.]] [[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.]] سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا. سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[ڪوٽڙي]] اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي [[ڪراچي–روهڙي]] واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روڊن جو نظام === سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي. سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. [[ايم-9 موٽر وي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |page=14 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! رستو ! سنڌ اندر اهم شهر / علائقا ! بنيادي رابطو ! نوعيت |- | [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] | [[ڪراچي]]، [[ٺٽو]]، [[حيدرآباد]]، [[مورو]] | سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] | [[ڪوٽڙي]]، [[دادو]]، [[شڪارپور]] | سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] | [[ڪراچي]] ۽ اولهندي سنڌ | ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن | قومي شاهراهه |- | [[ايم-9 موٽر وي]] | [[ڪراچي]]–[[حيدرآباد]] | ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو | موٽر وي |} </div> <ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست === سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ [[شاهراهه فيصل]]، [[ايم اي جناح روڊ]]، [[شاهراهه پاڪستان]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن. حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن. === شهري عوامي آمدورفت === سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/ |title=Sindh Mass Transit Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ پيپلز بس سروس]] ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/sindh-peoples-intra-district-project |title=Sindh People's Intra District Project |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== پيپلز بس سروس ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو''' |- style="background:#FFCDD2;" ! سروس ! بسون ! رستا ! روٽ جي مجموعي ڊگھائي |- | ريڊ پيپلز بس | 210 | 10 | 211 ڪلوميٽر |- | پنڪ بس | 28 | 2 | 67 ڪلوميٽر |- | اليڪٽرڪ بس | 40 | 3 | 84 ڪلوميٽر |- style="background:#EF9A9A;font-weight:bold;" ! مجموعي ! 243 ! 14 ! 362 ڪلوميٽر |} <ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === بس ريپڊ ٽرانزٽ === [[ڪراچي]] ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. [[عبدالستار ايڌي لائين|اورنج لائين]] اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/brt-abdul-sattar-edhi-line-orange-line |title=BRT Abdul Sattar Edhi Line (Orange Line) |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين]] تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/karachi-bus-rapid-transit-brt |title=Karachi Bus Rapid Transit — Red Line |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/news/launch-of-new-ev-5-bus-service-operation-dha-city-near-by-goths-towards-down-town |title=Launch of New EV-5 Bus Service Operation |publisher=Sindh Mass Transit Authority |date=23 May 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا === سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! سطح ! بنيادي ذميواري |- | [[سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو]] | صوبائي | ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي |- | [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] | صوبائي | بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام |- | [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] | وفاقي | قومي شاهراهون ۽ موٽر وي |- | [[پاڪستان ريلوي]] | وفاقي | مسافر ۽ مال بردار ريلوي |- | [[پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي]] | وفاقي | سول هوائي اڏن جو انتظام |} === ريلوي نظام === {{Main|سنڌ ۾ ريلوي}} سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. [[ڪراچي]] پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[روهڙي]] اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي. پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون === [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karachi_Cantonment_railway_station |title=Karachi Cantonment railway station |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون''' |- style="background:#D7CCC8;" ! اسٽيشن ! شهر / ضلعو ! اهميت |- | [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو |- | [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | وڏو مسافر ريلوي مرڪز |- | [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | شهري ۽ مين لائين رابطو |- | [[لانڍي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪوٽڙي]] | اهم تاريخي جنڪشن |- | [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[حيدرآباد]] | وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز |- | [[ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن]] | [[ٽنڊو آدم]] | وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت |- | [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]] | [[نوابشاهه]] | شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن |- | [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]] | [[خيرپور]] | اتر سنڌ جي مين لائين تي |- | [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[روهڙي]] | اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر ريلوي اسٽيشن]] | [[سکر]] | سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت |} === سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون === سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون. سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ [[گرين لائين ايڪسپريس]]، [[ڪراچي ايڪسپريس]]، [[ڪراڪرم ايڪسپريس]]، [[تيزگام]]، [[شاهه حسين ايڪسپريس]]، [[علامه اقبال ايڪسپريس]]، [[پاڪ بزنس ايڪسپريس]] ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PlanJourney.aspx |title=Plan Your Journey |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> === مال جي ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Pakistan Railways Freight and Containerized Traffic Notices |publisher=Pakistan Railways |date=15 July 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pqa.gov.pk/Content/Media/daily-shipping-and-cargo-handling-reports/dailyShippingCargoStat_14-MAR-2026-83d05363512c4e13b714052a322d9447.PDF |title=Daily Shipping and Cargo Statement |publisher=Port Qasim Authority |date=14 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام [[سنڌ پيپلز بس سروس]]، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي. === نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن. بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون. {{clear}} ===هوائي آمدورفت=== [[File:PK Karachi Airport asv2020-01.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.]] سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]] آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ '''او پي ڪي سي''' درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — AIRAC Amendment 02/26 |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه [[سکر هوائي اڏو]] اتر سنڌ ۽ [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — Moenjodaro Airport Updates |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا اهم هوائي اڏا=== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا''' |- style="background:#DDEBFA;" ! هوائي اڏو ! شهر / ضلعو ! آءِ سي اي او ڪوڊ ! بنيادي حيثيت |- | [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] | [[ڪراچي]] | او پي ڪي سي | بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو |- | [[سکر هوائي اڏو]] | [[سکر]] | او پي ايس ڪي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | او پي ايم جي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[نوابشاهه هوائي اڏو]] | [[نوابشاهه]] | او پي اين ايڇ | هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ |} </div> <ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> <small>'''نوٽ:''' هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.</small> ===سنڌ جون ايئرلائين خدمتون=== سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. [[ڪراچي]] مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون. ان ڪري ''سنڌ جون ايئرلائينز'' جي بدران '''سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون''' وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت. ===سامونڊي ۽ آبي آمدورفت=== [[File:PortQasimKarachi.svg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Mangroves port Qasim.jpg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جي ڀرپاسي ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.]] سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد [[عربي سمنڊ]]، [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو. [[ڪراچي بندرگاهه]] جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس=== [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] ڪياماڙي ۽ [[منهوڙو]] جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ '''عارفه ڪريم''' جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي '''سرخاب-II''' سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/NewsLetters/FINAL%20PDF%20KPT%20Newsletter%2030-07-2024_c_a26d.pdf |title=KPT Ferry Boat Arfa Karim Recommissioned |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/CMEEII_1107240001_k_2fa2.pdf |title=Hiring of Routine Boats for Port Department |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا=== [[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن. سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي. ===بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري=== سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي. ===گاڏين جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام [[سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ]] ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhMotorTax">{{cite web |url=https://www.excise.gos.pk/taxes/motor-vehicle-tax/ |title=Motor Vehicle Tax |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhMotorTax"/> سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://taxportal.excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.<ref name="SindhMotorTax"/> ====گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C6BC0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! خدمت ! بنيادي ڪم |- | آن لائين گاڏي تصديق | رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ |- | سي اين آءِ سي ذريعي تصديق | مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق |- | ڪئڪ پي (فوري ادائيگي) | موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي |- | نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر | رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو |- | نمبر پليٽ جي جانچ | سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت |- | چالان ٻيهر ڇپائڻ | ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ |} <ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون=== سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Two Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Four Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ '''سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن''' کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان '''ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن''' آهي. ===ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي=== سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً '''67 ارب رپيا''' رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.<ref name="SindhBudgetTransport2025">{{cite web |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |title=Sindh Citizens’ Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |page=24 |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع'''<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> |- style="background:#D6EEEA;" ! پروگرام ! مختص رقم |- | ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ | '''67.0 ارب رپيا''' |- | ترقياتي خرچ | 59.7 ارب رپيا |- | سروس ڊليوري | 7.28 ارب رپيا |- | ٽرانسپورٽ سبسڊي | 3 ارب رپيا |- | 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي | 300 ملين رپيا |- | سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس | 175 ملين رپيا |- | موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام | 15.4 ملين رپيا |} </div> ===آمدورفت ۽ ماحول=== سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي. 2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> ===آمدورفت جو علائقائي ڍانچو=== سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. [[ڪراچي]] سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ [[حيدرآباد]] ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ [[روهڙي]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ [[سکر]] اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته [[ڪوٽڙي]] ۽ [[ڄامشورو]] سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز''' |- style="background:#ECEFF1;" ! مرڪز ! اهم ذريعا ! بنيادي ڪردار |- | [[ڪراچي]] | بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس | قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي |- | [[حيدرآباد]] | ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس | ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن |- | [[روهڙي]] | ريلوي، قومي شاهراهه | قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر]] | ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه | اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي]] | ريلوي، شاهراهه، پل | سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو |- | [[پورٽ قاسم]] | سامونڊي جهاز، ريل، روڊ | صنعتي ۽ مال برداري مرڪز |} </div> {{clear}} ==سياحت== {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|270px|[[موئن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|270px|[[رني ڪوٽ قلعو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.]] سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh — The Cradle of Civilizations |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: [[موئن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.<ref name="STDCSindh">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===عالمي ورثو=== سنڌ جا ٻه ماڳ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن مان [[موئن جو دڙو]] ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[مڪلي جو قبرستان]] [[ٺٽو]] ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6D4C41;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! ضلعو ! دور / نوعيت ! عالمي ورثي ۾ شموليت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه | 1980ع |- | [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]] | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | 14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير | 1981ع |} <ref name="UNESCOMohenjo"/><ref name="UNESCOMakli"/> ===آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ=== سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. [[موئن جو دڙو]] ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]]، [[آمري]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[ڀنڀور]] ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا. [[ڀنڀور]] سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ ''پورٽ آف ڀنڀور'' جي نالي سان شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8D6E63;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو]] | قديم شهر | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[مڪلي جو قبرستان]] | [[ٺٽو]] | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[ڀنڀور]] | [[ٺٽو ضلعو]] | آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[رني ڪوٽ قلعو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | قلعو | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | [[خيرپور ضلعو]] | قلعو | تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ |- | [[عمرڪوٽ قلعو]] | [[عمرڪوٽ]] | قلعو | تاريخي ماڳ |- | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | [[ٿرپارڪر]] | قلعو | ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو |- | [[چوڪنڊي قبرستان]] | [[ڪراچي]] | تاريخي پٿري قبرون | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[فيض محل]] | [[خيرپور]] | محل | ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو |- | [[موهٽا محل]] | [[ڪراچي]] | محل / ميوزيم | ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو |- | [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] | [[ڪراچي]] | تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم | قومي تاريخ سان لاڳاپيل |} </div> <ref name="STDCSindh"/> ===قلعا ۽ شاهي محل=== [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|270px|[[فيض محل]]، [[خيرپور]]؛ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. [[رني ڪوٽ قلعو]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. [[عمرڪوٽ قلعو]] سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي. [[فيض محل]] خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ [[موهٽا محل]] ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCSindh"/> ===ميوزيم=== سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. [[سنڌ ميوزيم]] حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته [[موئن جو دڙو ميوزيم]] ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[موهٽا محل ميوزيم]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي. ===قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت=== [[File:Gorakh Hill Station.jpg|thumb|270px|[[گورک هل اسٽيشن]]، [[کيرٿر جبل]]؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جو قدرتي منظرنامو [[عربي سمنڊ]] جي ساحل، [[سنڌو درياهه]]، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[کيرٿر جبل]] تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. [[ڪارونجهر جبل]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.<ref name="STDCSindh"/> [[ڪينجهر ڍنڍ]] سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/hotels/keenjhar-lake-resort/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٿر ۽ نگرپارڪر=== [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن. [[نگرپارڪر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر جبل]]، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ''ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ'' کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ آبي سياحت=== سنڌ ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism — Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سامونڊي سياحت ۽ ساحل=== [[File:Clifton Beach Karachi.jpg|thumb|270px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي ڏاکڻي سرحد [[عربي سمنڊ]] سان لڳي ٿي ۽ [[ڪراچي]] صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]، [[هاڪس بي]]، [[سينڊزپٽ]]، [[فرينچ بيچ]]، [[پيراڊائز پوائنٽ]] ۽ [[منهوڙو]] شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ====سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0277BD;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E1F5FE;" ! سامونڊي ڪنارو / ماڳ ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] | [[ڪراچي]] | شهري ساحل ۽ عوامي تفريح |- | [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] | [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] | سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون |- | [[هاڪس بي]] | [[ڪراچي]] | سامونڊي ساحل ۽ هٽس |- | [[سينڊزپٽ]] | [[ڪراچي]] | ريتيلو ساحل |- | [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]] | [[ڪراچي]] | ساحلي تفريح |- | [[پيراڊائز پوائنٽ]] | [[ڪراچي]] | پٿريلو سامونڊي ڪنارو |- | [[منهوڙو]] | [[ڪراچي]] | ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو |} </div> ===مذهبي سياحت=== سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ۾ [[عبدالله شاهه غازي]]، [[منگهو پير]] ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ''' |- style="background:#F3E5F5;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[لال شهباز قلندر جي درگاهه]] | [[سيوهڻ]] | صوفي درگاهه |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه]] | [[ڀٽ شاهه]] | صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز |- | [[سچل سرمست جي درگاهه]] | [[درازا]] | صوفي درگاهه |- | [[عبدالله شاهه غازي جي درگاهه]] | [[ڪراچي]] | صوفي درگاهه |- | [[منگهو پير]] | [[ڪراچي]] | تاريخي صوفي زيارتگاهه |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد |- | [[مسجد منزلگاهه]] | [[سکر]] | تاريخي مسجد |- | [[ساڌ ٻيلو]] | [[سکر]] | هندو مذهبي ماڳ |- | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[نگرپارڪر]] | تاريخي جين مذهبي ورثو |- | [[هنگلاج ماتا مندر]] | بلوچستان | '''سنڌ کان ٻاهر'''؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي |} </div> ===ثقافتي سياحت=== [[File:Frere Hall Karachi Pakistan 01.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]]، [[ڪراچي]]؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.]] [[File:Frere Hall & Library Karachi.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]] ۽ ان جا باغ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ٺٽو]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[سيوهڻ]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ [[نگرپارڪر]] جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[حيدرآباد]] ۾ [[مکي هائوس ميوزيم]]، [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، [[خيرپور]] ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[هندو جيمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/heritage-buildings/ |title=Heritage Buildings |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم=== [[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb|270px|[[مکي هائوس ميوزيم]]، [[حيدرآباد]]؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.]] سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ [[موئن جو دڙو ميوزيم]]، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-category/museum/ |title=Museums |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. ===ڪراچي ۾ شهري سياحت=== [[File:Mazar View at night.JPG|thumb|270px|رات جي وقت [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]]؛ [[محمد علي جناح]] جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.]] [[File:MohattaPalace.jpg|thumb|270px|[[موهٽا محل]]، [[ڪراچي]]؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.]] [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. [[مزار قائد]]، [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[وزير مينشن]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] ۽ [[چوڪنڊي قبرستان]] شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> شهر جي تفريحي سياحت ۾ [[ڪراچي زو]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[باغ ابن قاسم]] ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن. ===تفريحي ماڳ=== سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪارونجهر جبل]] ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00838F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E0F7FA;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[باغ ابن قاسم]] | [[ڪراچي]] | شهري باغ / سامونڊي تفريح |- | [[ڪراچي زو]] | [[ڪراچي]] | زولاجيڪل باغ |- | [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]] | [[ڪراچي]] | شهري تفريح |- | [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] | [[ڪراچي]] | پارڪ |- | [[ڪينجهر ڍنڍ]] | [[ٺٽو ضلعو]] | ڍنڍ / آبي تفريح |- | [[گورک هل اسٽيشن]] | [[دادو ضلعو]] | جابلو تفريح |- | [[ڪارونجهر جبل]] | [[نگرپارڪر]] | قدرتي ۽ ثقافتي سياحت |- | بکر ڍنڍ | [[سانگهڙ ضلعو]] | ڍنڍ / ريزارٽ |} </div> ===سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش=== [[File:Keenjhar Lake STDC resort.JPG|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img2.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img4.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي. اداري جي موجوده فهرست ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]] تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، [[لاڙڪاڻو]] ۾ سمبارا اِن، [[سيوهڻ]] ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، [[نگرپارڪر]] ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[مٺي]] ۾ مارئي ريسٽ هائوس، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ موٽل ۽ [[حيدرآباد]] ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.<ref name="STDCResorts">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/resorts/ |title=Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس''' |- style="background:#E8F5E9;" ! نالو ! هنڌ ! قسم / سياحتي تعلق |- | ڪينجهر ليڪ ريزارٽ | [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو]] | ڍنڍ ڪناري ريزارٽ |- | سمبارا اِن | [[لاڙڪاڻو]] | هوٽل / تاريخي سياحت |- | لال شهباز ريسٽ هائوس | [[سيوهڻ]] | مذهبي ۽ تاريخي سياحت |- | روپلو ڪولهي ريزارٽ | [[نگرپارڪر]] | ڪارونجهر / ٿر سياحت |- | مارئي ريسٽ هائوس | [[مٺي]] | ٿر سياحت |- | ڳڙهي خدا بخش موٽل | [[ڳڙهي خدا بخش]] | تاريخي / سياسي سياحت |- | هيريٽيج گيسٽ هائوس | [[حيدرآباد]] | ثقافتي ۽ شهري سياحت |} </div> <ref name="STDCResorts"/> ===هوٽلون ۽ مهمان نوازي=== سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.<ref name="STDCHotels">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/pakistan-hotels/ |title=Pakistan Hotels — Sindh Province |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.<ref name="STDCHotels"/> {{clear}} ===ٿر ۾ سياحت=== [[File:Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.]] [[File:A view of Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. [[مٺي]] علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته [[نگرپارڪر]] قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.<ref name="STDCResorts"/> سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ''ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري'' شامل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> ===سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا=== سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ [[موئن جو دڙو]]، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations"/> اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون''' |- style="background:#ECEFF1;" ! سياحتي پروگرام ! بنيادي علائقو / موضوع |- | موئن جو دڙو ٽرين سفاري | [[موئن جو دڙو]] ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو |- | ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري | [[ٿر ريگستان]] ۽ مقامي ثقافت |- | سکر ٽرين سفاري | [[سکر]] ۽ اتر سنڌ |} </div> <ref name="STDCDestinations"/> ===جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت=== سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته [[ٿر ريگستان]] ۽ [[ڪارونجهر جبل]] صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا. سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي. ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي. ===کيرٿر ۽ جابلو سياحت=== [[File:Kirthar National Park.jpg|thumb|270px|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]]؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.]] [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ [[رني ڪوٽ قلعو]] جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي. هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي. ===شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا=== سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ ''شڪارگاهون'' طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو. ===ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون=== سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[درازا]] ۾ [[سچل سرمست]] جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جو انتظام=== سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> 2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/about/ |title=About Us |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-list/ |title=Heritage and Archaeological Sites of Sindh |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.<ref name="PDMISindh">{{cite web |url=https://pdmi.sindhculture.gov.pk/ |title=Planning, Development, Monitoring & Implementation Cell |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.<ref name="PDMISindh"/> آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/ |title=Exploration & Excavation Branch Sindh |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جي علائقائي ورڇ=== سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. [[ڪراچي]] ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ [[ٺٽو]] ۽ [[سجاول]] عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ [[ڄامشورو]] ۽ [[دادو]] رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ [[لاڙڪاڻو]] موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ [[خيرپور]] ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ [[سکر]] سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته [[ٿرپارڪر]] ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! علائقو ! اهم سياحتي نوعيت ! چونڊ ماڳ |- | [[ڪراچي]] | ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي | مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو |- | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت | مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر |- | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت | رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري |- | [[دادو ضلعو|دادو]] | جابلو ۽ قدرتي سياحت | گورک هل، کيرٿر |- | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | آثارِ قديمه ۽ تاريخ | موئن جو دڙو |- | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو | فيض محل، ڪوٽ ڏيجي |- | [[سکر ضلعو|سکر]] | درياهي، تاريخي ۽ مذهبي | لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر |- | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي | ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي |} </div> ===سياحت ۽ ورثي جو تحفظ=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي [[مڪلي]] ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا. {{clear}} ==رانديون== {{Main|سنڌ ۾ رانديون}} [[File:National Stadium, Karachi playing field.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] جو راند جو ميدان.]] سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته [[فٽ بال]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[باڪسنگ]]، [[والي بال]]، [[سنوڪر]]، [[اسڪواش]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]]، [[ٽيبل ٽينس]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽينس]]، [[جوڊو]]، [[ڪراٽي]]، [[تائيڪوانڊو]] ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ [[ملهه]] کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-department |title=Sports Department |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪرڪيٽ=== {{Main|سنڌ ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.]] ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ [[ڪراچي]] پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو [[نياز اسٽيڊيم]] پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/ |title=Pakistan Cricket Board |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون [[قائداعظم ٽرافي]] ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ ''سنڌ اي'' ۽ ''سنڌ بي'' نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/tournament-reports.php?action=tournament_matches&tournament_id=52 |title=Quaid-e-Azam Trophy 1959/60 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-197778/tournament/167.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 1977/78 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان [[ڪراچي]] جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، [[حيدرآباد]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/quaid-e-azam-trophy-to-commence-from-26-october.html |title=Quaid-e-Azam Trophy to commence from 26 October |date=22 October 2024 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-202526/points-table/1426.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025/26 — Points Table |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ [[جاويد ميانداد]]، [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[موين خان]]، [[سرفراز احمد]] ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن. ===فٽ بال=== {{Main|سنڌ ۾ فٽ بال}} سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت [[ڪراچي]]، خاص طور [[لياري]] سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن ''مني برازيل'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.pk/node/2069451/pakistan |title=In Pakistan’s ‘Mini Brazil,’ football fever runs late into the night during Ramadan |publisher=Arab News Pakistan |date=25 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> لياري جو [[ڪڪري گرائونڊ]] علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2422701/lyaris-newly-renovated-kakri-ground-ready-to-host-games |title=Lyari's newly renovated Kakri Ground ready to host games |publisher=The Express Tribune |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ===باڪسنگ=== [[لياري]] سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP">{{cite web |url=https://www.app.com.pk/national/over-4000-athletes-to-participate-in-18th-edition-of-sindh-games-to-be-started-from-feb-23-sports-minister/ |title=Over 4000 Athletes to participate in 18th edition of Sindh Games |date=21 February 2024 |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===هاڪي=== [[File:Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ڪڪري گرائونڊ]]، [[لياري]]، [[ڪراچي]]؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.]] [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]] سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ۾ واقع [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو اڳ ''هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم'' جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ ''هاڪي اڪيڊمي نيپا'' ۽ ''عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ'' صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===ملهه=== {{Main|ملهه}} [[File:Malakhro Sindhi Culture Game.jpg|thumb|270px|سنڌ جي روايتي راند [[ملهه]] جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.]] [[ملهه]] سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي. ===والي بال=== [[والي بال]] سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي. ===سنوڪر=== [[سنوڪر]] ۽ [[بليئرڊس]] سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي. ===ٻيون رانديون=== سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن. ===سنڌ گيمز=== {{Main|سنڌ گيمز}} سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي. 18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين [[ڪراچي]] ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان '''4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر''' حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP"/><ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/22-02-2024/18th-sindh-games-to-commence-in-karachi-from-friday |title=18th edition of Sindh Games to begin in Karachi |date=22 February 2024 |publisher=Radio Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع''' |- style="background:#D9EAF7;" ! نمبر ! ڊويزن ! اهم مرڪز |- | 1 | [[ڪراچي ڊويزن]] | [[ڪراچي]] |- | 2 | [[حيدرآباد ڊويزن]] | [[حيدرآباد]] |- | 3 | [[سکر ڊويزن]] | [[سکر]] |- | 4 | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | 5 | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | [[ميرپورخاص]] |- | 6 | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | [[نوابشاهه]] |} </div> <ref name="SindhGames2024APP"/> ===سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست=== [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.]] [[File:Pakistan national football team lineup, 1966.jpg|thumb|270px|[[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، [[ڪراچي]]؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.]] سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جڏهن ته [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص]]، [[نوابشاهه]]، [[خيرپور]]، [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]]، [[دادو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ '''239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون''' موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ====اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم''' |- style="background:#BBDEFB;" ! اسٽيڊيم / ميدان ! شهر ! مکيه راند ! اهميت |- | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] | [[ڪراچي]] | ڪرڪيٽ | بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | [[نياز اسٽيڊيم]] | [[حيدرآباد]] | ڪرڪيٽ | تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان |- | [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] | [[ڪراچي]] | هاڪي | قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي |- | [[پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس]] | [[ڪراچي]] | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت |- | [[ڪڪري گرائونڊ]] | [[لياري]]، ڪراچي | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز |- | يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ |- | ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم | ڪراچي | ڪرڪيٽ | فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[دادو]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[سکر]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ | [[شڪارپور]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ | [[لاڙڪاڻو]] | ڪرڪيٽ | علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |} ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس '''سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد''' ۽ '''اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال''' هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل '''102 ترقياتي اسڪيمون''' مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ '''120 اسڪيمون''' تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور '''3,541.323 ملين رپيا''' خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====راندين جي ڍانچي ۾ ترقي==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون''' |- style="background:#B2DFDB;" ! مالي سال ! مڪمل ٿيل سهولتون ! خرچ (ملين رپيا) |- | 2018–19ع | 16 | 923.801 |- | 2019–20ع | 0 | — |- | 2020–21ع | 11 | 790.754 |- | 2021–22ع | 20 | 936.375 |- | 2022–23ع | 0 | — |- | 2023–24ع | 15 | 890.393 |- style="background:#00695C;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 62 | 3,541.323 |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===عورتن جون رانديون=== سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، [[جيڪب آباد]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، [[گهوٽڪي]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> 2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ [[لياري]] ۾ عورتن لاءِ '''سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ''' منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ ''پنڪ گيمز'' جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Assembly Questions |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون=== سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[سکر ڊويزن|سکر]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون. ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Domestic%20Tournaments%20schedule%202023-24.pdf |title=Domestic Tournaments Schedule 2023–24 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ '''ڪراچي ريجن بليوز''' اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Schedule-QeAT-2025-26.pdf |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025–26 Schedule |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي رانديگرن جي فهرست=== سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[جاويد ميانداد]]، [[موين خان]] ۽ [[سرفراز احمد]] جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي. صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ '''59 رانديگر''' هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====چونڊ مشهور رانديگر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر''' |- style="background:#E1BEE7;" ! رانديگر ! راند ! لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر ! نمايان حيثيت |- | [[حنيف محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[مشتاق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[صادق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[جاويد ميانداد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[معين خان]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان |- | [[سرفراز احمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[محمد آصف (سنوڪر رانديگر)|محمد آصف]] | سنوڪر | ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي | عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر |} ===اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون=== سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان ''سنڌ ڪاليج گيمز'' پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا. 2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://urdu.app.com.pk/urdu/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%BE-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D9%85%D8%B2%D8%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%84%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%B9-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%8C%D9%85/ |title=Sindh College Games |publisher=Associated Press of Pakistan |date=28 January 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Sports and Youth Affairs — Questions and Answers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري=== سنڌ حڪومت [[ملهه]] سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو=== سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي '''20 راندين جا ترقياتي منصوبا''' تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت '''2,040.992 ملين رپيا''' هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا''' |- style="background:#FFCDD2;" ! ضلعو ! راند / سهولت ! منصوبن جو انگ ! تخميني لاڳت (ملين رپيا) |- | ڪراچي ڏکڻ | فٽ بال | 3 | 100.000 |- | ڪراچي وچ | ڪرڪيٽ | 2 | 142.699 |- | ڪراچي وچ | فٽ بال | 2 | 311.697 |- | ملير | ڪرڪيٽ | 1 | 100.000 |- | ملير | انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس | 1 | 101.629 |- | ملير | ايٿليٽڪ ٽريڪ | 1 | 191.103 |- | ملير | فٽ بال | 2 | 96.698 |- | ڪراچي اوڀر | ڪرڪيٽ گرائونڊ | 1 | 45.000 |- | ڪراچي اوڀر | اسڪائوٽنگ سينٽر | 1 | 99.918 |- | ڪراچي اوڀر | رانديگرن جي هاسٽل | 1 | 200.000 |- | ڪياماڙي | فٽ بال | 1 | 205.539 |- | ڪورنگي | گهڻ-مقصدي هال | 1 | 153.996 |- | ڪورنگي | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 1 | 97.780 |- | ڪراچي اولهه | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 2 | 194.933 |- style="background:#C62828;color:white;font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 20 | 2,040.992 |} <ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Development of Sports Infrastructure |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي انتظامي جوڙجڪ=== سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون. سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#283593;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع''' |- style="background:#C5CAE9;" ! ضلعو ! سهولتن جو انگ ! ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]] | 46 | 19.2٪ |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ڪراچي وچ ضلعو|وچ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 24 | 10.0٪ |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]] | 17 | 7.1٪ |- style="background:#283593;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 239 | 100٪ |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ==سنڌ جا کاڌا== [[File:Sindhi Biryani.JPG|thumb|270px|[[سنڌي برياني]]؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.]] [[File:SINDHI KUNEH JA BHEE.jpg|thumb|270px|[[بيهه]] مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.]] '''سنڌي کاڌا''' سنڌ جي جاگرافي، [[سنڌو درياهه]]، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—[[لاڙ]]، [[وچولو]]، [[سرو]]، [[ٿر]]، [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۽ [[ڪراچي]]—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور '''سائي ڀاڄي''' دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.<ref name="DawnSindhiFood">{{cite news |last=Jillani |first=Maryam |title=Sindhi food: A vibrant cuisine hidden from the Pakistani and Indian public |url=https://www.dawn.com/news/1473441 |work=Dawn |date=3 April 2019 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب [[ڪنڊي (وڻ)|ڪنڊي]] جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.<ref name="SindhCultureFood">{{cite web |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/12 |title=وجود وڃائيندڙ وڻ |website=e-Library of Culture Department |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=25 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== [[File:Sindhi Sai Bhaji.JPG|thumb|270px|'''سائي ڀاڄي'''؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.]] [[File:Sindhi Sai Bhaji During Cooking.JPG|thumb|270px|روايتي سنڌي '''سائي ڀاڄي''' پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.]] سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ '''سائي ڀاڄي''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DawnSindhiFood"/> '''دال پڪوان''' ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ '''ڪوڪي''' ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. '''لولو''' يا مٺي ماني، '''ڀُڳا چانور'''، '''سنڌي ڪڙهي'''، '''ٽِڪڙ'''، '''ڍوڍو''' ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #BF360C;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا''' |- ! style="background:#FFCCBC;" | کاڌو ! style="background:#FFCCBC;" | بنيادي جزا ! style="background:#FFCCBC;" | قسم ! style="background:#FFCCBC;" | روايتي استعمال |- | '''سائي ڀاڄي''' | دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون | ڀاڄي / دال | منجهند يا رات جو کاڌو |- | '''دال پڪوان''' | دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان | ناشتو / مکيه طعام | خاص طور ناشتو |- | '''ڪوڪي''' | ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا | ماني | ناشتو يا ٻين طعامن سان |- | '''ڀُڳا چانور''' | چانور، بصر ۽ مصالحا | چانورن جو طعام | دال يا ڀاڄيءَ سان |- | '''سنڌي ڪڙهي''' | بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ | ٻوڙ | چانورن سان |- | '''جوئر جو ڍوڍو''' | جوئر جو اٽو | روايتي ماني | ڳوٺاڻن علائقن ۾ |- | '''پلو مڇي''' | پلو ۽ مصالحا | مڇي | موسمي ۽ خاص طعام |- | '''پلو چانور''' | پلو، چانور ۽ مصالحا | مڇي / چانور | خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾ |} ===سنڌ جون مٺايون=== سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. '''لولو''' سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته '''ڪُٽي'''، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/> [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿر]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.<ref name="SindhCultureFood"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #AD1457;" |+ style="background:#AD1457; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ''' |- ! style="background:#F8BBD0;" | نالو ! style="background:#F8BBD0;" | بنيادي جزا ! style="background:#F8BBD0;" | نوعيت |- | لولو | اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ | مٺي ماني |- | ڪُٽي | ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ | گهريلو مٺاڻ |- | سيرو | سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ | حلوو |- | کيرڻي | کير، چانور ۽ کنڊ | کير وارو مٺاڻ |- | سنڱرين جو مٺاڻ | پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه | مقامي روايتي خوراڪ |} ===سنڌ جا مشروب=== سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ '''لَسي'''، '''ڇاڇ'''، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي. '''ٿاڌل''' پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #0277BD;" |+ style="background:#0277BD; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا روايتي مشروب''' |- ! style="background:#B3E5FC;" | مشروب ! style="background:#B3E5FC;" | بنياد ! style="background:#B3E5FC;" | عام استعمال |- | لسي | ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ | اونهارو ۽ کاڌي سان |- | ڇاڇ | ڏهي ۽ پاڻي | روزاني استعمال |- | ٿاڌل | ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ | اونهارو ۽ خاص موقعا |- | کير | کير | روزاني استعمال |- | شربت | پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا | اونهارو ۽ مهمانيون |} ===سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== [[File:Tenualosa illisha.jpg|thumb|270px|[[پلو (مڇي)|پلو]] (''Tenualosa ilisha'')؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.]] [[File:Sindhi Fish Curry.JPG|thumb|270px|'''سنڌي مڇيءَ جي ڪَري'''؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.]] '''[[پلو (مڇي)|پلو]]''' سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو ''[[Tenualosa ilisha]]'' آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو '''پلو/پلا''' درج ٿيل آهي.<ref name="FAOHilsa">{{cite book |title=FAO Species Catalogue: Clupeoid Fishes of the World |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=https://www.fao.org/4/ac482e/ac482e30.pdf |access-date=25 August 2026}}</ref> پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، [[جهولي لال]]/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/><ref name="DawnPalla">{{cite news |title=The palla, the shrine, the catch and the cook |url=https://www.dawn.com/news/1204243 |work=Dawn |date=31 August 2015 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي '''تريل پلو''' ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. '''پلو پلاءُ''' ۽ '''پلو چانور''' مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="DawnPalla"/><ref name="DawnPallaCulture">{{cite news |title=Society: Love, Lore and Livelihood |url=https://www.dawn.com/news/1710714 |work=Dawn |date=18 September 2022 |access-date=25 August 2026}}</ref> پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnPalla"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | طعام ! style="background:#B2DFDB;" | تياريءَ جو بنيادي طريقو ! style="background:#B2DFDB;" | خاصيت |- | '''تريل پلو''' | مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ | سڀ کان عام طريقن مان هڪ |- | '''پلو پلاءُ''' | پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ | روايتي چانورن وارو طعام |- | '''پلو چانور''' | تريل يا پڪل پلو چانورن سان | سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام |- | '''پلي جو ٻوڙ''' | پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا | ٻوڙ واري صورت |- | '''سيڪيل پلو''' | ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ | روايتي پچائڻ جو طريقو |- | '''ٻاڦيل پلو''' | مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ | مڇيءَ جي روايتي تياري |- | '''پلي جا آنا''' | ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ | موسمي لذت |} ==نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== سنڌ ۾ [[ذريعا ابلاغ|ذريعن ابلاغ]] ۽ [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ٽيليويزن=== [[File:PTV Inauguration 1964.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو [[ڪراچي]] مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.]] [[File:PTV logo 1964-1972.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.]] [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.<ref name="PTVKarachi">{{cite web |url=https://www.ptv.com.pk/ptvcorporate/introduction |title=Introduction – PTV Karachi |publisher=Pakistan Television Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ [[ڪي ٽي اين نيوز]]، [[مهران ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي نيوز]]، [[ڌرتي ٽي وي]] ۽ [[آواز ٽي وي]] سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/assets/uploads/tam/TAM_Tariff_Medialogic.pdf |title=Television Audience Measurement Tariff and Channel List |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/faqstv/ |title=Frequently Asked Questions – Satellite Television |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ريڊيو=== [[File:Radio Pakistan - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ريڊيو پاڪستان]] جي تاريخي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.<ref name="PBCStationsHistory">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/programmes |title=Programmes – PBC Stations |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن.<ref name="PBCLiveSindh">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/live-streaming |title=Live Streaming |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا. ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/fm-station |title=FM Station |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/chronology-of-pbc |title=Chronology of PBC |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ====ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #6A1B9A;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز'''<ref name="PBCStationsHistory"/><ref name="PBCLiveSindh"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | مرڪز ! style="background:#E1BEE7;" | قيام ! style="background:#E1BEE7;" | موجوده اهم نشرياتي خدمت |- | [[ڪراچي]] | 31 جولاءِ 1948ع | ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز |- | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 17 آگسٽ 1955ع | ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز |- | [[خيرپور]] | 21 مارچ 1983ع | ايف ايم 101 |- | [[لاڙڪاڻو]] | 24 سيپٽمبر 1995ع | ايف ايم 101 |- | [[مٺي]] | 19 سيپٽمبر 2005ع | ايف ايم 101 |- | [[ڀٽ شاهه]] | 13 ڊسمبر 2008ع | ايف ايم 101.4 |} ===اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا=== سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي. ===ٽيلي ڪميونيڪيشن=== سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن. [[يونيورسل سروس فنڊ]] جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.usf.org.pk/storage/publications/1637424408-usfpdf.pdf |title=Digital Connectivity Bulletin |publisher=Universal Service Fund |access-date=25 August 2026}}</ref> ===موبائل فون ۽ انٽرنيٽ=== [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PSLM201920ICT">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/PSLM_2019_20_District_Level.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2019–20, District Level |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2021 |access-date=25 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PSLM201920ICT"/> ====ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00838F;" |+ style="background:#00838F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20'''<ref name="PSLM201920ICT"/> |- ! style="background:#B2EBF2;" | اشارو ! style="background:#B2EBF2;" | سنڌ ! style="background:#B2EBF2;" | پاڪستان |- | 10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''49٪''' | 45٪ |- | مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''67٪''' | 65٪ |- | عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''29٪''' | 25٪ |- | 10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال | '''22٪''' | 19٪ |- | مردن جو انٽرنيٽ استعمال | '''27٪''' | 24٪ |- | عورتن جو انٽرنيٽ استعمال | '''16٪''' | 14٪ |} ===شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست=== سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Finding_Report_of_PSLM_District_Level_Survey_2019-20.pdf |title=Key Findings Report, PSLM District Level Survey 2019–20 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026}}</ref> ===اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن=== [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي.<ref name="PEMRAAbout">{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جا [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[سکر]] ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/ |title=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|آءِ پي ٽي وي]]، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/regulations/ |title=Regulations |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت=== سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي. == مشهور شخصيتون == سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي. === سياستدانن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! شخصيت ! دور / حيثيت ! نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[محمد علي جناح]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1876–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني پاڪستان؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1928–1979 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بينظير ڀٽو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953–2007 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[جي. ايم. سيد]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1904–1995 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الله بخش سومرو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1900–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ [[اتحاد پارٽي (سنڌ)|اتحاد پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[سر عبدالله هارون]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1872–1942 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سر غلام حسين هدايت الله]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1879–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر |- | style="background:#CFE2F3;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ايوب کهڙو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1901–1980 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ |- | style="background:#D9EAF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير الاهي بخش]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1890–1975 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان |- | style="background:#CFE2F3;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شيخ عبدالمجيد سنڌي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1889–1978 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ |- | style="background:#D9EAF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1901–1970 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري اڳواڻ؛ [[سنڌ هاري ڪميٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رسول بخش پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1930–2018 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ [[عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[فاضل راهو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1934–1987 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عبدالواحد آريسر]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–2015 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بشير خان قريشي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1959–2012 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد خان جوڻيجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1932–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[غلام مصطفيٰ جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1931–2009 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1933–2021 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ [[سنڌ نيشنل فرنٽ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 19 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مير رسول بخش ٽالپر]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1920–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | گورنر سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 20 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[پير علي محمد راشدي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1905–1987 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ |- | style="background:#D9EAF7;" | 21 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1909–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | پير پاڳارو؛ [[حر تحريڪ]] جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 22 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شاهه احمد نوراني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1926–2003 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومي مذهبي سياستدان؛ [[جمعيت علماءِ پاڪستان]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 23 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الطاف حسين]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني [[متحده قومي موومينٽ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 24 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عظيم احمد طارق]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ |- | style="background:#D9EAF7;" | 25 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[قائم علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1933– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 26 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ميان سومرو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1950– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ |- | style="background:#D9EAF7;" | 27 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[آصف علي زرداري]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1955– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | صدر پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 28 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رضا رباني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1953– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 29 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[شيرين رحمان|شيري رحمان]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1960– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي |- | style="background:#CFE2F3;" | 30 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1988– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير |- | style="background:#D9EAF7;" | 31 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سسئي پليجو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1976– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر |- | style="background:#CFE2F3;" | 32 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[اياز لطيف پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1968– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست سياستدان؛ [[قومي عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 33 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مراد علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1962– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} === مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#674EA7; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس |- style="background:#8E7CC3; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان ڪم / تصنيف |- | style="background:#EADCF8;" | 1 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1727–1788 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامه'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 2 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مير محمد معصوم بکري]] | style="background:#D9EAD3;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ''تاريخ معصومي'' |- | style="background:#EADCF8;" | 3 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير طاهر محمد نسياني]] | style="background:#E2F0D9;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تاريخ طاهري'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 4 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي]] | style="background:#D9EAD3;" | 19هين–20هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم |- | style="background:#EADCF8;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1875–1953 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''قديم سنڌ''؛ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 6 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#EADCF8;" | 7 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[پير حسام الدين راشدي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1911–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#DDD1EA;" | 8 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#D9EAD3;" | 1917–2011 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ ''سنڌ اسٽڊيز'' |- | style="background:#EADCF8;" | 9 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[جي. ايم. سيد]] | style="background:#E2F0D9;" | 1904–1995 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون |- | style="background:#DDD1EA;" | 10 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAD3;" | 1925–2007 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق |- | style="background:#EADCF8;" | 11 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ممتاز حسين پٺاڻ]] | style="background:#E2F0D9;" | 20هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق |- | style="background:#DDD1EA;" | 12 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مبارڪ علي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1941– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم |} === سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر |- style="background:#6AA84F; color:white;" ! نمبر ! نالو ! شعبو ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E2F0D9;" | 1 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[محمد حسين پنهور|ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAF7;" | زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق |- | style="background:#C6E0B4;" | 2 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[پرويز هودڀائي]] | style="background:#CFE2F3;" | نيوڪليائي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ |- | style="background:#E2F0D9;" | 3 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[تسنيم زهرا حسين]] | style="background:#D9EAF7;" | نظرياتي طبعيات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#C6E0B4;" | 4 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[نرگس ماولوالا]] | style="background:#CFE2F3;" | فلڪياتي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم |- | style="background:#E2F0D9;" | 5 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[سليم الزمان صديقي]] | style="background:#D9EAF7;" | نامياتي ڪيميا | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ |} === تعليمي ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#A64D79; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر |- style="background:#C27BA0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان خدمتون |- | style="background:#F4CCCC;" | 1 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[حسن علي آفندي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1830–1895 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو باني |- | style="background:#EAD1DC;" | 2 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1886–1968 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | فلسفي، تعليمي ماهر؛ [[سنڌ يونيورسٽي]] جو وائيس چانسلر |- | style="background:#F4CCCC;" | 3 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[ايلسا قاضي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1884–1967 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم |- | style="background:#EAD1DC;" | 4 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم |- | style="background:#F4CCCC;" | 5 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#E2F0D9;" | 1917–2011 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 6 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#D9EAD3;" | 1918–1999 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير |- | style="background:#F4CCCC;" | 7 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[غلام علي الانا]] | style="background:#E2F0D9;" | 1930–2020 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 8 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[محمد ابراهيم جويو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1915–2017 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت |} === اديبن ۽ شاعرن جي فهرست === سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ادبي ميدان ! نمايان حيثيت / ڪم |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | ''[[شاهه جو رسالو]]''؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[سامي (شاعر)|سامي]]''' | 1743–1850 | ويدانت، شاعري | style="text-align:right;" | ''سامي جا سلوڪ''؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | 15هين–16هين صدي | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 6 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[مرزا قليچ بيگ]]''' | 1853–1929 | ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما |- | style="background:#F3E5F5;" | 7 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]''' | 1875–1953 | تاريخ، لسانيات، نثر | style="text-align:right;" | ''قديم سنڌ''، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#E1BEE7;" | 8 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' | 1885–1954 | افسانو، مضمون، تحقيق | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 9 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[محمد ابراهيم جويو]]''' | 1915–2017 | مضمون، ترجمو، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 10 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[شيخ اياز]]''' | 1923–1997 | شاعري، نثر | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 11 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[نارائڻ شيام]]''' | 1922–1989 | شاعري | style="text-align:right;" | ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو |- | style="background:#E1BEE7;" | 12 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[پوپٽي هيراننداڻي]]''' | 1924–2005 | افسانو، ناول، خودنوشت | style="text-align:right;" | هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب |- | style="background:#F3E5F5;" | 13 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[تنوير عباسي]]''' | 1934–1999 | شاعري، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق |- | style="background:#E1BEE7;" | 14 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[نسيم کرل]]''' | 1939–1978 | مختصر ڪهاڻي | style="text-align:right;" | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 15 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امر جليل]]''' | 1936– | افسانو، ڪالم، ناول | style="text-align:right;" | سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ |- | style="background:#E1BEE7;" | 16 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' | 1940–2016 | افسانو، ڊرامو | style="text-align:right;" | سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 17 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امداد حسيني]]''' | 1940–2022 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر |- | style="background:#E1BEE7;" | 18 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سراج الحق ميمڻ]]''' | 1933–2013 | ناول، صحافت، لسانيات | style="text-align:right;" | ''پڙاڏو سوئي سڏ'' سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#F3E5F5;" | 19 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[آغا سليم]]''' | 1935–2016 | ناول، افسانو، تحقيق | style="text-align:right;" | سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم |- | style="background:#E1BEE7;" | 20 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[حسن درس]]''' | 1966–2011 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ |} <ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library – Literature and Latifiyat |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڳائڻن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C2185B; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون |- style="background:#E91E63; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! صنف ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 1 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | 1954– | صوفي، ڪافي، غزل | style="text-align:right;" | بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز |- | style="background:#F8BBD0;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[مائي ڀاڳي]]''' | 1920–1986 | ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ |- | style="background:#FCE4EC;" | 3 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[جيجي زرينه بلوچ]]''' | 1934–2005 | لوڪ، قومي گيت | style="text-align:right;" | ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن |- | style="background:#F8BBD0;" | 4 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[علڻ فقير]]''' | 1932–2000 | صوفي ۽ لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو |- | style="background:#FCE4EC;" | 5 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[محمد جمن]]''' | 1935–1990 | ڪافي، لوڪ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو |- | style="background:#F8BBD0;" | 6 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[استاد محمد يوسف]]''' | 1940–1997 | ڪافي، ڪلاسيڪي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار |- | style="background:#FCE4EC;" | 7 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[منظور سخيراڻي]]''' | 1959– | لوڪ، جديد سنڌي گيت | style="text-align:right;" | جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز |- | style="background:#F8BBD0;" | 8 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[جلال چانڊيو]]''' | 1944–2001 | لوڪ، يڪتارو | style="text-align:right;" | سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 9 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[صنم ماروي]]''' | 1986– | صوفي، لوڪ | style="text-align:right;" | قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي |- | style="background:#F8BBD0;" | 10 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[شازيه خشڪ]]''' | 1970– | سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ | style="text-align:right;" | پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي |- | style="background:#FCE4EC;" | 11 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[حميرا چنا]]''' | 1966– | غزل، لوڪ، فلمي | style="text-align:right;" | قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ |- | style="background:#F8BBD0;" | 12 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[روبي علي]]''' | معاصر | لوڪ، صوفي | style="text-align:right;" | سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز |} === موسيقارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار |- style="background:#8E24AA; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[استاد منظور علي خان]]''' | سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[استاد محمد جمن]]''' | ڪافي، ساز ۽ راڳ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[غلام حسين ڪليري]]''' | شاهه جو راڳ | style="text-align:right;" | ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن | style="text-align:right;" | ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[الن فقير|علڻ فقير]]''' | لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش |} === اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون |- style="background:#E64A19; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 1 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[وحيد مراد]]''' | 1938–1983 | فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 2 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[مصطفيٰ قريشي]]''' | 1940– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار |- | style="background:#FBE9E7;" | 3 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[محمد علي (اداڪار)|محمد علي]]''' | 1931–2006 | فلم | style="text-align:right;" | حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار |- | style="background:#FFCCBC;" | 4 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[طلعت حسين]]''' | 1940–2024 | ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر | style="text-align:right;" | ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي |- | style="background:#FBE9E7;" | 5 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[عمر شريف]]''' | 1960–2021 | ٿيٽر، مزاح، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو |- | style="background:#FFCCBC;" | 6 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[انور مقصود]]''' | 1935– | ٽيليويزن، ڊراما، طنز | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 7 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[بشريٰ انصاري]]''' | 1956– | اداڪاري، ڳائڻ، مزاح | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت |- | style="background:#FFCCBC;" | 8 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[همايون سعيد]]''' | 1971– | ٽيليويزن، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت |- | style="background:#FBE9E7;" | 9 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[ماهره خان]]''' | 1984– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 10 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[سڪينه سمون]]''' | 1960ع واري ڏهاڪي– | اداڪاري، هدايتڪاري | style="text-align:right;" | سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره |- | style="background:#FBE9E7;" | 11 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[سلطانه صديقي]]''' | 1950– | ٽيليويزن، پروڊڪشن | style="text-align:right;" | حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو |} === عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | وفات تقريباً 1551ع | تصوف، قضا، شاعري | style="text-align:right;" | سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ |- | style="background:#B2DFDB;" | 2 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم نوح]]''' | 1506–1590 | تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ |- | style="background:#B2DFDB;" | 4 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]''' | 1692–1761 | فقه، حديث، تفسير | style="text-align:right;" | ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]''' | وفات 1748ع | فلسفو، تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا |- | style="background:#B2DFDB;" | 6 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | تصوف، فڪر | style="text-align:right;" | سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | تصوف | style="text-align:right;" | وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور |- | style="background:#B2DFDB;" | 8 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مولانا عبيدالله سنڌي]]''' | 1872–1944 | اسلامي فڪر، سياست | style="text-align:right;" | ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي |- | style="background:#E0F2F1;" | 9 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[علامه آءِ. آءِ. قاضي]]''' | 1886–1968 | فلسفو، دين، تعليم | style="text-align:right;" | اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان |- | style="background:#B2DFDB;" | 10 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]''' | 1916–2003 | اسلامي علوم، سنڌي ادب | style="text-align:right;" | عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت |} === رانديگرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر |- style="background:#1976D2; color:white;" ! نمبر ! رانديگر ! راند ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E3F2FD;" | 1 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[حنيف محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[جاويد ميانداد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[ظهير عباس]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[مشتاق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 5 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[صادق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي |- | style="background:#BBDEFB;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[وسيم باري]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 7 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[اقبال قاسم]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[توصيف احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر |- | style="background:#E3F2FD;" | 9 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[راشد لطيف]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#BBDEFB;" | 10 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[معين خان]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 11 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[شاهد آفريدي]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر |- | style="background:#BBDEFB;" | 12 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[سرفراز احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح |- | style="background:#E3F2FD;" | 13 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[دانش ڪنيريا]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 14 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسين شاهه]]''' | باڪسنگ | style="text-align:right;" | پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو |- | style="background:#E3F2FD;" | 15 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[سهيل عباس]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ |- | style="background:#BBDEFB;" | 16 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسن سردار]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |} === فنڪارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#EF6C00; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار |- style="background:#FB8C00; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FFF3E0;" | 1 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[صادقين]]''' | خطاطي، مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان |- | style="background:#FFE0B2;" | 2 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[گلجي]]''' | مصوري، خطاطي | style="text-align:right;" | ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور |- | style="background:#FFF3E0;" | 3 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[علي امام (مصور)|علي امام]]''' | مصوري، آرٽ تعليم | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو |- | style="background:#FFE0B2;" | 4 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[لبنى آغا]]''' | جديد مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره |- | style="background:#FFF3E0;" | 5 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[جميل نقش]]''' | مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور |} == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] <references group="lower-alpha"/> i64vsjkue86gsu17yw0ywxbvs8vly9c 413831 413830 2026-09-20T23:00:48Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاست */ 413831 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|Sindh}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|سندھ}}) [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي ماڻهن]] جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌو ماٿري]] جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اتر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] جون رياستون [[راجسٿان]] ۽ [[گجرات]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي [[سنڌو درياهه]] جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ [[زراعت]] کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف [[فصل]]، [[ميوو|ميوا]] ۽ [[ڀاڄي|ڀاڄيون]] پيدا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع [[سنڌي ثقافت|ثقافت]]، ادب، موسيقي ۽ [[تصوف]] جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون [[مزار]]ون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|هندن]] جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> صوبي جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] کان علاوه [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[پشتون ماڻهو|پشتون]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]، [[برمي ماڻهو|برمي]] ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: [[موهن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو تاريخي قبرستان|مڪلي جون تاريخي يادگارون]]. موهن جو دڙو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ انتظامي طور [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري [[سنڌ صوبو (1936–1955)|هڪ الڳ صوبو]] قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت [[برما]] کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. == نالي جي معنيٰ == {{Main|سنڌ جي نالي جو اشتقاق}} '''سنڌ''' جو نالو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ''سنڌو'' (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي.{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} قديم دور ۾ [[ڪابل درياهه]]، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ ''سنڌو'' جو نالو استعمال ٿيو.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ ''سنڌ'' کي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ ''سند'' يا ''سندو'' جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.<ref>ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125</ref> ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ ''سنڌو'' جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن.<ref>williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.</ref> ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.<ref>Thornton, edward, op. cit. p. 199</ref> [[اليگزينڊر ڪننگهام]] موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ ''سنڊو'' جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي ''سنڌو'' سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ ''سئنڌَو'' (Saindhava) يا ''سئنڌو'' (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا.<ref>ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''سَئندَو'' جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.<ref>آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا ''سنڌي'' نالي جي لساني ارتقا کي ''سنڌو'' ۽ ''سئنڌو'' جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سئنڌو'' يا ''سئنڌوئي'' جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ ''سنڌي'' جي موجوده صورت تائين پهتيون.<ref>الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سراج ميمڻ لفظ ''سنڌ'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن ''سنڌ''، ''سنڌو''، ''سِڌو'' ۽ ''سَنڌ'' جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، ''سنڌو'' جو تعلق سنسڪرت جي ''ند'' سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ ''سنڌو'' جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي.<ref>سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.</ref> ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ ''سنڌ'' کي [[قديم دراوڙي ٻولي|قديم دراوڙي]] لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> [[قديم يونان|قديم يوناني]] ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ ''انڊس'' جي صورت رائج ٿي. قديم [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب ''سنڌو'' مان ''هندو'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي ''هند'' ۽ ''انڊيا'' جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو ''Sind'' پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت ''Sindh'' آهي. [[پاڪستان]] جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر ''س'' سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[چوڌري رحمت علي]] 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ ''نائو آر نيور'' ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref> === سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا === سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي. ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابو معشر]] سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. ''اخبار الحڪماءِ'' جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref> اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ [[ٺٽو]] ۽ [[مڪلي]] خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref> === سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا === سنڌ ۽ موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.<ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ''تاريخ تمدن سنڌ'' ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي ''اقليم سنڌ'' سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref> اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref> صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref> موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي.<ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref> پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا.<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.<ref>ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48؛ ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref> موجوده بلوچستان ۾ [[مهرڳڙهه]] جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[مڪران]]، [[لسٻيلو]]، [[قلات]] ۽ [[سبي]] الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده [[نصيرآباد ڊويزن]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} === قبل از تاريخي دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان [[مهرڳڙهه]] خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref> === سنڌو تهذيب جو دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} [[فائل:IVC Map.png|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا اهم ماڳ]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|250px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جا آثار]] [[فائل:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|250px|ساڄو|موهن جي دڙي جي [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏي غسل خاني]] ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر]] سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society'', Cambridge University Press, 2010.</ref> هن تهذيب جو دائرو موجوده [[سنڌ]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو. سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[موهن جو دڙو]]، [[هڙاپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[راکي ڳڙهي]] ۽ [[گنويري والا]] هئا، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'', AltaMira Press.</ref> ==== شهري رٿابندي ==== سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> [[موهن جو دڙو]] هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> موهن جي دڙي جو [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏو غسل خانو]] سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref> ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا [[ميسوپوٽيميا]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> ==== فن ۽ دستڪاري ==== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو]] سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌو لکت ==== [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي [[سنڌو لکت]] جون نشانيون موجود آهن]] سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل [[سنڌو لکت|لکت جو نظام]] استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.<ref>Parpola, Asko, ''Deciphering the Indus Script''.</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script.</ref> سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي. ==== آبادي ==== سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون.<ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', Chapter on Demography.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي. ==== زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي ==== تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.<ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', AltaMira Press.</ref> هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.<ref>Edwin Bryant (2001). ''The Quest for the Origins of Vedic Culture''. pp. 159–60.</ref> شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. === ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور === {{Main|ويدڪ دور|سپت سنڌو|سنڌو-سئوويرا}} [[فائل:Rigveda MS2097.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[رگ ويد]] جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي]] [[فائل:Rohri.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي موجود [[روهڙي]]؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ [[ويد|ويدڪ]]، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا. ==== سپت سنڌو ==== [[رگ ويد]] ۾ ''سپت سنڌو'' نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي. سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان ''شتدرو'' کي عام طور [[ستلج درياهه|ستلج]]، ''پرشڻي'' کي [[راوي درياهه|راوي]]، ''اسڪني'' کي [[چناب درياهه|چناب]]، ''وتستا'' کي [[جهلم درياهه|جهلم]] ۽ ''وپاشا'' کي [[بياس درياهه|بياس]] سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود ''سپت سنڌو'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.<ref>Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale, ''Vedic Index of Names and Subjects'', London, 1912.</ref><ref>Witzel, Michael, "Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State", ''Electronic Journal of Vedic Studies'', 1995.</ref> ويدڪ ادب ۾ ''سنڌو'' لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا]] ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو. ==== سنڌو ۽ سئوويرا ==== پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا|سنڌو ۽ سئوويرا]] جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]، [[جين ڌرم|جين]] ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', University of Calcutta.</ref><ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي ''سنڌو-سئوويرا'' سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين [[سنڌو ماٿري]] ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب ''سنڌو'' جو علائقو سنڌو درياهه ۽ [[سليمان جبل|سليمان جبلن]] جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته ''سئوويرا'' کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta.</ref> ==== روڙڪ ۽ واپار ==== [[روڙڪ]] (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ [[روهڙي]] واري علائقي سان سڃاتو آهي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref><ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India''.</ref> شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989.</ref> ==== مهاڀارت ۾ سنڌ ==== [[مهاڀارت]] ۾ ''سنڌو'' ۽ ''سئوويرا'' جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ [[جئدرٿ]] کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ [[ڪورو سلطنت|ڪورو]] شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> [[فائل:India 500 BCE.jpg|thumb|250px|کاٻو|تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن]] [[اسڪو پارپولا]] جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ ''سنڌو-سئوويرا'' جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ''ڀارت ورش'' جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن [[هخامنشي سلطنت]] سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ ''[[هندوش]]'' نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي دور]] شروع ٿيو. === هخامنشي فارسي دور === {{Main|هخامنشي سلطنت|هندوش}} [[فائل:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|300px|ساڄو|[[دارا اول]] جي دور ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن تائين پکڙيل هئي]] [[فائل:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[دارا اول]] جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن]] ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[سنڌو ماٿري]] جا ڪجهه علائقا [[هخامنشي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. [[دارا اول]] جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو ''هندوش'' (Hinduš) ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. [[بهستون ڪتبو|بهستون ڪتبي]] ۾ [[گنڌارا]] جو نالو موجود آهي، پر ''هندوش'' ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم ==== [[هيروڊوٽس]] موجب، دارا اول [[ڪاريانڊا جو اسڪائليڪس|اسڪائليڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book IV, 44.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. دارا جي شاهي ڪتبن مان ''هندوش'' جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ''ڊي اين اي'' ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=DARIUS iii. Darius I the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii/}}</ref> ==== انتظام ۽ خراج ==== دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID TAXATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation/}}</ref> هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book III, 94–95.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ''ساتراپي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> [[سوسا]] ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل [[عاج]] هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي ==== [[فائل:Apadana Palace Indians.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو [[هخامنشي سلطنت]] جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو]] هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ARMY i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/}}</ref> هيروڊوٽس موجب، [[خشايارشا اول]] جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII, 65–66.</ref> انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="سيلاني">ڪتاب: ''سنڌ گهمندڙ سيلاني''، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> البت، [[خشايارشا اول]] جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII.</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> ==== فارسي اثر ==== هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ [[اناطوليا]] ۽ [[مصر]] کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. [[پرسيپولس]] مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[فائل:The Apadana Staircase with the Procession of the Vassals (4686171639).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي [[هخامنشي سلطنت]] جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن]] هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. [[آرامي ٻولي]] هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ [[خروشٺي لکت]] جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Salomon, Richard, ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages'', Oxford University Press, 1998.</ref> ==== هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي ==== سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. [[دارا ٽيون|دارا ٽئين]] جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[مقدوني سلطنت|مقدوني]] اثر جو مرحلو شروع ٿيو. === يوناني ۽ سلوقي دور === {{Main|سڪندر اعظم|سڪندر اعظم جي هندستاني مهم|سلوقي سلطنت}} [[فائل:Alexander's expedition down the Hydaspes and the Indus to the Indian Ocean. Fleuron T142758-2.png|thumb|300px|ساڄو|[[سڪندر اعظم]] جي هائيڊاسپس کان [[سنڌو درياهه]] وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو]] چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[سڪندر اعظم]] 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ [[هندوڪش]] پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Books IV–V.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Alexander the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي ==== 326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. [[ٽيڪسيلا]] جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته [[پورس]] سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال [[جهلم درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي [[هائيڊاسپس جي جنگ]] لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V.</ref><ref>Curtius Rufus, ''Histories of Alexander the Great'', Book VIII.</ref> [[فائل:Porus alexander coin.png|thumb|190px|کاٻو|سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن]] هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>Holt, Frank L., ''Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions'', University of California Press, 2003.</ref> سڪندر اڳتي [[بياس درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V, 25–29.</ref> ==== سنڌ ۾ سڪندر جي مهم ==== 325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[ميوسيڪانس]]، [[آڪسيڪانس]] ۽ [[سامبس]] سان منسوب علائقا شامل هئا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 15–17.</ref> انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ''ساتراپي'' ۽ ''ساتراپ'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ [[ايجينور جو پيٿون]] کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> يوناني ماخذن ۾ ''سنڊيمانا'' نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 16.</ref> هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ==== سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين ==== سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ [[پٽالا]] نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 17–20.</ref> سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي [[نيارڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال [[آريان]] جي ''انڊيڪا'' ۾ محفوظ آهي.<ref>Arrian, ''Indica'', 18–42.</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان [[گيدروسيا]]، يعني موجوده [[مڪران]]، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 23–27.</ref> ==== سڪندر کان پوءِ ==== [[سڪندر اعظم]] 323 ق.م. ۾ [[بابل]] ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي [[ديادوخي]] چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو. سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ [[ايجينور جو پيٿون]] سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI.</ref><ref>Heckel, Waldemar, ''Who's Who in the Age of Alexander the Great'', Blackwell, 2006.</ref> ان ئي دور ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو. ==== سلوقس ۽ چندرگپت ==== [[فائل:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|180px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جو مجسمو؛ هو [[سلوقي سلطنت]] جو باني هو]] [[فائل:SeleucosCoin.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جي دور جو سڪو]] سڪندر جي جانشينن مان [[سلوقس اول نيڪيٽر]] بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو [[موريا سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ [[موريا سلطنت|موريا دور]] جي شروعات ٿي. === موريا سلطنت جو دور === {{Main|موريا سلطنت}} [[فائل:Mauryas map.svg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 250 ق.م. ۾ [[موريا سلطنت]] جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[سڪندر اعظم]] جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.<ref>Justin, ''Epitome of Pompeius Trogus'', Book XV.</ref><ref>Romila Thapar, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== چندرگپت موريا ۽ سلوقس ==== لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ [[سلوقس اول نيڪيٽر]] پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=SELEUCUS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucus-kings/}}</ref> قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور [[گنڌارا]] ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ [[پاروپاميسادي]]، [[اراخوسيا]] ۽ [[گيدروسيا]] جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iv. Political and Cultural Relations: Seleucid, Parthian, Sasanian Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iv-relations/}}</ref> معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي [[ايپسس جي جنگ]] ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Demetrius'', 28.</ref> قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref> هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ==== موريا انتظام ==== موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جڏهن ته [[ٽيڪسيلا]] اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي [[گنگا]] جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا. چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسار]] موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== اشوڪ جو دور ==== [[فائل:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[اشوڪ]] جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو]] بندوسار کان پوءِ [[اشوڪ]] لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ''ڌم'' بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> تقريباً 260 ق.م. ۾ [[ڪلنگا جنگ]] کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ''ڌم جي فتح'' کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> اشوڪ پاڻ [[ٻڌ ڌرم]] جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ''ڌم'' کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> ==== اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان ==== [[فائل:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|250px|ساڄو|[[شاهباز ڳڙهي]] ۾ [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جا پٿريلا فرمان]]؛ اهي [[خروشٺي لکت]] ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن]] موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده [[خيبر پختونخواهه]] جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] سان لکيل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM i. In Pre-Islamic Times |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-i/}}</ref> وڌيڪ اولهه ۾ [[قنڌار]] مان اشوڪ جا [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[آرامي ٻولي|آرامي]] ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻڌ ڌرم ==== اشوڪ جي سرپرستيءَ سان [[ٻڌ ڌرم]] جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM iv. Buddhist Sites in Afghanistan and Central Asia |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-iv/}}</ref> سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ [[ڪاهو جو دڙو]] جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. ==== موريا سلطنت جو زوال ==== اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران [[برهدرتھ موريا]] کي سندس فوجي سپهه سالار [[پشيمتر شونگ]] قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ [[شونگ سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Shunga dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref>Thapar, Romila, ''The Mauryas Revisited'', K.P. Bagchi.</ref><ref>Majumdar, R. C., ''Ancient India''.</ref> شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت|يوناني-باختري]] ۽ پوءِ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو. === هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور === {{Main|هند-يوناني بادشاهت|يوناني-باختري بادشاهت}} [[فائل:IndoGreekMap.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[هند-يوناني بادشاهت]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] [[فائل:Coin of Demetrius I of Bactria.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ڊيميٽريوس اول]] جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو]] [[موريا سلطنت]] جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت]] جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري [[سلوقي سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران [[ڊيميٽريوس اول]] هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان [[گنڌارا]]، [[ٽيڪسيلا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques: Catalogue Raisonné'', Bibliothèque Nationale, Paris, 1991.</ref><ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور ''يوناني-باختري''، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ ''هند-يوناني'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== [[ڊيميٽريوس اول]] ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> [[فائل:Demetrius Greek Invasion of India.png|thumb|250px|ساڄو|[[ڊيميٽريوس اول]] سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو]] ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو [[سڪو|سڪن]]، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. ==== اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري ==== [[اپولوڊوٽس اول]] شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن. قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ==== سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ ==== [[فائل:Map of the Indo-Greeks.png|thumb|300px|کاٻو|هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن [[اگٿوڪليس]]، [[پينٽيليون]] ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي. ==== ميناندر اول ==== [[ميناندر اول]]، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ''ملندا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ٻڌ ڪتاب ''[[ملندا پنه]]'' ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب [[ناگسينا]] جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ''ملندا پنه'' کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو. ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ==== باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو ==== ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت [[يوڪريٽيڊس اول]] باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> [[هيليوڪليس اول]]، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[يوئچي]] ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[هند-سٿي]] يا [[سڪا]] حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> === هند-سٿي دور === {{Main|هند-سٿي|سڪا}} [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|ساڄو|[[هند-سٿي]] حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن]] ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[سڪا]] يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ ''سڪا''، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ ''سٿين'' جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور ''هند-سٿي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب [[يوئچي]] جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ==== سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري [[گلگت]]، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق [[سيستان]] سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور ''سڪستان''، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> [[مائوس]] جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> ==== مائوس ==== [[فائل:Drachma of Maues LACMA M.84.110.7 (1 of 2).jpg|thumb|220px|کاٻو|[[مائوس]] جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان]] [[مائوس]]، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ ''موگا'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس [[ٽيڪسيلا]] تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> سندس اقتدار [[گنڌارا]]، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History'', Classical Numismatic Group.</ref> ==== سنڌ ۾ هند-سٿي اثر ==== هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. [[ازيس اول]] سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ ''وچين سنڌو واري صوبي'' جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|کاٻو|هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ''ميناگرا'' پڻ ڏيکاريل آهي]] قديم يوناني-رومي ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي ''سٿيا'' سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ''[[ميناگرا]]'' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ [[عربي سمنڊ]] تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. ==== ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال ==== [[ازيس اول]] هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان [[هپوسٽريٽس]] جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري [[راجوولا]] جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڪشهرات ۽ سنڌ ==== هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ [[ڪشهرات]] ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ [[گجرات]] ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ [[نهپان]] جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل [[اولهه جا ساتراپ]] ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا. ==== انتظام ۽ ثقافتي تسلسل ==== هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ''ساتراپ'' ۽ ''مهاساتراپ'' جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History''.</ref> هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا. پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشن سلطنت]] جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> === ڪوشان سلطنت جو دور === {{Main|ڪوشان سلطنت}} [[فائل:Map of the Kushan Empire.png|thumb|300px|ساڄو|[[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو [[باختر]]، [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو]] پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪوشان سلطنت]] هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ [[يوئچي]] سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي [[باختر]] ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ ==== [[ڪجولا ڪڊفيسس]] ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات [[بيگرام]]، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]] ۽ سنڌ تائين پهتيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سيستان]] کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-PARTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-parthian-dynasty-1/}}</ref> سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو. ==== سنڌو ماٿري ۽ واپار ==== ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا [[ريشم رستو|ريشم رستي]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو. سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ [[بارباريڪون]] نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي [[رومي سلطنت]] سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا. ==== ويما ڪڊفيسس ==== ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[ويما ڪڊفيسس]] جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ٻولين سان گڏ [[خروشٺي لکت]] استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ [[باختري ٻولي]] کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ڪنشڪ جو دور ==== [[فائل:Kanishka I with Nana.jpg|thumb|240px|کاٻو|[[ڪنشڪ اول]] جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي [[نانا]] ڏيکاريل آهي]] [[ڪنشڪ اول]] ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>Falk, Harry (2001), “The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas”, ''Silk Road Art and Archaeology'', 7, pp. 121–136.</ref> ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ [[پشاور|پروشاپور]] ۽ [[مٿرا]] شامل هئا. ڪنشڪ خاص طور [[ٻڌ ڌرم]] جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.<ref>Rosenfield, John M., ''The Dynastic Arts of the Kushans'', University of California Press, 1967.</ref> ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ [[نانا]]، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ ==== ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور [[گنڌارا]] ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. [[ڪاهو جو دڙو]]، [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ==== سماج ۽ آبادي ==== هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ [[آهير]] سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Beames1970">{{cite book |author=John Beames |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ |accessdate=22 March 2011 |year=1970 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن. ==== ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع ==== ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. [[واسوديو اول]] جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل [[ساساني سلطنت]] جو دٻاءُ وڌيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> [[اردشير اول]] ۽ سندس جانشين [[شاپور اول]] جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور [[باختر]]، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ [[ڪوشانشاهه]] يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا. === ساساني دور === {{Main|ساساني سلطنت}} [[فائل:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ساساني سلطنت]] پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾]] [[ساساني سلطنت]] جي قيام ۽ [[ڪوشان سلطنت]] جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[اردشير اول]] 224ع ۾ [[پارٿي سلطنت]] کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، [[سيستان]]، [[مڪران]]، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب [[اردشير اول]] پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. [[طبري]] جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو. ==== شاپور اول ۽ سنڌ ==== [[فائل:Gold coin of Shapur I, Ctesiphon mint.jpg|thumb|230px|کاٻو|[[شاپور اول]] جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو]] [[شاپور اول]] (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي [[ڪعبه زردشت]] واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ ''هند'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Huyse, Philip, ''Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt'', London, 1999.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل ''هند'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب شاپور اول جي دور ۾ ''هندستان'' ۽ [[نرسي]] جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام ==== [[فائل:Coin of Hormizd I Kushanshah, British Museum.jpg|thumb|220px|ساڄو|[[هرمز اول ڪوشان شاهه]] جو سڪو؛ [[برٽش ميوزيم]] جي مجموعي مان]] ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ''[[ڪوشان شاهه]]'' چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs/}}</ref> ''ڪوشان شاهه'' جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي [[پائڪولي ڪتبو|پائڪولي ڪتبي]] ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ''ڪوشان-ساساني'' سڪي سازي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS ii. Kushano-Sasanian Coinage |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-02-coinage/}}</ref> چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه [[شاپور ٻيون]] اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ==== سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار ==== ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ساساني سلطنت لاءِ [[مڪران]] ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي. ==== رتو ڪوٽ ==== سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ ''[[رتو ڪوٽ]]'' آهي. اهو قلعو [[ڪراچي]] جي ويجهو [[گهارو]] واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي [[بهرام پنجون|بهرام پنجين]] يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>Kervran, Monique, “Forteresses, entrepôts et commerce: une histoire à suivre depuis les ports du Sind et de la Makran jusqu'au Golfe Persique”, 1994, pp. 335–338.</ref> قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. ''انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== بهرام گور ۽ ديبل جي روايت ==== بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[بهرام پنجون]]، جنهن کي ''بهرام گور'' پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. [[طبري]] ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي [[ديبل]]، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.<ref>Ṭabari, tr. Bosworth, ''The History of al-Ṭabarī'', Vol. V, pp. 100–102.</ref> جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر ==== ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي [[زرتشتي]] آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا. ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي. ==== وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون ==== چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ [[ڪيداري]] حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> پنجين صديءَ ۾ [[هيفتالي]] وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه [[پيروز اول]] هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو. پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ڇهين صديءَ ۾ [[خسرو اول]] جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف [[اولھ ترڪ خاقانيت|اولھ ترڪن]] سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو. ==== ساساني دور جي پڄاڻي ==== ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت [[بازنطيني سلطنت]] سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان [[عرب مسلمانن جي فارس جي فتح|عرب مسلمانن جي فتوحات]] ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه [[يزدگرد ٽيون]] جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ [[راءِ گهراڻو]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. === گپتا ۽ هُن دور === {{Main|گپتا سلطنت|هُن}} [[فائل:Gupta Empire at peak.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[گپتا سلطنت]] ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن]] چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ [[گپتا سلطنت]] هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ [[ساساني سلطنت]]، آخري [[ڪوشان]] حڪمرانن، [[ڪيداري]]، [[الچون هُن|الچون هنن]] ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن. ==== گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري ==== [[گپتا سلطنت]] جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. [[چندرگپت اول]] ۽ خاص طور سندس جانشين [[سامدرگپت]] جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ [[الهه آباد ستون|الهه آباد ستون جو ڪتبو]] آهي. [[فائل:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[سامدرگپت]] جو سون جو سڪو]] الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ''ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي''، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Fleet, J. F., ''Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors'', Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, Calcutta, 1888.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌ ۾ ساساني اثر ==== چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ [[ساساني سلطنت]] جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. [[شاپور ٻيون|شاپور ٻئي]] جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، [[سيستان]] ۽ توران شامل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ŠĀPUR II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii/}}</ref> ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع ==== [[چندرگپت ٻيون]] جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن [[اولهه جا ساتراپ|اولهه جي سڪا ساتراپن]] کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي. اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون ==== چوٿين صدي عيسويءَ دوران [[ڪيداري]] نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن. ==== هُنن جو اڀار ==== [[فائل:Map of the Alkhon Huns and conquests.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[الچون هُن]] جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور ''هُوڻ'' جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي وچ ڌاري [[الچون هُن]] ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي [[گنڌارا]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان [[خنگيلا]] تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> ==== گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ ==== [[ڪمارگپت اول]] جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد [[اسڪندگپت]] ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تورامانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> تورامانا کان پوءِ [[مهرڪولا]] تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ ''سفيد هُن سلطنت'' جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== مقامي سياسي قوتن جو اڀار ==== پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[راءِ گهراڻو]] چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو. ==== هرشاوردن ۽ سنڌ ==== ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ [[هرشاوردن]] هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن. چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === راءِ گهراڻي جو دور === {{Main|راءِ گهراڻو}} [[فائل:Rai Dynasty of Sindh under Rai Shasi II The Last.png|thumb|300px|ساڄو|[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو]] '''[[راءِ گهراڻو]]''' سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري ''[[چچ نامو]]'' ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]]، [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪيداري]] ۽ [[الچون هُن]] جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو. ==== تاريخي ماخذ ==== راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو. موجوده ''چچ نامو'' تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[علي ڪوفي]] سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ڪجهه جديد محقق ''چچ نامي'' کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي. ==== گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز ==== ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ [[راجا چچ]] ۽ [[راجا ڏاهر]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو. [[اروڙ]] جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا [[ملتان]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا. ==== سلطنت جون حدون ==== ''چچ نامي'' ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف [[ملتان]]، اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو. متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ==== حڪومت ۽ انتظام ==== راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا. راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. [[سنڌو درياهه]] زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا. قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن. ==== مذهب ۽ سماج ==== ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي. تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري ''مذهبي رواداري'' بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن. ==== راءِ حڪمران ==== ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== راءِ ساهيرس ٻيو ==== ''چچ نامي'' جي بيان ۾ [[راءِ ساهيرس ٻيو]] بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور ''چچ نامي'' تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي. راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ [[راءِ ساهسي ٻيو]] تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ==== راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج ==== [[راءِ ساهسي ٻيو]] جي دور بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا چچ|چچ]] هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو. هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات ۽ [[راجا چچ]] جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي. چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر]] ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي. ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا. بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === برهمڻ گهراڻي جو دور === {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(تقريباً 632ع – 712ع)'' [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 700ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون]] [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور '''[[برهمڻ گهراڻو]]'''، '''چچ گهراڻو''' يا '''چچ خاندان''' چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد [[راجا چچ]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت ''[[چچ نامو]]'' ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' جي موجوده فارسي صورت [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز [[اروڙ]] هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سامونڊي ڪناري تي [[ديبل]] جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف [[ملتان]] هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. ''چچ نامي'' ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته [[ديبل]] جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي [[عربي سمنڊ]] جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ==== چچ جو اقتدار ۾ اچڻ ==== [[File:Map of the Chachas circa 650 CE.png|thumb|300px|left|تقريباً 650ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو.]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب [[راجا چچ|چچ]] اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو [[سيوستان]]، [[برهمڻ آباد]]، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل ''چچ نامي'' مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ==== مذهب ۽ سماج ==== ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. ''چچ نامو'' پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.<ref>{{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Trübner & Co. |year=1884}}</ref> ==== عربن سان شروعاتي رابطا ==== سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهتيون. ''چچ نامو'' ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> [[راشدون خلافت]] جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ [[اموي خلافت]] جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو. ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! حڪمران ! روايتي دورِ حڪومت ! مختصر بيان |- | [[راجا چچ]] | تقريباً 632ع–671ع | گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين. |- | [[راجا چندر]] | تقريباً 671ع–679ع | چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي. |- | [[راجا ڏاهر]] | تقريباً 679ع–712ع | چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي. |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[راجا چندر|چندر]] اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ ''چچ نامي'' ۾ ملي ٿو. ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[فائل:Raja dahir.jpg|thumb|220px|ساڄو|هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ [[راجا ڏاهر]] سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي]] [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو [[راجا چچ]] جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين [[اموي خلافت]] مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== سنڌ تي اموي فتح ==== {{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح}} 711ع يا 712ع ۾ [[حجاج بن يوسف]] جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين [[ديبل]] جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ديبل کان پوءِ عرب فوج [[نيرون ڪوٽ]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ پوءِ [[ملتان]] سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو [[اموي خلافت]] جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ [[عرب سنڌ|عرب حڪمرانيءَ]] جو دور شروع ٿيو. ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا. هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. ''چچ نامو'' برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو [[البلاذري]]، [[طبري]]، [[يعقوبي]] ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> 712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. === عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خدا آباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خدا آباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خدا آباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلھوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خدا آباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلھوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلھوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلھوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"/> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli"/>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور === ''(1947ع–1955ع)'' [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي]] [[فائل:NJV High School, Karachi 11.jpg|thumb|250px|کاٻو|[[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون]] 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ وقت [[محمد ايوب کهڙو]] سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير [[غلام حسين هدايت الله]] صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون ==== [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.<ref>{{cite journal |title=Sindh, 1947 and Beyond |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2016 |doi=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref><ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021 |chapter=Partition, Migration, and ‘Sons of the Soil’}}</ref> شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Afzal |first1=Nasreen |last2=Burdi |first2=Mukhtiar Ahmed |title=Deliberations on Exodus of Hindu Community from Sindh |journal=Ma’arif Research Journal |year=2020 |pages=21–36}}</ref> ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=32 |issue=2 |year=2019}}</ref> خاص طور [[ڪراچي]] ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي ==== [[ڪراچي]] آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان ''پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع'' تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي وارو علائقو]] بڻايو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref><ref>{{cite court |litigants=Muhammad Abbas v. Essa E. H. Jaffer |reporter=PLD |opinion=Karachi 1 |year=1970}}</ref> ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== صوبائي سياست ۽ حڪومتون ==== 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. [[محمد ايوب کهڙو]] آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[پير الاهي بخش]]، [[محمد يوسف عبدالله هارون]] ۽ [[قاضي فضل الله عبيدالله]] جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[پيرزادو عبد الستار]] 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.<ref>{{cite web |title=Fourth Assembly, 1953–1955 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_4th_assembly.pdf |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. [[جي. ايم. سيد]] ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Former Opposition Leaders |url=https://pas.gov.pk/former-opposition-leaders |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1947ع–1948ع | style="background:#eef5e9;" | آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پير الاهي بخش]] | style="background:#eaf2f8;" | 1948ع–1949ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد يوسف عبدالله هارون]] | style="background:#f4f8fc;" | 1949ع–1950ع | style="background:#eef5e9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[قاضي فضل الله عبيدالله]] | style="background:#eaf2f8;" | 1950ع–1951ع | style="background:#e2f0d9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1951ع | style="background:#eef5e9;" | ٻيو دور |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پيرزادو عبد الستار]] | style="background:#eaf2f8;" | 1953ع–1954ع | style="background:#e2f0d9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1954ع–1955ع | style="background:#eef5e9;" | ٽيون دور؛ [[ون يونٽ]] تائين |} <ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | دور |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام حسين هدايت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | 14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[شيخ دين محمد]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ميان امين الدين]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | نومبر 1952ع – مئي 1953ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[حبيب ابراهيم رحمت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | آگسٽ 1953ع – جون 1954ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== قانون ساز ادارا ==== سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. [[سيد ميران محمد شاهه]] 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته [[آغا بدرالدين خان دراني]] 1949ع کان 1951ع تائين ۽ [[مير غلام علي ٽالپر]] 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ==== [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي]] آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو '''سنڌ چيف ڪورٽ''' هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.<ref>{{cite web |title=History of Sindh High Court |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> 1947ع ۾ [[حاتم بي طيبجي]] سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا. ==== تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> [[سنڌ يونيورسٽي]]، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو. سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي. ==== زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ''ايويڪيو پراپرٽي'' جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |year=2019}}</ref> ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو. ==== خيرپور رياست ==== ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ [[خيرپور رياست]] کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياست]] طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين [[اولهه پاڪستان]] صوبي ۾ ضم ڪيا ويا. ===== ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي ===== 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ [[اولهه پاڪستان]] جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ وارو دور === {{Main|ون يونٽ}} ''(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)'' 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري '''[[اولهه پاڪستان]]''' نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[لاهور]] مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي [[اوڀر پاڪستان]] ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1998}}</ref> [[فائل:West Pakistan Map.gif|thumb|300px|کاٻو|[[ون يونٽ]] تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم [[اولهه پاڪستان]] صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.]] ون يونٽ جو قانوني بنياد ''ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955'' هو، جيڪو ٻي [[پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Callard |first=Keith |title=Pakistan: A Political Study |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1957}}</ref> ==== سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو ==== ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ [[اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي]] ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[خان عبدالجبار خان]]، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[سردار عبدالراشد خان]] ۽ پوءِ [[نواب مظفر علي خان قزلباش]] وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== اولهه پاڪستان جا وڏا وزير ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي وابستگي / حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[خان عبدالجبار خان|ڊاڪٽر خان صاحب]] | style="background:#f4f8fc;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | مسلم ليگ؛ بعد ۾ [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[سردار عبدالراشد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع | style="background:#e2f0d9;" | ريپبلڪن پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مظفر علي خان قزلباش|نواب مظفر علي خان قزلباش]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | ريپبلڪن پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو''' |} ==== اولهه پاڪستان جا گورنر ==== ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. [[مشتاق احمد گرماڻي]] نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، [[نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] ۽ [[محمد موسيٰ خان]] سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حڪومتي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[مشتاق احمد گرماڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | پارلياماني دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع | style="background:#e2f0d9;" | پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[امير محمد خان|نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع | style="background:#eef5e9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد موسيٰ خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[يوسف هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع | style="background:#eef5e9;" | مختصر عبوري دور |} ==== عدالتي تبديليون ==== ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود '''سنڌ چيف ڪورٽ''' 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ''ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955''، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين '''[[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]]''' جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.<ref>{{cite book |title=High Court of West Pakistan (Establishment) Order, 1955 |year=1955}}</ref> [[فائل:Sindh High Court.JPG|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران [[ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ]] جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.]] هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر [[مولوي تميز الدين خان]] ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت ==== ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور [[راولپنڊي]] ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ [[اسلام آباد]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[جي. ايم. سيد]] ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. [[حيدر بخش جتوئي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ ==== ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. [[سنڌي ادبي سنگت]] سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1996}}</ref> [[File:Sindhi.svg|thumb|220px|left|ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.]] هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ [[شيخ اياز]] سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون ==== 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا. ==== 1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور ==== 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ [[محمد ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو. ==== شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ ==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. '''4 مارچ 1967ع''' وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ==== ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي ==== 1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ [[محمد ايوب خان]] جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل [[يحيٰ خان]] اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''1 جولاءِ 1970ع''' تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو. ==== ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff;" | واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 30 سيپٽمبر 1955ع | style="background:#eef5e9;" | آئين ساز اسيمبلي ''Establishment of West Pakistan Act'' منظور ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#e2f0d9;" | ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1956ع | style="background:#eef5e9;" | نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1957ع–1958ع | style="background:#e2f0d9;" | اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1962ع | style="background:#e2f0d9;" | نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 مارچ 1967ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1968ع–1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1969ع | style="background:#eef5e9;" | يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#e2f0d9;" | '''اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.''' |} ==== تاريخي اثر ==== ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref><ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> 1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين === ''(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)'' [[ون يونٽ]] جي خاتمي سان '''1 جولاءِ 1970ع''' تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل [[يحيٰ خان]] جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ''ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970'' تحت [[اولهه پاڪستان]] جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi}}</ref> [[فائل:Pakistan-Sindh-location-map.svg|thumb|250px|کاٻو|1970ع ۾ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.]] سنڌ جي بحاليءَ سان [[ڪراچي]] ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ [[اسلام آباد]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== صوبائي انتظام جي بحالي ==== سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ [[مارشل لا]] لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''نواب افتخار حسين خان ممدوٽ''' 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> ==== 1970ع جون عام چونڊون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ [[قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع]] تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ '''27 عام سيٽون''' ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ '''60 عام سيٽون''' مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> 7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون. ==== 1971ع جو بحران ۽ سنڌ ==== 1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي [[عوامي ليگ]] قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ [[هندستان-پاڪستان جنگ 1971ع|پاڪستان-هندستان جنگ]] کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |year=1974}}</ref> ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ==== سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع ==== سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي / انتظامي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ|نواب افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[رحمان گل|ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل]] | style="background:#eaf2f8;" | 22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#f4f8fc;" | 29 اپريل 1972ع کان | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه جي ٻيهر تنظيم ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ [[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]] جي دائري هيٺ هئي. ''ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970'' تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل '''[[سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=About High Court |url=https://bhc.gov.pk/beta/introduction/about |website=High Court of Balochistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.]] گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Introduction of Sindh High Court, Karachi |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام ==== 1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. '''1 مئي 1972ع''' تي [[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers, Government of Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.]] [[فائل:Sindh Provincial Assembly 1970.svg|thumb|300px|ساڄو|[[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي چونڊن]] کان پوءِ [[سنڌ اسيمبلي]] جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.]] ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== سياسي ۽ سماجي تبديليون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ '''صوبائي خودمختياري''' ۽ '''سنڌي سڃاڻپ''' وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست ==== صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ [[سنڌي ٻولي]] جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو. 1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت '''''سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972''''' منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |publisher=Government of Sindh |year=1972}}</ref> ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو. ==== ثقافتي بحالي ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي ادبي سنگت]]، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا. [[شيخ اياز]]، [[محمد ابراهيم جويو]] ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي. ===== 1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا ===== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#eef5e9;" | ون يونٽ ختم؛ '''سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال''' ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 7 ڊسمبر 1970ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 17 ڊسمبر 1970ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 16 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ [[بنگلاديش]] جو قيام. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 20 ڊسمبر 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] سنڌ جو گورنر مقرر. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 مئي 1972ع''' | style="background:#eef5e9;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |} ==== تاريخي اهميت ==== 1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ '''ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ''' جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو. 1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو. === 1972ع کان 1988ع تائين وارو دور === ''(1972ع–1988ع)'' [[فائل:Zulfikar Ali Bhutto Portrait (cropped).jpg|thumb|220px|ساڄو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو گهرو اثر رهيو.]] 1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي چونڊيل صوبائي حڪومت، [[1973ع جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ [[تحريڪ بحالي جمهوريت|تحريڪ بحالي جمهوريت]] سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت ==== [[ممتاز علي ڀٽو]] 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== 1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا ==== 10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي [[1973ع جو آئين|آئين]] نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> 1973ع جي آئين سان [[سنڌ اسيمبلي]] کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا. آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> ==== غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت ==== ڊسمبر 1973ع ۾ [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan: Background Notes |publisher=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/pakistan/151007.htm}}</ref> ==== 1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو ==== مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي [[پاڪستان قومي اتحاد]] چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] ''آپريشن فيئر پلي'' ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي. ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[سيد غوث علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر علي غلام قاضي]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 1988ع – 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Chief Ministers of Sindh}}</ref> ==== گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور ==== 1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#eaf2f8;" | 1972ع–1973ع | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رعنا لياقت علي خان|بيگم رعنا لياقت علي خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1973ع–1976ع | style="background:#e2f0d9;" | آئيني صوبائي گورنر |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[نواب دلاور خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 1976ع–1977ع | style="background:#eef5e9;" | ڀٽو دور جو آخري مرحلو |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[عبدالقادر شيخ|جسٽس عبدالقادر شيخ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1977ع–1978ع | style="background:#e2f0d9;" | مارشل لا جي شروعاتي دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[ايس. ايم. عباسي|ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي]] | style="background:#eaf2f8;" | 1978ع–1984ع | style="background:#eef5e9;" | فوجي انتظام |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[جهانداد خان|ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1984ع–1987ع | style="background:#e2f0d9;" | فوجي / عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 1987ع–جون 1988ع | style="background:#eef5e9;" | ضياءُ دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | جون–سيپٽمبر 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري دور |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Governors of Sindh}}</ref> ==== عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ ==== 1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت '''[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]''' جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh}}</ref> 1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== 1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ ==== 4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Chandio |first=Amir Ali |title=Politics of Sindh under Zia Government}}</ref> [[فائل:Bhutto 1974.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.]] ==== تحريڪ بحالي جمهوريت ==== {{Main|تحريڪ بحالي جمهوريت}} 1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ [[عوامي تحريڪ]] ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.<ref>{{cite book |last=Haqqani |first=Husain |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> ==== 1985ع جون غيرجماعتي چونڊون ==== 1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> 1985ع ۾ 1973ع جو آئين ''روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر'' ۽ پوءِ [[اٺين ترميم]] سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست ==== 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. [[سوويت-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي. شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press}}</ref> 1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم [[آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن]] قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي. 1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ==== تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ ==== 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. [[سنڌي ادبي سنگت]]، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> [[شيخ اياز]]، [[ابراهيم جويو]]، [[رسول بخش پليجو]] ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. ==== سماجي ۽ معاشي تبديليون ==== هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. [[گڊو بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا. ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا. شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا. ==== 1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي ==== 29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم [[محمد خان جوڻيجو]] جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. [[اختر علي غلام قاضي]] مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو. 17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. ==== 1972ع–1988ع جون اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1 مئي 1972ع | style="background:#eef5e9;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1973ع | style="background:#eef5e9;" | 1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | ڊسمبر 1973ع | style="background:#e2f0d9;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1976ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] قائم ڪئي وئي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 اپريل 1979ع | style="background:#eef5e9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1981ع | style="background:#e2f0d9;" | [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1983ع | style="background:#eef5e9;" | ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1984ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1985ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير ٿيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1986ع | style="background:#e2f0d9;" | ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 29 مئي 1988ع | style="background:#eef5e9;" | جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 17 آگسٽ 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 2 ڊسمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. |} === 1988ع کان هاڻوڪي دور تائين === 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو]] [[فائل:Karachi Skyline.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو]] ==== جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع ==== جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ [[قائم علي شاهه]] 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ [[مهاجر قومي موومينٽ]] وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> 1990ع ۾ صدر [[غلام اسحاق خان]] وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ [[آفتاب شعبان ميراڻي]] مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ [[ڄام صادق علي]] نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ==== 1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ [[جي. ايم. سيد]]، [[رسول بخش پليجو]]، [[قادر مگسي]] ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون. 1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ [[مظفر حسين شاهه]] مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ [[عبدالله شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ [[ممتاز علي ڀٽو]] نگران وڏو وزير مقرر ٿيو. 1997ع جي چونڊن کان پوءِ [[لياقت علي جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل [[پرويز مشرف]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع ==== 1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا. ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت '''سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي''' ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. [[علي محمد مهر]] ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ [[ارباب غلام رحيم]] ورتي. هن دور ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي ==== 2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ [[قائم علي شاهه]] اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو. ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.<ref>{{cite web |title=Past Assemblies |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري ==== 2010ع ۾ [[ارڙهين آئيني ترميم]] پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو. ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ'''، '''سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ'''، '''سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ'''، '''سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ''' ۽ '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ''' شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |website=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ۽ قانوني ادارا ==== [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي. 1994ع ۾ '''سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي''' کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Judicial Academy Act |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=1994 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو. 2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو. ==== سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / جماعت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[آفتاب شعبان ميراڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ڄام صادق علي]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع | style="background:#eef5e9;" | شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مظفر حسين شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | اتحادي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي مدد شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[عبدالله شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[لياقت علي جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff;" | '''گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي محمد مهر]] | style="background:#f4f8fc;" | ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ارباب غلام رحيم]] | style="background:#eaf2f8;" | جون 2004ع – نومبر 2007ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ (ق) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 2007ع – اپريل 2008ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 2008ع – مارچ 2013ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[زاهد قربان علوي]] | style="background:#f4f8fc;" | مارچ–مئي 2013ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[فضل الرحمان]] | style="background:#eaf2f8;" | جون–آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مقبول باقر]] | style="background:#eaf2f8;" | آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |} <ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع تائين [[مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.<ref>{{cite web |title=Our Team |url=https://cm.sindh.gov.pk/chief-ministers-team |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 1988ع کان سنڌ جا گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |+ '''1988ع کان سنڌ جا گورنر''' |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | نمبر ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو سنڀالڻ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو ڇڏڻ ! style="background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / مختصر نوٽ |- | style="background:#eaf2f8;" | 18 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 5 جنوري 1987ع | style="background:#eef5e9;" | 23 جون 1988ع | style="background:#fdf2e9;" | 1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو |- | style="background:#d6eaf8;" | 19 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 24 جون 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي |- | style="background:#eaf2f8;" | 20 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[قادرالدين احمد|جسٽس قادرالدين احمد]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | 18 اپريل 1989ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 21 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[فخرالدين جي. ابراهيم|جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 اپريل 1989ع | style="background:#e2f0d9;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ جج ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#eef5e9;" | 18 جولاءِ 1993ع | style="background:#fdf2e9;" | پهريون دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 23 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[حڪيم محمد سعيد]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#fbe5d6;" | تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#eef5e9;" | 21 مئي 1995ع | style="background:#fdf2e9;" | ٻيو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 24 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪمال الدين اظفر]] | style="background:#f4f8fc;" | 22 مئي 1995ع | style="background:#e2f0d9;" | 16 مارچ 1997ع | style="background:#fbe5d6;" | سياستدان ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 25 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[معين الدين حيدر|ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر]] | style="background:#eaf2f8;" | 17 مارچ 1997ع | style="background:#eef5e9;" | 17 جون 1999ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر |- | style="background:#d6eaf8;" | 26 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ممنون حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جون 1999ع | style="background:#e2f0d9;" | 12 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 27 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عظيم دائودپوٽو|ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#eef5e9;" | 24 مئي 2000ع | style="background:#fdf2e9;" | فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 28 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ميان سومرو]] | style="background:#f4f8fc;" | 25 مئي 2000ع | style="background:#e2f0d9;" | 26 ڊسمبر 2002ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 29 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عشرت العباد خان|ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 27 ڊسمبر 2002ع | style="background:#eef5e9;" | 10 نومبر 2016ع | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8;" | 30 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[سعيد الزمان صديقي|جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي]] | style="background:#f4f8fc;" | 11 نومبر 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 جنوري 2017ع | style="background:#fbe5d6;" | اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان |- | style="background:#eaf2f8;" | 31 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد زبير]] | style="background:#eaf2f8;" | 2 فيبروري 2017ع | style="background:#eef5e9;" | 3 آگسٽ 2018ع | style="background:#fdf2e9;" | مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 32 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[عمران اسماعيل]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | 18 اپريل 2022ع | style="background:#fbe5d6;" | پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#fff2cc;" | — | style="background:#fff2cc; text-align:right; padding:7px;" | [[آغا سراج دراني]] | style="background:#fff2cc;" | 20 اپريل 2022ع | style="background:#fff2cc;" | 9 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#ffe699;" | '''قائم مقام گورنر'''؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#eaf2f8;" | 34 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪامران ٽيسوري|محمد ڪامران خان ٽيسوري]] | style="background:#eaf2f8;" | 10 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#eef5e9;" | 12 مارچ 2026ع | style="background:#fdf2e9;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر |- | style="background:#d9ead3;" | 35 | style="background:#d9ead3; text-align:right; padding:7px;" | '''[[محمد نهال هاشمي|سيد محمد نهال هاشمي]]''' | style="background:#d9ead3;" | '''13 مارچ 2026ع''' | style="background:#d9ead3;" | '''عهدي تي موجود''' | style="background:#b6d7a8;" | '''سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] سان لاڳاپيل''' |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Jailed PA speaker becomes acting Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1685798 |work=Dawn |date=20 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Tessori sacked as PML-N stalwart Nehal Hashmi made Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1981494 |work=Dawn |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گورنر ==== گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور [[عشرت العباد خان]] ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018ع کان 2022ع تائين [[عمران اسماعيل]]، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين [[ڪامران ٽيسوري]] گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي [[محمد نهال هاشمي]] سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.<ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ شهري سياست ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، پاڪستان پيپلز پارٽي، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو. [[فائل:Sindh Assembly 2018.svg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي]] ==== آبادي ۽ شهريڪاري ==== 1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو. ==== تعليم ==== 1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي. 2013ع ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ''' منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي. تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 Sindh – Education |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |publisher=UNICEF |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== صحت ==== صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |publisher=UNICEF |date=16 July 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2020ع جي [[ڪووڊ-19 وبا]] سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا. ==== ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ ==== 1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ '''[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق == جاگرافي == {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ جو قدرتي منظر]] [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|250px|ساڄو|سنڌ جو نقشو]] سنڌ [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ جي ڪل ايراضي '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي.<ref>{{cite web |title=Social Indicators of Pakistan 2021 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/social_statistics/publications/Social_Indicators_of_Pakistan_2021.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اوڀر ۾ [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ [[رڻ ڪڇ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر [[سنڌو درياهه]] آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ [[هيٺيون سنڌو طاس|هيٺين سنڌو طاس]] جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === طبعي بناوت === [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي]] [[فائل:Mangrove Forest Sindh.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌو ڊيلٽا]] ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي]] طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو]]، وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي پٽي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ [[مينگروو]] ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً '''5 ملين هيڪٽر''' آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/SindhWaterPolicy |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي معيشت ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو]] === روايتي جاگرافيائي ڀاڱا === سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * [[سرو، سنڌ|سرو]] — اتر سنڌ؛ * [[سنڌ جو وچولو|وچولو]] — وچ سنڌ؛ * [[لاڙ، سنڌ|لاڙ]] — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛ * [[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛ * [[ٿر]] ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ. هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref> === سنڌوءَ جو ميداني علائقو === سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا. سنڌ ۾ '''ڪچو''' انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' سڏيو وڃي ٿو. اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو '''ڪڇو''' يا '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Topography of Dadu District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-dadu/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ريگستان === [[فائل:Thar desert in cloudy weather.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي]] [[فائل:The Thar Desert.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جون وارياسي ڀٽون]] سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! ريگستان ! لڳ ڀڳ ايراضي ! اهم علائقا ! خاصيتون |- | [[ٿر ريگستان]] | وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | هندستان جي [[راجستان]] تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت |- | [[نارا ريگستان]] | تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' | خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا | تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون ''پٽ'' نما زمينون<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> |- | [[اڇڙو ٿر]] | تقريباً '''4,800 چورس ڪلوميٽر''' | خاص طور [[سانگهڙ ضلعو]]، [[کپرو تعلقو]]، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا | اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب ''اڇڙو ٿر'' سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> |} === ٿر ريگستان === [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار [[راجستان]] جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن. ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا. === نارا ريگستان === [[نارا ريگستان]] سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ ''پٽ'' نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === اڇڙو ٿر === [[اڇڙو ٿر]]، جنهن کي ''اڇو ريگستان'' پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. [[چوٽياري ذخيرو]] هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Socio Economic Assessment Study |url=https://www.wwf.org.pk/foreverindus/pdf/socioeconomic_assessment_07.pdf |publisher=WWF-Pakistan |year=2008 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبل ۽ جابلو علائقا === سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان [[گنجو ٽڪر]] هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === کيرٿر جبلن جو سلسلو === [[فائل:Kirthar Mountains.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]]؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي]] [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]] سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بلند مقام ==== [[فائل:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|230px|ساڄو|[[ڪتي جي قبر]]، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي]] سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ '''ڪُتي جي قبر''' نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Topography of Kamber-Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي ''بلند ترين چوٽي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. ==== گورک هِل ==== [[فائل:Gorakh Hill.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[گورک هل]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ]] [[گورک هل]] دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً '''5,688 فوٽ''' (1,734 ميٽر) آهي.<ref>{{cite news |title=A lesser hill station |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station |work=Dawn |date=30 May 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي. === ڪارونجهر === [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]]] [[ڪارونجهر]] جون ٽڪريون [[ننگرپارڪر]]، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن. === گنجو ٽڪر === [[گنجو ٽڪر]] [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي. === ارضيات === سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. === ميداني علائقا === [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.]] سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا. سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي. [[فائل:Indus river Sukkur barrage sunset.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[سکر بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.]] ==== ڪچو ۽ پڪو ==== سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور '''ڪچو''' چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا. حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي. === ڪاڇو === [[فائل:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو]] [[ڪاڇو]] سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي. [[فائل:Women in Sindh.jpg|thumb|280px|ساڄو|اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي]] ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران [[نائي گاج]]، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا ''واڪرن'' ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Water resource management in 'kutcha' areas |url=https://www.dawn.com/news/25070/water-resource-management-in-kutcha-areas |work=Dawn |date=5 March 2002 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.<ref>{{cite news |title=Major drains across Kachho belt flooded amid downpour |url=https://www.dawn.com/news/1763877 |work=Dawn |date=10 July 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Flooding in Sindh's Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range |url=https://www.dawn.com/news/1855992 |work=Dawn |date=31 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين === [[فائل:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي]] [[فائل:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|250px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.]] ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو [[منڇر ڍنڍ]] سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[نائي گاج]] سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا === سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار [[سنڌو ڊيلٽا]] جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا. هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. === سامونڊي پٽي === {{Main|سنڌ جو سامونڊي ڪنارو|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Coast of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ڀرسان [[عربي سمنڊ]] جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.]] سنڌ جو سامونڊي ڪنارو [[عربي سمنڊ]] جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''350 ڪلوميٽر''' آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://scda.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Coastal Development Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام [[سر ڪريڪ]] تائين وڃي ٿو. === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو ڊيلٽا}} [[سنڌو ڊيلٽا]] سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.<ref name="SFD-mangroves"/> ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.<ref name="SFD-mangroves"/> === ٻيٽ === [[فائل:Manora Karachi.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[منهوڙو]]، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ]] [[فائل:Karachi, Charna Island.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[چرنا ٻيٽ]]، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.]] [[فائل:Charna Island Karachi Arabian Sea.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[عربي سمنڊ]] ۾ [[چرنا ٻيٽ]] جو منظر.]] سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ [[منهوڙو]]، [[بابا ٻيٽ]]، [[ڀٽ ٻيٽ]]، [[بُنڊل ٻيٽ]] ۽ [[بُڊو ٻيٽ]] شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي. سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == آبهوا == {{Main|سنڌ جي آبهوا}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|ساڄو|[[جيڪب آباد ضلعو]]، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.]] سنڌ جي آبهوا مجموعي طور '''گرم، خشڪ کان نيم خشڪ''' نوعيت جي آهي، پر [[عربي سمنڊ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[ٿر ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]]، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''128.8 ملي ميٽر''' آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي آبهوا تي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسو|ڏکڻ ايشيائي چوماسي]]، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت [[ڏڪار]]، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === علائقائي موسمي فرق === روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي '''[[سرو، سنڌ|سرو]]'''، '''[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]''' ۽ '''[[لاڙ، سنڌ|لاڙ]]''' جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي. '''مٿين سنڌ'''، خاص طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment – Jacobabad |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/603581508344261114/pdf/SFG3674-EA-P154987-Box405303B-PUBLIC-Disclosed-10-18-17.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|کاٻو|سنڌ ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.]] '''وچ سنڌ''' ۾ [[سکر]]، [[نوابشاهه|شهيد بينظير آباد]]، [[سانگهڙ]]، [[مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو. '''هيٺين سنڌ''' يا لاڙ، جنهن ۾ [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي. [[گورک هل]]، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو. === موسمياتي کاتو === {{Main|پاڪستان موسميات کاتو}} سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني [[پاڪستان موسميات کاتو]] ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن. موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Provincial Disaster Management Authority Sindh |url=https://pdma.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون موسمون === سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي. '''سيارو''' عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون. '''بهار''' نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي. '''اونهارو''' اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects |publisher=World Bank |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/9fecf962-d3ad-5cec-909e-af3e7539dc02/download |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چوماسي وارو عرصو''' عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو. === سنڌ جو چوماسو === [[فائل:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|300px|ساڄو|آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.]] سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan (MODIS 2020-10-11) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_(MODIS_2020-10-11).jpg |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Still submerged, nearly six months on from the initial flooding (5330445429).jpg|thumb|300px|کاٻو|2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.]] چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان '''درياهي ٻوڏ''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات '''شهري ٻوڏ''' پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب '''اوچتي ٻوڏ''' پڻ اچي سگهي ٿي. === برسات === سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/478491468146962443/pdf/E15030vol-08.pdf |publisher=World Bank |year=2007 |access-date=24 August 2026}}</ref> بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي. === سامونڊي اثر === [[عربي سمنڊ]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. === گرمي جون لهرون === سنڌ ۾ [[گرمي جي لهر|گرمي جون لهرون]] اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. [[ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر]] دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سامونڊي طوفان === سنڌ جي ساحلي پٽي [[عربي سمنڊ]] ۾ ٺهندڙ [[مداري طوفان|مداري طوفانن]] ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن. 2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان '''اسنا''' سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon 2024 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2025/03/11/monsoon-2024-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=11 March 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === [[موسمي تبديلي]] سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=29 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا ۽ قدرتي نباتات === سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[ٻير]]، [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]] جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]] جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ [[مينگروو]] ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نباتات ۽ حياتيات == {{Main|سنڌ جي نباتات|سنڌ جي حيوانات}} [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img04.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ ''يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا''؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.]] سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ [[سنڌو درياهه]] جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[نارا ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، [[سنڌو ڊيلٽا]] جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه ماحولياتي نظام === سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.<ref>{{cite web |title=Kirthar National Park |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kirthar_National_Park |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.]] === نباتات === سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ [[ٻٻر]]، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار]]، [[ڦوڳ]]، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، ''Euphorbia'' جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ [[نم]]، [[انب]]، [[ڄمون]]، [[گدامڙي]]، [[سھانجڻو]]، [[بڙ]]، [[پپل]]، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن. ==== سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا |- style="background:#66BB6A; color:white; text-align:center;" ! سنڌي نالو ! سائنسي نالو ! مکيه ماحول ! حيثيت / اهميت |- | [[ڪنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ |- | [[ٻٻر]] | ''Vachellia nilotica'' (''Acacia nilotica'') | دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا | ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ |- | لئي / آسري | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين | لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ |- | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا | ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال |- | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | ٿر ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو وڻ |- | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا | ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور |- | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ميدان ۽ خشڪ علائقا | ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ |- | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | آباد ۽ شهري علائقا | ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام |- | [[ديوي (وڻ)|ديوي / ولائتي ڪنڊي]] | ''Prosopis juliflora'' | شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا | متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل |- | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ | سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس |} === ٻيلا === {{Main|سنڌ جا ٻيلا}} سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، [[سنڌو درياهه]]، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام '''دريائي ٻيلا'''، '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ '''[[مينگروو]] ٻيلا''' آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhforests.gov.pk/page-faq |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[لئي]]، [[ٻير]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]] ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Fauna and Flora of Sindh |url=https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== دريائي ٻيلا ==== [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي '''دريائي ٻيلا''' يا مقامي طور '''ڪچي جا ٻيلا''' چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً '''241,198 هيڪٽر''' آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور [[ٻٻر]] (''Vachellia nilotica''؛ اڳ ''Acacia nilotica'') سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي. ==== آبپاشي وارا ٻيلا ==== سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.<ref name="SFD-irrigated">{{cite web |title=Irrigated Plantations |url=https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ '''82,195 هيڪٽر''' آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ [[ٻٻر]]، [[يوڪلپٽس]]، [[ٽالهي]] يا شيشم (''Dalbergia sissoo'')، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="SFD-irrigated"/> آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي. ==== مينگروو ٻيلا ==== {{Main|سنڌ جا مينگروو ٻيلا|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Mangrove-Keti Bundar.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪيٽي بندر]] جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول]] سنڌ جا [[مينگروو]] ٻيلا [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي ڪريڪن ۽ [[ڪراچي]] جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |url=https://iucn.org/story/202507/international-day-conservation-mangrove-ecosystem-message-mr-mahmood-akhtar-cheema |publisher=IUCN |date=26 July 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً '''600,000 هيڪٽر''' تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SFD-mangroves">{{cite web |title=Mangroves |url=https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس '''اڇو تمر''' (''ايويسينيا مرينا'') آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ ''رائزو فورا ميوڪروناٽا''، ''سيريوپس ٽيگل'' ۽ ''ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم'' پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ''ايويسينيا مرينا'' جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.<ref name="SFD-mangroves"/><ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=World Environment Day – Defenders of the Coast |url=https://www.wwfpak.org/take_action/world_environment_day |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، [[آءِ يو سي اين]]، [[ورلڊ وائيڊ فنڊ فار نيچر|ڊبليو ڊبليو ايف]] ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Mangrove restoration begins on Karachi coast |url=https://iucn.org/story/202606/mangrove-restoration-begins-karachi-coast |publisher=IUCN |date=5 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار ==== سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]]، [[ڪاڇو]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]]، [[ٻير]]، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن. اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا. ==== سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري ==== سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ [[ديوي (وڻ)|ديوي]] (''Prosopis juliflora'')، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون. ==== ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ ==== سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام |- style="background:#66BB6A; color:white;" ! ٻيلائي نظام ! اهم هنڌ ! اندازي / سرڪاري ايراضي ! اهم نباتات ! ماحولياتي اهميت |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | دريائي ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا | style="background:#E0F2F1;" | تقريباً 241,198 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | آبپاشي وارا ٻيلا | style="background:#DCEDC8;" | بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾ | style="background:#B2DFDB;" | تقريباً 82,195 هيڪٽر | style="background:#FFECB3;" | ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | مينگروو ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل | style="background:#E0F2F1;" | ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه | style="background:#DCEDC8;" | ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان | style="background:#B2DFDB;" | متفرق ۽ وسيع علائقو | style="background:#FFECB3;" | ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش |} <ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref name="SFD-irrigated"/> <ref name="SFD-mangroves"/> === حيوانات === {{Main|سنڌ جي حيوانات}} سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ٿڻائتا ==== [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img09.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.]] سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، [[ڪارو هرڻ]]، [[ڦاڙهو]]، جهنگلي سوئر، بگھڙ، [[گدڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار چراخ]]، جهنگ ٻلو، [[ڪاراڪل]]، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ آئيبيڪس]] (''Capra aegagrus blythi'') سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. تاريخي طور سنڌ ۾ [[ايشيائي چيتو]] ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن. ==== سنڌو ٻلهڻ ==== {{Main|سنڌو درياهه جي ٻلهڻ}} [[فائل:Indus river Dolphin , The National Aquatic Animal of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'')، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.]] [[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'') سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan National Report to UNCED 1992 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1991-001.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite report |title=Report of the Workshop on the Conservation of the Ganges River Dolphin and Indus River Dolphin |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/SSC-OP-023.pdf |publisher=IUCN Species Survival Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو. === پکي === سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ [[مرڪزي ايشيائي فلائي وي]] سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا. [[هاليجي ڍنڍ]] ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Haleji Lake – Ramsar Site |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RAM/RAM_018_PK_en.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪينجهر ڍنڍ]] پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن. [[هوبره تلور]] ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي. === رڙهندڙ جانور === سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ [[واڳون]] شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[واڳون]] (''Crocodylus palustris'') سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.<ref>{{cite report |title=Crocodiles: An Action Plan for their Conservation |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/1992-008.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[انڊين ڪوبرا]]، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ''ساهه چوسڻ''. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي. ==== سامونڊي ڪُميون ==== ڪراچيءَ جي [[هاڪس بي]] ۽ [[سينڊزپٽ]] سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ [[سائي سامونڊي ڪُمي]] (''Chelonia mydas'') سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.<ref>{{cite web |title=Marine turtles |url=https://www.wwfpak.org/our_work_/biodiversity/marine_turtles/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان]] [[هاڪس بي]] کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=WWF Blog – Green turtle nesting at Hawks Bay |url=https://www.wwfpak.org/knowledge_hub_/wwf_blog/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> زيتوني رڊلي ڪُمي (''Lepidochelys olivacea'') پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي. === مڇيون ۽ آبي حيات === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ [[عربي سمنڊ]]، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون. ==== پلو ==== [[پلو]] يا هلسا (''Tenualosa ilisha'') سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي. سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. === ڍنڍون ۽ آبي زمينون === سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[ڊريگهه ڍنڍ]]، [[ديھ اڪرو-II]]، [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ [[سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو]] سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منڇر ڍنڍ]] تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي. === حياتياتي تحقيق جي تاريخ === سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا. 20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ''ڪل جنسن'' جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.<ref>ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، 1982ع.</ref> === جهنگلي حيات جو تحفظ === سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن. حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ [[موسمي تبديلي]] آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Participatory Conservation Plans for the Indus Delta |url=https://www.wwfpak.org/?384599/Speakers-term-conservation-plans-essential-for-the-protection-of-threatened-wildlife-and-coastal-resources= |publisher=WWF-Pakistan |date=3 April 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> == سياسي نظام == {{Main|سنڌ حڪومت|سنڌ جي سياست}} [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.]] سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام [[پاڪستان جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير]]، صوبائي ڪابينا، [[سنڌ جو گورنر|گورنر]]، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن. آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1431341153_169.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |at=Articles 129–130 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا. === صوبائي حڪومتي نظام === سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز [[ڪراچي]] ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ [[سيد مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sindh Cabinet |url=https://cm.sindh.gov.pk/sindh-cabinet |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Syed Murad Ali Shah Cabinet.jpg|[[سيد مراد علي شاهه]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير سنڌ]] <!-- گورنر سيد نهال هاشمي جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- اسپيڪر سيد اويس قادر شاهه جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- چيف جسٽس جسٽس ظفر احمد راجپوت جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> </gallery> === گورنر === {{Main|سنڌ جو گورنر}} [[سنڌ جو گورنر]] وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا. مارچ 2026ع ۾ [[سيد محمد نهال هاشمي]] کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.<ref>{{cite web |title=President approves appointment of Nehal Hashmi as Governor of Sindh |url=https://www.radio.gov.pk/12-03-2026/president-approves-appointment-of-nehal-hashmi-as-governor-sindh |publisher=Radio Pakistan |date=12 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Nehal Hashmi takes oath as Governor of Sindh |url=https://radio.gov.pk/13-03-2026/nehal-hashmi-sworn-in-as-sindh-governor |publisher=Radio Pakistan |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === وڏو وزير === {{Main|سنڌ جو وڏو وزير}} وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[سيد مراد علي شاهه]] ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ صوبائي اسيمبلي === {{Main|سنڌ صوبائي اسيمبلي}} [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي.]] سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ '''168 ميمبر''' آهن، جن مان '''130 عام سيٽون'''، '''29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون''' ۽ '''9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون''' آهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |at=Article 106 seat allocation |access-date=24 August 2026}}</ref> عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر === اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو. 25 فيبروري 2024ع تي [[سيد اويس قادر شاهه]] سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان [[اينٿوني نويد]] ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Speaker – Syed Awais Qadir Shah |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر === سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر '''ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني''' هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#4A235A; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر |- ! style="background:#6C3483; color:white;" | نمبر ! style="background:#2874A6; color:white;" | اسپيڪر ! style="background:#148F77; color:white;" | مدت ! style="background:#B9770E; color:white;" | تاريخي نوٽ |- | style="background:#F4ECF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني]] | style="background:#E8F6F3;" | 28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد ميران محمد شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1938ع – 1948ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو |- | style="background:#F4ECF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[مير غلام علي ٽالپر]] | style="background:#D5F5E3;" | 14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ وارو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[پير قربان علي شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غلام رسول خان کيهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[عبدالله حسين هارون]] | style="background:#D5F5E3;" | 6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد عبدالله شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[عبدالرزاق خان]] | style="background:#E8F6F3;" | 5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غوث بخش خان مهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 1993ع – 1997ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نواب مرزا (وڪيل)|نواب مرزا]] | style="background:#E8F6F3;" | 1997ع – 1998ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 2002ع – 2007ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ٻيو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نثار احمد کهڙو]] | style="background:#E8F6F3;" | 2008ع – 2013ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#D5F5E3;" | 2013ع – 2018ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 2018ع – 2023ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ٻيو مسلسل اسيمبلي دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد اويس قادر شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 25 فيبروري 2024ع – موجوده | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | موجوده اسپيڪر |} <ref>{{cite web |title=Speaker’s of Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Speakers.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Speaker |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === موجوده سياسي جوڙجڪ === سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] وٽ 37، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] وٽ هڪ ميمبر درج آهي.<ref>{{cite web |title=Party Composition – 2024 till date |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#922B21; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ |- ! style="background:#B03A2E; color:white;" | سياسي جماعت / حيثيت ! style="background:#1F618D; color:white;" | موجوده ميمبر ! style="background:#117A65; color:white;" | پارلياماني حيثيت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | style="background:#D6EAF8;" | 117 | style="background:#D5F5E3;" | حڪومتي اڪثريت |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | style="background:#AED6F1;" | 37 | style="background:#ABEBC6;" | مخالف ڌر جي وڏي جماعت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | style="background:#D6EAF8;" | 5 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | آزاد | style="background:#AED6F1;" | 3 | style="background:#ABEBC6;" | آزاد ميمبر |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | style="background:#D6EAF8;" | 1 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |} <ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === وفاق سان تعلق === سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن. وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو [[قومي مالياتي ايوارڊ]] تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن. === چونڊ نظام === سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === قومي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ لاءِ [[قومي اسيمبلي پاڪستان|قومي اسيمبلي]] جون '''61 عام سيٽون''' مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون '''14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون''' صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً '''913,052''' مقرر ٿي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === صوبائي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ صوبائي اسيمبلي جون '''130 عام چونڊ تڪ''' آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً '''428,432''' ماڻهو هئي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني حڪومتي نظام === {{Main|سنڌ ۾ مڪاني حڪومت}} سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع''' ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 – Schedule II |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Local Government (Third Amendment) Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |date=2 October 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ === [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | سربراهه ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#EAF2F8;" | ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | style="background:#EEF5E9;" | وڏي ميٽروپوليٽن شهر | style="background:#F3E5F5;" | ميئر | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪارپوريشن | style="background:#E2F0D9;" | وڏا شهري علائقا | style="background:#EADCF0;" | ميئر / چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ضلعي ڪائونسل | style="background:#EEF5E9;" | ڳوٺاڻو ضلعي علائقو | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | وچولي درجي جا شهر | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ٽائون ڪميٽي | style="background:#EEF5E9;" | ننڍا شهر ۽ قصبا | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون |- | style="background:#D6EAF8;" | يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | پاڙي يا ڳوٺن جي سطح | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون |} <ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون === [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments – Karachi |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميونسپل ڪارپوريشنون === سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن. === ترقياتي اٿارٽيون === سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون. [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.<ref>{{cite web |title=How KDA was Established |url=https://kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Khadim%20Magazine/October-2018/054-Karachi%20Civic%20Centre.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Lyari Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون |- ! style="background:#76448A; color:white;" | اٿارٽي ! style="background:#2874A6; color:white;" | علائقو ! style="background:#148F77; color:white;" | بنيادي ڪم |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | لاڙڪاڻو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي |} === پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون === 2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Acts 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا. === صوبائي اليڪشن ڪميشن === [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر '''اعجاز انور چوهان''' آهي.<ref>{{cite web |title=ECP Officers – Provincial Election Commissioner Sindh |url=https://ecp.gov.pk/index.php/notifications/officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Telephone Numbers and Office Addresses – Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سياسي تنظيمون === سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون === سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن. === غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم |- ! style="background:#148F77; color:white;" | شعبو ! style="background:#2874A6; color:white;" | عام سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | تعليم | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | صحت | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | غربت ۽ روزگار | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | انساني حق | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماحوليات | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | آفتن جي امداد | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي |} == انتظامي ورهاست == {{Main|سنڌ جون انتظامي ورهاستون}} [[فائل:Pakistan Sindh districts map.svg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.]] سنڌ [[پاڪستان]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ '''6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون''' موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.<ref name="SindhCensusReport2023">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي [[ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار [[ڊپٽي ڪمشنر]] هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي '''55,696,147''' هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ '''53.97 سيڪڙو آبادي شهري''' هئي.<ref name="SindhCensus2023">{{cite report |title=Population and Housing Census 2023: Provincial Census Report – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊويزنون === [[فائل:Sindh-Divisions-Map.png|thumb|300px|کاٻو|سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي]] سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]، [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر ڊويزن|سکر]] آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="SindhCensus2023" /> شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي '''92.57 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.<ref name="SindhCensus2023" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#174A7E; color:white; font-size:115%;" | '''سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#4472C4; color:white;" ! ڊويزن ! انتظامي مرڪز ! ضلعا ! آبادي 2023ع ! آبادي 2017ع ! شهري آبادي % |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[ڪراچي]] | 7 | 20,382,881 | 16,024,894 | 92.57% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 9 | 11,659,246 | 10,596,049 | 37.28% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[لاڙڪاڻو]] | 5 | 7,093,706 | 6,190,926 | 30.63% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سکر ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[سکر]] | 3 | 6,010,041 | 5,542,270 | 33.92% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[نوابشاهه]] | 3 | 5,930,649 | 5,275,426 | 29.27% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ميرپور خاص ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[ميرپورخاص]] | 3 | 4,619,624 | 4,224,945 | 19.38% |- style="background:#FFF2CC; font-weight:bold;" | سنڌ | [[ڪراچي]] | 30 | 55,696,147 | 47,854,510 | 53.97% |} <ref name="SindhCensus2023" /> === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.<ref name="SindhCensusReport2023" /> ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.<ref name="PBSdistrict2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! ڊويزن ! ضلعو ! صدر مقام ! آبادي 2023ع |- | 1 || style="background:#D9EAF7;" rowspan="9"| [[حيدرآباد ڊويزن]] || [[بدين ضلعو|بدين]] || [[بدين]] || 1,947,081 |- | 2 || [[دادو ضلعو|دادو]] || [[دادو، پاڪستان|دادو]] || 1,742,320 |- | 3 || [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] || 2,432,540 |- | 4 || [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي]] || 1,117,308 |- | 5 || [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] || [[مٽياري]] || 849,383 |- | 6 || [[سجاول ضلعو|سجاول]] || [[سجاول]] || 839,292 |- | 7 || [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] || [[ٽنڊو الهيار]] || 922,012 |- | 8 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] || [[ٽنڊو محمد خان]] || 726,119 |- | 9 || [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] || [[ٺٽو]] || 1,083,191 |- | 10 || style="background:#E2F0D9;" rowspan="7"| [[ڪراچي ڊويزن]] || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] || [[ڪراچي]] || 3,822,325 |- | 11 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] || [[ڪراچي]] || 3,950,031 |- | 12 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] || [[ڪراچي]] || 2,329,764 |- | 13 || [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] || [[ڪراچي]] || 2,679,380 |- | 14 || [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] || [[ڪياماڙي]] || 2,068,451 |- | 15 || [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || [[ڪورنگي]] || 3,128,971 |- | 16 || [[ملير ضلعو|ملير]] || [[ملير]] || 2,403,959 |- | 17 || style="background:#FCE4D6;" rowspan="5"| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] || [[جيڪب آباد]] || 1,174,097 |- | 18 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] || [[قمبر]] || 1,514,869 |- | 19 || [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || 1,233,957 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || 1,784,453 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] || [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] || 1,386,330 |- | 22 || style="background:#E4DFEC;" rowspan="3"| [[ميرپورخاص ڊويزن]] || [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || 1,681,386 |- | 23 || [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] || [[مٺي]] || 1,778,407 |- | 24 || [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] || [[عمرڪوٽ]] || 1,159,831 |- | 25 || style="background:#FFF2CC;" rowspan="3"| [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] || [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] || [[نوشهروفيروز]] || 1,777,082 |- | 26 || [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] || [[سانگهڙ]] || 2,308,465 |- | 27 || [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] || [[نوابشاهه]] || 1,845,102 |- | 28 || style="background:#DDEBF7;" rowspan="3"| [[سکر ڊويزن]] || [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] || [[ميرپور ماٿيلو]] || 1,772,609 |- | 29 || [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] || [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] || 2,597,535 |- | 30 || [[سکر ضلعو|سکر]] || [[سکر]] || 1,639,897 |} <ref name="PBSdistrict2023" /> === انتظامي ڍانچو === صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ '''5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون''' درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست === سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.<ref name="SindhCensus2023" /> شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.<ref name="PBSdistrict2023" /> === سنڌ جا وڏا شهر === {{Main|سنڌ جا شهر}} [[ڪراچي]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ '''شهري آبادي (urban locality)''' جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست جي تاريخ === سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} == زرعي معيشت== {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} [[فائل:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|thumb|300px|ساڄو|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي.]] سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ [[زراعت]] بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته [[ٿر ريگستان|ٿر]]، [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ '''4.87 ملين هيڪٽر''' زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ [[انب]]، [[کجور]]، [[ڪيلو]]، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/agriculture-statistics |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً '''1.20 ملين هيڪٽر'''، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ === سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.]] === اهم فصل === سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪپهه]] ۽ [[ڪمند]] آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2e7d32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم فصل |- ! style="background:#1b5e20; color:white; padding:7px;" | فصل ! style="background:#33691e; color:white; padding:7px;" | زرعي موسم ! style="background:#558b2f; color:white; padding:7px;" | اهم علائقا ! style="background:#827717; color:white; padding:7px;" | بنيادي استعمال / اهميت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪڻڪ]] | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا | style="background:#fffde7; text-align:right;" | بنيادي خوراڪي اناج |- | style="background:#c8e6c9;" | [[چانور]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪ ۽ برآمد |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪپهه]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور | style="background:#fffde7; text-align:right;" | ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال |- | style="background:#c8e6c9;" | [[ڪمند]] | style="background:#dcedc8;" | سالياني / خريف سان لاڳاپيل | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ٻاجهري]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[جوئر]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | اناج ۽ جانورن جو چارو |- | style="background:#e8f5e9;" | [[سرنهن]] ۽ ڪينولا | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | مٿين ۽ وچين سنڌ | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪي تيل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[سورج مُکي]] | style="background:#dcedc8;" | مختلف پوک جا دور | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪي تيل |} <ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪڻڪ === [[ڪڻڪ]] سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === چانور === [[فائل:Recently sown paddy fields in Sindh, Pakistan, December 2010 (5331068220).jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.]] [[چانور]] سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪپهه === [[ڪپهه]] سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪمند === [[ڪمند]] سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === باغباني === سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. [[ميرپورخاص]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، [[خيرپور]] کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار '''386,973 ٽن'''، ڪيلي جي '''123,263 ٽن''' ۽ کجور جي '''219,925 ٽن''' هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي. === خشڪ ۽ برساتي زراعت === [[فائل:Beautful field of Bajhra and korar in kertee.jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ [[ٿر]] ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.]] سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا ''باراني'' زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي. === مالداري ۽ پولٽري === {{Main|سنڌ ۾ مالداري}} مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو|لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://livestock.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Livestock & Fisheries Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Section 2.22 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا. === ماهيگيري === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي. سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Livestock & Fisheries Department |url=https://livestock.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي === سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت '''[[سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ]]'''، '''[[سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ]]'''، '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]'''، '''[[سنڌ ڪين ڪمشنر]]''' ۽ [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Work of Each Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/work-of-each-dept |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]''' ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ '''[[پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ]]''' کان منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/web/?page_id=10374 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي پاليسي ۽ تبديليون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ '''سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030''' تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن. === زمينداري ۽ آبادگاري === سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن. ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي. === موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا === سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.]] سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم زرعي ادارا === سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. '''[[زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو]]''' فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ '''[[سنڌ آبپاشي کاتو]]''' بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ '''[[لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]]''' مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته '''[[سنڌ خوراڪ کاتو]]''' خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Government Departments |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]]، [[سنڌ ڪين ڪمشنر]]، [[سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس]] جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == صنعت == {{Main|سنڌ جي معيشت|سنڌ ۾ صنعت}} [[فائل:SITE Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سائٽ، ڪراچي|سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي]]؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ]] [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي]] سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[ٽنڊو آدم]]، [[شهيد بينظير آباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]] ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Manufacturing Sector |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ '''34 سيڪڙو''' سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت '''ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي''' جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز === [[ڪراچي]] سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Stock Exchange Limited |url=https://www.psx.com.pk/ |publisher=Pakistan Stock Exchange |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب [[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> === پيداواري صنعت === سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries for June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم پيداواري شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي شعبا |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | شعبو ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | اهم صنعتي مرڪز ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | اهم پيداوار / سرگرمي |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ |- | style="background:#d6eaf8;" | لوهه ۽ اسٽيل | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري |- | style="background:#eaf2f8;" | گاڏين جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس |- | style="background:#d6eaf8;" | دواسازي | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪيميائي ۽ ڀاڻ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون |- | style="background:#d6eaf8;" | پيٽروليم ۽ ريفائننگ | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج |- | style="background:#eaf2f8;" | سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#d6eaf8;" | خوراڪ ۽ مشروبات | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ |- | style="background:#eaf2f8;" | رٻڙ ۽ پلاسٽڪ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان |- | style="background:#d6eaf8;" | چمڙي ۽ لباس | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون |} === ڪپڙي جي صنعت === [[ڪپڙي جي صنعت]] سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ '''600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون''' آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh at a Glance |url=https://business.gos.pk/ |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite web |title=Textile Industry |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي. === اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت === [[فائل:Pakistan Steel Mills.png|thumb|200px|ساڄو|[[پاڪستان اسٽيل ملز]] جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ]] سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو [[پاڪستان اسٽيل ملز]] آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون '''2015ع کان بند''' آهن.<ref>{{cite web |title=National Assembly Question on Pakistan Steel Mills |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/6970931f0c9c1_583.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive Roadmap Finalized for Pakistan Steel Mills Revival |url=https://moip.gov.pk/NewsDetail/ZDg0OGU3YzItYmVlMS00M2MxLWI3YTktMTFjOWIxMTJmZGY2 |publisher=Ministry of Industries and Production |date=9 February 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. === گاڏين جي صنعت === سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا. پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25: Manufacturing and Mining |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance, Government of Pakistan |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quantum Index of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25 |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === دواسازي جي صنعت === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت === ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي. === پيٽروليم ۽ ريفائننگ === سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي]] === سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد === سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي ''غير ڌاتي معدني شين'' جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === رٻڙ ۽ پلاسٽڪ === ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي. === چمڙي جي صنعت === سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي. === سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي === [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Information and Technology |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي بنيادن واري صنعت === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت ==== سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون. ==== چانورن جا ڪارخانا ==== مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن. ==== کنڊ جي صنعت ==== سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== خوراڪ جي پروسيسنگ ==== سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون === وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن. [[ڪراچي]] ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي. === هنري صنعت === {{Main|سنڌي دستڪاري}} سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، [[رلي]]، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن. هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن. === صنعتي اسٽيٽون ۽ زون === [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ]] صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Office Contacts |url=https://site.com.pk/?page_id=927 |publisher=Sindh Industrial Trading Estates Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#7030a0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون |- ! style="background:#5b2c6f; color:white; padding:7px;" | نالو ! style="background:#2874a6; color:white; padding:7px;" | هنڌ ! style="background:#148f77; color:white; padding:7px;" | نوعيت ! style="background:#b9770e; color:white; padding:7px;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ ڪراچي]] | style="background:#eaf2f8;" | ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | منظم صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار |- | style="background:#ebdef0;" | ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا | style="background:#d6eaf8;" | ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا |- | style="background:#f4ecf7;" | پورٽ قاسم صنعتي علائقو | style="background:#eaf2f8;" | بن قاسم، ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | بندرگاهي صنعتي علائقو | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] | style="background:#d6eaf8;" | لانڍي، ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | برآمداتي پروسيسنگ زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار |- | style="background:#f4ecf7;" | [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] | style="background:#eaf2f8;" | خيرپور | style="background:#e8f6f3;" | خاص اقتصادي زون | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] | style="background:#d6eaf8;" | ٺٽو ضلعو | style="background:#d5f5e3;" | سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#f4ecf7;" | نوري آباد صنعتي اسٽيٽ | style="background:#eaf2f8;" | ڄامشورو ضلعو | style="background:#e8f6f3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون |- | style="background:#ebdef0;" | ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ | style="background:#d6eaf8;" | ڄامشورو / ڪوٽڙي | style="background:#d5f5e3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت |} <ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص اقتصادي زون === [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Dhabeji Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/dsez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur & Hyderabad Industrial Enclaves |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-hyderabad-industrial-enclaves-are-central-to-sindhs-economic-future-these-projects-will-strengthen-the-provinces-industrial-base-particularly-in-agro-processing-engineeri/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |date=23 October 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون === [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. [[ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي]] موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.<ref>{{cite web |title=EPZA at a Glance |url=https://epza.gov.pk/epza-at-a-glance/ |publisher=Export Processing Zones Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً '''672.93 ملين آمريڪي ڊالر''' هيون.<ref>{{cite report |title=Project Background – Karachi Export Processing Zone |url=https://epza.gov.pk/wp-content/uploads/2025/09/RFPFIN1.pdf |publisher=Export Processing Zones Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار === [[فائل:Kharachi Port (cropped).JPG|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.]] [[فائل:Karachi port trust.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.]] [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون. پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار === سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت [[عالمي بينڪ]] جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن. === صنعتي پاليسي ۽ چئلينج === سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا. [[عالمي بينڪ]] جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Jobs and Competitiveness Program for Results |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/728841517924219411/pdf/PID-Sindh-Jobs-and-Competitiveness-Program-for-Results-Feb-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == معدنيات ۽ قدرتي وسيلا == {{Main|سنڌ جا قدرتي وسيلا|سنڌ ۾ معدنيات}} [[فائل:CAPELLA C02 SM SLC HH 20210202112819 20210202112823 - Thumbnail image.png|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ڪوئلي جو ميدان]]، [[اسلام ڪوٽ تعلقو]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]؛ سيٽلائيٽ تصوير.]] سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ [[ٿر ريگستان]] جي [[لگنائيٽ]] ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ [[قدرتي گئس]] ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]] ۽ شيل، جڏهن ته [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://gsp.gov.pk/who-we-are/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوئلو === {{Main|سنڌ ۾ ڪوئلو|ٿر ڪوئلي جو ميدان}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Tharparkar.svg|thumb|250px|کاٻو|سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جو هنڌ؛ [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] هن ضلعي ۾ واقع آهي.]] سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان [[ٿر ڪوئلي جو ميدان|ٿر]]، [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان|لاڪڙا]]، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Brief Review of the Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/Mineral-wealth-of-Pakistan-1991.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ٿر ريگستان]] ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري [[يو ايس ايڊ]] جي گڏيل تحقيق سان ٿي.<ref>{{cite web |title=GSP Achievements – Thar Coal |url=https://gsp.gov.pk/gsp-achievements/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ '''175 ارب ٽنن کان وڌيڪ''' ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور [[لگنائيٽ]] قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي. ==== لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان ==== [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان]] [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو ==== [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ '''2,500 چورس ڪلوميٽر''' اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ '''33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل'''، '''305.082 ملين ٽن اشارتي''' ۽ '''4,219.498 ملين ٽن تخميني''' ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === قدرتي گئس === [[فائل:Qadirpur gas field.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.]] سنڌ پاڪستان جي اهم [[قدرتي گئس]] پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]، [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾. سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]]، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[قادرپور گئس فيلڊ]] گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Qadirpur Gas Field/Plant, District Ghotki, Sindh |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/tender-file/SOR-TOR-QP-1-3744.pdf |publisher=Oil and Gas Development Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي ==== [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Hala/Gambat South/Mazarani |url=https://www.ppl.com.pk/content/halagambat-southmazarani |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي '''60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن''' ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL achieves Capacity and Production Enhancement at Gambat South GPF-II |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-achieves-capacity-and-production-enhancement-gambat-south-gpf-ii |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=11 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Boosting production at Shahdad X-1 |url=https://www.ppl.com.pk/content/boosting-production-shahdad-x-1-ppl-ramps-gas-flow-84-mmscfd-gambat-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=24 January 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | فيلڊ / بلاڪ ! style="background:#548235; color:white;" | علائقو ! style="background:#7030a0; color:white;" | اهميت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قادرپور گئس فيلڊ]] | style="background:#eef5e9;" | گهوٽڪي | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] | style="background:#e2f0d9;" | ڪشمور | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مزاراڻي | style="background:#eef5e9;" | وچ سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | ميانو | style="background:#e2f0d9;" | سنڌ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | سانوڻ | style="background:#eef5e9;" | سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | شاهه دادپور | style="background:#e2f0d9;" | سانگهڙ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | آدم / آدم ويسٽ | style="background:#eef5e9;" | هالا بلاڪ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل |} <ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Partner-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/partner-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === تيل ۽ ڪنڊينسيٽ === سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ [[ڪنڊينسيٽ]] جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. هيٺين سنڌ، خاص طور [[بدين ضلعو|بدين]] وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن. گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً '''3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس''' ۽ '''750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ''' جي پيداوار شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL commissions Faiz X-1 Deep |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-commissions-faiz-x-1-deep-output-36-mmscfd-gas-750-bpd-condensate |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Exploration South |url=https://www.ppl.com.pk/content/exploration-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات === سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]]، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چن پٿر''' سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. '''جپسم''' سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته '''سليڪا واري''' شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي. '''چائنا ڪلي''' ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي. === گرينائيٽ === {{Main|ڪارونجهر}} [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]].]] سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي. ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي. === کاڻون === سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا. صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f2a; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا |- ! style="background:#806000; color:white;" | علائقو ! style="background:#7f6000; color:white;" | ضلعو / خطو ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | اهم وسيلو ! style="background:#548235; color:white;" | نوعيت |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | لگنائيٽ ڪوئلو | style="background:#e2f0d9;" | وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو | style="background:#bdd7ee;" | ڪوئلو | style="background:#c6e0b4;" | پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | سونڊا–جهرڪ | style="background:#fff2cc;" | ٺٽو / ڄامشورو | style="background:#ddebf7;" | ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات | style="background:#e2f0d9;" | معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | بدين–ميرپورخاص | style="background:#ffe699;" | بدين، ميرپورخاص | style="background:#bdd7ee;" | لگنائيٽ | style="background:#c6e0b4;" | جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ڪارونجهر]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | گرينائيٽ | style="background:#e2f0d9;" | ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | کيرٿر–لڪي پٽي | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي | style="background:#bdd7ee;" | چن پٿر، جپسم، شيل | style="background:#c6e0b4;" | سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === معاشي اهميت === سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://epa.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Environmental Protection Agency, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ معدني ڳولا === [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، [[جاگرافيائي معلوماتي نظام|جي آءِ ايس]] ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Us |url=https://gsp.gov.pk/contact-us/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Geophysics |url=https://gsp.gov.pk/geophysics/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Drilling Directorate |url=https://gsp.gov.pk/drilling-directorate/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=UK-Supported Capacity Building Initiative Launched at GSP |url=https://gsp.gov.pk/2026/04/16/uk-supported-capacity-building-initiative-launched-at-gsp-to-strengthen-geoscientific-capabilities/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |date=16 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو. == توانائي == {{Main|سنڌ ۾ توانائي}} [[فائل:Jhimpir Wind Farm 2012.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ|جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.]] سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ [[قدرتي گئس]]، خام تيل، [[ڪوئلو]]، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته [[ڪراچي]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ توانائي کاتو|توانائي کاتي]] جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhenergy.gov.pk/about-us/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي پيداوار === سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن. [[نيپرا]] جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش '''2,640 ميگاواٽ''' هئي. انهن ۾ [[اينگرو پاورجن ٿر]] 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ [[پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 1,320 ميگاواٽ ۽ [[لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي === سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]] ۽ [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ==== ڪي اليڪٽرڪ ==== {{Main|ڪي اليڪٽرڪ}} [[ڪي اليڪٽرڪ]] پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Company Profile |url=https://ke.com.pk/company-profile/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ '''6,500 چورس ڪلوميٽر''' تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://ke.com.pk/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Member Incharge Wafaqi Mohtasib visits KE Head Office |url=https://ke.com.pk/member-incharge-wafaqi-mohtasib-visits-ke-head-office-directs-company-to-continue-empathetic-customer-centric-behaviour/ |publisher=K-Electric |date=18 May 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== حيسڪو ==== {{Main|حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني}} [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]]، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs – HESCO |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite report |title=Electricity Distribution Efficiency Improvement Project – HESCO ESMF |url=https://www.hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404094712/http://hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== سيپڪو ==== {{Main|سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني}} [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.<ref>{{cite report |title=Distribution Licence Modification – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/06%20June/LPM%20filed%20by%20SEPCO%20in%20its%20Distribution%20Licence.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ '''56,300 چورس ڪلوميٽر''' ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Distribution Companies Integrated Investment Plan 2025-26 to 2029-30 – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/02%20Feb/Distribution%20Investment%20Plan%20of%20SEPCO.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | نوعيت ! style="background:#C55A11; color:white;" | خاصيت |- | style="background:#D9EAF7;" | [[ڪي اليڪٽرڪ]] | style="background:#E2F0D9;" | ڪراچي ۽ ڀرپاسي | style="background:#F3E5F5;" | عمودي طور مربوط يوٽيلٽي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ |- | style="background:#EAF2F8;" | [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني|حيسڪو]] | style="background:#EBF1DE;" | وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ | style="background:#EADCF0;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | 13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني|سيپڪو]] | style="background:#E2F0D9;" | اتر ۽ مٿين سنڌ | style="background:#F3E5F5;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو |} <ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽرانسميشن نظام === سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن. [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/stdc/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جو ڪوئلو === {{Main|ٿر ڪوئلي جو ميدان|سنڌ ۾ ڪوئلو}} [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً '''175 ارب ٽن''' لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.<ref>{{cite report |title=Thar Coal Pricing Framework |url=https://www.tceb.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Thar-Coal-Pricing-Framework-Amended-Final.pdf |publisher=Thar Coal and Energy Board, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. [[سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني]] بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite report |title=Sindh Engro Coal Mining Company Annual Report 2020 |url=https://www.engroenergy.com/app/media/2021/05/SECMC-AR-2020.pdf |publisher=Sindh Engro Coal Mining Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{Main|سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا}} سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن. [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.<ref>{{cite report |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDCL%20AR%202024-Urdu.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.<ref>{{cite report |title=Half Yearly Report 2025-26 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDC%20HY%20Report%20December%202025-26.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ايل اين جي === [[پورٽ قاسم]] پاڪستان ۾ درآمد ٿيل [[مائع قدرتي گئس]] جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.<ref>{{cite web |title=How SSGC’s RLNG Project will change Pakistan’s energy dynamics |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5561 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً '''1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني''' تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=New LNG Regasification Terminals |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5899 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Gas Transmission |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=5597 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سي اين جي === [[دٻايل قدرتي گئس]] سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=LNG and Gas Supply Updates |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=116 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي. === پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو === سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا. پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.<ref>{{cite web |title=LNG Operations and Port Qasim Energy Infrastructure |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5506 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. === قابلِ تجديد توانائي === سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور [[جھمپير]]، [[گهاڙو]] ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي. ==== هوائي توانائي ==== [[فائل:Jhimpir Wind Powerproject.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جھمپير]]، [[ٺٽو ضلعو]] ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.]] سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً '''50,000 ميگاواٽ''' ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Wind |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً '''1,845.475 ميگاواٽ''' هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Wind Power Plants – Operational Capacity |url=https://nepra.org.pk/CAD-Database/CMS-CAD/Uploads/123456789123451751263125.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |date=16 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== شمسي توانائي ==== سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. [[سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ]] عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Solar Energy Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |publisher=World Bank |date=14 June 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ '''200,000 گهرن''' لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://ssep.gos.pk/about-us/ |publisher=Sindh Solar Energy Project, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي ''moderately unsatisfactory'' قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي '''منصوبي جا هدف''' سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Sindh Solar Energy Project: Implementation Completion and Results Report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099052726184091329 |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان علاوه [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Solar PV |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي جا اهم ادارا === سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، [[سنڌ ڪول اٿارٽي]]، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Government Rules of Business – Energy Department |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Laws-Rules.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F1D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم توانائي ادارا |- ! style="background:#806000; color:white;" | ادارو ! style="background:#2E75B6; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[سنڌ توانائي کاتو]] | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] | style="background:#DDEBF7;" | قانوني اٿارٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] | style="background:#D9EAF7;" | خاص بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت |} <ref>{{cite web |title=Sindh Energy Holding Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/sehcl/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ڪول اٿارٽي === [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Thar Coal |url=https://sindhenergy.gov.pk/thar-coal/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي شعبي جا چئلينج === سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن. نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار '''74.80 سيڪڙو''' ۽ '''74.20 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Distribution Companies FY 2024-25 |url=https://www.nepra.org.pk/M%26E/PER/Distribution/2026/PER%202024-25%20Distribution%20Companies.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite report |title=NTDC Transmission Investment Plan – Evacuation of Power from Jhimpir and Gharo Wind Cluster |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/NTDC%20Revised%20Investment%20Plan.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> == آبپاشي نظام == {{Main|سنڌ ۾ آبپاشي}} [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.]] [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[سنڌو درياهه]]؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.]] سنڌ جو آبپاشي نظام [[سنڌو درياهه]] تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. [[سنڌ آبپاشي کاتو]] بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ '''14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر''' درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Irrigation Channel Directory |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Channels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تاريخي ارتقا === سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان [[سنڌو درياهه]]، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي ''انڊيشن ڪئنالن'' يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي. ==== ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام ==== [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا دور]] ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو. هن دور سان منسوب واهن ۾ [[گهاڙ واهه]] سان لاڳاپيل شاخون، [[نور واهه]]، [[شاهه جي ڪڙ]]، [[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]، [[نصرت واهه]]، [[مراد واهه]]، [[باگ واهه]] ۽ [[فيروز واهه]] شامل آهن. [[سرفراز واهه]] پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] سان منسوب آهي.<ref>عبدالله ورياهه، ”سنڌ جا قديم سڪا: سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2)“، ''مهراڻ''، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ، 1991ع.</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي. === بئراجن وارو جديد دور === سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. [[سکر بئراج]] 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ ۽ [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ٽي مکيه بئراج |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | بئراج ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ ! style="background:#7030a0; color:white; padding:7px;" | مکيه واهن جو انگ ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي ! style="background:#806000; color:white; padding:7px;" | اهم واهه |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سکر بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1932ع | style="background:#f3e5f5;" | 7 | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]]، [[روهڙي ڪئنال]]، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال |- | style="background:#d6eaf8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | style="background:#e2f0d9;" | 1955ع | style="background:#eadcf0;" | 4 | style="background:#fbe5d6;" | ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ | style="background:#ffe699; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]]، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] |- | style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1962ع؛ افتتاح 1963ع | style="background:#f3e5f5;" | 4 | style="background:#fdf2e9;" | CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال |} <ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکر بئراج === {{Main|سکر بئراج}} [[سکر بئراج]] سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. [[نارا ڪئنال]] 226 ميل ۽ [[روهڙي ڪئنال]] تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گڊو بئراج === {{Main|گڊو بئراج}} [[فائل:2010 Pakistan flood Khewali by Landsat-5 2010-08-12 small.jpg|thumb|300px|ساڄو|2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[گڊو بئراج]]، [[ڪشمور]] ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.]] [[گڊو بئراج]] [[ڪشمور]] جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. [[ريڻي ڪئنال]] پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي بئراج === {{Main|ڪوٽڙي بئراج}} [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]]، [[ڄامشورو]] واري ڪناري کان ڏٺل.]] [[ڪوٽڙي بئراج]]، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''3.084 ملين ايڪڙ''' آهي.<ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪلري بگهار فيڊر [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه واهه ۽ فيڊر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2874a6; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه |- ! style="background:#1f618d; color:white;" | بئراج ! style="background:#148f77; color:white;" | ڪنارو ! style="background:#7d6608; color:white;" | مکيه واهه / فيڊر |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | rowspan="2" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڊيزرٽ پٽ فيڊر |- | rowspan="2" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | گهوٽڪي فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ريڻي ڪئنال |- | rowspan="7" style="background:#d6eaf8;" | [[سکر بئراج]] | rowspan="3" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | نارتھ ويسٽ ڪئنال |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | رائيس ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | دادو ڪئنال |- | rowspan="4" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ايسٽ |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[روهڙي ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ويسٽ |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | ساڄو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]] |- | rowspan="3" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | پنياري / اولڊ ڦليلي |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڦليلي ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | [[اڪرم واهه]] |} <ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي === سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي. === پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. [[راءُ ڪميشن]] جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ '''سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو''' تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.<ref>{{cite book |title=Construction of Kalabagh Dam: Background Paper |publisher=PILDAT |year=2011}}</ref> 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ [[سنڌ طاس معاهدو]] ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.<ref>{{cite web |title=Indus Waters Treaty |url=https://www.worldbank.org/en/region/sar/brief/fact-sheet-the-indus-waters-treaty-1960-and-the-world-bank |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع === {{Main|پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع}} 1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] ان جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Water Apportionment Accord 1991 |url=https://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |publisher=Indus River System Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | 1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | صوبو ! style="background:#548235; color:white;" | خريف (MAF) ! style="background:#7030a0; color:white;" | ربيع (MAF) ! style="background:#c55a11; color:white;" | ڪُل (MAF) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 37.07 | 18.87 | '''55.94''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | '''سنڌ''' | 33.94 | 14.82 | '''48.76''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[خيبر پختونخواهه]] | 3.48 | 2.30 | '''5.78''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 2.85 | 1.02 | '''3.87''' |} <ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.<ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا === [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ '''سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ''' وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي '''25 MAF''' پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Study on Water Requirements Downstream Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/23.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Ecological Assessment for Downstream Indus Impacts |url=https://www.aiib.org/en/projects/details/2024/_download/Pakistan/Ecological-Assessment-for-Downstream-Indus-Impacts-Biodiversity-Action-Plan.pdf |publisher=Asian Infrastructure Investment Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === نيڪالي نظام === سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project – Management Report |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور [[منڇر ڍنڍ]]، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Flood Recovery and Reconstruction Platform |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099022825073520714/pdf/P179981-cae3b8b1-4760-4c77-aabb-547025a2ab8a.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا === سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام [[سنڌ آبپاشي کاتو]] سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Water Charging in Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/MetaMeta_Watercharging_Sindh.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === واهن ۽ شاخن جي لائيننگ === سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت '''ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ''' جو منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا === [[سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ]] 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-water-and-agriculture-transformation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Implementation Status and Results Report – Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062326030513469 |publisher=World Bank |date=23 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Barrages Improvement Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099081826170036586 |publisher=World Bank |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند === سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Building Resilience, Uplifting Communities in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2025/06/23/building-resilience-uplifting-communities-in-south-asia |publisher=World Bank |date=23 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا === سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[چوٽياريون ذخيرو]] خاص اهميت رکن ٿا. [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[چوٽياريون ذخيرو]] نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته [[منڇر ڍنڍ]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي. === ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي === سنڌ آبپاشي کاتي جي [[ننڍن ڊيمن جي تنظيم]] کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ [[حب ڊيم]] پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. [[چوٽياريون ذخيرو]] سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي. === پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج === سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/PagesContent/SindhWaterPolicy/SWP.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == واپار == {{Main|سنڌ جي معيشت|ڪراچي جي معيشت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.]] سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', مالي سال 2024–25.</ref><ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years'', مالي سال 2024–25.</ref> سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics, ''External Trade Statistics'', 2026.</ref> === درآمد ۽ برآمد === سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي. [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً '''53.951 ملين ٽن''' مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً '''2.651 ملين ٽي اي يو''' رهي.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics: Overall Statistics and Cargo Throughput 2024–25''.</ref> [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً '''45.305 ملين ٽن''' هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ '''1.003 ملين ٽي اي يو''' ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years, 2024–25''.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#176B87; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع |- ! style="background:#1B6B93; color:white;" | بندرگاهه ! style="background:#2E8A99; color:white;" | مجموعي مال ! style="background:#4F709C; color:white;" | ڪنٽينر ٽرئفڪ ! style="background:#7A3E65; color:white;" | نمايان سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3;" | [[ڪراچي بندرگاهه]] | style="background:#EAF2F8;" | 53.951 ملين ٽن | style="background:#F4ECF7;" | 2.651 ملين ٽي اي يو | style="background:#FCEEF5; text-align:right;" | ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ |- | style="background:#D5F5E3;" | [[پورٽ قاسم]] | style="background:#D6EAF8;" | 45.305 ملين ٽن | style="background:#E8DAEF;" | 1.003 ملين ٽي اي يو | style="background:#F5E6EE; text-align:right;" | ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر |} <ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', 2024–25.</ref> <ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance'', 2024–25.</ref> === زرعي جنسن جو واپار === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا. پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ '''1.774 ملين ٽن چانور''' برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance: Import/Export Statistics 2024–25''.</ref> زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي. === زرعي مارڪيٽون === سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور '''زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون''' ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.<ref>Government of Sindh, ''Agricultural Produce Markets Act, 1939/1940'', جيئن سنڌ ۾ لاڳو ۽ ترميم ٿيل.</ref> 2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ ''جنرل مارڪيٽ''، ''نوٽيفائيڊ مارڪيٽ''، ''پرائيويٽ مارڪيٽ'' ۽ ''مارڪيٽ ڪمپني'' جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.<ref>Provincial Assembly of Sindh, ''Agricultural Produce Markets (Amendment) Act, 2019'', شايع ٿيل 2020ع.</ref> سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.<ref>Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh, ''Agriculture Marketing Functions''.</ref> === چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون === سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>Karachi Chamber of Commerce and Industry, ''About KCCI''.</ref> [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.<ref>Pakistan Scientific and Technological Information Centre, ''Chambers of Commerce & Industry of Pakistan''.</ref><ref>Sukkur Chamber of Commerce & Industry, ''About SCCI'', 2026.</ref> ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو. ==== اهم واپاري ادارا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#76448A; color:white;" | ادارو ! style="background:#2874A6; color:white;" | مرڪز ! style="background:#148F77; color:white;" | ڪردار |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3;" | حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | سکر | style="background:#E8F6F3;" | مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ |- | style="background:#EBDEF0;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|ساڄو|اڳوڻي [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ واپاري تقريب؛ موجوده [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.]] [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''Corporate Information'', 2026.</ref> ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''About Us'', 2025.</ref> === برآمدات جي واڌاري === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو. وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.<ref>Ministry of Commerce, Government of Pakistan, ''Strategic Trade Policy Framework''.</ref> سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن. === واپاري ميلا ۽ نمائشون === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ '''ايڪسپو پاڪستان'''، '''ٽيڪسٽائيل ايڪسپو''' ۽ '''فوڊ ايگ پاڪستان''' شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش '''فوڊ ايگ پاڪستان''' 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.<ref>Trade Development Authority of Pakistan, ''FoodAg Pakistan 2025 – Exhibitors Brochure''.</ref> اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون. === آبي بندرگاهون === {{Main|ڪراچي بندرگاهه|پورٽ قاسم}} [[فائل:Port Qasim.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[پورٽ قاسم]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.]] سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، واقع آهن. ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics 2024–25''.</ref> پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance 2024–25''.</ref> [[فائل:Bahra (ship, 2012), IMO 9595008, Port Qasim, Karachi, Pakistan 20170829 162927.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پورٽ قاسم]] وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.]] === خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز === سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن. ''خشڪي بندر'' جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ''ڊرائي پورٽ'' جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا === ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي. مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. '''مجازي اثاثن واري قانون 2026ع''' تحت [[پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Government of Pakistan, ''Virtual Assets Act, 2026''.</ref> قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Virtual Assets Act, 2026'', sections 18–20.</ref> 2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Draft Pakistan Virtual Asset Services Regulations, 2026''.</ref> == بئنڪاري ۽ مالياتي نظام == {{Main|پاڪستان ۾ بئنڪاري}} [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر، [[ڪراچي]]؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.]] سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – March 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-march-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] وٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – December 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-dec-2025 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Statistical Bulletin – June 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistical-bulletin/412/statistical-bulletin-june-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي جو مالياتي مرڪز === ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي. [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.]] === سنڌ بئنڪ === {{Main|سنڌ بئنڪ}} '''[[سنڌ بئنڪ]]''' سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي '''10 ارب رپين''' جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور [[سنڌ حڪومت]] طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون '''330 آن لائين شاخون''' پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان '''58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص''' هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون '''170.502 ارب رپيا'''، خالص قرض '''147.521 ارب رپيا''' ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ '''342.091 ارب رپيا''' هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Financials |url=https://www.sindhbank.com.pk/financials/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ === '''[[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]]''' سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي '''هڪ ارب رپيا''' ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Microfinance Banks |url=https://www.sbp.org.pk/sbp-regulated-institutions/microfinance-banks |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ '''سجاڳ عورت قرض'''، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Microfinance Bank Limited |url=https://sindhmfb.com/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Financial Stability Review 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/FSR/2025/Complete%20FSR%202025.pdf |publisher=State Bank of Pakistan |year=2026 |at=Annexure VIII |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوآپريٽو بئنڪاري === سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. '''سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ''' صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. [[فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز]] جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ '''20 جنوري 2004ع''' تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي '''تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام''' هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي. === سرڪاري فنڊن جو انتظام === سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. '''سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس''' 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Fund Management House Act, 2013 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=SpecializedUnits%5CFMH%5CSindh+Fund+Management+House+Act%2C+2013.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |date=29 October 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ '''سنڌ صوبائي پينشن فنڊ''' ۽ '''سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ''' جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Funds Managed by the Sindh Fund Management House |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2FVOLUME+-+I.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري === سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Quarterly Branchless Banking Newsletters |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/quarterly-branchless-banking-newsletters |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا مالياتي ادارا === سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#2F75B5; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | ملڪيت / دائرو ! style="background:#7030A0; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سنڌ بئنڪ]] | style="background:#EAF2F8;" | تجارتي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | سنڌ حڪومت | style="background:#F3E5F5;" | تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري |- | style="background:#BDD7EE;" | [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] | style="background:#D6EAF8;" | مائڪرو فنانس بئنڪ | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت | style="background:#EADCF0;" | گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت |- | style="background:#D9EAF7;" | سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#EAF2F8;" | تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي ڪوآپريٽو نظام | style="background:#F3E5F5;" | زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ |- | style="background:#BDD7EE;" | سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس | style="background:#D6EAF8;" | سرڪاري فنڊ انتظام | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ حڪومت | style="background:#EADCF0;" | سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام |- | style="background:#D9EAF7;" | [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | مرڪزي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي / قومي | style="background:#F3E5F5;" | مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام |- | style="background:#BDD7EE;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | سرمائي بازار | style="background:#C6E0B4;" | قومي | style="background:#EADCF0;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي |} == خدمتن وارا شعبا == [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي]] پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.]] سنڌ جي معيشت ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[شهيد بينظيرآباد]]، [[ميرپورخاص]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=National Census Report 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/National-Census-Report-2023.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Section 1.7.3, Services Sector |access-date=24 August 2026}}</ref> === صحت جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[فائل:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڪراچي]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[فائل:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] سان لاڳاپيل اسپتال، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.]] سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. [[سنڌ صحت کاتو]] صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل اسپتالون، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون]]، [[قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=District Wise Health Facilities |url=https://health.sindh.gov.pk/district-wise-health-facilities |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي. === قانوني خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ عدليه}} [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.]] سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت [[اين آي آر سي]] جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون. وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ [[سنڌ بار ڪائونسل]] بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ [[ڪراچي بار ايسوسيئيشن]]، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Verified List of Advocates – Karachi Bar Association 2026 |url=https://app.sindhbarcouncil.org/KBA_Election_2026/Additional_List_Karachi_Bar_Association.pdf |publisher=Sindh Bar Council |date=6 May 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن. === تعليم ۽ تدريس جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref>{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Established Offices of Research, Innovation and Commercialization |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون === [[فائل:NED University White House.png|thumb|300px|کاٻو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي انتظامي عمارت، [[ڪراچي]].]] سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي|سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي]] صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Employment Through Skill – Technical and Vocational Training Programmes |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/AdmissionNoticeforAS2022_23.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme 2025–26 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن. ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي. === ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري === {{Main|سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ}} سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي. [[فائل:Greenline Metro Station Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي گرين لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ|گرين لائين]] جي اسٽيشن، [[ڪراچي]]؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.]] ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي. صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. === پوليس ۽ امن امان جون خدمتون === {{Main|سنڌ پوليس}} [[فائل:Karachi local police Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ [[سنڌ پوليس]] صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.]] '''[[سنڌ پوليس]]''' صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو. عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن. پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن. === سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون === صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا. وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن. === هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون === سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي. === واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون === {{See also|سنڌ ۾ واپار}} هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون. بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. [[ڪراچي]] ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي. === سياحت ۽ مهمان نوازي === {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. [[موهن جو دڙو]]، [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[ڪارونجهر]]، [[ڀنڀور]] ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن. مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن. === ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا === خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن. غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا. == محنت ۽ روزگار == {{Main|سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار}} سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي '''ليبر فورس سروي 2024–25ع''' موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] '''51.9 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرڪت '''82.8 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''18.5 سيڪڙو''' هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 3.2 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ '''49.2 سيڪڙو''' هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع |- style="background:#2E75B6; color:white;" ! اشاري ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مختصر وضاحت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ليبر فورس شرڪت جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 51.9% | style="background:#E2F0D9;" | 82.8% | style="background:#FCE4EC;" | 18.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | روزگار-آبادي تناسب | style="background:#EBF1DE;" | 49.2% | style="background:#EBF1DE;" | 79.0% | style="background:#F8D7E4;" | 16.8% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | بيروزگاري جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 5.3% | style="background:#E2F0D9;" | 4.6% | style="background:#FCE4EC;" | 9.0% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي |} <ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بيروزگاري ۽ نوجوان === سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ '''5.3 سيڪڙو''' ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان '''9.0 سيڪڙو''' ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ '''32.0 سيڪڙو''' 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Section 8.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق === سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون. ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ '''84.1 سيڪڙو''' هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روزگار جي شعبي وار ورڇ === 2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان '''31.9 سيڪڙو''' زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، '''17.4 سيڪڙو''' هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، '''15.5 سيڪڙو''' پيداواري صنعت ۾ ۽ '''8.3 سيڪڙو''' تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh: Percentage Distribution of Employed Persons by Major Industry Divisions, Sex and Area 2024-25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#4F81BD; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع |- style="background:#5B9BD5; color:white;" ! شعبو ! روزگار جو حصو ! معاشي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري | style="background:#E2F0D9;" | 31.9% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | هول سيل ۽ پرچون واپار | style="background:#EBF1DE;" | 17.4% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | پيداواري صنعت | style="background:#E2F0D9;" | 15.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | تعمير | style="background:#EBF1DE;" | 8.3% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج | style="background:#E2F0D9;" | 5.8% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | سرڪاري انتظام ۽ دفاع | style="background:#EBF1DE;" | 3.9% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | سرڪاري ملازمت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#E2F0D9;" | 3.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | صحت ۽ سماجي خدمتون | style="background:#EBF1DE;" | 2.2% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون |} <ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === رسمي ۽ غير رسمي روزگار === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ '''17.5 ملين''' روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً '''4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو''' رسمي روزگار ۾ ۽ '''13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو''' غير رسمي روزگار ۾ هئا.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 4.17 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي. 2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ === [[گهٽ روزگاري]] انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.<ref>{{cite web |title=Labour Force Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/labour-force-statistics/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ ۾ گهٽ اجرت === سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع]] تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Act, 2015 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000105.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت '''43,000 رپيا''' مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Notifications |url=https://mwb.sindh.gov.pk/notifications?show=notification |publisher=Minimum Wages Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#806000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع |- style="background:#BF9000; color:white;" ! پورهيت جو درجو ! گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | غير ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 43,000 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | نيم ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 44,484 رپيا |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 53,350 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | انتهائي ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 55,626 رپيا |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبري ۽ قرضي پورهيو === سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي '''سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع''' منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Bonded Labour System (Abolition) Act, 2015 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000171.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Bonded Labour System (Abolition) Rules, 2021 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=RULE&Year=2021 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورت زرعي پورهيت === سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ '''سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع''' منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت === [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع]] ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Home-Based Workers Act, 2018 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000035.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪم واري هنڌ جي حفاظت === 2012ع جي [[بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه]] جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون '''سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع''' آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا === سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون '''سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع''' آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Industrial Relations Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Labour & Human Resources Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون === سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي. === ملازمن جون تنظيمون === سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. [[ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز]] سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=The Employers' Federation of Pakistan |url=https://efp.org.pk/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي [[سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري]]، [[ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]]، [[نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]] ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي. === سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي === سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو. پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Sindh Workers Welfare Fund Act, 2014 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا |- style="background:#8064A2; color:white;" ! ادارو ! نوعيت ! بنيادي ڪم |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ]] | style="background:#EAF2F8;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] | style="background:#D6EAF8;" | انتظامي / ضابطي وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | ٽه ڌري بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] | style="background:#D6EAF8;" | سماجي تحفظ وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | مزدور ڀلائي ادارو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | ليبر ڪورٽون | style="background:#D6EAF8;" | عدالتي فورم | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل |} === سنڌ جا اهم مزدور قانون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#9E480E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون |- style="background:#C65911; color:white; text-align:center;" ! قانون ! سال ! بنيادي موضوع |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ]] | 2013ع | ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ]] | 2014ع | مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون]] | 2015ع | گهٽ ۾ گهٽ اجرت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون | 2015ع | اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون | 2015ع | ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون | 2015ع | ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ]] | 2015ع | ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون]] | 2015ع | جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون]] | 2017ع | ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ]] | 2018ع | گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ زچگي فائدا قانون | 2018ع | عورت ملازمن جا زچگي فائدا |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ]] | 2019ع | عورت زرعي پورهيتن جا حق |} <ref>{{cite web |title=Sindh Code – Labour Legislation |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام === سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Labour & Human Resources Department |url=https://lhr.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي [[ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم]] تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Follow-up Meeting on Labour Inspection Management System |url=https://dglabour.gos.pk/category/feature/ |publisher=Director General of Labour Sindh |date=27 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم چئلينج === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن. خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران '''روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت''' پڻ اهم مسئلا آهن. == غربت ۽ عدم مساوات == {{Main|سنڌ ۾ غربت|پاڪستان ۾ غربت}} سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. [[ڪراچي]] ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] 2018–19ع ۽ [[پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي]] 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً '''24.1 سيڪڙو''' هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Supplemental Report on Poverty |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''37 سيڪڙو''' غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مالي غربت === مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي. 2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099435110262212337/pdf/P17853203df4d20a0984e039a963f22e1b.pdf |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7F6000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو |- style="background:#BF9000; color:white;" ! اشاريو ! شرح / حد ! ماخذ ۽ بنيادي سال ! وضاحت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | مجموعي مالي غربت | style="background:#E2F0D9;" | 24.1% | style="background:#D9EAF7;" | HIES 2018–19 / PSLM 2019–20 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | ضلعي غربت جي حد | style="background:#C6E0B4;" | 4.3%–60.8% | style="background:#DDEBF7;" | ساڳيو بنيادي ڊيٽا | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي غربت | style="background:#E2F0D9;" | لڳ ڀڳ 37% | style="background:#D9EAF7;" | عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ |} <ref>{{cite report |title=Monetary Poverty in Pakistan: Province and District Level Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهڻ رخي غربت === {{Main|گهڻ رخي غربت انڊيڪس}} [[گهڻ رخي غربت انڊيڪس]] رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=United Nations Development Programme |date=20 June 2016 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=UNDP Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.<ref>{{cite report |title=Living Conditions and Multidimensional Poverty |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-12/Pakistan%20PDNA%20Supplemental%20Report%20-%20Final.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite report |title=Multidimensional Poverty Index for Pakistan 2024 |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI2024/PAK.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت === سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي. عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ '''30 سيڪڙو پوائنٽن''' تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092625085022301/pdf/P511459-e807c881-43e1-47ab-ae2e-aab3fb945be4.pdf |publisher=World Bank |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ضلعي تفاوت === سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح '''29.3 سيڪڙو''' هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Poverty Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[بدين ضلعو|بدين]] ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي. === آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات === سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا '''ڪوانٽائلن''' ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2018–19 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/hies2018-19/hies_2018-19_writeup.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |at=Table 3 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/HIES-2024-25-Report-Final-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري '''جني ڪوئفشنٽ''' باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Poverty & Equity Brief – October 2024 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099658401062541791/pdf/IDU-55165e86-4c07-4822-96b9-01b81895854e.pdf |publisher=World Bank |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === انساني ترقي ۽ سماجي محرومي === غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. [[پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع]] سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Human Development Report |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/pakistan-national-human-development-report |publisher=UNDP Pakistan |date=24 April 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. === خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت === غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو '''22.3 سيڪڙو'''، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/4a0114eb7d1cecbbbf2f65c5ce0789db-0310012022/original/Pakistan-Floods-2022-PDNA-Main-Report.pdf |publisher=Government of Pakistan, World Bank, Asian Development Bank, European Union and United Nations |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي [[قد جي گهٽ واڌ|اسٽنٽنگ]] جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت === [[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا. پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ '''8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ''' وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Poverty Impact |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910201032325572/pdf/P17999100118d70520b99204e51eee8c9b2.pdf |publisher=World Bank |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً '''7.9 ارب آمريڪي ڊالر''' ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماحولياتي ۽ موسمي غربت === سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا. ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا. === سماجي تحفظ === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ '''سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي''' ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي '''Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh''' منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> قومي سطح تي [[نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري]] سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite web |title=Mind the Gap: Addressing Exclusion in Pakistan’s Social Protection System |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/04/mind-the-gap-addressing-exclusion-in-pakistan-s-social-protection-system |publisher=World Bank |date=4 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ |- style="background:#8064A2; color:white;" ! محرومي ! وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه ! بنيادي اثر |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | مالي غربت | style="background:#EAF2F8;" | ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | صحت ۽ غذائيت | style="background:#EAF2F8;" | غريب عورتون ۽ ٻار | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | پاڻي ۽ صفائي | style="background:#D6EAF8;" | ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روزگار | style="background:#EAF2F8;" | نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسمي خطرو | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان |} === پاليسي چئلينج === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا. صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. == انفارميشن ٽيڪنالاجي == {{Main|سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي}} سنڌ ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز [[ڪراچي]] آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology – A Rising Hub for Innovation |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي [[وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن]] موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز === [[ڪراچي]] جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/snd/awaiting-opportunity |title=معلومات ۽ ٽيڪنالاجي – جدت لاءِ وڌندڙ مرڪز |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون === سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ === [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.]] سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Software Technology Parks – Frequently Asked Questions |url=https://stp.techdestination.com/faqs/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ '''ڪراچي آءِ ٽي پارڪ''' پڻ شامل آهي. وزارت ان کي [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Establishment of IT Park at Karachi (PSEB) |url=https://www.moitt.gov.pk/ProjectDetail/NmU3ZGZiZjMtMjY2OC00ODA1LWIxN2MtMzFjODcwMTE0MDAy |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ '''Establishment of IT Park Karachi''' کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bidding Document – Establishment of IT Park Karachi |url=https://techdestination.com/rfp-doc/RFP-laptop-and-printer-for-it-park-karachi.pdf |publisher=Pakistan Software Export Board |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن === [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي کان ٻاهر، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت === سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي. اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون. === ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو === سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> === فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات === فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا. اپريل 2026ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ ''فارم آر'' جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=IT exporters, freelancers get relief |url=https://www.moitt.gov.pk/NewsDetail/Y2JlOTkwNDktYzI1NS00NzFkLWIxOGMtN2ExNDgzOTdkZDk3 |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |date=7 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون === سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. [[ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ]] تحت '''سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ''' قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Introduction – CLICK Project |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Introduction – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي [[نادرا]]، [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان]]، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=MoU Ceremony – Signing between SBOSS and external Aggregators |url=https://business.gos.pk/en/events/2 |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون === سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس === سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن. سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Objectives – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/objectives |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | سطح ! style="background:#7030A0; color:white;" | مرڪز / علائقو ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي | style="background:#F3E5F5;" | پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#F3E5F5;" | ڪراچي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#EADCF0;" | حيدرآباد | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي | style="background:#F3E5F5;" | سنڌ | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | ڪراچي آءِ ٽي پارڪ | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبو | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول |} <ref>{{cite web |title=Projects |url=https://moitt.gov.pk/Projects |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === چئلينج ۽ مستقبل === سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> == ثقافت == {{Main|سنڌي ثقافت}} [[فائل:Children in a village, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077775).jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع]] [[فائل:Temple in Sant Nenuram ashram.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنت نينورام آشرم]]، [[اسلام ڪوٽ]]؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.]] [[سنڌي ثقافت]] سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. [[موهن جو دڙو]] کان وٺي [[مڪلي]]، [[ڀنڀور]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Archaeology, Art and Religion in Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌيت === '''سنڌيت''' سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ [[سنڌي ٻولي]]، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[تصوف]] سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]] ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي. سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[اڏيرو لال]]، [[منگهوپير]]، [[سيوهڻ]]، [[ساڌ ٻيلو]]، [[سنت نينورام آشرم]] ۽ [[ننگرپارڪر]] جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. === ثقافتي ورثو === {{Main|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثي وارو ماڳ.]] سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. [[موهن جو دڙو]] 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Tomb of Isa Khan Tarkhan II.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.]] [[مڪلي جو قبرستان]] 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]]، [[ننگرپارڪر جا جين مندر]] ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Properties submitted on the Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === لباس === [[فائل:Sindhi Ajrak.jpg|thumb|300px|ساڄو|روايتي [[اجرڪ]]؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.]] سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا [[سنڌي ٽوپي]] ۽ [[اجرڪ]] شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن. '''اجرڪ''' سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. '''سنڌي ٽوپي''' به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. === دستڪاري ۽ روايتي هنر === سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. [[هالا]] خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي. '''رلي''' مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي. === موسيقي === {{Main|سنڌي موسيقي}} سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف '''سُرن''' ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ [[يڪتارو]]، دنبورو، [[الگوزو]]، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. ==== بورينڊو ==== [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="UNESCO-Boreendo">{{cite web |title=Boreendo, Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge, and skills |url=https://ich.unesco.org/en/USL/boreendo-bhorindo-ancient-dying-folk-musical-instrument-its-melodies-knowledge-and-skills-02328 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ [[يونيسڪو]] بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي '''تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست''' ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="UNESCO-Boreendo"/> سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 20.COM 7.A.3 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.A.3 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |date=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو === سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل راڻو]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]] ۽ [[سورٺ راءِ ڏياچ]] سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا. [[شاهه جو رسالو]] انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو. === ميلا ۽ ثقافتي تقريبون === سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن. '''سنڌي ثقافتي ڏينهن''' جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/505780 |title=Sindh celebrates first ever 'Sindhi Topi Day' |publisher=Dawn |date=6 December 2009 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ثقافتي ادارا ۽ تحفظ === سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي]] وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Protecting World Heritage of Pakistan for sustainable development |url=https://www.unesco.org/en/articles/protecting-world-heritage-pakistan-sustainable-development |publisher=UNESCO |date=25 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! شعبو ! نمايان مثال ! مرڪزي علائقا ! ثقافتي اهميت |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | آثارِ قديمه | style="background:#E8EAF6;" | [[موهن جو دڙو]]، [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي]] | style="background:#E3F2FD;" | لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تاريخي فنِ تعمير | style="background:#C5CAE9;" | [[مڪلي]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#BBDEFB;" | ٺٽو، ڪراچي | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روايتي ڪپڙو | style="background:#E8EAF6;" | [[اجرڪ]]، رلي، ڀرت | style="background:#E3F2FD;" | هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسيقي | style="background:#C5CAE9;" | شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، [[بورينڊو]] | style="background:#BBDEFB;" | ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | لوڪ ادب | style="background:#E8EAF6;" | سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي | style="background:#E3F2FD;" | سڄي سنڌ | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مذهبي ۽ روحاني ورثو | style="background:#C5CAE9;" | ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر | style="background:#BBDEFB;" | سنڌ جا مختلف علائقا | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ |} == قديم آثار ۽ تاريخي ورثو == {{Main|سنڌ جا آثار قديمه|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[فائل:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.]] سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان [[ڏکڻ ايشيا]] جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي. سنڌ جا ٻه ماڳ، '''[[موهن جو دڙو]]''' ۽ '''[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]'''، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.<ref name="UNESCO-Mohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="UNESCO-Makli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن ۾ [[ڀنڀور]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[ننگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]] ۽ [[عمرڪوٽ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Tentative Lists |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار === سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[آمري]]، [[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]] ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا. ==== آمري ==== [[آمري]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون. ==== ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ==== {{Main|ڪوٽ ڏيجي ثقافت}} '''ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو''' [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هن ماڳ کي '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] ٺهرايو هو.<ref>{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur-2/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} ==== موهن جو دڙو ==== [[فائل:Great Bath of Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]] جو مشهور [[وڏو غسل خانو]]؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.]] [[موهن جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.<ref name="UNESCO-Mohenjo"/> موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ==== چانهو جو دڙو ==== [[چانهو جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== لکين جو دڙو ==== [[لکين جو دڙو]] [[سکر]] جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |title=Lakhian jo Daro, SITE, Sukkur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhian-jo-daro-site-sukkur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي. === سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار === ==== جهڪر جو دڙو ==== [[جهڪر جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ '''جهڪر مرحلي''' يا '''جهڪر ثقافت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ==== لوهم جو دڙو ==== [[لوهم جو دڙو]]، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا. === ٻڌ دور جا آثار === سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو. ==== ڪاهو جو دڙو ==== [[ڪاهو جو دڙو]]، جنهن کي '''ميرپورخاص اسٽوپا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[ميرپورخاص]] ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا. === جين آثار === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ۽ [[ڪارونجهر]] واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. [[گوري مندر]]، [[ويراواهه جا جين مندر]]، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ [[ڀوڏيسر]] جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Rana |first=Asif Mahmood |title=Examination of Jaina Paintings of Bazaar Temple, Nagarparkar |url=https://saj.sindhculture.gov.pk/images/SAJ/Vol6No12020/07_Examination_of_Jaina_Paintings.pdf |journal=Sindh Antiquities Journal |publisher=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department, Government of Sindh |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === اوائلي اسلامي آثار === ==== ڀنڀور ==== {{Main|ڀنڀور}} [[ڀنڀور]] [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.<ref name="BanbhoreSindh">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڀنڀور]] ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.]] شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.<ref name="BanbhoreSindh"/> ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه '''[[ديبل]]''' سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ''ديبل سان سڃاتو ويندو آهي'' لکڻ، ''ڀنڀور ئي ديبل هو'' واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي. ڀنڀور 2004ع کان '''پورٽ آف بنڀور''' جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== برهمڻ آباد ۽ منصوره ==== [[برهمڻ آباد]] ۽ [[منصوره، سنڌ|منصوره]] سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ [[شهدادپور]] کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي '''برهمڻ آباد (منصوره)''' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="BrahmanabadMansura">{{cite web |title=Brahmanabad (Mansura) |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ancient-city-remains-brahmanabad-mansura/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منصوره]] عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>{{cite journal |last=Panhwar |first=M. H. |title=Locations of Brahmanka, Patala, Demetrias, Min-Naggra, Brahmano, Brahmanva, Brahmanabad, Dalurai and Mansura |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=1 |year=1983}}</ref> === وچئين دور جا تاريخي آثار === ==== مڪلي جو قبرستان ==== {{Main|مڪلي جو قبرستان}} [[مڪلي]]، [[ٺٽو]] ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين [[سما گهراڻو|سمن]]، [[ارغون گهراڻو|ارغونن]]، [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي]]، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> ==== چوڪنڊي قبرستان ==== [[چوڪنڊي قبرستان]] ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.<ref>{{cite web |title=Chaukhandi Tombs, Karachi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1287 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي آثار === سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ==== رني ڪوٽ ==== {{Main|رني ڪوٽ قلعو}} [[رني ڪوٽ قلعو]] موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Rani Kot (Fort), Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rani Kot Fort, Dadu |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي ''قديم سنڌو تهذيب جو قلعو'' يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي. ==== ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا ==== [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=18 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F2A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ |- style="background:#8B6B3E; color:white;" ! نمبر ! ماڳ ! ضلعو / هنڌ ! بنيادي دور ! نوعيت ! حيثيت / اهميت |- | style="background:#FCE4D6;" | 1 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[موهن جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ٽيون هزار سال ق.م | سنڌو تهذيب جو شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 2 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[آمري]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت |- | style="background:#FCE4D6;" | 3 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | شروعاتي هڙاپائي دور | قلعي بند قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 4 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[چانهو جو دڙو]]''' | شهيد بينظيرآباد وارو علائقو | سنڌو تهذيب | شهري / صنعتي ماڳ | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز |- | style="background:#FCE4D6;" | 5 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لکين جو دڙو]]''' | [[سکر ضلعو]] | شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي | وڏو قديم دڙو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 6 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[جهڪر جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | پوئين هڙاپائي دور | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ |- | style="background:#FCE4D6;" | 7 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لوهم جو دڙو]]''' | دادو وارو علائقو | پوئين هڙاپائي دور | قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت |- | style="background:#F8CBAD;" | 8 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڪاهو جو دڙو]]''' | [[ميرپورخاص ضلعو]] | تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي | ٻڌ اسٽوپا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور |- | style="background:#FCE4D6;" | 9 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڀنڀور]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي | بندرگاهه / قلعي بند شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 10 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[برهمڻ آباد]]–[[منصوره، سنڌ|منصوره]]''' | [[سانگهڙ ضلعو]] | قديم کان عرب دور | شهري آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث |- | style="background:#FCE4D6;" | 11 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[گوري مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو |- | style="background:#F8CBAD;" | 12 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڀوڏيسر جا مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مذهبي آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو |- | style="background:#FCE4D6;" | 13 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ويراواهه جا جين مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#F8CBAD;" | 14 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[مڪلي جو قبرستان]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 14هين–18هين صدي | قبرستان / مقبرا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو |- | style="background:#FCE4D6;" | 15 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[چوڪنڊي قبرستان]]''' | [[ڪراچي]] | خاص طور 17هين–18هين صدي | پٿر جون سينگاريل قبرون | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 16 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي | دفاعي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 17 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | 18هين صديءَ جي پڇاڙي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 18 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[عمرڪوٽ قلعو]]''' | [[عمرڪوٽ ضلعو]] | وچئين / اوائلي جديد دور | تاريخي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 19 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[نئون ڪوٽ قلعو]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 19هين صدي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |} === عالمي ورثي جي حيثيت === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! ماڳ ! حيثيت ! داخلا جو سال ! بنيادي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[موهن جو دڙو]] | style="background:#E2F0D9;" | '''عالمي ورثو''' | 1980ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌو تهذيب جو شهري آثار |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[مڪلي جو قبرستان]] | style="background:#C6E0B4;" | '''عالمي ورثو''' | 1981ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[رني ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | تاريخي دفاعي قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | مغل دور جي مسجد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سينگاريل پٿر جون قبرون |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڀنڀور]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2004ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2016ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[عمرڪوٽ قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قلعو |} <ref>{{cite web |title=Pakistan – World Heritage List and Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === آثارن جي تحفظ ۽ انتظام === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار [[سنڌ حڪومت]] ڏانهن منتقل ٿيو. [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو]] ۽ ان جو [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي]] موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.<ref>{{cite web |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta – State of Conservation |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/9078/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران '''تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت''' تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. == ٻوليون == [[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Sindhi as a first language in 1998.png|thumb|300px|ساڄو|پاڪستان ۾ [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.]] [[سنڌ]] لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي، جڏهن ته [[اردو]]، [[پشتو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[هندڪو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان '''33,462,299'''، يعني '''60.14 سيڪڙو'''، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو '''22.30 سيڪڙو''' سان ٻئي، پشتو '''5.31 سيڪڙو''' سان ٽئين ۽ پنجابي '''4.07 سيڪڙو''' سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.<ref name="PBS-Sindh2023"/><ref name="PBS-MotherTongue">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌي ٻولي === {{Main|سنڌي ٻولي}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور [[سنسڪرت]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن. سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ '''امپلاسيو''' آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو [[فاعل-مفعول-فعل]] آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا. سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر '''وچولي'''، '''لاڙي'''، '''سِريلي'''، '''ٿري''' ۽ '''ڪڇي''' سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي. === سنڌي رسم الخط === پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل '''[[سنڌي رسم الخط]]''' ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ '''52 اکر''' آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي. هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ [[ديوناگري]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ [[خداوادي رسم الخط|خداوادي]] ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي. === سنڌيءَ جي قانوني حيثيت === سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد '''سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع''' ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.<ref name="SindhiAct1972">{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |url=https://sl.sindhila.org/assets/pdf/act-1972.pdf |publisher=Government of Sindh |date=17 July 1972 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Boli Act |url=https://sindhila.org/newsite/home/act?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === اردو ٻولي === '''[[اردو]]''' سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''12,409,745''' ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو '''22.30 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب '''40.39 سيڪڙو''' هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو '''1.12 سيڪڙو''' هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. === پشتو ٻولي === '''[[پشتو]]''' 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ '''2,955,893''' ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو '''5.31 سيڪڙو''' هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران [[خيبر پختونخوا]]، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي. === پنجابي ٻولي === '''[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]''' پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ '''2,265,471''' ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو '''4.07 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === بلوچي ٻولي === '''[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]''' سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''1,208,147''' ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''2.17 سيڪڙو''' هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سرائيڪي ٻولي === '''[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]''' سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''913,418''' ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''1.64 سيڪڙو''' هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === هندڪو ۽ براهوي === 2023ع جي آدمشماري ۾ '''830,581''' سنڌ واسين، يعني '''1.49 سيڪڙو''' آباديءَ، [[هندڪو]] کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] سنڌ جي '''265,769''' ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون === سنڌ جي لساني تنوع ۾ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]، [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ انهن کان سواءِ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[پارڪري ڪولي ٻولي|پارڪري ڪولي]] ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ''ٻيون ٻوليون'' ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PBS-MotherTongue"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق === سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي '''92.12 سيڪڙو''' آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب '''32.84 سيڪڙو''' هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي '''40.39 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف '''1.12 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌي ٻولي اٿارٽي === {{Main|سنڌي ٻولي اٿارٽي}} '''[[سنڌي ٻولي اٿارٽي|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=Sindhi Language Authority |url=https://sindhila.org/newsite/?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس '''1991ع''' ۾ نامياري عالم [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي '''سنڌي ٻولي'''، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب ''سنڌي ٻولي'' تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.<ref name="SLA"/> === مادري ٻولي موجب آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي '''55,638,409''' هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:<ref name="PBS-Sindh2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 33,462,299 | style="background:#C8E6C9;" | '''60.14%''' | 92.12% | 32.84% |- | style="background:#E0F2F1;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 12,409,745 | style="background:#BBDEFB;" | '''22.30%''' | 1.12% | 40.39% |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[پشتو]] | 2,955,893 | 5.31% | 1.00% | 9.00% |- | style="background:#E0F2F1;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 2,265,471 | 4.07% | 1.29% | 6.44% |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,208,147 | 2.17% | 1.76% | 2.53% |- | style="background:#E0F2F1;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 913,418 | 1.64% | 0.50% | 2.62% |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 830,581 | 1.49% | 0.65% | 2.21% |- | style="background:#E0F2F1;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 265,769 | 0.48% | 0.70% | 0.28% |- | 9 | style="text-align:right;" | [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] | 57,059 | 0.10% | 0.06% | 0.14% |- | 10 | style="text-align:right;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 53,249 | 0.10% | 0.02% | 0.16% |- | 11 | style="text-align:right;" | [[بلتي ٻولي|بلتي]] | 27,193 | 0.05% | 0.003% | 0.09% |- | 12 | style="text-align:right;" | [[شينا ٻولي|شينا]] | 22,273 | 0.04% | 0.01% | 0.07% |- | 13 | style="text-align:right;" | [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] | 14,885 | 0.03% | 0.004% | 0.05% |- | 14 | style="text-align:right;" | [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] | 777 | 0.001% | 0.001% | 0.002% |- | 15 | style="text-align:right;" | '''ٻيون ٻوليون''' | 1,151,650 | 2.07% | 0.77% | 3.18% |} {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع<ref name="PBS-Sindh2023"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=60.14 |color1=#F39C12 |label2=[[اردو]] |value2=22.30 |color2=#2980B9 |label3=[[پشتو]] |value3=5.31 |color3=#27AE60 |label4=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4=4.07 |color4=#C0392B |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=2.17 |color5=#8E44AD |label6=[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6=1.64 |color6=#16A085 |label7=[[هندڪو]] |value7=1.49 |color7=#D35400 |label8=[[براهوي ٻولي|براهوي]] |value8=0.48 |color8=#7D3C98 |label9=ٻيون ٻوليون |value9=2.40 |color9=#95A5A6 }} === 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو === {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! مادري ٻولي ! 2017ع ! 2023ع ! تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ) |- | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 61.60% | 60.14% | −1.46 |- | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 18.20% | 22.30% | +4.10 |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو]] | 5.46% | 5.31% | −0.15 |- | style="background:#FFEBEE; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 5.31% | 4.07% | −1.24 |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 2.00% | 2.17% | +0.17 |- | style="background:#E0F7FA; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 2.23% | 1.64% | −0.59 |- | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 1.58% | 1.49% | −0.09 |- | style="background:#EFEBE9; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 0.73% | 0.48% | −0.25 |} <ref name="PBS-Sindh2023"/> == مذهب == {{See also|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ ۾ هندومت|سنڌ ۾ تصوف}} [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، [[ڀٽ شاهه]]؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.]] [[فائل:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ساڌ ٻيلو]]، [[سکر]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.]] [[سنڌ]] مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي [[هندومت]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين مت]]، [[اسلام]]، [[عيسائيت]]، [[سک مت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.<ref name="PBSReligion2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي '''55,638,409''' ماڻهن مان '''50,126,428'''، يعني '''90.09 سيڪڙو'''، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === اسلام === {{Main|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ تي عربن جي فتح}} سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح سان ٿيو. [[راجا ڏاهر]] جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو. [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ [[جيسيه]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === تصوف === {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ [[تصوف]] کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.<ref>{{cite journal |title=On the History of Sufism in Australia |journal=Journal of Sufi Studies |publisher=Brill |volume=11 |year=2022 |pages=115–135}}</ref> سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]]، [[مخدوم نوح]]، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن. [[مڪلي جو قبرستان]] ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === هندومت === {{Main|سنڌ ۾ هندومت}} [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[ساڌ ٻيلو]] جي هندو مذهبي عمارت، [[سکر]].]] هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي. 1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً '''26.4 سيڪڙو'''، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي.<ref name="Sindh1941">{{cite book |title=Census of India, 1941: Sind |year=1941 |at=Table on Religion}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي. 2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''هندو جاتي''' ۽ '''شيڊيولڊ ڪاسٽس''' کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ '''3,575,848''' يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس '''1,325,559''' يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي هندو آبادي خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. [[ساڌ ٻيلو]]، [[راماپير مندر، ٽنڊو الهيار|راماپير مندر]]، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ '''[[سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع]]''' منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Hindus Marriage Act, 2016 |url=https://humanrights.sindh.gov.pk/hr-acts |publisher=Human Rights Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جين مت === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[فائل:Gori Temple (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[گوري مندر]]، [[ننگرپارڪر]]؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.]] [[جين مت]] سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. [[ننگرپارڪر جا جين مندر]]، [[گوري مندر]]، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن. ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا. === سنڌ ۾ عيسائيت === {{Main|سنڌ ۾ عيسائيت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img43 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.]] سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن ''اعمال توما'' ۾ رسول [[سينٽ ٿامس]] کي هند-پارٿي حڪمران [[گونڊوفارس]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.<ref>{{cite journal |last=Fleet |first=J. F. |title=St. Thomas and Gondophernes |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=37 |issue=2 |year=1905 |pages=223–236 |doi=10.1017/S0035869X00033049}}</ref> بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. ''اعمال توما'' جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |title=Networks and social cohesion in ancient Indian Ocean trade: geography, ethnicity, religion |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}</ref><ref>{{cite journal |title=The South Indian Tradition of the Apostle Thomas |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press}}</ref> قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن. سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Meersman |first=Achilles |title=Did the British Introduce Christianity into Sind? |journal=Journal of the Sind Historical Society |note=Reprinted in Sindh Observer: Selections from the Journal of Sindh Historical Society, ed. Mubarak Ali |pages=99–100}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. [[ڪراچي آرچ ڊائوسيس]] 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر [[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]] آهي.<ref>{{cite web |title=Archdiocese of Karachi |url=https://www.catholicsinpakistan.org/dioceses/karachi/ |publisher=Catholics in Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''546,968''' عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو '''0.98 سيڪڙو''' هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.<ref name="PBSReligion2023"/> === سک مت === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب [[سک مت]] سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''5,182''' ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.01 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === پارسي ۽ زرتشتي برادري === [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] يا [[پارسي]] برادري سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا. [[جمشيد نسروانجي مهتا]]، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. 2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ '''1,763''' پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً '''0.003 سيڪڙو''' هئا.<ref name="PBSReligion2023"/> === مذهبي آبادي، 2023ع === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! نمبر ! مذهب / مردم شماري category ! آبادي ! سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | '''[[اسلام]]''' | 50,126,428 | '''90.09%''' | 85.45% | 94.06% |- | style="background:#FFF3E0;" | 2 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | '''[[هندومت|هندو جاتي]]''' | 3,575,848 | '''6.43%''' | 9.73% | 3.61% |- | style="background:#FDEDEC;" | 3 | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | '''[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]]''' | 1,325,559 | '''2.38%''' | 4.48% | 0.59% |- | style="background:#EAF2F8;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عيسائيت]]''' | 546,968 | '''0.98%''' | 0.24% | 1.62% |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[احمديه]] | 18,266 | 0.03% | 0.02% | 0.04% |- | style="background:#FFF9C4;" | 6 | style="background:#FCF3CF; text-align:right;" | [[سک مت]] | 5,182 | 0.01% | 0.01% | 0.01% |- | style="background:#F2F3F4;" | 7 | style="background:#E5E7E9; text-align:right;" | [[پارسي]] | 1,763 | 0.003% | 0.001% | 0.005% |- | style="background:#F8F9F9;" | 8 | style="text-align:right;" | ٻيا | 38,395 | 0.07% | 0.07% | 0.07% |} <ref name="PBSReligion2023"/> {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع<ref name="PBSReligion2023"/> |label1=[[اسلام]] |value1=90.09 |color1=#2E8B57 |label2=هندو جاتي |value2=6.43 |color2=#F39C12 |label3=[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]] |value3=2.38 |color3=#E67E22 |label4=[[عيسائيت]] |value4=0.98 |color4=#3498DB |label5=[[احمديه]] |value5=0.03 |color5=#8E44AD |label6=[[سک مت]] |value6=0.01 |color6=#F4D03F |label7=پارسي ۽ ٻيا |value7=0.08 |color7=#95A5A6 }} {{clear}} === مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي === هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي. <div style="overflow-x:auto; border:1px solid #AAB7B8; padding:0.2em;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:92%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! rowspan="2" style="min-width:125px;" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" | 1872ع<ref name="sindh1872">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |jstor=saoa.crl.25057641 |access-date=16 November 2024 |title=Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |volume=2 |pages=76 (part 1) & 112–138 (part 2) |publisher=Bombay, 1875. |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921175249/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1872|1872ع جا انگ [[برطانوي هندستان ۾ آدمشماري|آدمشماري]] جي انهن ضلعن ــ [[ڪراچي ضلعو (سنڌ)|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ضلعو (سنڌ)|حيدرآباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] ــ ۽ [[خيرپور رياست]] جي مجموعي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن. خيرپور رياست ۾ مذهبي وابستگي الڳ نه ڳڻي وئي هئي.}} ! colspan="2" | 1881ع<ref name="sindh1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=3 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1881|1881ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1891ع<ref name="sindh1891">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408203225/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1891|1891ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1901ع<ref name="sindh1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207080045/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1901|1901ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1911ع<ref name="sindh1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |archive-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045130/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1911|1911ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1921ع<ref name="sindh1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=6 May 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022430/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1921|1921ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1931ع<ref name="sindh1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=5 May 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022514/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1931|1931ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1941ع<ref name="sindh1941"/>{{rp|28}}{{efn|name=Sindh1941}} ! colspan="2" | 1951ع<ref name="sindh1951">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|title=CPopulation According to Religion, Tables-6, Pakistan – Census 1951|access-date=21 July 2024|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013102/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|url-status=live}}</ref>{{rp|22–26}}{{efn|name=Sindh1951|[[وفاقي گادي وارو علائقو (ڪراچي)]] پڻ شامل آهي.}} ! colspan="2" | 1998ع<ref name="sindh1998">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|title=Population Distribution by Religion, 1998 Census|access-date=23 January 2023|archive-date=23 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250923095306/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="sindh2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|title=TABLE 9 – POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=23 January 2023|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013148/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="2017 Census">{{cite web |title=Religious Demographics of Pakistan 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf |archive-date=29 August 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="sindh2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=6 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030321/https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census – 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |access-date=21 July 2024 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212115052/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=live }}</ref> |- style="background:#D2B4DE;" ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- style="background:#E8F5E9;" ! style="text-align:right;" | [[اسلام]] [[فائل:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,712,266{{efn|[[سني اسلام|سني]]: 1,700,468<br>[[شيعو اسلام|شيعا]]: 11,798}} | {{Percentage|1712266|2192415|2}} | 1,989,630 || {{Percentage|1989630|2542976|2}} | 2,318,180 || {{Percentage|2318180|3003711|2}} | 2,609,337 || {{Percentage|2609337|3410223|2}} | 2,822,756 || {{Percentage|2822756|3737223|2}} | 2,562,700 || {{Percentage|2562700|3472508|2}} | 3,017,377 || {{Percentage|3017377|4114253|2}} | 3,462,015 || {{Percentage|3462015|4840795|2}} | 5,535,645 || {{Percentage|5535645|6047748|2}} | 27,796,814 || {{Percentage|27796814|30439893|2}} | 43,234,107 || {{Percentage|43234107|47854510|2}} | 50,126,428 || {{Percentage|50126428|55638409|2}} |- style="background:#FFF3E0;" ! style="text-align:right;" | [[هندومت]] [[فائل:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|1872ع جي آدمشماريءَ ۾ قبائلي مذهبي گروهه، جين ۽ نانڪ پنٿي پڻ هن درجي ۾ شامل هئا؛ 1881ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي، 1891ع ۾ قبائلي، ۽ 1901ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي پڻ هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيا ويا.}} | 475,848{{efn|جاتي هندو: 390,435<br>[[پاڪستان ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽس|شيڊيولڊ ڪاسٽس]]، قبائلي ۽ جين: 61,514<br>نانڪ پنٿي (سک): 23,899}} | {{Percentage|475848|2192415|2}} | 544,848 || {{Percentage|544848|2542976|2}} | 674,371 || {{Percentage|674371|3003711|2}} | 787,683 || {{Percentage|787683|3410223|2}} | 877,313 || {{Percentage|877313|3737223|2}} | 876,629 || {{Percentage|876629|3472508|2}} | 1,055,119 || {{Percentage|1055119|4114253|2}} | 1,279,530 || {{Percentage|1279530|4840795|2}} | 482,560 || {{Percentage|482560|6047748|2}} | 2,280,842 || {{Percentage|2280842|30439893|2}} | 4,176,986 || {{Percentage|4176986|47854510|2}} | 4,901,407 || {{Percentage|4901407|55638409|2}} |- style="background:#EAF2F8;" ! style="text-align:right;" | [[عيسائيت]] [[فائل:Christian cross.svg|15px]] | 3,329{{efn|[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]: 1,670<br>[[چرچ آف انگلينڊ]]: 1,142<br>مقامي عيسائي (مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ سرياني): 359<br>پريسبيٽيرين: 156<br>يوناني آرٿوڊوڪس: 2}} | {{Percentage|3329|2192415|2}} | 6,082 || {{Percentage|6082|2542976|2}} | 7,768 || {{Percentage|7768|3003711|2}} | 7,825 || {{Percentage|7825|3410223|2}} | 10,917 || {{Percentage|10917|3737223|2}} | 11,734 || {{Percentage|11734|3472508|2}} | 15,152 || {{Percentage|15152|4114253|2}} | 20,304 || {{Percentage|20304|4840795|2}} | 22,601 || {{Percentage|22601|6047748|2}} | 294,885 || {{Percentage|294885|30439893|2}} | 408,301 || {{Percentage|408301|47854510|2}} | 546,968 || {{Percentage|546968|55638409|2}} |- style="background:#F2F3F4;" ! style="text-align:right;" | [[زرتشتي مذهب]] [[فائل:Faravahar.svg|15px]] | 870{{efn|شاهنشاهي فرقي جا: 712<br>قديمي فرقي جا: 158}} | {{Percentage|870|2192415|2}} | 1,063 || {{Percentage|1063|2542976|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3003711|2}} | 2,000 || {{Percentage|2000|3410223|2}} | 2,411 || {{Percentage|2411|3737223|2}} | 2,913 || {{Percentage|2913|3472508|2}} | 3,537 || {{Percentage|3537|4114253|2}} | 3,841 || {{Percentage|3841|4840795|2}} | 5,046 || {{Percentage|5046|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,763 || {{Percentage|1763|55638409|3}} |- style="background:#FFFDE7;" ! style="text-align:right;" | [[ٻڌ ڌرم]] [[فائل:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 67 || {{Percentage|67|2192415|3}} | 9 || {{Percentage|9|2542976|3}} | 2 || {{Percentage|2|3003711|3}} | 0 || {{Percentage|0|3410223|3}} | 21 || {{Percentage|21|3737223|3}} | 41 || {{Percentage|41|3472508|3}} | 53 || {{Percentage|53|4114253|3}} | 111 || {{Percentage|111|4840795|3}} | 670 || {{Percentage|670|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#E8EAF6;" ! style="text-align:right;" | [[يهوديت]] [[فائل:Star of David.svg|15px]] | 35 || {{Percentage|35|2192415|3}} | 153 || {{Percentage|153|2542976|2}} | 210 || {{Percentage|210|3003711|2}} | 428 || {{Percentage|428|3410223|2}} | 595 || {{Percentage|595|3737223|2}} | 671 || {{Percentage|671|3472508|2}} | 985 || {{Percentage|985|4114253|2}} | 1,082 || {{Percentage|1082|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF8E1;" ! style="text-align:right;" | [[جين مت]] [[فائل:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,191 || {{Percentage|1191|2542976|2}} | 923 || {{Percentage|923|3003711|2}} | 921 || {{Percentage|921|3410223|2}} | 1,349 || {{Percentage|1349|3737223|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3472508|2}} | 1,144 || {{Percentage|1144|4114253|2}} | 3,687 || {{Percentage|3687|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF9C4;" ! style="text-align:right;" | [[سک مت]] [[فائل:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 720 || {{Percentage|720|3003711|2}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census|1901ع جي آدمشماريءَ ۾ سک آباديءَ کي هندو درجي ۾ ڳڻيو ويو هو.}} || {{N/a}} | 12,339 || {{Percentage|12339|3737223|2}} | 8,036 || {{Percentage|8036|3472508|2}} | 19,172 || {{Percentage|19172|4114253|2}} | 32,627 || {{Percentage|32627|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 5,182 || {{Percentage|5182|55638409|2}} |- style="background:#EFEBE9;" ! style="text-align:right;" | قبائلي مذهب | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census}} || {{N/a}} | 9,224 || {{Percentage|9224|3737223|2}} | 8,186 || {{Percentage|8186|3472508|2}} | 204 || {{Percentage|204|4114253|2}} | 37,598 || {{Percentage|37598|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#F3E5F5;" ! style="text-align:right;" | [[احمديه]] [[فائل:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 43,524 || {{Percentage|43524|30439893|2}} | 21,661 || {{Percentage|21661|47854510|2}} | 18,266 || {{Percentage|18266|55638409|2}} |- style="background:#ECEFF1;" ! style="text-align:right;" | ٻيا | 0 || {{Percentage|0|2192415|2}} | 0 || {{Percentage|0|2542976|2}} | 3 || {{Percentage|3|3003711|2}} | 2,029 || {{Percentage|2029|3410223|2}} | 298 || {{Percentage|298|3737223|2}} | 64 || {{Percentage|64|3472508|3}} | 1,510 || {{Percentage|1510|4114253|2}} | 0 || {{Percentage|0|4840795|2}} | 1,226 || {{Percentage|1226|6047748|2}} | 23,828 || {{Percentage|23828|30439893|2}} | 13,455 || {{Percentage|13455|47854510|2}} | 38,395 || {{Percentage|38395|55638409|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D5F5E3; font-weight:bold;" ! جواب ڏيندڙ ڪل آبادي ! 2,192,415 ! {{Percentage|2192415|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,047,748 ! {{Percentage|6047748|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,638,409 ! {{Percentage|55638409|55696147|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" ! ڪل آبادي ! 2,322,765 ! {{Percentage|2322765|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,054,474 ! {{Percentage|6054474|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,696,147 ! {{Percentage|55696147|55696147|2}} |} </div> == تعليم == {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} [[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|270px|[[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|270px|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[فائل:Aga Khan University .jpg|thumb|270px|[[آغا خان يونيورسٽي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ [[اعليٰ تعليم]] تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ ''سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع'' منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |title=Sindh Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2013 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |date=11 March 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[نوابشاهه]] ۽ [[ٽنڊو ڄام]] ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === خواندگي === {{See also|پاڪستان ۾ تعليم}} [[فائل:Literacy Rate by Pakistani District - 2017 Census.svg|thumb|270px|2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] 2023ع جي [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|آدمشماري]] موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.<ref name="SindhCensusEducation2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=Provincial Census Report 2023 — Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |pages=73–74 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/National%20Census%20Report-2023.pdf |title=National Census Report 2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |page=145 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#345995; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)'''<ref name="SindhCensusEducation2023"/> |- style="background:#E8EEF7;" ! rowspan="2" | علائقو ! colspan="3" | 2017ع ! colspan="3" | 2023ع |- style="background:#D9E6F5;" ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! style="background:#EDF7ED;" | سڄي سنڌ | 54.57٪ | 62.52٪ | 45.95٪ | style="background:#DFF2DF; font-weight:bold;" | 57.54٪ | 64.23٪ | 50.21٪ |- ! style="background:#FFF4E5;" | ٻهراڙي | 35.19٪ | 46.91٪ | 22.64٪ | style="background:#FFE9CC; font-weight:bold;" | 38.14٪ | 48.06٪ | 27.52٪ |- ! style="background:#EAF4FC;" | شهري | 70.43٪ | 75.13٪ | 65.28٪ | style="background:#DDEFFC; font-weight:bold;" | 72.26٪ | 76.27٪ | 67.80٪ |} </div> === اسڪولي تعليم === [[فائل:Back to school after six months interruption.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] [[فائل:Studying for the chance to become a teacher.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.]] سنڌ حڪومت جي ''اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع'' موجب صوبي ۾ '''40,978 سرڪاري اسڪول''' رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.<ref name="ASC2023-24">{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |page=16 |access-date=24 August 2026}}</ref> پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي. ==== سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#287271; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''<ref name="ASC2023-24"/> |- style="background:#D9F0EF;" ! سطح ! اسڪولن جو تعداد ! ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | style="text-align:right; background:#EDF8F7;" | پرائمري | 36,225 | 88.4٪ |- | style="text-align:right; background:#F2F8E9;" | مڊل | 1,581 | 3.9٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF4E6;" | ايليمينٽري | 1,027 | 2.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FDEBEC;" | ثانوي | 1,654 | 4.0٪ |- | style="text-align:right; background:#EEEAF8;" | اعليٰ ثانوي | 491 | 1.2٪ |- style="background:#D5E8E8; font-weight:bold;" ! ڪل ! 40,978 ! 100٪ |} === اسڪولي بنيادي سهولتون === سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.<ref name="SindhAssemblyEducation">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1997 |title=Questions and Answers — Education Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#7B5E57; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#EFE5E2;" ! بنيادي سهولت ! سهولت رکندڙ اسڪول ! ڪل سرڪاري اسڪول ! لڳ ڀڳ دستيابي |- | style="text-align:right; background:#E7F5FF;" | پيئڻ جو پاڻي | 26,006 | 40,978 | 63.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF3BF;" | بجلي | 13,013 | 40,978 | 31.8٪ |- | style="text-align:right; background:#E6FCF5;" | ٽوائلٽ | 17,136 | 40,978 | 41.8٪ |- | style="text-align:right; background:#F3F0FF;" | بائونڊري وال | 20,913 | 40,978 | 51.0٪ |} === ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم === [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''440,473 شاگرد''' داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.<ref name="SindhAssemblyEducation"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#4A6FA5; color:white; padding:7px;" | '''ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#E5EDF7;" ! ضلعو ! اسڪول ! ڇوڪرا ! ڇوڪريون ! ڪل داخلا |- | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | 337 | 39,984 | 48,391 | 88,375 |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | 180 | 25,528 | 28,135 | 53,663 |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 206 | 21,946 | 22,573 | 44,519 |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 221 | 40,156 | 47,042 | 87,198 |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 601 | 36,832 | 33,477 | 70,309 |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | 139 | 22,193 | 31,137 | 53,330 |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | 185 | 20,403 | 22,676 | 43,079 |- style="background:#D8E5F3; font-weight:bold;" ! ڪل ! 1,869 ! 207,042 ! 233,431 ! 440,473 |} === تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج === سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/documents/sindh-multiple-indicator-cluster-survey-2018-19 |title=Sindh – Multiple Indicator Cluster Survey 2018–19 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |date=16 July 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> === اسڪول کان ٻاهر ٻار === [[File:Providing shelter for flood-affected families as they return home (5330424997).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ [[يونيسيف]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ '''65 لک''' ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.<ref name="SSDMS">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/new-digital-application-helps-monitor-student-attendance-sindh |title=New digital application helps monitor student attendance in Sindh |date=16 March 2022 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SchoolMonitoringSindh">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/mobile-app-helps-reduce-school-dropout-pakistans-sindh-province |title=Mobile App helps reduce school dropout in Pakistan’s Sindh province |date=28 September 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڇوڪرين جي تعليم === سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. 2019ع ۾ سنڌ حڪومت، [[جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي]] ۽ [[يونيسيف]] جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref name="NFE2019">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/government-japan-sindhs-school-education-literacy-department-and-unicef-inaugurate |title=Government of Japan, Sindh’s School Education & Literacy Department and UNICEF inaugurate non-formal education centres |date=1 March 2019 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === غير رسمي تعليم === {{Main|غير رسمي تعليم}} غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو.<ref name="NFE2019"/> ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/interactive-teaching-methods-help-students-learn-better-non-formal-education-centre |title=Interactive teaching methods help students learn better at Non-Formal Education Centre in Pakistan |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ ''پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع'' شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/Publications |title=Pakistan Non-Formal Education Statistics Reports 2022–23 |date=25 October 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام === سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="SchoolMonitoringSindh"/> 2022ع ۾ [[سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم]] نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.<ref name="SSDMS"/> ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکيا جو معيار ۽ جائزو === تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ [[نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ]] منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ ''نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ'' رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/PublicationDetail/YWFlNzdiMTUtNzcxOS00ZjI0LWFjODYtYzg4ZTU5OWNmYTg5 |title=National Achievement Test (NAT) 2023 Findings for Sindh |date=31 May 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي. === سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن === {{Main|سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن}} [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جا اهم پروگرام '''فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز'''، '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' ۽ '''پيپلز اسڪول پروگرام''' شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/public/files/1749787515_0.pdf |title=Request for Proposal 2025–2026: Establishment and Operation of First Phase of New Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/aasps |title=Adopt-a-School Program |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص تعليم === {{Main|سنڌ ۾ خاص تعليم}} سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون [[معذور ماڻهن جي بااختياري وارو کاتو، سنڌ|معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي]] وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/institutions/ |title=List of Institutions |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ڪوٽڙي]] ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ '''اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ''' پڻ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === فني ۽ ووڪيشنل تعليم === {{Main|سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي}} [[File:Commercial College.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي]] ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.]] سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر [[ڪراچي]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/BoG/BoG3M-WP.pdf |title=Sindh Technical Education & Vocational Training Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو [[ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ]]، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/Admission_2021_22/TSC_PROSPECTUS_2021.pdf |title=STEVTA Programmes and Courses |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1443.pdf |title=Institutes, Technologies, Trades, Programs and Intake Capacity – District-wise |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي '''ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام''' لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |title=CCTE Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme, Academic Session 2025–2026 |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا === سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! ذريعو ! ادارو ! بنيادي موضوع ! اهم/تازي رپورٽ |- | اينيوئل اسڪول سينسس | اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ | سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون | 2023–24 |- | پاڪستان جي آدمشماري | [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] | خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ | 2023 |- | پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات | 2023–24 |- | نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | شاگردن جي سکيا جا نتيجا | 2023 |- | سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي | سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / [[يونيسيف]] | ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا | 2018–19 |- | غير رسمي تعليم جون شماريات | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | غير رسمي سکيا ۽ خواندگي | 2022–23 |} </div> === تعليم ۽ پائيدار ترقي === سنڌ ۾ تعليم جي ترقي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4]] سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/reports/every-child-learns |title=Every Child Learns |publisher=UNICEF Pakistan |date=May 2019 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن. {{clear}} ===اعليٰ تعليم=== [[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] [[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|270px|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت، [[ڄامشورو]].]] [[File:Sukkur IBA University Academic Block III.jpg|thumb|270px|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، [[سکر]].]] سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي [[سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.<ref name="HECRecognised">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]]، [[عمرڪوٽ]]، [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.<ref name="HECCampuses">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |title=University of Karachi |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |title=University of Sindh |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |title=Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto University of Law |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#264653;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#DCECEF;" ! نمبر ! يونيورسٽي / ادارو ! شهر ! بنيادي شعبو ! نوعيت |- | 1 || [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] || [[سکر]] || فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو || صوبائي سرڪاري |- | 2 || [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] || [[سکر]] || عام / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 3 || [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] || [[سکر]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 4 || [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 5 || [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] || [[ٽنڊو ڄام]] || زراعت || صوبائي سرڪاري |- | 6 || [[سنڌ يونيورسٽي]] || [[ڄامشورو]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 7 || [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڄامشورو]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 8 || [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] || [[ڄامشورو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 9 || [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ڊيزائن || صوبائي سرڪاري |- | 10 || [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] || [[خيرپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 11 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] || [[خيرپور]] || ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون || صوبائي سرڪاري |- | 12 || [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] || [[گمبٽ]] || طب ۽ صحت || سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو |- | 13 || [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[نوابشاهه]] || انجنيئرنگ ۽ سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 14 || [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] || [[نوابشاهه]] || طب / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 15 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 16 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] || [[سڪرنڊ]] || ويٽرنري سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 17 || [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[لاڙڪاڻو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 18 || [[شيخ اياز يونيورسٽي]] || [[شڪارپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 19 || [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] || [[ڀٽ شاهه]] || عام / صوفي اڀياس || صوبائي سرڪاري |- | 20 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 21 || [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || صوبائي سرڪاري |- | 22 || [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 23 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ سماجي سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 24 || [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 25 || [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 26 || [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 27 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] || [[ڪراچي]] || قانون || صوبائي سرڪاري |- | 28 || [[ڪراچي يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 29 || [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || عام || '''وفاقي سرڪاري''' |} </div> <small>'''نوٽ:''' يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.<ref name="HECRecognised"/></small> ====سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. [[حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ |title=Sindh Higher Education Commission |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A4C93;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#EDE5F5;" ! نمبر ! ادارو ! شهر ! اهم شعبو |- | 1 || [[آغا خان يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب، صحت ۽ تحقيق |- | 2 || [[همدرد يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / صحت / فارميسي |- | 3 || [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] || [[ڪراچي]] || فن ۽ آرڪيٽيڪچر |- | 4 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس |- | 5 || [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ |- | 6 || [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 7 || [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 8 || [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس |- | 9 || [[اقراء يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ |- | 10 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 11 || [[گرين وِچ يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام |- | 12 || [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] || [[ڪراچي]] || عام / عورتن لاءِ |- | 13 || [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 14 || [[انڊس يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / انجنيئرنگ |- | 15 || [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 16 || [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] || [[ڪراچي]] || بزنس |- | 17 || [[اِلما يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 18 || [[سليم حبيب يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ |- | 19 || [[سهيل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || صحت ۽ حياتياتي سائنس |- | 20 || [[اسرا يونيورسٽي]] || [[حيدرآباد]] || عام / طب ۽ صحت |- | 21 || [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ثقافت |} </div> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/scholarships/ |title=Scholarships — Public and Private Sector Universities/DAIs |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====علائقائي ڪيمپس==== اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب [[سنڌ يونيورسٽي]] جا [[ميرپورخاص]]، [[بدين]] ۽ [[دادو]] ۾؛ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[خيرپور]] ۾؛ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا [[گهوٽڪي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] ۾؛ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[لاڙڪاڻو]] ۾؛ ۽ [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ ڪيمپس موجود آهي.<ref name="HECCampuses"/> [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جا [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[خيرپور]] ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref name="HECCampuses"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس''' |- style="background:#B2DFDB;" ! يونيورسٽي ! مکيه هنڌ ! ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]] |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | [[خيرپور]] |- | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور]] | [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] |- | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر]] | [[ڪنڌڪوٽ]]، [[خيرپور]] |- | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[ٽنڊو ڄام]] | [[عمرڪوٽ]] |} ===طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم=== {{Main|سنڌ ۾ طبي تعليم}} [[File:Dow Medical College (31714721).jpeg|thumb|270px|[[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪراچي]].]] سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.<ref name="PMDCPublic">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PublicMedicalColleges |title=Public Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="PMDCPrivate">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PrivateMedicalColleges |title=Private Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سکر]]، [[گمبٽ]] ۽ [[خيرپور]] آهن. انهن ۾ [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ ميڊيڪل ڪاليج]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]]، [[گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[خيرپور ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPublic"/> خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[ٽنڊو محمد خان]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[باقائي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[اسرا يونيورسٽي]] جي طبي فيڪلٽي، [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[محمد ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPrivate"/> ====نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم==== طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا. نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي [[پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن. ===تحقيق ۽ تحقيقي ادارا=== [[File:LEJ Science Information Center.jpg|thumb|270px|[[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، [[ڪراچي يونيورسٽي]].]] سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ڄامشورو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]] ۽ [[ڏوڪري]] ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن. سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز==== [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ [[حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري]] ۽ [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ICCBS">{{cite web |url=https://iccs.edu/page-about-us |title=About ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي [[عالمي صحت تنظيم]] جي سهڪاري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iccs.edu/page-summer-internship |title=Summer Internship Program – ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |title=Dr. Panjwani Center for Molecular Medicine and Drug Research |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا==== سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ [[آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن]] قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] ۽ [[آغا خان يونيورسٽي]] سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |title=Offices of Research, Innovation and Commercialization – Established ORICs |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |title=Established and Recognized Business Incubation Centers |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===زرعي تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Faculty Of Agricultural Engineering, Tandojam.JPG|thumb|270px|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.]] [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي [[عمرڪوٽ]] ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECCampuses"/> سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ [[ميرپورخاص]] ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ [[سڪرنڊ]] منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research Wing Sindh Tandojam |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٽنڊو ڄام]] زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]]، [[ڏوڪري]]، [[ڪنري]]، [[ڪوٽڏيجي]]، [[پنگريو]]، [[دادو]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.<ref name="AgriResearchSindh"/> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3A7D44;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا''' |- style="background:#DDEEDD;" ! ادارو ! هنڌ ! تحقيق جو بنيادي شعبو |- | ڪپهه تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪپهه |- | ڪمند تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪمند |- | تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || تيلدار فصل |- | فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || زرعي فصل |- | فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي |- | ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جون بيماريون |- | ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || جيت ۽ فصلن جو تحفظ |- | مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽي ۽ ماحول |- | مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽيءَ جي زرخيزي |- | انب تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || انب |- | ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ميوا |- | ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ڀاڄيون |- | مرچ تحقيقاتي ادارو || [[ڪنري]] || مرچ |- | ڪيلو تحقيقاتي ادارو || [[ڪوٽڏيجي]] || ڪيلو |- | ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ترش ميوا |- | ٽماٽو تحقيقاتي ادارو || [[پنگريو]] || ٽماٽو |- | ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ڪڻڪ |- | مڪئي تحقيقاتي ادارو || [[دادو]] || مڪئي |- | دالين جو تحقيقاتي ادارو || [[ڏوڪري]] || داليون |- | ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو || [[ٺٽو]] || چانور |} </div> <ref name="AgriResearchSindh"/> ===سنڌالاجي=== {{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}} [[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|270px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] 1962ع ۾ ''سنڌي اڪيڊمي'' قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="Sindhology">{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |title=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/267 |title=Sindhology Museum |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌي ادبي بورڊ=== {{Main|سنڌي ادبي بورڊ}} [[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|thumb|270px|''[[شاهه جو رسالو]]''؛ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.]] [[سنڌي ادبي بورڊ]] سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي. ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== {{Main|سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ}} [[سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]] [[ڄامشورو]] ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/pages.jsp?page=sindhtextbookboard |title=Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/98780%20Notification%20for%20constitute%20a%20committee%20for%20constitute%20for%20monitoring%20of%20supply%20of%20free%20textbooks%20by%20the%20Sindh%20textbook%20Board%2C%20Jamshoro%20to%20TEO%2C%20during%20the%20acedemic%20year%20i.e.%202024-25.PDF |title=Monitoring of Supply of Free Textbooks by the Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=16 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://ebooks.stbb.edu.pk/ |title=Sindh Textbook Board eBooks Portal |publisher=Sindh Textbook Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو. [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.bsek.edu.pk/ |title=Board of Secondary Education Karachi |publisher=Board of Secondary Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://biek.edu.pk/ |title=Board of Intermediate Education Karachi |publisher=Board of Intermediate Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#457B9D;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ''' |- style="background:#DDEBF3;" ! نمبر ! بورڊ ! مرڪز ! سطح |- | 1 || [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || ثانوي |- | 2 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || اعليٰ ثانوي |- | 3 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 4 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر]] || [[سکر]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 5 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 6 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 7 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |} ===ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا=== سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو. سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ]] ۽ [[ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي]] شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ===سنڌ جو تعليمي ورثو=== [[File:Sindh Madrassa.jpg|thumb|270px|[[سنڌ مدرسۃ الاسلام]]، [[ڪراچي]]؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[File:Students taking lesson in a classroom in the Anglo-Vernacular School in Karachi in 1873.jpg|thumb|270px|1873ع ۾ [[ڪراچي]] جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.]] سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا. [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] 1 سيپٽمبر 1885ع تي [[حسن علي آفندي]] جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. [[محمد علي جناح]] 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.<ref name="SMIHistory">{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |title=History of Sindh Madressatul Islam |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about |title=About Sindh Madressatul Islam University |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور [[سکر بئراج]] جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.<ref name="NEDHistory">{{cite web |url=https://www.neduet.edu.pk/our_university |title=Our University |publisher=NED University of Engineering and Technology |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! هنڌ ! قيام ! تاريخي اهميت / شعبو |- | [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1859ع | سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ |- | [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1861ع | تاريخي تعليمي ادارو |- | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] | [[ڪراچي]] | 1885ع | جديد تعليم؛ [[محمد علي جناح]] جو تعليمي ادارو<ref name="SMIHistory"/> |- | [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1887ع | تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج |- | [[اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1921ع | موجوده [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو<ref name="NEDHistory"/> |- | [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1945ع | طبي تعليم |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | 1947ع | سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | 1963ع/1977ع | انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي |} </div> ==صحت== {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[File:NICVD.jpg|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو [[ٽنڊو محمد خان]] وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.]] [[File:Siut karachi - panoramio.jpg|thumb|270px|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (ايس آءِ يو ٽي)، [[ڪراچي]]؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.]] [[File:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|270px|ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، [[ڪراچي]]؛ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جي صحت جي سهولتن مان هڪ.]] [[File:NICVD logo.png|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو نشان؛ ادارو [[ڪراچي]] ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.]] سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ]]، [[عباسي شهيد اسپتال]] ۽ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sindh.gov.pk/ |title=Government of Sindh – Hospitals |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو ''سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19'' آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/5296/file/Sindh.pdf |title=Sindh Multiple Indicator Cluster Survey 2018-19: Survey Findings Report |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Board, Government of Sindh and UNICEF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ماءُ ۽ ٻار جي صحت=== سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ [[نوزائتي ٻار جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00796B;" |+ style="background:#00796B;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اشارو ! في 1,000 زنده ڄمڻ |- | نوزائتي ٻار جي موت جي شرح | 24 |- | نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح | 14 |- | هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح | 39 |- | هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح | 8 |- | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح''' | '''46''' |} ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ====ماءُ جي موت==== [[پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019]] موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.<ref name="PMMS2019">{{cite web |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR366/FR366.pdf |title=Pakistan Maternal Mortality Survey 2019 |publisher=National Institute of Population Studies and ICF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> هي انگ ''حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح'' ۽ سخت تعريف واري ''ماءُ جي موت جي شرح'' جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.<ref name="PMMS2019"/> ===پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون=== صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.<ref name="PSLM201819Health">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Hieskey.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2018-19: Health |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي غذائيت=== [[File:A young girl is checked for signs of malnutrition, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077949).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي [[غذائي کوٽ]] جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.]] [[File:Nutrition status of children under 5 in Pakistan.png|thumb|270px|پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، [[نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع]] جي انگن اکرن موجب.]] غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا [[اسٽنٽنگ|اسٽنٽڊ]] هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا [[ويسٽنگ|ويسٽڊ]] هئا.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #E65100;" |+ style="background:#E65100;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#FFE0B2;" ! غذائي اشارو ! شرح ! بنيادي مطلب |- | [[اسٽنٽنگ]] | '''50.2٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ |- | گهٽ وزن | '''40.7٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ |- | [[ويسٽنگ]] | '''14.8٪''' | قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ |} ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري=== سنڌ ۾ [[وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون. سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #3949AB;" |+ style="background:#3949AB;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#C5CAE9;" ! اشارو ! ڪوريج |- | پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو | 57.6٪ |- | نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو | 55.4٪ |- | خسري جو ٻيو ٽيڪو | 64.7٪ |- | 12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري | '''43.8٪''' |- | 24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا | '''32.7٪''' |} ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج=== MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي [[اورل ريهائيڊريشن سالٽس|او آر ايس]] ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.<ref name="SindhMICS201819"/> اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو=== سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. ''هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021'' موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#BBDEFB;" ! اداري جو قسم ! تعداد ! بسترا |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 121 | 208 |- | ٽي بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | '''بنيادي صحت يونٽ''' | '''793''' | '''1,535''' |- | '''ڳوٺاڻا صحت مرڪز''' | '''128''' | '''1,323''' |} </div> ===اسپتالون ۽ بستر=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اداري جو قسم ! ادارا ! بسترا ! بسترن جو حصو ! بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | <div style="background:#1565C0;width:35.6%;height:18px;"></div> |- | ٻيا صحت ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | <div style="background:#00897B;width:24.5%;height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | <div style="background:#C62828;width:14.9%;height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | <div style="background:#2E7D32;width:8.3%;height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | <div style="background:#EF6C00;width:7.8%;height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | <div style="background:#8E24AA;width:5.8%;height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | <div style="background:#F9A825;width:2.5%;height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | <div style="background:#607D8B;width:0.5%;height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C;color:white;" | '''ڪل''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''2,991''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''25,507''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''100٪''' ! style="background:#00695C;color:white;" | — |} </div> ===صحت جي افرادي قوت=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #7B1FA2;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#E1BEE7;" ! عملو ! تعداد |- | ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | ليڊي هيلٿ وزيٽر | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليبارٽري ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} == آمدورفت == {{Main|سنڌ ۾ آمدورفت}} [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] [[File:PK Karachi Airport asv2020-02.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.]] [[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.]] سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا. سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[ڪوٽڙي]] اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي [[ڪراچي–روهڙي]] واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روڊن جو نظام === سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي. سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. [[ايم-9 موٽر وي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |page=14 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! رستو ! سنڌ اندر اهم شهر / علائقا ! بنيادي رابطو ! نوعيت |- | [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] | [[ڪراچي]]، [[ٺٽو]]، [[حيدرآباد]]، [[مورو]] | سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] | [[ڪوٽڙي]]، [[دادو]]، [[شڪارپور]] | سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] | [[ڪراچي]] ۽ اولهندي سنڌ | ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن | قومي شاهراهه |- | [[ايم-9 موٽر وي]] | [[ڪراچي]]–[[حيدرآباد]] | ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو | موٽر وي |} </div> <ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست === سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ [[شاهراهه فيصل]]، [[ايم اي جناح روڊ]]، [[شاهراهه پاڪستان]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن. حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن. === شهري عوامي آمدورفت === سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/ |title=Sindh Mass Transit Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ پيپلز بس سروس]] ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/sindh-peoples-intra-district-project |title=Sindh People's Intra District Project |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== پيپلز بس سروس ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو''' |- style="background:#FFCDD2;" ! سروس ! بسون ! رستا ! روٽ جي مجموعي ڊگھائي |- | ريڊ پيپلز بس | 210 | 10 | 211 ڪلوميٽر |- | پنڪ بس | 28 | 2 | 67 ڪلوميٽر |- | اليڪٽرڪ بس | 40 | 3 | 84 ڪلوميٽر |- style="background:#EF9A9A;font-weight:bold;" ! مجموعي ! 243 ! 14 ! 362 ڪلوميٽر |} <ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === بس ريپڊ ٽرانزٽ === [[ڪراچي]] ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. [[عبدالستار ايڌي لائين|اورنج لائين]] اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/brt-abdul-sattar-edhi-line-orange-line |title=BRT Abdul Sattar Edhi Line (Orange Line) |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين]] تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/karachi-bus-rapid-transit-brt |title=Karachi Bus Rapid Transit — Red Line |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/news/launch-of-new-ev-5-bus-service-operation-dha-city-near-by-goths-towards-down-town |title=Launch of New EV-5 Bus Service Operation |publisher=Sindh Mass Transit Authority |date=23 May 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا === سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! سطح ! بنيادي ذميواري |- | [[سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو]] | صوبائي | ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي |- | [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] | صوبائي | بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام |- | [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] | وفاقي | قومي شاهراهون ۽ موٽر وي |- | [[پاڪستان ريلوي]] | وفاقي | مسافر ۽ مال بردار ريلوي |- | [[پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي]] | وفاقي | سول هوائي اڏن جو انتظام |} === ريلوي نظام === {{Main|سنڌ ۾ ريلوي}} سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. [[ڪراچي]] پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[روهڙي]] اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي. پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون === [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karachi_Cantonment_railway_station |title=Karachi Cantonment railway station |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون''' |- style="background:#D7CCC8;" ! اسٽيشن ! شهر / ضلعو ! اهميت |- | [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو |- | [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | وڏو مسافر ريلوي مرڪز |- | [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | شهري ۽ مين لائين رابطو |- | [[لانڍي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪوٽڙي]] | اهم تاريخي جنڪشن |- | [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[حيدرآباد]] | وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز |- | [[ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن]] | [[ٽنڊو آدم]] | وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت |- | [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]] | [[نوابشاهه]] | شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن |- | [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]] | [[خيرپور]] | اتر سنڌ جي مين لائين تي |- | [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[روهڙي]] | اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر ريلوي اسٽيشن]] | [[سکر]] | سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت |} === سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون === سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون. سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ [[گرين لائين ايڪسپريس]]، [[ڪراچي ايڪسپريس]]، [[ڪراڪرم ايڪسپريس]]، [[تيزگام]]، [[شاهه حسين ايڪسپريس]]، [[علامه اقبال ايڪسپريس]]، [[پاڪ بزنس ايڪسپريس]] ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PlanJourney.aspx |title=Plan Your Journey |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> === مال جي ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Pakistan Railways Freight and Containerized Traffic Notices |publisher=Pakistan Railways |date=15 July 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pqa.gov.pk/Content/Media/daily-shipping-and-cargo-handling-reports/dailyShippingCargoStat_14-MAR-2026-83d05363512c4e13b714052a322d9447.PDF |title=Daily Shipping and Cargo Statement |publisher=Port Qasim Authority |date=14 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام [[سنڌ پيپلز بس سروس]]، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي. === نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن. بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون. {{clear}} ===هوائي آمدورفت=== [[File:PK Karachi Airport asv2020-01.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.]] سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]] آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ '''او پي ڪي سي''' درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — AIRAC Amendment 02/26 |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه [[سکر هوائي اڏو]] اتر سنڌ ۽ [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — Moenjodaro Airport Updates |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا اهم هوائي اڏا=== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا''' |- style="background:#DDEBFA;" ! هوائي اڏو ! شهر / ضلعو ! آءِ سي اي او ڪوڊ ! بنيادي حيثيت |- | [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] | [[ڪراچي]] | او پي ڪي سي | بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو |- | [[سکر هوائي اڏو]] | [[سکر]] | او پي ايس ڪي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | او پي ايم جي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[نوابشاهه هوائي اڏو]] | [[نوابشاهه]] | او پي اين ايڇ | هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ |} </div> <ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> <small>'''نوٽ:''' هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.</small> ===سنڌ جون ايئرلائين خدمتون=== سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. [[ڪراچي]] مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون. ان ڪري ''سنڌ جون ايئرلائينز'' جي بدران '''سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون''' وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت. ===سامونڊي ۽ آبي آمدورفت=== [[File:PortQasimKarachi.svg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Mangroves port Qasim.jpg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جي ڀرپاسي ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.]] سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد [[عربي سمنڊ]]، [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو. [[ڪراچي بندرگاهه]] جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس=== [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] ڪياماڙي ۽ [[منهوڙو]] جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ '''عارفه ڪريم''' جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي '''سرخاب-II''' سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/NewsLetters/FINAL%20PDF%20KPT%20Newsletter%2030-07-2024_c_a26d.pdf |title=KPT Ferry Boat Arfa Karim Recommissioned |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/CMEEII_1107240001_k_2fa2.pdf |title=Hiring of Routine Boats for Port Department |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا=== [[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن. سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي. ===بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري=== سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي. ===گاڏين جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام [[سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ]] ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhMotorTax">{{cite web |url=https://www.excise.gos.pk/taxes/motor-vehicle-tax/ |title=Motor Vehicle Tax |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhMotorTax"/> سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://taxportal.excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.<ref name="SindhMotorTax"/> ====گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C6BC0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! خدمت ! بنيادي ڪم |- | آن لائين گاڏي تصديق | رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ |- | سي اين آءِ سي ذريعي تصديق | مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق |- | ڪئڪ پي (فوري ادائيگي) | موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي |- | نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر | رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو |- | نمبر پليٽ جي جانچ | سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت |- | چالان ٻيهر ڇپائڻ | ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ |} <ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون=== سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Two Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Four Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ '''سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن''' کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان '''ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن''' آهي. ===ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي=== سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً '''67 ارب رپيا''' رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.<ref name="SindhBudgetTransport2025">{{cite web |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |title=Sindh Citizens’ Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |page=24 |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع'''<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> |- style="background:#D6EEEA;" ! پروگرام ! مختص رقم |- | ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ | '''67.0 ارب رپيا''' |- | ترقياتي خرچ | 59.7 ارب رپيا |- | سروس ڊليوري | 7.28 ارب رپيا |- | ٽرانسپورٽ سبسڊي | 3 ارب رپيا |- | 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي | 300 ملين رپيا |- | سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس | 175 ملين رپيا |- | موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام | 15.4 ملين رپيا |} </div> ===آمدورفت ۽ ماحول=== سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي. 2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> ===آمدورفت جو علائقائي ڍانچو=== سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. [[ڪراچي]] سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ [[حيدرآباد]] ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ [[روهڙي]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ [[سکر]] اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته [[ڪوٽڙي]] ۽ [[ڄامشورو]] سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز''' |- style="background:#ECEFF1;" ! مرڪز ! اهم ذريعا ! بنيادي ڪردار |- | [[ڪراچي]] | بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس | قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي |- | [[حيدرآباد]] | ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس | ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن |- | [[روهڙي]] | ريلوي، قومي شاهراهه | قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر]] | ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه | اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي]] | ريلوي، شاهراهه، پل | سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو |- | [[پورٽ قاسم]] | سامونڊي جهاز، ريل، روڊ | صنعتي ۽ مال برداري مرڪز |} </div> {{clear}} ==سياحت== {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|270px|[[موئن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|270px|[[رني ڪوٽ قلعو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.]] سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh — The Cradle of Civilizations |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: [[موئن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.<ref name="STDCSindh">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===عالمي ورثو=== سنڌ جا ٻه ماڳ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن مان [[موئن جو دڙو]] ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[مڪلي جو قبرستان]] [[ٺٽو]] ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6D4C41;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! ضلعو ! دور / نوعيت ! عالمي ورثي ۾ شموليت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه | 1980ع |- | [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]] | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | 14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير | 1981ع |} <ref name="UNESCOMohenjo"/><ref name="UNESCOMakli"/> ===آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ=== سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. [[موئن جو دڙو]] ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]]، [[آمري]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[ڀنڀور]] ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا. [[ڀنڀور]] سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ ''پورٽ آف ڀنڀور'' جي نالي سان شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8D6E63;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو]] | قديم شهر | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[مڪلي جو قبرستان]] | [[ٺٽو]] | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[ڀنڀور]] | [[ٺٽو ضلعو]] | آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[رني ڪوٽ قلعو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | قلعو | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | [[خيرپور ضلعو]] | قلعو | تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ |- | [[عمرڪوٽ قلعو]] | [[عمرڪوٽ]] | قلعو | تاريخي ماڳ |- | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | [[ٿرپارڪر]] | قلعو | ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو |- | [[چوڪنڊي قبرستان]] | [[ڪراچي]] | تاريخي پٿري قبرون | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[فيض محل]] | [[خيرپور]] | محل | ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو |- | [[موهٽا محل]] | [[ڪراچي]] | محل / ميوزيم | ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو |- | [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] | [[ڪراچي]] | تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم | قومي تاريخ سان لاڳاپيل |} </div> <ref name="STDCSindh"/> ===قلعا ۽ شاهي محل=== [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|270px|[[فيض محل]]، [[خيرپور]]؛ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. [[رني ڪوٽ قلعو]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. [[عمرڪوٽ قلعو]] سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي. [[فيض محل]] خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ [[موهٽا محل]] ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCSindh"/> ===ميوزيم=== سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. [[سنڌ ميوزيم]] حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته [[موئن جو دڙو ميوزيم]] ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[موهٽا محل ميوزيم]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي. ===قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت=== [[File:Gorakh Hill Station.jpg|thumb|270px|[[گورک هل اسٽيشن]]، [[کيرٿر جبل]]؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جو قدرتي منظرنامو [[عربي سمنڊ]] جي ساحل، [[سنڌو درياهه]]، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[کيرٿر جبل]] تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. [[ڪارونجهر جبل]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.<ref name="STDCSindh"/> [[ڪينجهر ڍنڍ]] سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/hotels/keenjhar-lake-resort/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٿر ۽ نگرپارڪر=== [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن. [[نگرپارڪر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر جبل]]، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ''ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ'' کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ آبي سياحت=== سنڌ ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism — Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سامونڊي سياحت ۽ ساحل=== [[File:Clifton Beach Karachi.jpg|thumb|270px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي ڏاکڻي سرحد [[عربي سمنڊ]] سان لڳي ٿي ۽ [[ڪراچي]] صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]، [[هاڪس بي]]، [[سينڊزپٽ]]، [[فرينچ بيچ]]، [[پيراڊائز پوائنٽ]] ۽ [[منهوڙو]] شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ====سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0277BD;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E1F5FE;" ! سامونڊي ڪنارو / ماڳ ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] | [[ڪراچي]] | شهري ساحل ۽ عوامي تفريح |- | [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] | [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] | سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون |- | [[هاڪس بي]] | [[ڪراچي]] | سامونڊي ساحل ۽ هٽس |- | [[سينڊزپٽ]] | [[ڪراچي]] | ريتيلو ساحل |- | [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]] | [[ڪراچي]] | ساحلي تفريح |- | [[پيراڊائز پوائنٽ]] | [[ڪراچي]] | پٿريلو سامونڊي ڪنارو |- | [[منهوڙو]] | [[ڪراچي]] | ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو |} </div> ===مذهبي سياحت=== سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ۾ [[عبدالله شاهه غازي]]، [[منگهو پير]] ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ''' |- style="background:#F3E5F5;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[لال شهباز قلندر جي درگاهه]] | [[سيوهڻ]] | صوفي درگاهه |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه]] | [[ڀٽ شاهه]] | صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز |- | [[سچل سرمست جي درگاهه]] | [[درازا]] | صوفي درگاهه |- | [[عبدالله شاهه غازي جي درگاهه]] | [[ڪراچي]] | صوفي درگاهه |- | [[منگهو پير]] | [[ڪراچي]] | تاريخي صوفي زيارتگاهه |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد |- | [[مسجد منزلگاهه]] | [[سکر]] | تاريخي مسجد |- | [[ساڌ ٻيلو]] | [[سکر]] | هندو مذهبي ماڳ |- | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[نگرپارڪر]] | تاريخي جين مذهبي ورثو |- | [[هنگلاج ماتا مندر]] | بلوچستان | '''سنڌ کان ٻاهر'''؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي |} </div> ===ثقافتي سياحت=== [[File:Frere Hall Karachi Pakistan 01.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]]، [[ڪراچي]]؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.]] [[File:Frere Hall & Library Karachi.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]] ۽ ان جا باغ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ٺٽو]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[سيوهڻ]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ [[نگرپارڪر]] جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[حيدرآباد]] ۾ [[مکي هائوس ميوزيم]]، [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، [[خيرپور]] ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[هندو جيمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/heritage-buildings/ |title=Heritage Buildings |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم=== [[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb|270px|[[مکي هائوس ميوزيم]]، [[حيدرآباد]]؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.]] سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ [[موئن جو دڙو ميوزيم]]، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-category/museum/ |title=Museums |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. ===ڪراچي ۾ شهري سياحت=== [[File:Mazar View at night.JPG|thumb|270px|رات جي وقت [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]]؛ [[محمد علي جناح]] جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.]] [[File:MohattaPalace.jpg|thumb|270px|[[موهٽا محل]]، [[ڪراچي]]؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.]] [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. [[مزار قائد]]، [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[وزير مينشن]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] ۽ [[چوڪنڊي قبرستان]] شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> شهر جي تفريحي سياحت ۾ [[ڪراچي زو]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[باغ ابن قاسم]] ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن. ===تفريحي ماڳ=== سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪارونجهر جبل]] ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00838F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E0F7FA;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[باغ ابن قاسم]] | [[ڪراچي]] | شهري باغ / سامونڊي تفريح |- | [[ڪراچي زو]] | [[ڪراچي]] | زولاجيڪل باغ |- | [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]] | [[ڪراچي]] | شهري تفريح |- | [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] | [[ڪراچي]] | پارڪ |- | [[ڪينجهر ڍنڍ]] | [[ٺٽو ضلعو]] | ڍنڍ / آبي تفريح |- | [[گورک هل اسٽيشن]] | [[دادو ضلعو]] | جابلو تفريح |- | [[ڪارونجهر جبل]] | [[نگرپارڪر]] | قدرتي ۽ ثقافتي سياحت |- | بکر ڍنڍ | [[سانگهڙ ضلعو]] | ڍنڍ / ريزارٽ |} </div> ===سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش=== [[File:Keenjhar Lake STDC resort.JPG|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img2.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img4.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي. اداري جي موجوده فهرست ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]] تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، [[لاڙڪاڻو]] ۾ سمبارا اِن، [[سيوهڻ]] ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، [[نگرپارڪر]] ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[مٺي]] ۾ مارئي ريسٽ هائوس، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ موٽل ۽ [[حيدرآباد]] ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.<ref name="STDCResorts">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/resorts/ |title=Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس''' |- style="background:#E8F5E9;" ! نالو ! هنڌ ! قسم / سياحتي تعلق |- | ڪينجهر ليڪ ريزارٽ | [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو]] | ڍنڍ ڪناري ريزارٽ |- | سمبارا اِن | [[لاڙڪاڻو]] | هوٽل / تاريخي سياحت |- | لال شهباز ريسٽ هائوس | [[سيوهڻ]] | مذهبي ۽ تاريخي سياحت |- | روپلو ڪولهي ريزارٽ | [[نگرپارڪر]] | ڪارونجهر / ٿر سياحت |- | مارئي ريسٽ هائوس | [[مٺي]] | ٿر سياحت |- | ڳڙهي خدا بخش موٽل | [[ڳڙهي خدا بخش]] | تاريخي / سياسي سياحت |- | هيريٽيج گيسٽ هائوس | [[حيدرآباد]] | ثقافتي ۽ شهري سياحت |} </div> <ref name="STDCResorts"/> ===هوٽلون ۽ مهمان نوازي=== سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.<ref name="STDCHotels">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/pakistan-hotels/ |title=Pakistan Hotels — Sindh Province |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.<ref name="STDCHotels"/> {{clear}} ===ٿر ۾ سياحت=== [[File:Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.]] [[File:A view of Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. [[مٺي]] علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته [[نگرپارڪر]] قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.<ref name="STDCResorts"/> سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ''ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري'' شامل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> ===سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا=== سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ [[موئن جو دڙو]]، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations"/> اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون''' |- style="background:#ECEFF1;" ! سياحتي پروگرام ! بنيادي علائقو / موضوع |- | موئن جو دڙو ٽرين سفاري | [[موئن جو دڙو]] ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو |- | ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري | [[ٿر ريگستان]] ۽ مقامي ثقافت |- | سکر ٽرين سفاري | [[سکر]] ۽ اتر سنڌ |} </div> <ref name="STDCDestinations"/> ===جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت=== سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته [[ٿر ريگستان]] ۽ [[ڪارونجهر جبل]] صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا. سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي. ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي. ===کيرٿر ۽ جابلو سياحت=== [[File:Kirthar National Park.jpg|thumb|270px|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]]؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.]] [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ [[رني ڪوٽ قلعو]] جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي. هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي. ===شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا=== سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ ''شڪارگاهون'' طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو. ===ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون=== سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[درازا]] ۾ [[سچل سرمست]] جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جو انتظام=== سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> 2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/about/ |title=About Us |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-list/ |title=Heritage and Archaeological Sites of Sindh |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.<ref name="PDMISindh">{{cite web |url=https://pdmi.sindhculture.gov.pk/ |title=Planning, Development, Monitoring & Implementation Cell |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.<ref name="PDMISindh"/> آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/ |title=Exploration & Excavation Branch Sindh |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جي علائقائي ورڇ=== سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. [[ڪراچي]] ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ [[ٺٽو]] ۽ [[سجاول]] عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ [[ڄامشورو]] ۽ [[دادو]] رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ [[لاڙڪاڻو]] موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ [[خيرپور]] ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ [[سکر]] سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته [[ٿرپارڪر]] ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! علائقو ! اهم سياحتي نوعيت ! چونڊ ماڳ |- | [[ڪراچي]] | ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي | مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو |- | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت | مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر |- | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت | رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري |- | [[دادو ضلعو|دادو]] | جابلو ۽ قدرتي سياحت | گورک هل، کيرٿر |- | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | آثارِ قديمه ۽ تاريخ | موئن جو دڙو |- | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو | فيض محل، ڪوٽ ڏيجي |- | [[سکر ضلعو|سکر]] | درياهي، تاريخي ۽ مذهبي | لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر |- | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي | ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي |} </div> ===سياحت ۽ ورثي جو تحفظ=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي [[مڪلي]] ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا. {{clear}} ==رانديون== {{Main|سنڌ ۾ رانديون}} [[File:National Stadium, Karachi playing field.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] جو راند جو ميدان.]] سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته [[فٽ بال]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[باڪسنگ]]، [[والي بال]]، [[سنوڪر]]، [[اسڪواش]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]]، [[ٽيبل ٽينس]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽينس]]، [[جوڊو]]، [[ڪراٽي]]، [[تائيڪوانڊو]] ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ [[ملهه]] کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-department |title=Sports Department |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪرڪيٽ=== {{Main|سنڌ ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.]] ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ [[ڪراچي]] پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو [[نياز اسٽيڊيم]] پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/ |title=Pakistan Cricket Board |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون [[قائداعظم ٽرافي]] ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ ''سنڌ اي'' ۽ ''سنڌ بي'' نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/tournament-reports.php?action=tournament_matches&tournament_id=52 |title=Quaid-e-Azam Trophy 1959/60 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-197778/tournament/167.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 1977/78 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان [[ڪراچي]] جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، [[حيدرآباد]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/quaid-e-azam-trophy-to-commence-from-26-october.html |title=Quaid-e-Azam Trophy to commence from 26 October |date=22 October 2024 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-202526/points-table/1426.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025/26 — Points Table |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ [[جاويد ميانداد]]، [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[موين خان]]، [[سرفراز احمد]] ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن. ===فٽ بال=== {{Main|سنڌ ۾ فٽ بال}} سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت [[ڪراچي]]، خاص طور [[لياري]] سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن ''مني برازيل'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.pk/node/2069451/pakistan |title=In Pakistan’s ‘Mini Brazil,’ football fever runs late into the night during Ramadan |publisher=Arab News Pakistan |date=25 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> لياري جو [[ڪڪري گرائونڊ]] علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2422701/lyaris-newly-renovated-kakri-ground-ready-to-host-games |title=Lyari's newly renovated Kakri Ground ready to host games |publisher=The Express Tribune |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ===باڪسنگ=== [[لياري]] سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP">{{cite web |url=https://www.app.com.pk/national/over-4000-athletes-to-participate-in-18th-edition-of-sindh-games-to-be-started-from-feb-23-sports-minister/ |title=Over 4000 Athletes to participate in 18th edition of Sindh Games |date=21 February 2024 |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===هاڪي=== [[File:Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ڪڪري گرائونڊ]]، [[لياري]]، [[ڪراچي]]؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.]] [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]] سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ۾ واقع [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو اڳ ''هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم'' جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ ''هاڪي اڪيڊمي نيپا'' ۽ ''عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ'' صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===ملهه=== {{Main|ملهه}} [[File:Malakhro Sindhi Culture Game.jpg|thumb|270px|سنڌ جي روايتي راند [[ملهه]] جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.]] [[ملهه]] سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي. ===والي بال=== [[والي بال]] سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي. ===سنوڪر=== [[سنوڪر]] ۽ [[بليئرڊس]] سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي. ===ٻيون رانديون=== سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن. ===سنڌ گيمز=== {{Main|سنڌ گيمز}} سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي. 18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين [[ڪراچي]] ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان '''4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر''' حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP"/><ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/22-02-2024/18th-sindh-games-to-commence-in-karachi-from-friday |title=18th edition of Sindh Games to begin in Karachi |date=22 February 2024 |publisher=Radio Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع''' |- style="background:#D9EAF7;" ! نمبر ! ڊويزن ! اهم مرڪز |- | 1 | [[ڪراچي ڊويزن]] | [[ڪراچي]] |- | 2 | [[حيدرآباد ڊويزن]] | [[حيدرآباد]] |- | 3 | [[سکر ڊويزن]] | [[سکر]] |- | 4 | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | 5 | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | [[ميرپورخاص]] |- | 6 | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | [[نوابشاهه]] |} </div> <ref name="SindhGames2024APP"/> ===سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست=== [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.]] [[File:Pakistan national football team lineup, 1966.jpg|thumb|270px|[[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، [[ڪراچي]]؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.]] سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جڏهن ته [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص]]، [[نوابشاهه]]، [[خيرپور]]، [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]]، [[دادو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ '''239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون''' موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ====اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم''' |- style="background:#BBDEFB;" ! اسٽيڊيم / ميدان ! شهر ! مکيه راند ! اهميت |- | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] | [[ڪراچي]] | ڪرڪيٽ | بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | [[نياز اسٽيڊيم]] | [[حيدرآباد]] | ڪرڪيٽ | تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان |- | [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] | [[ڪراچي]] | هاڪي | قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي |- | [[پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس]] | [[ڪراچي]] | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت |- | [[ڪڪري گرائونڊ]] | [[لياري]]، ڪراچي | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز |- | يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ |- | ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم | ڪراچي | ڪرڪيٽ | فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[دادو]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[سکر]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ | [[شڪارپور]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ | [[لاڙڪاڻو]] | ڪرڪيٽ | علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |} ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس '''سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد''' ۽ '''اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال''' هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل '''102 ترقياتي اسڪيمون''' مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ '''120 اسڪيمون''' تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور '''3,541.323 ملين رپيا''' خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====راندين جي ڍانچي ۾ ترقي==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون''' |- style="background:#B2DFDB;" ! مالي سال ! مڪمل ٿيل سهولتون ! خرچ (ملين رپيا) |- | 2018–19ع | 16 | 923.801 |- | 2019–20ع | 0 | — |- | 2020–21ع | 11 | 790.754 |- | 2021–22ع | 20 | 936.375 |- | 2022–23ع | 0 | — |- | 2023–24ع | 15 | 890.393 |- style="background:#00695C;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 62 | 3,541.323 |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===عورتن جون رانديون=== سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، [[جيڪب آباد]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، [[گهوٽڪي]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> 2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ [[لياري]] ۾ عورتن لاءِ '''سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ''' منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ ''پنڪ گيمز'' جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Assembly Questions |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون=== سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[سکر ڊويزن|سکر]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون. ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Domestic%20Tournaments%20schedule%202023-24.pdf |title=Domestic Tournaments Schedule 2023–24 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ '''ڪراچي ريجن بليوز''' اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Schedule-QeAT-2025-26.pdf |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025–26 Schedule |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي رانديگرن جي فهرست=== سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[جاويد ميانداد]]، [[موين خان]] ۽ [[سرفراز احمد]] جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي. صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ '''59 رانديگر''' هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====چونڊ مشهور رانديگر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر''' |- style="background:#E1BEE7;" ! رانديگر ! راند ! لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر ! نمايان حيثيت |- | [[حنيف محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[مشتاق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[صادق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[جاويد ميانداد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[معين خان]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان |- | [[سرفراز احمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[محمد آصف (سنوڪر رانديگر)|محمد آصف]] | سنوڪر | ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي | عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر |} ===اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون=== سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان ''سنڌ ڪاليج گيمز'' پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا. 2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://urdu.app.com.pk/urdu/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%BE-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D9%85%D8%B2%D8%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%84%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%B9-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%8C%D9%85/ |title=Sindh College Games |publisher=Associated Press of Pakistan |date=28 January 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Sports and Youth Affairs — Questions and Answers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري=== سنڌ حڪومت [[ملهه]] سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو=== سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي '''20 راندين جا ترقياتي منصوبا''' تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت '''2,040.992 ملين رپيا''' هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا''' |- style="background:#FFCDD2;" ! ضلعو ! راند / سهولت ! منصوبن جو انگ ! تخميني لاڳت (ملين رپيا) |- | ڪراچي ڏکڻ | فٽ بال | 3 | 100.000 |- | ڪراچي وچ | ڪرڪيٽ | 2 | 142.699 |- | ڪراچي وچ | فٽ بال | 2 | 311.697 |- | ملير | ڪرڪيٽ | 1 | 100.000 |- | ملير | انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس | 1 | 101.629 |- | ملير | ايٿليٽڪ ٽريڪ | 1 | 191.103 |- | ملير | فٽ بال | 2 | 96.698 |- | ڪراچي اوڀر | ڪرڪيٽ گرائونڊ | 1 | 45.000 |- | ڪراچي اوڀر | اسڪائوٽنگ سينٽر | 1 | 99.918 |- | ڪراچي اوڀر | رانديگرن جي هاسٽل | 1 | 200.000 |- | ڪياماڙي | فٽ بال | 1 | 205.539 |- | ڪورنگي | گهڻ-مقصدي هال | 1 | 153.996 |- | ڪورنگي | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 1 | 97.780 |- | ڪراچي اولهه | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 2 | 194.933 |- style="background:#C62828;color:white;font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 20 | 2,040.992 |} <ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Development of Sports Infrastructure |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي انتظامي جوڙجڪ=== سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون. سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#283593;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع''' |- style="background:#C5CAE9;" ! ضلعو ! سهولتن جو انگ ! ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]] | 46 | 19.2٪ |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ڪراچي وچ ضلعو|وچ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 24 | 10.0٪ |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]] | 17 | 7.1٪ |- style="background:#283593;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 239 | 100٪ |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ==سنڌ جا کاڌا== [[File:Sindhi Biryani.JPG|thumb|270px|[[سنڌي برياني]]؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.]] [[File:SINDHI KUNEH JA BHEE.jpg|thumb|270px|[[بيهه]] مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.]] '''سنڌي کاڌا''' سنڌ جي جاگرافي، [[سنڌو درياهه]]، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—[[لاڙ]]، [[وچولو]]، [[سرو]]، [[ٿر]]، [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۽ [[ڪراچي]]—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور '''سائي ڀاڄي''' دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.<ref name="DawnSindhiFood">{{cite news |last=Jillani |first=Maryam |title=Sindhi food: A vibrant cuisine hidden from the Pakistani and Indian public |url=https://www.dawn.com/news/1473441 |work=Dawn |date=3 April 2019 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب [[ڪنڊي (وڻ)|ڪنڊي]] جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.<ref name="SindhCultureFood">{{cite web |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/12 |title=وجود وڃائيندڙ وڻ |website=e-Library of Culture Department |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=25 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== [[File:Sindhi Sai Bhaji.JPG|thumb|270px|'''سائي ڀاڄي'''؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.]] [[File:Sindhi Sai Bhaji During Cooking.JPG|thumb|270px|روايتي سنڌي '''سائي ڀاڄي''' پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.]] سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ '''سائي ڀاڄي''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DawnSindhiFood"/> '''دال پڪوان''' ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ '''ڪوڪي''' ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. '''لولو''' يا مٺي ماني، '''ڀُڳا چانور'''، '''سنڌي ڪڙهي'''، '''ٽِڪڙ'''، '''ڍوڍو''' ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #BF360C;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا''' |- ! style="background:#FFCCBC;" | کاڌو ! style="background:#FFCCBC;" | بنيادي جزا ! style="background:#FFCCBC;" | قسم ! style="background:#FFCCBC;" | روايتي استعمال |- | '''سائي ڀاڄي''' | دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون | ڀاڄي / دال | منجهند يا رات جو کاڌو |- | '''دال پڪوان''' | دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان | ناشتو / مکيه طعام | خاص طور ناشتو |- | '''ڪوڪي''' | ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا | ماني | ناشتو يا ٻين طعامن سان |- | '''ڀُڳا چانور''' | چانور، بصر ۽ مصالحا | چانورن جو طعام | دال يا ڀاڄيءَ سان |- | '''سنڌي ڪڙهي''' | بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ | ٻوڙ | چانورن سان |- | '''جوئر جو ڍوڍو''' | جوئر جو اٽو | روايتي ماني | ڳوٺاڻن علائقن ۾ |- | '''پلو مڇي''' | پلو ۽ مصالحا | مڇي | موسمي ۽ خاص طعام |- | '''پلو چانور''' | پلو، چانور ۽ مصالحا | مڇي / چانور | خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾ |} ===سنڌ جون مٺايون=== سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. '''لولو''' سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته '''ڪُٽي'''، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/> [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿر]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.<ref name="SindhCultureFood"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #AD1457;" |+ style="background:#AD1457; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ''' |- ! style="background:#F8BBD0;" | نالو ! style="background:#F8BBD0;" | بنيادي جزا ! style="background:#F8BBD0;" | نوعيت |- | لولو | اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ | مٺي ماني |- | ڪُٽي | ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ | گهريلو مٺاڻ |- | سيرو | سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ | حلوو |- | کيرڻي | کير، چانور ۽ کنڊ | کير وارو مٺاڻ |- | سنڱرين جو مٺاڻ | پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه | مقامي روايتي خوراڪ |} ===سنڌ جا مشروب=== سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ '''لَسي'''، '''ڇاڇ'''، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي. '''ٿاڌل''' پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #0277BD;" |+ style="background:#0277BD; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا روايتي مشروب''' |- ! style="background:#B3E5FC;" | مشروب ! style="background:#B3E5FC;" | بنياد ! style="background:#B3E5FC;" | عام استعمال |- | لسي | ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ | اونهارو ۽ کاڌي سان |- | ڇاڇ | ڏهي ۽ پاڻي | روزاني استعمال |- | ٿاڌل | ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ | اونهارو ۽ خاص موقعا |- | کير | کير | روزاني استعمال |- | شربت | پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا | اونهارو ۽ مهمانيون |} ===سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== [[File:Tenualosa illisha.jpg|thumb|270px|[[پلو (مڇي)|پلو]] (''Tenualosa ilisha'')؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.]] [[File:Sindhi Fish Curry.JPG|thumb|270px|'''سنڌي مڇيءَ جي ڪَري'''؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.]] '''[[پلو (مڇي)|پلو]]''' سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو ''[[Tenualosa ilisha]]'' آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو '''پلو/پلا''' درج ٿيل آهي.<ref name="FAOHilsa">{{cite book |title=FAO Species Catalogue: Clupeoid Fishes of the World |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=https://www.fao.org/4/ac482e/ac482e30.pdf |access-date=25 August 2026}}</ref> پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، [[جهولي لال]]/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/><ref name="DawnPalla">{{cite news |title=The palla, the shrine, the catch and the cook |url=https://www.dawn.com/news/1204243 |work=Dawn |date=31 August 2015 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي '''تريل پلو''' ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. '''پلو پلاءُ''' ۽ '''پلو چانور''' مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="DawnPalla"/><ref name="DawnPallaCulture">{{cite news |title=Society: Love, Lore and Livelihood |url=https://www.dawn.com/news/1710714 |work=Dawn |date=18 September 2022 |access-date=25 August 2026}}</ref> پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnPalla"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | طعام ! style="background:#B2DFDB;" | تياريءَ جو بنيادي طريقو ! style="background:#B2DFDB;" | خاصيت |- | '''تريل پلو''' | مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ | سڀ کان عام طريقن مان هڪ |- | '''پلو پلاءُ''' | پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ | روايتي چانورن وارو طعام |- | '''پلو چانور''' | تريل يا پڪل پلو چانورن سان | سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام |- | '''پلي جو ٻوڙ''' | پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا | ٻوڙ واري صورت |- | '''سيڪيل پلو''' | ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ | روايتي پچائڻ جو طريقو |- | '''ٻاڦيل پلو''' | مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ | مڇيءَ جي روايتي تياري |- | '''پلي جا آنا''' | ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ | موسمي لذت |} ==نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== سنڌ ۾ [[ذريعا ابلاغ|ذريعن ابلاغ]] ۽ [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ٽيليويزن=== [[File:PTV Inauguration 1964.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو [[ڪراچي]] مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.]] [[File:PTV logo 1964-1972.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.]] [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.<ref name="PTVKarachi">{{cite web |url=https://www.ptv.com.pk/ptvcorporate/introduction |title=Introduction – PTV Karachi |publisher=Pakistan Television Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ [[ڪي ٽي اين نيوز]]، [[مهران ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي نيوز]]، [[ڌرتي ٽي وي]] ۽ [[آواز ٽي وي]] سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/assets/uploads/tam/TAM_Tariff_Medialogic.pdf |title=Television Audience Measurement Tariff and Channel List |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/faqstv/ |title=Frequently Asked Questions – Satellite Television |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ريڊيو=== [[File:Radio Pakistan - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ريڊيو پاڪستان]] جي تاريخي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.<ref name="PBCStationsHistory">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/programmes |title=Programmes – PBC Stations |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن.<ref name="PBCLiveSindh">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/live-streaming |title=Live Streaming |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا. ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/fm-station |title=FM Station |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/chronology-of-pbc |title=Chronology of PBC |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ====ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #6A1B9A;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز'''<ref name="PBCStationsHistory"/><ref name="PBCLiveSindh"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | مرڪز ! style="background:#E1BEE7;" | قيام ! style="background:#E1BEE7;" | موجوده اهم نشرياتي خدمت |- | [[ڪراچي]] | 31 جولاءِ 1948ع | ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز |- | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 17 آگسٽ 1955ع | ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز |- | [[خيرپور]] | 21 مارچ 1983ع | ايف ايم 101 |- | [[لاڙڪاڻو]] | 24 سيپٽمبر 1995ع | ايف ايم 101 |- | [[مٺي]] | 19 سيپٽمبر 2005ع | ايف ايم 101 |- | [[ڀٽ شاهه]] | 13 ڊسمبر 2008ع | ايف ايم 101.4 |} ===اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا=== سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي. ===ٽيلي ڪميونيڪيشن=== سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن. [[يونيورسل سروس فنڊ]] جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.usf.org.pk/storage/publications/1637424408-usfpdf.pdf |title=Digital Connectivity Bulletin |publisher=Universal Service Fund |access-date=25 August 2026}}</ref> ===موبائل فون ۽ انٽرنيٽ=== [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PSLM201920ICT">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/PSLM_2019_20_District_Level.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2019–20, District Level |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2021 |access-date=25 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PSLM201920ICT"/> ====ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00838F;" |+ style="background:#00838F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20'''<ref name="PSLM201920ICT"/> |- ! style="background:#B2EBF2;" | اشارو ! style="background:#B2EBF2;" | سنڌ ! style="background:#B2EBF2;" | پاڪستان |- | 10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''49٪''' | 45٪ |- | مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''67٪''' | 65٪ |- | عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''29٪''' | 25٪ |- | 10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال | '''22٪''' | 19٪ |- | مردن جو انٽرنيٽ استعمال | '''27٪''' | 24٪ |- | عورتن جو انٽرنيٽ استعمال | '''16٪''' | 14٪ |} ===شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست=== سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Finding_Report_of_PSLM_District_Level_Survey_2019-20.pdf |title=Key Findings Report, PSLM District Level Survey 2019–20 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026}}</ref> ===اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن=== [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي.<ref name="PEMRAAbout">{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جا [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[سکر]] ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/ |title=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|آءِ پي ٽي وي]]، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/regulations/ |title=Regulations |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت=== سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي. == مشهور شخصيتون == سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي. === سياستدانن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! شخصيت ! دور / حيثيت ! نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[محمد علي جناح]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1876–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني پاڪستان؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1928–1979 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بينظير ڀٽو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953–2007 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[جي. ايم. سيد]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1904–1995 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الله بخش سومرو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1900–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ [[اتحاد پارٽي (سنڌ)|اتحاد پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[سر عبدالله هارون]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1872–1942 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سر غلام حسين هدايت الله]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1879–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر |- | style="background:#CFE2F3;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ايوب کهڙو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1901–1980 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ |- | style="background:#D9EAF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير الاهي بخش]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1890–1975 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان |- | style="background:#CFE2F3;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شيخ عبدالمجيد سنڌي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1889–1978 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ |- | style="background:#D9EAF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1901–1970 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري اڳواڻ؛ [[سنڌ هاري ڪميٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رسول بخش پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1930–2018 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ [[عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[فاضل راهو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1934–1987 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عبدالواحد آريسر]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–2015 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بشير خان قريشي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1959–2012 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد خان جوڻيجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1932–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[غلام مصطفيٰ جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1931–2009 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1933–2021 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ [[سنڌ نيشنل فرنٽ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 19 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مير رسول بخش ٽالپر]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1920–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | گورنر سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 20 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[پير علي محمد راشدي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1905–1987 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ |- | style="background:#D9EAF7;" | 21 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1909–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | پير پاڳارو؛ [[حر تحريڪ]] جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 22 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شاهه احمد نوراني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1926–2003 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومي مذهبي سياستدان؛ [[جمعيت علماءِ پاڪستان]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 23 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الطاف حسين]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني [[متحده قومي موومينٽ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 24 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عظيم احمد طارق]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ |- | style="background:#D9EAF7;" | 25 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[قائم علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1933– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 26 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ميان سومرو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1950– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ |- | style="background:#D9EAF7;" | 27 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[آصف علي زرداري]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1955– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | صدر پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 28 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رضا رباني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1953– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 29 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[شيرين رحمان|شيري رحمان]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1960– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي |- | style="background:#CFE2F3;" | 30 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1988– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير |- | style="background:#D9EAF7;" | 31 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سسئي پليجو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1976– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر |- | style="background:#CFE2F3;" | 32 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[اياز لطيف پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1968– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست سياستدان؛ [[قومي عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 33 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مراد علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1962– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} === مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#674EA7; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس |- style="background:#8E7CC3; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان ڪم / تصنيف |- | style="background:#EADCF8;" | 1 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1727–1788 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامه'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 2 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مير محمد معصوم بکري]] | style="background:#D9EAD3;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ''تاريخ معصومي'' |- | style="background:#EADCF8;" | 3 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير طاهر محمد نسياني]] | style="background:#E2F0D9;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تاريخ طاهري'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 4 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي]] | style="background:#D9EAD3;" | 19هين–20هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم |- | style="background:#EADCF8;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1875–1953 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''قديم سنڌ''؛ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 6 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#EADCF8;" | 7 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[پير حسام الدين راشدي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1911–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#DDD1EA;" | 8 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#D9EAD3;" | 1917–2011 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ ''سنڌ اسٽڊيز'' |- | style="background:#EADCF8;" | 9 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[جي. ايم. سيد]] | style="background:#E2F0D9;" | 1904–1995 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون |- | style="background:#DDD1EA;" | 10 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAD3;" | 1925–2007 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق |- | style="background:#EADCF8;" | 11 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ممتاز حسين پٺاڻ]] | style="background:#E2F0D9;" | 20هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق |- | style="background:#DDD1EA;" | 12 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مبارڪ علي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1941– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم |} === سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر |- style="background:#6AA84F; color:white;" ! نمبر ! نالو ! شعبو ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E2F0D9;" | 1 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[محمد حسين پنهور|ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAF7;" | زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق |- | style="background:#C6E0B4;" | 2 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[پرويز هودڀائي]] | style="background:#CFE2F3;" | نيوڪليائي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ |- | style="background:#E2F0D9;" | 3 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[تسنيم زهرا حسين]] | style="background:#D9EAF7;" | نظرياتي طبعيات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#C6E0B4;" | 4 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[نرگس ماولوالا]] | style="background:#CFE2F3;" | فلڪياتي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم |- | style="background:#E2F0D9;" | 5 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[سليم الزمان صديقي]] | style="background:#D9EAF7;" | نامياتي ڪيميا | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ |} === تعليمي ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#A64D79; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر |- style="background:#C27BA0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان خدمتون |- | style="background:#F4CCCC;" | 1 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[حسن علي آفندي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1830–1895 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو باني |- | style="background:#EAD1DC;" | 2 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1886–1968 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | فلسفي، تعليمي ماهر؛ [[سنڌ يونيورسٽي]] جو وائيس چانسلر |- | style="background:#F4CCCC;" | 3 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[ايلسا قاضي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1884–1967 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم |- | style="background:#EAD1DC;" | 4 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم |- | style="background:#F4CCCC;" | 5 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#E2F0D9;" | 1917–2011 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 6 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#D9EAD3;" | 1918–1999 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير |- | style="background:#F4CCCC;" | 7 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[غلام علي الانا]] | style="background:#E2F0D9;" | 1930–2020 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 8 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[محمد ابراهيم جويو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1915–2017 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت |} === اديبن ۽ شاعرن جي فهرست === سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ادبي ميدان ! نمايان حيثيت / ڪم |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | ''[[شاهه جو رسالو]]''؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[سامي (شاعر)|سامي]]''' | 1743–1850 | ويدانت، شاعري | style="text-align:right;" | ''سامي جا سلوڪ''؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | 15هين–16هين صدي | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 6 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[مرزا قليچ بيگ]]''' | 1853–1929 | ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما |- | style="background:#F3E5F5;" | 7 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]''' | 1875–1953 | تاريخ، لسانيات، نثر | style="text-align:right;" | ''قديم سنڌ''، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#E1BEE7;" | 8 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' | 1885–1954 | افسانو، مضمون، تحقيق | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 9 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[محمد ابراهيم جويو]]''' | 1915–2017 | مضمون، ترجمو، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 10 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[شيخ اياز]]''' | 1923–1997 | شاعري، نثر | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 11 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[نارائڻ شيام]]''' | 1922–1989 | شاعري | style="text-align:right;" | ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو |- | style="background:#E1BEE7;" | 12 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[پوپٽي هيراننداڻي]]''' | 1924–2005 | افسانو، ناول، خودنوشت | style="text-align:right;" | هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب |- | style="background:#F3E5F5;" | 13 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[تنوير عباسي]]''' | 1934–1999 | شاعري، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق |- | style="background:#E1BEE7;" | 14 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[نسيم کرل]]''' | 1939–1978 | مختصر ڪهاڻي | style="text-align:right;" | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 15 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امر جليل]]''' | 1936– | افسانو، ڪالم، ناول | style="text-align:right;" | سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ |- | style="background:#E1BEE7;" | 16 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' | 1940–2016 | افسانو، ڊرامو | style="text-align:right;" | سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 17 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امداد حسيني]]''' | 1940–2022 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر |- | style="background:#E1BEE7;" | 18 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سراج الحق ميمڻ]]''' | 1933–2013 | ناول، صحافت، لسانيات | style="text-align:right;" | ''پڙاڏو سوئي سڏ'' سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#F3E5F5;" | 19 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[آغا سليم]]''' | 1935–2016 | ناول، افسانو، تحقيق | style="text-align:right;" | سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم |- | style="background:#E1BEE7;" | 20 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[حسن درس]]''' | 1966–2011 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ |} <ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library – Literature and Latifiyat |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڳائڻن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C2185B; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون |- style="background:#E91E63; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! صنف ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 1 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | 1954– | صوفي، ڪافي، غزل | style="text-align:right;" | بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز |- | style="background:#F8BBD0;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[مائي ڀاڳي]]''' | 1920–1986 | ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ |- | style="background:#FCE4EC;" | 3 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[جيجي زرينه بلوچ]]''' | 1934–2005 | لوڪ، قومي گيت | style="text-align:right;" | ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن |- | style="background:#F8BBD0;" | 4 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[علڻ فقير]]''' | 1932–2000 | صوفي ۽ لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو |- | style="background:#FCE4EC;" | 5 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[محمد جمن]]''' | 1935–1990 | ڪافي، لوڪ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو |- | style="background:#F8BBD0;" | 6 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[استاد محمد يوسف]]''' | 1940–1997 | ڪافي، ڪلاسيڪي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار |- | style="background:#FCE4EC;" | 7 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[منظور سخيراڻي]]''' | 1959– | لوڪ، جديد سنڌي گيت | style="text-align:right;" | جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز |- | style="background:#F8BBD0;" | 8 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[جلال چانڊيو]]''' | 1944–2001 | لوڪ، يڪتارو | style="text-align:right;" | سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 9 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[صنم ماروي]]''' | 1986– | صوفي، لوڪ | style="text-align:right;" | قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي |- | style="background:#F8BBD0;" | 10 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[شازيه خشڪ]]''' | 1970– | سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ | style="text-align:right;" | پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي |- | style="background:#FCE4EC;" | 11 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[حميرا چنا]]''' | 1966– | غزل، لوڪ، فلمي | style="text-align:right;" | قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ |- | style="background:#F8BBD0;" | 12 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[روبي علي]]''' | معاصر | لوڪ، صوفي | style="text-align:right;" | سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز |} === موسيقارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار |- style="background:#8E24AA; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[استاد منظور علي خان]]''' | سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[استاد محمد جمن]]''' | ڪافي، ساز ۽ راڳ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[غلام حسين ڪليري]]''' | شاهه جو راڳ | style="text-align:right;" | ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن | style="text-align:right;" | ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[الن فقير|علڻ فقير]]''' | لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش |} === اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون |- style="background:#E64A19; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 1 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[وحيد مراد]]''' | 1938–1983 | فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 2 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[مصطفيٰ قريشي]]''' | 1940– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار |- | style="background:#FBE9E7;" | 3 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[محمد علي (اداڪار)|محمد علي]]''' | 1931–2006 | فلم | style="text-align:right;" | حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار |- | style="background:#FFCCBC;" | 4 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[طلعت حسين]]''' | 1940–2024 | ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر | style="text-align:right;" | ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي |- | style="background:#FBE9E7;" | 5 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[عمر شريف]]''' | 1960–2021 | ٿيٽر، مزاح، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو |- | style="background:#FFCCBC;" | 6 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[انور مقصود]]''' | 1935– | ٽيليويزن، ڊراما، طنز | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 7 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[بشريٰ انصاري]]''' | 1956– | اداڪاري، ڳائڻ، مزاح | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت |- | style="background:#FFCCBC;" | 8 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[همايون سعيد]]''' | 1971– | ٽيليويزن، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت |- | style="background:#FBE9E7;" | 9 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[ماهره خان]]''' | 1984– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 10 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[سڪينه سمون]]''' | 1960ع واري ڏهاڪي– | اداڪاري، هدايتڪاري | style="text-align:right;" | سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره |- | style="background:#FBE9E7;" | 11 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[سلطانه صديقي]]''' | 1950– | ٽيليويزن، پروڊڪشن | style="text-align:right;" | حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو |} === عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | وفات تقريباً 1551ع | تصوف، قضا، شاعري | style="text-align:right;" | سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ |- | style="background:#B2DFDB;" | 2 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم نوح]]''' | 1506–1590 | تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ |- | style="background:#B2DFDB;" | 4 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]''' | 1692–1761 | فقه، حديث، تفسير | style="text-align:right;" | ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]''' | وفات 1748ع | فلسفو، تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا |- | style="background:#B2DFDB;" | 6 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | تصوف، فڪر | style="text-align:right;" | سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | تصوف | style="text-align:right;" | وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور |- | style="background:#B2DFDB;" | 8 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مولانا عبيدالله سنڌي]]''' | 1872–1944 | اسلامي فڪر، سياست | style="text-align:right;" | ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي |- | style="background:#E0F2F1;" | 9 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[علامه آءِ. آءِ. قاضي]]''' | 1886–1968 | فلسفو، دين، تعليم | style="text-align:right;" | اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان |- | style="background:#B2DFDB;" | 10 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]''' | 1916–2003 | اسلامي علوم، سنڌي ادب | style="text-align:right;" | عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت |} === رانديگرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر |- style="background:#1976D2; color:white;" ! نمبر ! رانديگر ! راند ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E3F2FD;" | 1 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[حنيف محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[جاويد ميانداد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[ظهير عباس]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[مشتاق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 5 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[صادق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي |- | style="background:#BBDEFB;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[وسيم باري]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 7 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[اقبال قاسم]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[توصيف احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر |- | style="background:#E3F2FD;" | 9 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[راشد لطيف]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#BBDEFB;" | 10 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[معين خان]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 11 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[شاهد آفريدي]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر |- | style="background:#BBDEFB;" | 12 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[سرفراز احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح |- | style="background:#E3F2FD;" | 13 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[دانش ڪنيريا]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 14 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسين شاهه]]''' | باڪسنگ | style="text-align:right;" | پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو |- | style="background:#E3F2FD;" | 15 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[سهيل عباس]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ |- | style="background:#BBDEFB;" | 16 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسن سردار]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |} === فنڪارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#EF6C00; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار |- style="background:#FB8C00; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FFF3E0;" | 1 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[صادقين]]''' | خطاطي، مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان |- | style="background:#FFE0B2;" | 2 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[گلجي]]''' | مصوري، خطاطي | style="text-align:right;" | ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور |- | style="background:#FFF3E0;" | 3 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[علي امام (مصور)|علي امام]]''' | مصوري، آرٽ تعليم | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو |- | style="background:#FFE0B2;" | 4 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[لبنى آغا]]''' | جديد مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره |- | style="background:#FFF3E0;" | 5 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[جميل نقش]]''' | مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور |} == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] <references group="lower-alpha"/> cz7225ndw5h0nipqbfyc03nwcj8q58p 413832 413831 2026-09-20T23:02:18Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاست */ 413832 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|Sindh}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|سندھ}}) [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي ماڻهن]] جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌو ماٿري]] جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اتر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] جون رياستون [[راجسٿان]] ۽ [[گجرات]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي [[سنڌو درياهه]] جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ [[زراعت]] کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف [[فصل]]، [[ميوو|ميوا]] ۽ [[ڀاڄي|ڀاڄيون]] پيدا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع [[سنڌي ثقافت|ثقافت]]، ادب، موسيقي ۽ [[تصوف]] جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون [[مزار]]ون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|هندن]] جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> صوبي جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] کان علاوه [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[پشتون ماڻهو|پشتون]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]، [[برمي ماڻهو|برمي]] ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: [[موهن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو تاريخي قبرستان|مڪلي جون تاريخي يادگارون]]. موهن جو دڙو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ انتظامي طور [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري [[سنڌ صوبو (1936–1955)|هڪ الڳ صوبو]] قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت [[برما]] کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. == نالي جي معنيٰ == {{Main|سنڌ جي نالي جو اشتقاق}} '''سنڌ''' جو نالو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ''سنڌو'' (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي.{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} قديم دور ۾ [[ڪابل درياهه]]، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ ''سنڌو'' جو نالو استعمال ٿيو.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ ''سنڌ'' کي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ ''سند'' يا ''سندو'' جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.<ref>ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125</ref> ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ ''سنڌو'' جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن.<ref>williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.</ref> ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.<ref>Thornton, edward, op. cit. p. 199</ref> [[اليگزينڊر ڪننگهام]] موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ ''سنڊو'' جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي ''سنڌو'' سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ ''سئنڌَو'' (Saindhava) يا ''سئنڌو'' (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا.<ref>ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''سَئندَو'' جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.<ref>آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا ''سنڌي'' نالي جي لساني ارتقا کي ''سنڌو'' ۽ ''سئنڌو'' جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سئنڌو'' يا ''سئنڌوئي'' جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ ''سنڌي'' جي موجوده صورت تائين پهتيون.<ref>الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سراج ميمڻ لفظ ''سنڌ'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن ''سنڌ''، ''سنڌو''، ''سِڌو'' ۽ ''سَنڌ'' جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، ''سنڌو'' جو تعلق سنسڪرت جي ''ند'' سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ ''سنڌو'' جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي.<ref>سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.</ref> ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ ''سنڌ'' کي [[قديم دراوڙي ٻولي|قديم دراوڙي]] لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> [[قديم يونان|قديم يوناني]] ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ ''انڊس'' جي صورت رائج ٿي. قديم [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب ''سنڌو'' مان ''هندو'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي ''هند'' ۽ ''انڊيا'' جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو ''Sind'' پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت ''Sindh'' آهي. [[پاڪستان]] جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر ''س'' سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[چوڌري رحمت علي]] 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ ''نائو آر نيور'' ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref> === سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا === سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي. ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابو معشر]] سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. ''اخبار الحڪماءِ'' جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref> اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ [[ٺٽو]] ۽ [[مڪلي]] خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref> === سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا === سنڌ ۽ موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.<ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ''تاريخ تمدن سنڌ'' ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي ''اقليم سنڌ'' سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref> اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref> صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref> موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي.<ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref> پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا.<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.<ref>ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48؛ ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref> موجوده بلوچستان ۾ [[مهرڳڙهه]] جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[مڪران]]، [[لسٻيلو]]، [[قلات]] ۽ [[سبي]] الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده [[نصيرآباد ڊويزن]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} === قبل از تاريخي دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان [[مهرڳڙهه]] خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref> === سنڌو تهذيب جو دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} [[فائل:IVC Map.png|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا اهم ماڳ]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|250px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جا آثار]] [[فائل:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|250px|ساڄو|موهن جي دڙي جي [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏي غسل خاني]] ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر]] سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society'', Cambridge University Press, 2010.</ref> هن تهذيب جو دائرو موجوده [[سنڌ]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو. سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[موهن جو دڙو]]، [[هڙاپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[راکي ڳڙهي]] ۽ [[گنويري والا]] هئا، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'', AltaMira Press.</ref> ==== شهري رٿابندي ==== سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> [[موهن جو دڙو]] هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> موهن جي دڙي جو [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏو غسل خانو]] سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref> ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا [[ميسوپوٽيميا]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> ==== فن ۽ دستڪاري ==== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو]] سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌو لکت ==== [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي [[سنڌو لکت]] جون نشانيون موجود آهن]] سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل [[سنڌو لکت|لکت جو نظام]] استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.<ref>Parpola, Asko, ''Deciphering the Indus Script''.</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script.</ref> سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي. ==== آبادي ==== سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون.<ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', Chapter on Demography.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي. ==== زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي ==== تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.<ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', AltaMira Press.</ref> هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.<ref>Edwin Bryant (2001). ''The Quest for the Origins of Vedic Culture''. pp. 159–60.</ref> شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. === ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور === {{Main|ويدڪ دور|سپت سنڌو|سنڌو-سئوويرا}} [[فائل:Rigveda MS2097.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[رگ ويد]] جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي]] [[فائل:Rohri.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي موجود [[روهڙي]]؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ [[ويد|ويدڪ]]، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا. ==== سپت سنڌو ==== [[رگ ويد]] ۾ ''سپت سنڌو'' نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي. سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان ''شتدرو'' کي عام طور [[ستلج درياهه|ستلج]]، ''پرشڻي'' کي [[راوي درياهه|راوي]]، ''اسڪني'' کي [[چناب درياهه|چناب]]، ''وتستا'' کي [[جهلم درياهه|جهلم]] ۽ ''وپاشا'' کي [[بياس درياهه|بياس]] سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود ''سپت سنڌو'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.<ref>Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale, ''Vedic Index of Names and Subjects'', London, 1912.</ref><ref>Witzel, Michael, "Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State", ''Electronic Journal of Vedic Studies'', 1995.</ref> ويدڪ ادب ۾ ''سنڌو'' لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا]] ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو. ==== سنڌو ۽ سئوويرا ==== پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا|سنڌو ۽ سئوويرا]] جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]، [[جين ڌرم|جين]] ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', University of Calcutta.</ref><ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي ''سنڌو-سئوويرا'' سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين [[سنڌو ماٿري]] ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب ''سنڌو'' جو علائقو سنڌو درياهه ۽ [[سليمان جبل|سليمان جبلن]] جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته ''سئوويرا'' کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta.</ref> ==== روڙڪ ۽ واپار ==== [[روڙڪ]] (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ [[روهڙي]] واري علائقي سان سڃاتو آهي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref><ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India''.</ref> شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989.</ref> ==== مهاڀارت ۾ سنڌ ==== [[مهاڀارت]] ۾ ''سنڌو'' ۽ ''سئوويرا'' جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ [[جئدرٿ]] کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ [[ڪورو سلطنت|ڪورو]] شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> [[فائل:India 500 BCE.jpg|thumb|250px|کاٻو|تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن]] [[اسڪو پارپولا]] جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ ''سنڌو-سئوويرا'' جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ''ڀارت ورش'' جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن [[هخامنشي سلطنت]] سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ ''[[هندوش]]'' نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي دور]] شروع ٿيو. === هخامنشي فارسي دور === {{Main|هخامنشي سلطنت|هندوش}} [[فائل:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|300px|ساڄو|[[دارا اول]] جي دور ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن تائين پکڙيل هئي]] [[فائل:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[دارا اول]] جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن]] ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[سنڌو ماٿري]] جا ڪجهه علائقا [[هخامنشي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. [[دارا اول]] جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو ''هندوش'' (Hinduš) ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. [[بهستون ڪتبو|بهستون ڪتبي]] ۾ [[گنڌارا]] جو نالو موجود آهي، پر ''هندوش'' ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم ==== [[هيروڊوٽس]] موجب، دارا اول [[ڪاريانڊا جو اسڪائليڪس|اسڪائليڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book IV, 44.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. دارا جي شاهي ڪتبن مان ''هندوش'' جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ''ڊي اين اي'' ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=DARIUS iii. Darius I the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii/}}</ref> ==== انتظام ۽ خراج ==== دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID TAXATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation/}}</ref> هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book III, 94–95.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ''ساتراپي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> [[سوسا]] ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل [[عاج]] هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي ==== [[فائل:Apadana Palace Indians.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو [[هخامنشي سلطنت]] جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو]] هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ARMY i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/}}</ref> هيروڊوٽس موجب، [[خشايارشا اول]] جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII, 65–66.</ref> انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="سيلاني">ڪتاب: ''سنڌ گهمندڙ سيلاني''، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> البت، [[خشايارشا اول]] جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII.</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> ==== فارسي اثر ==== هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ [[اناطوليا]] ۽ [[مصر]] کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. [[پرسيپولس]] مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[فائل:The Apadana Staircase with the Procession of the Vassals (4686171639).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي [[هخامنشي سلطنت]] جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن]] هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. [[آرامي ٻولي]] هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ [[خروشٺي لکت]] جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Salomon, Richard, ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages'', Oxford University Press, 1998.</ref> ==== هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي ==== سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. [[دارا ٽيون|دارا ٽئين]] جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[مقدوني سلطنت|مقدوني]] اثر جو مرحلو شروع ٿيو. === يوناني ۽ سلوقي دور === {{Main|سڪندر اعظم|سڪندر اعظم جي هندستاني مهم|سلوقي سلطنت}} [[فائل:Alexander's expedition down the Hydaspes and the Indus to the Indian Ocean. Fleuron T142758-2.png|thumb|300px|ساڄو|[[سڪندر اعظم]] جي هائيڊاسپس کان [[سنڌو درياهه]] وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو]] چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[سڪندر اعظم]] 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ [[هندوڪش]] پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Books IV–V.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Alexander the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي ==== 326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. [[ٽيڪسيلا]] جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته [[پورس]] سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال [[جهلم درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي [[هائيڊاسپس جي جنگ]] لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V.</ref><ref>Curtius Rufus, ''Histories of Alexander the Great'', Book VIII.</ref> [[فائل:Porus alexander coin.png|thumb|190px|کاٻو|سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن]] هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>Holt, Frank L., ''Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions'', University of California Press, 2003.</ref> سڪندر اڳتي [[بياس درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V, 25–29.</ref> ==== سنڌ ۾ سڪندر جي مهم ==== 325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[ميوسيڪانس]]، [[آڪسيڪانس]] ۽ [[سامبس]] سان منسوب علائقا شامل هئا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 15–17.</ref> انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ''ساتراپي'' ۽ ''ساتراپ'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ [[ايجينور جو پيٿون]] کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> يوناني ماخذن ۾ ''سنڊيمانا'' نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 16.</ref> هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ==== سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين ==== سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ [[پٽالا]] نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 17–20.</ref> سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي [[نيارڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال [[آريان]] جي ''انڊيڪا'' ۾ محفوظ آهي.<ref>Arrian, ''Indica'', 18–42.</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان [[گيدروسيا]]، يعني موجوده [[مڪران]]، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 23–27.</ref> ==== سڪندر کان پوءِ ==== [[سڪندر اعظم]] 323 ق.م. ۾ [[بابل]] ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي [[ديادوخي]] چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو. سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ [[ايجينور جو پيٿون]] سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI.</ref><ref>Heckel, Waldemar, ''Who's Who in the Age of Alexander the Great'', Blackwell, 2006.</ref> ان ئي دور ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو. ==== سلوقس ۽ چندرگپت ==== [[فائل:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|180px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جو مجسمو؛ هو [[سلوقي سلطنت]] جو باني هو]] [[فائل:SeleucosCoin.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جي دور جو سڪو]] سڪندر جي جانشينن مان [[سلوقس اول نيڪيٽر]] بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو [[موريا سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ [[موريا سلطنت|موريا دور]] جي شروعات ٿي. === موريا سلطنت جو دور === {{Main|موريا سلطنت}} [[فائل:Mauryas map.svg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 250 ق.م. ۾ [[موريا سلطنت]] جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[سڪندر اعظم]] جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.<ref>Justin, ''Epitome of Pompeius Trogus'', Book XV.</ref><ref>Romila Thapar, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== چندرگپت موريا ۽ سلوقس ==== لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ [[سلوقس اول نيڪيٽر]] پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=SELEUCUS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucus-kings/}}</ref> قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور [[گنڌارا]] ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ [[پاروپاميسادي]]، [[اراخوسيا]] ۽ [[گيدروسيا]] جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iv. Political and Cultural Relations: Seleucid, Parthian, Sasanian Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iv-relations/}}</ref> معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي [[ايپسس جي جنگ]] ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Demetrius'', 28.</ref> قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref> هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ==== موريا انتظام ==== موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جڏهن ته [[ٽيڪسيلا]] اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي [[گنگا]] جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا. چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسار]] موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== اشوڪ جو دور ==== [[فائل:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[اشوڪ]] جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو]] بندوسار کان پوءِ [[اشوڪ]] لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ''ڌم'' بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> تقريباً 260 ق.م. ۾ [[ڪلنگا جنگ]] کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ''ڌم جي فتح'' کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> اشوڪ پاڻ [[ٻڌ ڌرم]] جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ''ڌم'' کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> ==== اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان ==== [[فائل:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|250px|ساڄو|[[شاهباز ڳڙهي]] ۾ [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جا پٿريلا فرمان]]؛ اهي [[خروشٺي لکت]] ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن]] موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده [[خيبر پختونخواهه]] جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] سان لکيل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM i. In Pre-Islamic Times |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-i/}}</ref> وڌيڪ اولهه ۾ [[قنڌار]] مان اشوڪ جا [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[آرامي ٻولي|آرامي]] ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻڌ ڌرم ==== اشوڪ جي سرپرستيءَ سان [[ٻڌ ڌرم]] جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM iv. Buddhist Sites in Afghanistan and Central Asia |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-iv/}}</ref> سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ [[ڪاهو جو دڙو]] جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. ==== موريا سلطنت جو زوال ==== اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران [[برهدرتھ موريا]] کي سندس فوجي سپهه سالار [[پشيمتر شونگ]] قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ [[شونگ سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Shunga dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref>Thapar, Romila, ''The Mauryas Revisited'', K.P. Bagchi.</ref><ref>Majumdar, R. C., ''Ancient India''.</ref> شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت|يوناني-باختري]] ۽ پوءِ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو. === هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور === {{Main|هند-يوناني بادشاهت|يوناني-باختري بادشاهت}} [[فائل:IndoGreekMap.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[هند-يوناني بادشاهت]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] [[فائل:Coin of Demetrius I of Bactria.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ڊيميٽريوس اول]] جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو]] [[موريا سلطنت]] جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت]] جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري [[سلوقي سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران [[ڊيميٽريوس اول]] هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان [[گنڌارا]]، [[ٽيڪسيلا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques: Catalogue Raisonné'', Bibliothèque Nationale, Paris, 1991.</ref><ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور ''يوناني-باختري''، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ ''هند-يوناني'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== [[ڊيميٽريوس اول]] ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> [[فائل:Demetrius Greek Invasion of India.png|thumb|250px|ساڄو|[[ڊيميٽريوس اول]] سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو]] ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو [[سڪو|سڪن]]، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. ==== اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري ==== [[اپولوڊوٽس اول]] شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن. قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ==== سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ ==== [[فائل:Map of the Indo-Greeks.png|thumb|300px|کاٻو|هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن [[اگٿوڪليس]]، [[پينٽيليون]] ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي. ==== ميناندر اول ==== [[ميناندر اول]]، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ''ملندا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ٻڌ ڪتاب ''[[ملندا پنه]]'' ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب [[ناگسينا]] جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ''ملندا پنه'' کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو. ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ==== باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو ==== ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت [[يوڪريٽيڊس اول]] باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> [[هيليوڪليس اول]]، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[يوئچي]] ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[هند-سٿي]] يا [[سڪا]] حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> === هند-سٿي دور === {{Main|هند-سٿي|سڪا}} [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|ساڄو|[[هند-سٿي]] حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن]] ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[سڪا]] يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ ''سڪا''، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ ''سٿين'' جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور ''هند-سٿي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب [[يوئچي]] جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ==== سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري [[گلگت]]، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق [[سيستان]] سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور ''سڪستان''، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> [[مائوس]] جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> ==== مائوس ==== [[فائل:Drachma of Maues LACMA M.84.110.7 (1 of 2).jpg|thumb|220px|کاٻو|[[مائوس]] جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان]] [[مائوس]]، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ ''موگا'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس [[ٽيڪسيلا]] تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> سندس اقتدار [[گنڌارا]]، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History'', Classical Numismatic Group.</ref> ==== سنڌ ۾ هند-سٿي اثر ==== هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. [[ازيس اول]] سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ ''وچين سنڌو واري صوبي'' جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|کاٻو|هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ''ميناگرا'' پڻ ڏيکاريل آهي]] قديم يوناني-رومي ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي ''سٿيا'' سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ''[[ميناگرا]]'' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ [[عربي سمنڊ]] تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. ==== ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال ==== [[ازيس اول]] هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان [[هپوسٽريٽس]] جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري [[راجوولا]] جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڪشهرات ۽ سنڌ ==== هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ [[ڪشهرات]] ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ [[گجرات]] ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ [[نهپان]] جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل [[اولهه جا ساتراپ]] ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا. ==== انتظام ۽ ثقافتي تسلسل ==== هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ''ساتراپ'' ۽ ''مهاساتراپ'' جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History''.</ref> هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا. پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشن سلطنت]] جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> === ڪوشان سلطنت جو دور === {{Main|ڪوشان سلطنت}} [[فائل:Map of the Kushan Empire.png|thumb|300px|ساڄو|[[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو [[باختر]]، [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو]] پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪوشان سلطنت]] هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ [[يوئچي]] سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي [[باختر]] ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ ==== [[ڪجولا ڪڊفيسس]] ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات [[بيگرام]]، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]] ۽ سنڌ تائين پهتيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سيستان]] کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-PARTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-parthian-dynasty-1/}}</ref> سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو. ==== سنڌو ماٿري ۽ واپار ==== ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا [[ريشم رستو|ريشم رستي]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو. سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ [[بارباريڪون]] نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي [[رومي سلطنت]] سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا. ==== ويما ڪڊفيسس ==== ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[ويما ڪڊفيسس]] جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ٻولين سان گڏ [[خروشٺي لکت]] استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ [[باختري ٻولي]] کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ڪنشڪ جو دور ==== [[فائل:Kanishka I with Nana.jpg|thumb|240px|کاٻو|[[ڪنشڪ اول]] جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي [[نانا]] ڏيکاريل آهي]] [[ڪنشڪ اول]] ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>Falk, Harry (2001), “The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas”, ''Silk Road Art and Archaeology'', 7, pp. 121–136.</ref> ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ [[پشاور|پروشاپور]] ۽ [[مٿرا]] شامل هئا. ڪنشڪ خاص طور [[ٻڌ ڌرم]] جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.<ref>Rosenfield, John M., ''The Dynastic Arts of the Kushans'', University of California Press, 1967.</ref> ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ [[نانا]]، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ ==== ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور [[گنڌارا]] ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. [[ڪاهو جو دڙو]]، [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ==== سماج ۽ آبادي ==== هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ [[آهير]] سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Beames1970">{{cite book |author=John Beames |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ |accessdate=22 March 2011 |year=1970 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن. ==== ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع ==== ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. [[واسوديو اول]] جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل [[ساساني سلطنت]] جو دٻاءُ وڌيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> [[اردشير اول]] ۽ سندس جانشين [[شاپور اول]] جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور [[باختر]]، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ [[ڪوشانشاهه]] يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا. === ساساني دور === {{Main|ساساني سلطنت}} [[فائل:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ساساني سلطنت]] پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾]] [[ساساني سلطنت]] جي قيام ۽ [[ڪوشان سلطنت]] جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[اردشير اول]] 224ع ۾ [[پارٿي سلطنت]] کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، [[سيستان]]، [[مڪران]]، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب [[اردشير اول]] پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. [[طبري]] جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو. ==== شاپور اول ۽ سنڌ ==== [[فائل:Gold coin of Shapur I, Ctesiphon mint.jpg|thumb|230px|کاٻو|[[شاپور اول]] جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو]] [[شاپور اول]] (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي [[ڪعبه زردشت]] واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ ''هند'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Huyse, Philip, ''Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt'', London, 1999.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل ''هند'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب شاپور اول جي دور ۾ ''هندستان'' ۽ [[نرسي]] جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام ==== [[فائل:Coin of Hormizd I Kushanshah, British Museum.jpg|thumb|220px|ساڄو|[[هرمز اول ڪوشان شاهه]] جو سڪو؛ [[برٽش ميوزيم]] جي مجموعي مان]] ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ''[[ڪوشان شاهه]]'' چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs/}}</ref> ''ڪوشان شاهه'' جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي [[پائڪولي ڪتبو|پائڪولي ڪتبي]] ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ''ڪوشان-ساساني'' سڪي سازي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS ii. Kushano-Sasanian Coinage |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-02-coinage/}}</ref> چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه [[شاپور ٻيون]] اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ==== سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار ==== ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ساساني سلطنت لاءِ [[مڪران]] ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي. ==== رتو ڪوٽ ==== سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ ''[[رتو ڪوٽ]]'' آهي. اهو قلعو [[ڪراچي]] جي ويجهو [[گهارو]] واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي [[بهرام پنجون|بهرام پنجين]] يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>Kervran, Monique, “Forteresses, entrepôts et commerce: une histoire à suivre depuis les ports du Sind et de la Makran jusqu'au Golfe Persique”, 1994, pp. 335–338.</ref> قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. ''انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== بهرام گور ۽ ديبل جي روايت ==== بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[بهرام پنجون]]، جنهن کي ''بهرام گور'' پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. [[طبري]] ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي [[ديبل]]، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.<ref>Ṭabari, tr. Bosworth, ''The History of al-Ṭabarī'', Vol. V, pp. 100–102.</ref> جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر ==== ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي [[زرتشتي]] آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا. ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي. ==== وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون ==== چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ [[ڪيداري]] حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> پنجين صديءَ ۾ [[هيفتالي]] وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه [[پيروز اول]] هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو. پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ڇهين صديءَ ۾ [[خسرو اول]] جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف [[اولھ ترڪ خاقانيت|اولھ ترڪن]] سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو. ==== ساساني دور جي پڄاڻي ==== ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت [[بازنطيني سلطنت]] سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان [[عرب مسلمانن جي فارس جي فتح|عرب مسلمانن جي فتوحات]] ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه [[يزدگرد ٽيون]] جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ [[راءِ گهراڻو]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. === گپتا ۽ هُن دور === {{Main|گپتا سلطنت|هُن}} [[فائل:Gupta Empire at peak.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[گپتا سلطنت]] ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن]] چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ [[گپتا سلطنت]] هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ [[ساساني سلطنت]]، آخري [[ڪوشان]] حڪمرانن، [[ڪيداري]]، [[الچون هُن|الچون هنن]] ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن. ==== گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري ==== [[گپتا سلطنت]] جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. [[چندرگپت اول]] ۽ خاص طور سندس جانشين [[سامدرگپت]] جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ [[الهه آباد ستون|الهه آباد ستون جو ڪتبو]] آهي. [[فائل:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[سامدرگپت]] جو سون جو سڪو]] الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ''ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي''، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Fleet, J. F., ''Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors'', Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, Calcutta, 1888.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌ ۾ ساساني اثر ==== چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ [[ساساني سلطنت]] جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. [[شاپور ٻيون|شاپور ٻئي]] جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، [[سيستان]] ۽ توران شامل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ŠĀPUR II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii/}}</ref> ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع ==== [[چندرگپت ٻيون]] جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن [[اولهه جا ساتراپ|اولهه جي سڪا ساتراپن]] کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي. اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون ==== چوٿين صدي عيسويءَ دوران [[ڪيداري]] نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن. ==== هُنن جو اڀار ==== [[فائل:Map of the Alkhon Huns and conquests.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[الچون هُن]] جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور ''هُوڻ'' جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي وچ ڌاري [[الچون هُن]] ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي [[گنڌارا]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان [[خنگيلا]] تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> ==== گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ ==== [[ڪمارگپت اول]] جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد [[اسڪندگپت]] ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تورامانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> تورامانا کان پوءِ [[مهرڪولا]] تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ ''سفيد هُن سلطنت'' جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== مقامي سياسي قوتن جو اڀار ==== پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[راءِ گهراڻو]] چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو. ==== هرشاوردن ۽ سنڌ ==== ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ [[هرشاوردن]] هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن. چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === راءِ گهراڻي جو دور === {{Main|راءِ گهراڻو}} [[فائل:Rai Dynasty of Sindh under Rai Shasi II The Last.png|thumb|300px|ساڄو|[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو]] '''[[راءِ گهراڻو]]''' سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري ''[[چچ نامو]]'' ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]]، [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪيداري]] ۽ [[الچون هُن]] جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو. ==== تاريخي ماخذ ==== راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو. موجوده ''چچ نامو'' تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[علي ڪوفي]] سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ڪجهه جديد محقق ''چچ نامي'' کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي. ==== گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز ==== ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ [[راجا چچ]] ۽ [[راجا ڏاهر]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو. [[اروڙ]] جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا [[ملتان]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا. ==== سلطنت جون حدون ==== ''چچ نامي'' ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف [[ملتان]]، اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو. متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ==== حڪومت ۽ انتظام ==== راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا. راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. [[سنڌو درياهه]] زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا. قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن. ==== مذهب ۽ سماج ==== ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي. تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري ''مذهبي رواداري'' بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن. ==== راءِ حڪمران ==== ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== راءِ ساهيرس ٻيو ==== ''چچ نامي'' جي بيان ۾ [[راءِ ساهيرس ٻيو]] بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور ''چچ نامي'' تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي. راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ [[راءِ ساهسي ٻيو]] تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ==== راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج ==== [[راءِ ساهسي ٻيو]] جي دور بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا چچ|چچ]] هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو. هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات ۽ [[راجا چچ]] جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي. چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر]] ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي. ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا. بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === برهمڻ گهراڻي جو دور === {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(تقريباً 632ع – 712ع)'' [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 700ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون]] [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور '''[[برهمڻ گهراڻو]]'''، '''چچ گهراڻو''' يا '''چچ خاندان''' چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد [[راجا چچ]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت ''[[چچ نامو]]'' ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' جي موجوده فارسي صورت [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز [[اروڙ]] هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سامونڊي ڪناري تي [[ديبل]] جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف [[ملتان]] هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. ''چچ نامي'' ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته [[ديبل]] جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي [[عربي سمنڊ]] جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ==== چچ جو اقتدار ۾ اچڻ ==== [[File:Map of the Chachas circa 650 CE.png|thumb|300px|left|تقريباً 650ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو.]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب [[راجا چچ|چچ]] اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو [[سيوستان]]، [[برهمڻ آباد]]، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل ''چچ نامي'' مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ==== مذهب ۽ سماج ==== ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. ''چچ نامو'' پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.<ref>{{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Trübner & Co. |year=1884}}</ref> ==== عربن سان شروعاتي رابطا ==== سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهتيون. ''چچ نامو'' ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> [[راشدون خلافت]] جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ [[اموي خلافت]] جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو. ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! حڪمران ! روايتي دورِ حڪومت ! مختصر بيان |- | [[راجا چچ]] | تقريباً 632ع–671ع | گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين. |- | [[راجا چندر]] | تقريباً 671ع–679ع | چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي. |- | [[راجا ڏاهر]] | تقريباً 679ع–712ع | چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي. |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[راجا چندر|چندر]] اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ ''چچ نامي'' ۾ ملي ٿو. ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[فائل:Raja dahir.jpg|thumb|220px|ساڄو|هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ [[راجا ڏاهر]] سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي]] [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو [[راجا چچ]] جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين [[اموي خلافت]] مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== سنڌ تي اموي فتح ==== {{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح}} 711ع يا 712ع ۾ [[حجاج بن يوسف]] جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين [[ديبل]] جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ديبل کان پوءِ عرب فوج [[نيرون ڪوٽ]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ پوءِ [[ملتان]] سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو [[اموي خلافت]] جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ [[عرب سنڌ|عرب حڪمرانيءَ]] جو دور شروع ٿيو. ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا. هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. ''چچ نامو'' برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو [[البلاذري]]، [[طبري]]، [[يعقوبي]] ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> 712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. === عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خدا آباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خدا آباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خدا آباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلھوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خدا آباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلھوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلھوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلھوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"/> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli"/>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور === ''(1947ع–1955ع)'' [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي]] [[فائل:NJV High School, Karachi 11.jpg|thumb|250px|کاٻو|[[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون]] 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ وقت [[محمد ايوب کهڙو]] سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير [[غلام حسين هدايت الله]] صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون ==== [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.<ref>{{cite journal |title=Sindh, 1947 and Beyond |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2016 |doi=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref><ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021 |chapter=Partition, Migration, and ‘Sons of the Soil’}}</ref> شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Afzal |first1=Nasreen |last2=Burdi |first2=Mukhtiar Ahmed |title=Deliberations on Exodus of Hindu Community from Sindh |journal=Ma’arif Research Journal |year=2020 |pages=21–36}}</ref> ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=32 |issue=2 |year=2019}}</ref> خاص طور [[ڪراچي]] ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي ==== [[ڪراچي]] آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان ''پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع'' تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي وارو علائقو]] بڻايو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref><ref>{{cite court |litigants=Muhammad Abbas v. Essa E. H. Jaffer |reporter=PLD |opinion=Karachi 1 |year=1970}}</ref> ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== صوبائي سياست ۽ حڪومتون ==== 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. [[محمد ايوب کهڙو]] آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[پير الاهي بخش]]، [[محمد يوسف عبدالله هارون]] ۽ [[قاضي فضل الله عبيدالله]] جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[پيرزادو عبد الستار]] 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.<ref>{{cite web |title=Fourth Assembly, 1953–1955 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_4th_assembly.pdf |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. [[جي. ايم. سيد]] ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Former Opposition Leaders |url=https://pas.gov.pk/former-opposition-leaders |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1947ع–1948ع | style="background:#eef5e9;" | آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پير الاهي بخش]] | style="background:#eaf2f8;" | 1948ع–1949ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد يوسف عبدالله هارون]] | style="background:#f4f8fc;" | 1949ع–1950ع | style="background:#eef5e9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[قاضي فضل الله عبيدالله]] | style="background:#eaf2f8;" | 1950ع–1951ع | style="background:#e2f0d9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1951ع | style="background:#eef5e9;" | ٻيو دور |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پيرزادو عبد الستار]] | style="background:#eaf2f8;" | 1953ع–1954ع | style="background:#e2f0d9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1954ع–1955ع | style="background:#eef5e9;" | ٽيون دور؛ [[ون يونٽ]] تائين |} <ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | دور |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام حسين هدايت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | 14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[شيخ دين محمد]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ميان امين الدين]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | نومبر 1952ع – مئي 1953ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[حبيب ابراهيم رحمت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | آگسٽ 1953ع – جون 1954ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== قانون ساز ادارا ==== سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. [[سيد ميران محمد شاهه]] 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته [[آغا بدرالدين خان دراني]] 1949ع کان 1951ع تائين ۽ [[مير غلام علي ٽالپر]] 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ==== [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي]] آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو '''سنڌ چيف ڪورٽ''' هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.<ref>{{cite web |title=History of Sindh High Court |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> 1947ع ۾ [[حاتم بي طيبجي]] سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا. ==== تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> [[سنڌ يونيورسٽي]]، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو. سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي. ==== زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ''ايويڪيو پراپرٽي'' جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |year=2019}}</ref> ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو. ==== خيرپور رياست ==== ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ [[خيرپور رياست]] کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياست]] طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين [[اولهه پاڪستان]] صوبي ۾ ضم ڪيا ويا. ===== ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي ===== 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ [[اولهه پاڪستان]] جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ وارو دور === {{Main|ون يونٽ}} ''(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)'' 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري '''[[اولهه پاڪستان]]''' نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[لاهور]] مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي [[اوڀر پاڪستان]] ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1998}}</ref> [[فائل:West Pakistan Map.gif|thumb|300px|کاٻو|[[ون يونٽ]] تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم [[اولهه پاڪستان]] صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.]] ون يونٽ جو قانوني بنياد ''ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955'' هو، جيڪو ٻي [[پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Callard |first=Keith |title=Pakistan: A Political Study |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1957}}</ref> ==== سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو ==== ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ [[اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي]] ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[خان عبدالجبار خان]]، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[سردار عبدالراشد خان]] ۽ پوءِ [[نواب مظفر علي خان قزلباش]] وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== اولهه پاڪستان جا وڏا وزير ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي وابستگي / حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[خان عبدالجبار خان|ڊاڪٽر خان صاحب]] | style="background:#f4f8fc;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | مسلم ليگ؛ بعد ۾ [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[سردار عبدالراشد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع | style="background:#e2f0d9;" | ريپبلڪن پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مظفر علي خان قزلباش|نواب مظفر علي خان قزلباش]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | ريپبلڪن پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو''' |} ==== اولهه پاڪستان جا گورنر ==== ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. [[مشتاق احمد گرماڻي]] نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، [[نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] ۽ [[محمد موسيٰ خان]] سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حڪومتي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[مشتاق احمد گرماڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | پارلياماني دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع | style="background:#e2f0d9;" | پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[امير محمد خان|نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع | style="background:#eef5e9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد موسيٰ خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[يوسف هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع | style="background:#eef5e9;" | مختصر عبوري دور |} ==== عدالتي تبديليون ==== ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود '''سنڌ چيف ڪورٽ''' 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ''ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955''، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين '''[[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]]''' جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.<ref>{{cite book |title=High Court of West Pakistan (Establishment) Order, 1955 |year=1955}}</ref> [[فائل:Sindh High Court.JPG|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران [[ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ]] جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.]] هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر [[مولوي تميز الدين خان]] ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت ==== ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور [[راولپنڊي]] ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ [[اسلام آباد]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[جي. ايم. سيد]] ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. [[حيدر بخش جتوئي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ ==== ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. [[سنڌي ادبي سنگت]] سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1996}}</ref> [[File:Sindhi.svg|thumb|220px|left|ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.]] هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ [[شيخ اياز]] سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون ==== 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا. ==== 1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور ==== 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ [[محمد ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو. ==== شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ ==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. '''4 مارچ 1967ع''' وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ==== ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي ==== 1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ [[محمد ايوب خان]] جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل [[يحيٰ خان]] اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''1 جولاءِ 1970ع''' تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو. ==== ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff;" | واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 30 سيپٽمبر 1955ع | style="background:#eef5e9;" | آئين ساز اسيمبلي ''Establishment of West Pakistan Act'' منظور ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#e2f0d9;" | ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1956ع | style="background:#eef5e9;" | نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1957ع–1958ع | style="background:#e2f0d9;" | اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1962ع | style="background:#e2f0d9;" | نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 مارچ 1967ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1968ع–1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1969ع | style="background:#eef5e9;" | يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#e2f0d9;" | '''اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.''' |} ==== تاريخي اثر ==== ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref><ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> 1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين === ''(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)'' [[ون يونٽ]] جي خاتمي سان '''1 جولاءِ 1970ع''' تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل [[يحيٰ خان]] جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ''ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970'' تحت [[اولهه پاڪستان]] جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi}}</ref> [[فائل:Pakistan-Sindh-location-map.svg|thumb|250px|کاٻو|1970ع ۾ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.]] سنڌ جي بحاليءَ سان [[ڪراچي]] ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ [[اسلام آباد]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== صوبائي انتظام جي بحالي ==== سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ [[مارشل لا]] لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''نواب افتخار حسين خان ممدوٽ''' 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> ==== 1970ع جون عام چونڊون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ [[قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع]] تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ '''27 عام سيٽون''' ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ '''60 عام سيٽون''' مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> 7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون. ==== 1971ع جو بحران ۽ سنڌ ==== 1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي [[عوامي ليگ]] قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ [[هندستان-پاڪستان جنگ 1971ع|پاڪستان-هندستان جنگ]] کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |year=1974}}</ref> ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ==== سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع ==== سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي / انتظامي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ|نواب افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[رحمان گل|ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل]] | style="background:#eaf2f8;" | 22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#f4f8fc;" | 29 اپريل 1972ع کان | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه جي ٻيهر تنظيم ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ [[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]] جي دائري هيٺ هئي. ''ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970'' تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل '''[[سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=About High Court |url=https://bhc.gov.pk/beta/introduction/about |website=High Court of Balochistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.]] گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Introduction of Sindh High Court, Karachi |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام ==== 1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. '''1 مئي 1972ع''' تي [[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers, Government of Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.]] [[فائل:Sindh Provincial Assembly 1970.svg|thumb|300px|ساڄو|[[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي چونڊن]] کان پوءِ [[سنڌ اسيمبلي]] جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.]] ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== سياسي ۽ سماجي تبديليون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ '''صوبائي خودمختياري''' ۽ '''سنڌي سڃاڻپ''' وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست ==== صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ [[سنڌي ٻولي]] جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو. 1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت '''''سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972''''' منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |publisher=Government of Sindh |year=1972}}</ref> ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو. ==== ثقافتي بحالي ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي ادبي سنگت]]، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا. [[شيخ اياز]]، [[محمد ابراهيم جويو]] ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي. ===== 1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا ===== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#eef5e9;" | ون يونٽ ختم؛ '''سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال''' ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 7 ڊسمبر 1970ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 17 ڊسمبر 1970ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 16 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ [[بنگلاديش]] جو قيام. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 20 ڊسمبر 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] سنڌ جو گورنر مقرر. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 مئي 1972ع''' | style="background:#eef5e9;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |} ==== تاريخي اهميت ==== 1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ '''ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ''' جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو. 1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو. === 1972ع کان 1988ع تائين وارو دور === ''(1972ع–1988ع)'' [[فائل:Zulfikar Ali Bhutto Portrait (cropped).jpg|thumb|220px|ساڄو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو گهرو اثر رهيو.]] 1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي چونڊيل صوبائي حڪومت، [[1973ع جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ [[تحريڪ بحالي جمهوريت|تحريڪ بحالي جمهوريت]] سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت ==== [[ممتاز علي ڀٽو]] 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== 1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا ==== 10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي [[1973ع جو آئين|آئين]] نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> 1973ع جي آئين سان [[سنڌ اسيمبلي]] کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا. آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> ==== غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت ==== ڊسمبر 1973ع ۾ [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan: Background Notes |publisher=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/pakistan/151007.htm}}</ref> ==== 1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو ==== مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي [[پاڪستان قومي اتحاد]] چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] ''آپريشن فيئر پلي'' ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي. ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[سيد غوث علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر علي غلام قاضي]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 1988ع – 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Chief Ministers of Sindh}}</ref> ==== گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور ==== 1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#eaf2f8;" | 1972ع–1973ع | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رعنا لياقت علي خان|بيگم رعنا لياقت علي خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1973ع–1976ع | style="background:#e2f0d9;" | آئيني صوبائي گورنر |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[نواب دلاور خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 1976ع–1977ع | style="background:#eef5e9;" | ڀٽو دور جو آخري مرحلو |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[عبدالقادر شيخ|جسٽس عبدالقادر شيخ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1977ع–1978ع | style="background:#e2f0d9;" | مارشل لا جي شروعاتي دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[ايس. ايم. عباسي|ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي]] | style="background:#eaf2f8;" | 1978ع–1984ع | style="background:#eef5e9;" | فوجي انتظام |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[جهانداد خان|ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1984ع–1987ع | style="background:#e2f0d9;" | فوجي / عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 1987ع–جون 1988ع | style="background:#eef5e9;" | ضياءُ دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | جون–سيپٽمبر 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري دور |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Governors of Sindh}}</ref> ==== عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ ==== 1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت '''[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]''' جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh}}</ref> 1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== 1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ ==== 4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Chandio |first=Amir Ali |title=Politics of Sindh under Zia Government}}</ref> [[فائل:Bhutto 1974.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.]] ==== تحريڪ بحالي جمهوريت ==== {{Main|تحريڪ بحالي جمهوريت}} 1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ [[عوامي تحريڪ]] ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.<ref>{{cite book |last=Haqqani |first=Husain |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> ==== 1985ع جون غيرجماعتي چونڊون ==== 1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> 1985ع ۾ 1973ع جو آئين ''روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر'' ۽ پوءِ [[اٺين ترميم]] سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست ==== 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. [[سوويت-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي. شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press}}</ref> 1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم [[آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن]] قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي. 1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ==== تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ ==== 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. [[سنڌي ادبي سنگت]]، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> [[شيخ اياز]]، [[ابراهيم جويو]]، [[رسول بخش پليجو]] ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. ==== سماجي ۽ معاشي تبديليون ==== هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. [[گڊو بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا. ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا. شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا. ==== 1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي ==== 29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم [[محمد خان جوڻيجو]] جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. [[اختر علي غلام قاضي]] مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو. 17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. ==== 1972ع–1988ع جون اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1 مئي 1972ع | style="background:#eef5e9;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1973ع | style="background:#eef5e9;" | 1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | ڊسمبر 1973ع | style="background:#e2f0d9;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1976ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] قائم ڪئي وئي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 اپريل 1979ع | style="background:#eef5e9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1981ع | style="background:#e2f0d9;" | [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1983ع | style="background:#eef5e9;" | ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1984ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1985ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير ٿيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1986ع | style="background:#e2f0d9;" | ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 29 مئي 1988ع | style="background:#eef5e9;" | جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 17 آگسٽ 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 2 ڊسمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. |} === 1988ع کان هاڻوڪي دور تائين === 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو]] [[فائل:Karachi Skyline.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو]] ==== جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع ==== جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ [[قائم علي شاهه]] 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ [[مهاجر قومي موومينٽ]] وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> 1990ع ۾ صدر [[غلام اسحاق خان]] وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ [[آفتاب شعبان ميراڻي]] مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ [[ڄام صادق علي]] نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ==== 1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ [[جي. ايم. سيد]]، [[رسول بخش پليجو]]، [[قادر مگسي]] ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون. 1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ [[مظفر حسين شاهه]] مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ [[عبدالله شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ [[ممتاز علي ڀٽو]] نگران وڏو وزير مقرر ٿيو. 1997ع جي چونڊن کان پوءِ [[لياقت علي جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل [[پرويز مشرف]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع ==== 1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا. ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت '''سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي''' ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. [[علي محمد مهر]] ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ [[ارباب غلام رحيم]] ورتي. هن دور ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي ==== 2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ [[قائم علي شاهه]] اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو. ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.<ref>{{cite web |title=Past Assemblies |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري ==== 2010ع ۾ [[ارڙهين آئيني ترميم]] پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو. ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ'''، '''سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ'''، '''سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ'''، '''سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ''' ۽ '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ''' شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |website=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ۽ قانوني ادارا ==== [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي. 1994ع ۾ '''سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي''' کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Judicial Academy Act |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=1994 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو. 2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو. ==== سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / جماعت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[آفتاب شعبان ميراڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ڄام صادق علي]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع | style="background:#eef5e9;" | شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مظفر حسين شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | اتحادي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي مدد شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[عبدالله شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[لياقت علي جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff;" | '''گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي محمد مهر]] | style="background:#f4f8fc;" | ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ارباب غلام رحيم]] | style="background:#eaf2f8;" | جون 2004ع – نومبر 2007ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ (ق) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 2007ع – اپريل 2008ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 2008ع – مارچ 2013ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[زاهد قربان علوي]] | style="background:#f4f8fc;" | مارچ–مئي 2013ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[فضل الرحمان]] | style="background:#eaf2f8;" | جون–آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مقبول باقر]] | style="background:#eaf2f8;" | آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |} <ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع تائين [[مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.<ref>{{cite web |title=Our Team |url=https://cm.sindh.gov.pk/chief-ministers-team |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 1988ع کان سنڌ جا گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |+ '''1988ع کان سنڌ جا گورنر''' |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | نمبر ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو سنڀالڻ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو ڇڏڻ ! style="background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / مختصر نوٽ |- | style="background:#eaf2f8;" | 18 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 5 جنوري 1987ع | style="background:#eef5e9;" | 23 جون 1988ع | style="background:#fdf2e9;" | 1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو |- | style="background:#d6eaf8;" | 19 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 24 جون 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي |- | style="background:#eaf2f8;" | 20 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[قادرالدين احمد|جسٽس قادرالدين احمد]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | 18 اپريل 1989ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 21 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[فخرالدين جي. ابراهيم|جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 اپريل 1989ع | style="background:#e2f0d9;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ جج ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#eef5e9;" | 18 جولاءِ 1993ع | style="background:#fdf2e9;" | پهريون دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 23 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[حڪيم محمد سعيد]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#fbe5d6;" | تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#eef5e9;" | 21 مئي 1995ع | style="background:#fdf2e9;" | ٻيو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 24 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪمال الدين اظفر]] | style="background:#f4f8fc;" | 22 مئي 1995ع | style="background:#e2f0d9;" | 16 مارچ 1997ع | style="background:#fbe5d6;" | سياستدان ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 25 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[معين الدين حيدر|ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر]] | style="background:#eaf2f8;" | 17 مارچ 1997ع | style="background:#eef5e9;" | 17 جون 1999ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر |- | style="background:#d6eaf8;" | 26 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ممنون حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جون 1999ع | style="background:#e2f0d9;" | 12 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 27 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عظيم دائودپوٽو|ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#eef5e9;" | 24 مئي 2000ع | style="background:#fdf2e9;" | فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 28 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ميان سومرو]] | style="background:#f4f8fc;" | 25 مئي 2000ع | style="background:#e2f0d9;" | 26 ڊسمبر 2002ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 29 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عشرت العباد خان|ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 27 ڊسمبر 2002ع | style="background:#eef5e9;" | 10 نومبر 2016ع | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8;" | 30 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[سعيد الزمان صديقي|جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي]] | style="background:#f4f8fc;" | 11 نومبر 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 جنوري 2017ع | style="background:#fbe5d6;" | اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان |- | style="background:#eaf2f8;" | 31 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد زبير]] | style="background:#eaf2f8;" | 2 فيبروري 2017ع | style="background:#eef5e9;" | 3 آگسٽ 2018ع | style="background:#fdf2e9;" | مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 32 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[عمران اسماعيل]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | 18 اپريل 2022ع | style="background:#fbe5d6;" | پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#fff2cc;" | — | style="background:#fff2cc; text-align:right; padding:7px;" | [[آغا سراج دراني]] | style="background:#fff2cc;" | 20 اپريل 2022ع | style="background:#fff2cc;" | 9 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#ffe699;" | '''قائم مقام گورنر'''؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#eaf2f8;" | 34 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪامران ٽيسوري|محمد ڪامران خان ٽيسوري]] | style="background:#eaf2f8;" | 10 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#eef5e9;" | 12 مارچ 2026ع | style="background:#fdf2e9;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر |- | style="background:#d9ead3;" | 35 | style="background:#d9ead3; text-align:right; padding:7px;" | '''[[محمد نهال هاشمي|سيد محمد نهال هاشمي]]''' | style="background:#d9ead3;" | '''13 مارچ 2026ع''' | style="background:#d9ead3;" | '''عهدي تي موجود''' | style="background:#b6d7a8;" | '''سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] سان لاڳاپيل''' |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Jailed PA speaker becomes acting Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1685798 |work=Dawn |date=20 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Tessori sacked as PML-N stalwart Nehal Hashmi made Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1981494 |work=Dawn |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گورنر ==== گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور [[عشرت العباد خان]] ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018ع کان 2022ع تائين [[عمران اسماعيل]]، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين [[ڪامران ٽيسوري]] گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي [[محمد نهال هاشمي]] سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.<ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ شهري سياست ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، پاڪستان پيپلز پارٽي، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو. [[فائل:Sindh Assembly 2018.svg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي]] ==== آبادي ۽ شهريڪاري ==== 1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو. ==== تعليم ==== 1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي. 2013ع ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ''' منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي. تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 Sindh – Education |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |publisher=UNICEF |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== صحت ==== صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |publisher=UNICEF |date=16 July 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2020ع جي [[ڪووڊ-19 وبا]] سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا. ==== ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ ==== 1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ '''[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق == جاگرافي == {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ جو قدرتي منظر]] [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|250px|ساڄو|سنڌ جو نقشو]] سنڌ [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ جي ڪل ايراضي '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي.<ref>{{cite web |title=Social Indicators of Pakistan 2021 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/social_statistics/publications/Social_Indicators_of_Pakistan_2021.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اوڀر ۾ [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ [[رڻ ڪڇ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر [[سنڌو درياهه]] آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ [[هيٺيون سنڌو طاس|هيٺين سنڌو طاس]] جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === طبعي بناوت === [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي]] [[فائل:Mangrove Forest Sindh.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌو ڊيلٽا]] ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي]] طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو]]، وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي پٽي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ [[مينگروو]] ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً '''5 ملين هيڪٽر''' آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/SindhWaterPolicy |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي معيشت ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو]] === روايتي جاگرافيائي ڀاڱا === سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * [[سرو، سنڌ|سرو]] — اتر سنڌ؛ * [[سنڌ جو وچولو|وچولو]] — وچ سنڌ؛ * [[لاڙ، سنڌ|لاڙ]] — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛ * [[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛ * [[ٿر]] ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ. هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref> === سنڌوءَ جو ميداني علائقو === سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا. سنڌ ۾ '''ڪچو''' انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' سڏيو وڃي ٿو. اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو '''ڪڇو''' يا '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Topography of Dadu District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-dadu/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ريگستان === [[فائل:Thar desert in cloudy weather.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي]] [[فائل:The Thar Desert.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جون وارياسي ڀٽون]] سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! ريگستان ! لڳ ڀڳ ايراضي ! اهم علائقا ! خاصيتون |- | [[ٿر ريگستان]] | وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | هندستان جي [[راجستان]] تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت |- | [[نارا ريگستان]] | تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' | خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا | تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون ''پٽ'' نما زمينون<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> |- | [[اڇڙو ٿر]] | تقريباً '''4,800 چورس ڪلوميٽر''' | خاص طور [[سانگهڙ ضلعو]]، [[کپرو تعلقو]]، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا | اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب ''اڇڙو ٿر'' سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> |} === ٿر ريگستان === [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار [[راجستان]] جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن. ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا. === نارا ريگستان === [[نارا ريگستان]] سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ ''پٽ'' نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === اڇڙو ٿر === [[اڇڙو ٿر]]، جنهن کي ''اڇو ريگستان'' پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. [[چوٽياري ذخيرو]] هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Socio Economic Assessment Study |url=https://www.wwf.org.pk/foreverindus/pdf/socioeconomic_assessment_07.pdf |publisher=WWF-Pakistan |year=2008 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبل ۽ جابلو علائقا === سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان [[گنجو ٽڪر]] هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === کيرٿر جبلن جو سلسلو === [[فائل:Kirthar Mountains.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]]؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي]] [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]] سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بلند مقام ==== [[فائل:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|230px|ساڄو|[[ڪتي جي قبر]]، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي]] سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ '''ڪُتي جي قبر''' نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Topography of Kamber-Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي ''بلند ترين چوٽي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. ==== گورک هِل ==== [[فائل:Gorakh Hill.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[گورک هل]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ]] [[گورک هل]] دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً '''5,688 فوٽ''' (1,734 ميٽر) آهي.<ref>{{cite news |title=A lesser hill station |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station |work=Dawn |date=30 May 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي. === ڪارونجهر === [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]]] [[ڪارونجهر]] جون ٽڪريون [[ننگرپارڪر]]، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن. === گنجو ٽڪر === [[گنجو ٽڪر]] [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي. === ارضيات === سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. === ميداني علائقا === [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.]] سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا. سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي. [[فائل:Indus river Sukkur barrage sunset.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[سکر بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.]] ==== ڪچو ۽ پڪو ==== سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور '''ڪچو''' چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا. حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي. === ڪاڇو === [[فائل:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو]] [[ڪاڇو]] سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي. [[فائل:Women in Sindh.jpg|thumb|280px|ساڄو|اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي]] ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران [[نائي گاج]]، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا ''واڪرن'' ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Water resource management in 'kutcha' areas |url=https://www.dawn.com/news/25070/water-resource-management-in-kutcha-areas |work=Dawn |date=5 March 2002 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.<ref>{{cite news |title=Major drains across Kachho belt flooded amid downpour |url=https://www.dawn.com/news/1763877 |work=Dawn |date=10 July 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Flooding in Sindh's Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range |url=https://www.dawn.com/news/1855992 |work=Dawn |date=31 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين === [[فائل:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي]] [[فائل:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|250px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.]] ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو [[منڇر ڍنڍ]] سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[نائي گاج]] سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا === سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار [[سنڌو ڊيلٽا]] جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا. هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. === سامونڊي پٽي === {{Main|سنڌ جو سامونڊي ڪنارو|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Coast of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ڀرسان [[عربي سمنڊ]] جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.]] سنڌ جو سامونڊي ڪنارو [[عربي سمنڊ]] جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''350 ڪلوميٽر''' آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://scda.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Coastal Development Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام [[سر ڪريڪ]] تائين وڃي ٿو. === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو ڊيلٽا}} [[سنڌو ڊيلٽا]] سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.<ref name="SFD-mangroves"/> ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.<ref name="SFD-mangroves"/> === ٻيٽ === [[فائل:Manora Karachi.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[منهوڙو]]، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ]] [[فائل:Karachi, Charna Island.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[چرنا ٻيٽ]]، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.]] [[فائل:Charna Island Karachi Arabian Sea.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[عربي سمنڊ]] ۾ [[چرنا ٻيٽ]] جو منظر.]] سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ [[منهوڙو]]، [[بابا ٻيٽ]]، [[ڀٽ ٻيٽ]]، [[بُنڊل ٻيٽ]] ۽ [[بُڊو ٻيٽ]] شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي. سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == آبهوا == {{Main|سنڌ جي آبهوا}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|ساڄو|[[جيڪب آباد ضلعو]]، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.]] سنڌ جي آبهوا مجموعي طور '''گرم، خشڪ کان نيم خشڪ''' نوعيت جي آهي، پر [[عربي سمنڊ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[ٿر ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]]، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''128.8 ملي ميٽر''' آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي آبهوا تي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسو|ڏکڻ ايشيائي چوماسي]]، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت [[ڏڪار]]، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === علائقائي موسمي فرق === روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي '''[[سرو، سنڌ|سرو]]'''، '''[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]''' ۽ '''[[لاڙ، سنڌ|لاڙ]]''' جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي. '''مٿين سنڌ'''، خاص طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment – Jacobabad |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/603581508344261114/pdf/SFG3674-EA-P154987-Box405303B-PUBLIC-Disclosed-10-18-17.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|کاٻو|سنڌ ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.]] '''وچ سنڌ''' ۾ [[سکر]]، [[نوابشاهه|شهيد بينظير آباد]]، [[سانگهڙ]]، [[مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو. '''هيٺين سنڌ''' يا لاڙ، جنهن ۾ [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي. [[گورک هل]]، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو. === موسمياتي کاتو === {{Main|پاڪستان موسميات کاتو}} سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني [[پاڪستان موسميات کاتو]] ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن. موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Provincial Disaster Management Authority Sindh |url=https://pdma.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون موسمون === سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي. '''سيارو''' عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون. '''بهار''' نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي. '''اونهارو''' اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects |publisher=World Bank |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/9fecf962-d3ad-5cec-909e-af3e7539dc02/download |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چوماسي وارو عرصو''' عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو. === سنڌ جو چوماسو === [[فائل:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|300px|ساڄو|آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.]] سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan (MODIS 2020-10-11) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_(MODIS_2020-10-11).jpg |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Still submerged, nearly six months on from the initial flooding (5330445429).jpg|thumb|300px|کاٻو|2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.]] چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان '''درياهي ٻوڏ''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات '''شهري ٻوڏ''' پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب '''اوچتي ٻوڏ''' پڻ اچي سگهي ٿي. === برسات === سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/478491468146962443/pdf/E15030vol-08.pdf |publisher=World Bank |year=2007 |access-date=24 August 2026}}</ref> بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي. === سامونڊي اثر === [[عربي سمنڊ]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. === گرمي جون لهرون === سنڌ ۾ [[گرمي جي لهر|گرمي جون لهرون]] اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. [[ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر]] دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سامونڊي طوفان === سنڌ جي ساحلي پٽي [[عربي سمنڊ]] ۾ ٺهندڙ [[مداري طوفان|مداري طوفانن]] ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن. 2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان '''اسنا''' سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon 2024 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2025/03/11/monsoon-2024-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=11 March 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === [[موسمي تبديلي]] سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=29 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا ۽ قدرتي نباتات === سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[ٻير]]، [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]] جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]] جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ [[مينگروو]] ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نباتات ۽ حياتيات == {{Main|سنڌ جي نباتات|سنڌ جي حيوانات}} [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img04.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ ''يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا''؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.]] سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ [[سنڌو درياهه]] جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[نارا ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، [[سنڌو ڊيلٽا]] جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه ماحولياتي نظام === سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.<ref>{{cite web |title=Kirthar National Park |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kirthar_National_Park |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.]] === نباتات === سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ [[ٻٻر]]، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار]]، [[ڦوڳ]]، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، ''Euphorbia'' جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ [[نم]]، [[انب]]، [[ڄمون]]، [[گدامڙي]]، [[سھانجڻو]]، [[بڙ]]، [[پپل]]، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن. ==== سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا |- style="background:#66BB6A; color:white; text-align:center;" ! سنڌي نالو ! سائنسي نالو ! مکيه ماحول ! حيثيت / اهميت |- | [[ڪنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ |- | [[ٻٻر]] | ''Vachellia nilotica'' (''Acacia nilotica'') | دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا | ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ |- | لئي / آسري | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين | لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ |- | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا | ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال |- | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | ٿر ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو وڻ |- | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا | ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور |- | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ميدان ۽ خشڪ علائقا | ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ |- | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | آباد ۽ شهري علائقا | ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام |- | [[ديوي (وڻ)|ديوي / ولائتي ڪنڊي]] | ''Prosopis juliflora'' | شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا | متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل |- | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ | سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس |} === ٻيلا === {{Main|سنڌ جا ٻيلا}} سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، [[سنڌو درياهه]]، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام '''دريائي ٻيلا'''، '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ '''[[مينگروو]] ٻيلا''' آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhforests.gov.pk/page-faq |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[لئي]]، [[ٻير]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]] ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Fauna and Flora of Sindh |url=https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== دريائي ٻيلا ==== [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي '''دريائي ٻيلا''' يا مقامي طور '''ڪچي جا ٻيلا''' چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً '''241,198 هيڪٽر''' آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور [[ٻٻر]] (''Vachellia nilotica''؛ اڳ ''Acacia nilotica'') سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي. ==== آبپاشي وارا ٻيلا ==== سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.<ref name="SFD-irrigated">{{cite web |title=Irrigated Plantations |url=https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ '''82,195 هيڪٽر''' آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ [[ٻٻر]]، [[يوڪلپٽس]]، [[ٽالهي]] يا شيشم (''Dalbergia sissoo'')، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="SFD-irrigated"/> آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي. ==== مينگروو ٻيلا ==== {{Main|سنڌ جا مينگروو ٻيلا|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Mangrove-Keti Bundar.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪيٽي بندر]] جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول]] سنڌ جا [[مينگروو]] ٻيلا [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي ڪريڪن ۽ [[ڪراچي]] جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |url=https://iucn.org/story/202507/international-day-conservation-mangrove-ecosystem-message-mr-mahmood-akhtar-cheema |publisher=IUCN |date=26 July 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً '''600,000 هيڪٽر''' تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SFD-mangroves">{{cite web |title=Mangroves |url=https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس '''اڇو تمر''' (''ايويسينيا مرينا'') آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ ''رائزو فورا ميوڪروناٽا''، ''سيريوپس ٽيگل'' ۽ ''ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم'' پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ''ايويسينيا مرينا'' جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.<ref name="SFD-mangroves"/><ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=World Environment Day – Defenders of the Coast |url=https://www.wwfpak.org/take_action/world_environment_day |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، [[آءِ يو سي اين]]، [[ورلڊ وائيڊ فنڊ فار نيچر|ڊبليو ڊبليو ايف]] ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Mangrove restoration begins on Karachi coast |url=https://iucn.org/story/202606/mangrove-restoration-begins-karachi-coast |publisher=IUCN |date=5 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار ==== سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]]، [[ڪاڇو]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]]، [[ٻير]]، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن. اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا. ==== سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري ==== سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ [[ديوي (وڻ)|ديوي]] (''Prosopis juliflora'')، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون. ==== ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ ==== سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام |- style="background:#66BB6A; color:white;" ! ٻيلائي نظام ! اهم هنڌ ! اندازي / سرڪاري ايراضي ! اهم نباتات ! ماحولياتي اهميت |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | دريائي ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا | style="background:#E0F2F1;" | تقريباً 241,198 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | آبپاشي وارا ٻيلا | style="background:#DCEDC8;" | بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾ | style="background:#B2DFDB;" | تقريباً 82,195 هيڪٽر | style="background:#FFECB3;" | ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | مينگروو ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل | style="background:#E0F2F1;" | ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه | style="background:#DCEDC8;" | ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان | style="background:#B2DFDB;" | متفرق ۽ وسيع علائقو | style="background:#FFECB3;" | ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش |} <ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref name="SFD-irrigated"/> <ref name="SFD-mangroves"/> === حيوانات === {{Main|سنڌ جي حيوانات}} سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ٿڻائتا ==== [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img09.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.]] سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، [[ڪارو هرڻ]]، [[ڦاڙهو]]، جهنگلي سوئر، بگھڙ، [[گدڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار چراخ]]، جهنگ ٻلو، [[ڪاراڪل]]، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ آئيبيڪس]] (''Capra aegagrus blythi'') سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. تاريخي طور سنڌ ۾ [[ايشيائي چيتو]] ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن. ==== سنڌو ٻلهڻ ==== {{Main|سنڌو درياهه جي ٻلهڻ}} [[فائل:Indus river Dolphin , The National Aquatic Animal of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'')، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.]] [[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'') سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan National Report to UNCED 1992 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1991-001.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite report |title=Report of the Workshop on the Conservation of the Ganges River Dolphin and Indus River Dolphin |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/SSC-OP-023.pdf |publisher=IUCN Species Survival Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو. === پکي === سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ [[مرڪزي ايشيائي فلائي وي]] سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا. [[هاليجي ڍنڍ]] ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Haleji Lake – Ramsar Site |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RAM/RAM_018_PK_en.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪينجهر ڍنڍ]] پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن. [[هوبره تلور]] ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي. === رڙهندڙ جانور === سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ [[واڳون]] شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[واڳون]] (''Crocodylus palustris'') سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.<ref>{{cite report |title=Crocodiles: An Action Plan for their Conservation |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/1992-008.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[انڊين ڪوبرا]]، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ''ساهه چوسڻ''. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي. ==== سامونڊي ڪُميون ==== ڪراچيءَ جي [[هاڪس بي]] ۽ [[سينڊزپٽ]] سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ [[سائي سامونڊي ڪُمي]] (''Chelonia mydas'') سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.<ref>{{cite web |title=Marine turtles |url=https://www.wwfpak.org/our_work_/biodiversity/marine_turtles/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان]] [[هاڪس بي]] کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=WWF Blog – Green turtle nesting at Hawks Bay |url=https://www.wwfpak.org/knowledge_hub_/wwf_blog/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> زيتوني رڊلي ڪُمي (''Lepidochelys olivacea'') پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي. === مڇيون ۽ آبي حيات === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ [[عربي سمنڊ]]، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون. ==== پلو ==== [[پلو]] يا هلسا (''Tenualosa ilisha'') سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي. سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. === ڍنڍون ۽ آبي زمينون === سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[ڊريگهه ڍنڍ]]، [[ديھ اڪرو-II]]، [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ [[سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو]] سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منڇر ڍنڍ]] تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي. === حياتياتي تحقيق جي تاريخ === سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا. 20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ''ڪل جنسن'' جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.<ref>ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، 1982ع.</ref> === جهنگلي حيات جو تحفظ === سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن. حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ [[موسمي تبديلي]] آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Participatory Conservation Plans for the Indus Delta |url=https://www.wwfpak.org/?384599/Speakers-term-conservation-plans-essential-for-the-protection-of-threatened-wildlife-and-coastal-resources= |publisher=WWF-Pakistan |date=3 April 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> == سياسي نظام == {{Main|سنڌ حڪومت|سنڌ جي سياست}} [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.]] سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام [[پاڪستان جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير]]، صوبائي ڪابينا، [[سنڌ جو گورنر|گورنر]]، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن. آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1431341153_169.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |at=Articles 129–130 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا. === صوبائي حڪومتي نظام === سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز [[ڪراچي]] ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ [[سيد مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sindh Cabinet |url=https://cm.sindh.gov.pk/sindh-cabinet |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Syed Murad Ali Shah Cabinet.jpg|[[سيد مراد علي شاهه]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير سنڌ]] <!-- گورنر سيد نهال هاشمي جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- اسپيڪر سيد اويس قادر شاهه جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- چيف جسٽس جسٽس ظفر احمد راجپوت جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> </gallery> === گورنر === {{Main|سنڌ جو گورنر}} [[سنڌ جو گورنر]] وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا. مارچ 2026ع ۾ [[سيد محمد نهال هاشمي]] کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.<ref>{{cite web |title=President approves appointment of Nehal Hashmi as Governor of Sindh |url=https://www.radio.gov.pk/12-03-2026/president-approves-appointment-of-nehal-hashmi-as-governor-sindh |publisher=Radio Pakistan |date=12 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Nehal Hashmi takes oath as Governor of Sindh |url=https://radio.gov.pk/13-03-2026/nehal-hashmi-sworn-in-as-sindh-governor |publisher=Radio Pakistan |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === وڏو وزير === {{Main|سنڌ جو وڏو وزير}} وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[سيد مراد علي شاهه]] ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ صوبائي اسيمبلي === {{Main|سنڌ صوبائي اسيمبلي}} [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي.]] سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ '''168 ميمبر''' آهن، جن مان '''130 عام سيٽون'''، '''29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون''' ۽ '''9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون''' آهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |at=Article 106 seat allocation |access-date=24 August 2026}}</ref> عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر === اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو. 25 فيبروري 2024ع تي [[سيد اويس قادر شاهه]] سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان [[اينٿوني نويد]] ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Speaker – Syed Awais Qadir Shah |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر === سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر '''ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني''' هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#4A235A; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر |- ! style="background:#6C3483; color:white;" | نمبر ! style="background:#2874A6; color:white;" | اسپيڪر ! style="background:#148F77; color:white;" | مدت ! style="background:#B9770E; color:white;" | تاريخي نوٽ |- | style="background:#F4ECF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني]] | style="background:#E8F6F3;" | 28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد ميران محمد شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1938ع – 1948ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو |- | style="background:#F4ECF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[مير غلام علي ٽالپر]] | style="background:#D5F5E3;" | 14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ وارو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[پير قربان علي شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غلام رسول خان کيهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[عبدالله حسين هارون]] | style="background:#D5F5E3;" | 6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد عبدالله شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[عبدالرزاق خان]] | style="background:#E8F6F3;" | 5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غوث بخش خان مهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 1993ع – 1997ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نواب مرزا (وڪيل)|نواب مرزا]] | style="background:#E8F6F3;" | 1997ع – 1998ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 2002ع – 2007ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ٻيو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نثار احمد کهڙو]] | style="background:#E8F6F3;" | 2008ع – 2013ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#D5F5E3;" | 2013ع – 2018ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 2018ع – 2023ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ٻيو مسلسل اسيمبلي دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد اويس قادر شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 25 فيبروري 2024ع – موجوده | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | موجوده اسپيڪر |} <ref>{{cite web |title=Speaker’s of Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Speakers.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Speaker |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === موجوده سياسي جوڙجڪ === سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] وٽ 37، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] وٽ هڪ ميمبر درج آهي.<ref>{{cite web |title=Party Composition – 2024 till date |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#922B21; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ |- ! style="background:#B03A2E; color:white;" | سياسي جماعت / حيثيت ! style="background:#1F618D; color:white;" | موجوده ميمبر ! style="background:#117A65; color:white;" | پارلياماني حيثيت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | style="background:#D6EAF8;" | 117 | style="background:#D5F5E3;" | حڪومتي اڪثريت |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | style="background:#AED6F1;" | 37 | style="background:#ABEBC6;" | مخالف ڌر جي وڏي جماعت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | style="background:#D6EAF8;" | 5 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | آزاد | style="background:#AED6F1;" | 3 | style="background:#ABEBC6;" | آزاد ميمبر |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | style="background:#D6EAF8;" | 1 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |} <ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === وفاق سان تعلق === سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن. وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو [[قومي مالياتي ايوارڊ]] تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن. === چونڊ نظام === سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === قومي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ لاءِ [[قومي اسيمبلي پاڪستان|قومي اسيمبلي]] جون '''61 عام سيٽون''' مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون '''14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون''' صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً '''913,052''' مقرر ٿي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === صوبائي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ صوبائي اسيمبلي جون '''130 عام چونڊ تڪ''' آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً '''428,432''' ماڻهو هئي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني حڪومتي نظام === {{Main|سنڌ ۾ مڪاني حڪومت}} سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع''' ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 – Schedule II |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Local Government (Third Amendment) Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |date=2 October 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ === [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | سربراهه ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#EAF2F8;" | ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | style="background:#EEF5E9;" | وڏي ميٽروپوليٽن شهر | style="background:#F3E5F5;" | ميئر | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪارپوريشن | style="background:#E2F0D9;" | وڏا شهري علائقا | style="background:#EADCF0;" | ميئر / چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ضلعي ڪائونسل | style="background:#EEF5E9;" | ڳوٺاڻو ضلعي علائقو | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | وچولي درجي جا شهر | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ٽائون ڪميٽي | style="background:#EEF5E9;" | ننڍا شهر ۽ قصبا | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون |- | style="background:#D6EAF8;" | يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | پاڙي يا ڳوٺن جي سطح | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون |} <ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون === [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments – Karachi |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميونسپل ڪارپوريشنون === سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن. === ترقياتي اٿارٽيون === سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون. [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.<ref>{{cite web |title=How KDA was Established |url=https://kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Khadim%20Magazine/October-2018/054-Karachi%20Civic%20Centre.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Lyari Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون |- ! style="background:#76448A; color:white;" | اٿارٽي ! style="background:#2874A6; color:white;" | علائقو ! style="background:#148F77; color:white;" | بنيادي ڪم |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | لاڙڪاڻو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي |} === پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون === 2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Acts 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا. === صوبائي اليڪشن ڪميشن === [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر '''اعجاز انور چوهان''' آهي.<ref>{{cite web |title=ECP Officers – Provincial Election Commissioner Sindh |url=https://ecp.gov.pk/index.php/notifications/officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Telephone Numbers and Office Addresses – Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سياسي تنظيمون === سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون === سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن. === غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم |- ! style="background:#148F77; color:white;" | شعبو ! style="background:#2874A6; color:white;" | عام سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | تعليم | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | صحت | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | غربت ۽ روزگار | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | انساني حق | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماحوليات | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | آفتن جي امداد | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي |} == انتظامي ورهاست == {{Main|سنڌ جون انتظامي ورهاستون}} [[فائل:Pakistan Sindh districts map.svg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.]] سنڌ [[پاڪستان]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ '''6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون''' موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.<ref name="SindhCensusReport2023">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي [[ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار [[ڊپٽي ڪمشنر]] هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي '''55,696,147''' هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ '''53.97 سيڪڙو آبادي شهري''' هئي.<ref name="SindhCensus2023">{{cite report |title=Population and Housing Census 2023: Provincial Census Report – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊويزنون === [[فائل:Sindh-Divisions-Map.png|thumb|300px|کاٻو|سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي]] سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]، [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر ڊويزن|سکر]] آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="SindhCensus2023" /> شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي '''92.57 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.<ref name="SindhCensus2023" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#174A7E; color:white; font-size:115%;" | '''سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#4472C4; color:white;" ! ڊويزن ! انتظامي مرڪز ! ضلعا ! آبادي 2023ع ! آبادي 2017ع ! شهري آبادي % |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[ڪراچي]] | 7 | 20,382,881 | 16,024,894 | 92.57% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 9 | 11,659,246 | 10,596,049 | 37.28% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[لاڙڪاڻو]] | 5 | 7,093,706 | 6,190,926 | 30.63% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سکر ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[سکر]] | 3 | 6,010,041 | 5,542,270 | 33.92% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[نوابشاهه]] | 3 | 5,930,649 | 5,275,426 | 29.27% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ميرپور خاص ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[ميرپورخاص]] | 3 | 4,619,624 | 4,224,945 | 19.38% |- style="background:#FFF2CC; font-weight:bold;" | سنڌ | [[ڪراچي]] | 30 | 55,696,147 | 47,854,510 | 53.97% |} <ref name="SindhCensus2023" /> === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.<ref name="SindhCensusReport2023" /> ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.<ref name="PBSdistrict2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! ڊويزن ! ضلعو ! صدر مقام ! آبادي 2023ع |- | 1 || style="background:#D9EAF7;" rowspan="9"| [[حيدرآباد ڊويزن]] || [[بدين ضلعو|بدين]] || [[بدين]] || 1,947,081 |- | 2 || [[دادو ضلعو|دادو]] || [[دادو، پاڪستان|دادو]] || 1,742,320 |- | 3 || [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] || 2,432,540 |- | 4 || [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي]] || 1,117,308 |- | 5 || [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] || [[مٽياري]] || 849,383 |- | 6 || [[سجاول ضلعو|سجاول]] || [[سجاول]] || 839,292 |- | 7 || [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] || [[ٽنڊو الهيار]] || 922,012 |- | 8 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] || [[ٽنڊو محمد خان]] || 726,119 |- | 9 || [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] || [[ٺٽو]] || 1,083,191 |- | 10 || style="background:#E2F0D9;" rowspan="7"| [[ڪراچي ڊويزن]] || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] || [[ڪراچي]] || 3,822,325 |- | 11 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] || [[ڪراچي]] || 3,950,031 |- | 12 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] || [[ڪراچي]] || 2,329,764 |- | 13 || [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] || [[ڪراچي]] || 2,679,380 |- | 14 || [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] || [[ڪياماڙي]] || 2,068,451 |- | 15 || [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || [[ڪورنگي]] || 3,128,971 |- | 16 || [[ملير ضلعو|ملير]] || [[ملير]] || 2,403,959 |- | 17 || style="background:#FCE4D6;" rowspan="5"| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] || [[جيڪب آباد]] || 1,174,097 |- | 18 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] || [[قمبر]] || 1,514,869 |- | 19 || [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || 1,233,957 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || 1,784,453 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] || [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] || 1,386,330 |- | 22 || style="background:#E4DFEC;" rowspan="3"| [[ميرپور خاص ڊويزن]] || [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || 1,681,386 |- | 23 || [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] || [[مٺي]] || 1,778,407 |- | 24 || [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] || [[عمرڪوٽ]] || 1,159,831 |- | 25 || style="background:#FFF2CC;" rowspan="3"| [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] || [[نوشھروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] || [[نوشهروفيروز]] || 1,777,082 |- | 26 || [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] || [[سانگهڙ]] || 2,308,465 |- | 27 || [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] || [[نوابشاهه]] || 1,845,102 |- | 28 || style="background:#DDEBF7;" rowspan="3"| [[سکر ڊويزن]] || [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] || [[ميرپور ماٿيلو]] || 1,772,609 |- | 29 || [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] || [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] || 2,597,535 |- | 30 || [[سکر ضلعو|سکر]] || [[سکر]] || 1,639,897 |} <ref name="PBSdistrict2023" /> === انتظامي ڍانچو === صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ '''5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون''' درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست === سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.<ref name="SindhCensus2023" /> شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.<ref name="PBSdistrict2023" /> === سنڌ جا وڏا شهر === {{Main|سنڌ جا شهر}} [[ڪراچي]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ '''شهري آبادي (urban locality)''' جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست جي تاريخ === سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} == زرعي معيشت== {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} [[فائل:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|thumb|300px|ساڄو|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي.]] سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ [[زراعت]] بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته [[ٿر ريگستان|ٿر]]، [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ '''4.87 ملين هيڪٽر''' زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ [[انب]]، [[کجور]]، [[ڪيلو]]، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/agriculture-statistics |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً '''1.20 ملين هيڪٽر'''، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ === سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.]] === اهم فصل === سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪپهه]] ۽ [[ڪمند]] آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2e7d32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم فصل |- ! style="background:#1b5e20; color:white; padding:7px;" | فصل ! style="background:#33691e; color:white; padding:7px;" | زرعي موسم ! style="background:#558b2f; color:white; padding:7px;" | اهم علائقا ! style="background:#827717; color:white; padding:7px;" | بنيادي استعمال / اهميت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪڻڪ]] | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا | style="background:#fffde7; text-align:right;" | بنيادي خوراڪي اناج |- | style="background:#c8e6c9;" | [[چانور]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪ ۽ برآمد |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪپهه]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور | style="background:#fffde7; text-align:right;" | ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال |- | style="background:#c8e6c9;" | [[ڪمند]] | style="background:#dcedc8;" | سالياني / خريف سان لاڳاپيل | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ٻاجهري]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[جوئر]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | اناج ۽ جانورن جو چارو |- | style="background:#e8f5e9;" | [[سرنهن]] ۽ ڪينولا | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | مٿين ۽ وچين سنڌ | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪي تيل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[سورج مُکي]] | style="background:#dcedc8;" | مختلف پوک جا دور | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪي تيل |} <ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪڻڪ === [[ڪڻڪ]] سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === چانور === [[فائل:Recently sown paddy fields in Sindh, Pakistan, December 2010 (5331068220).jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.]] [[چانور]] سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪپهه === [[ڪپهه]] سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪمند === [[ڪمند]] سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === باغباني === سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. [[ميرپورخاص]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، [[خيرپور]] کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار '''386,973 ٽن'''، ڪيلي جي '''123,263 ٽن''' ۽ کجور جي '''219,925 ٽن''' هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي. === خشڪ ۽ برساتي زراعت === [[فائل:Beautful field of Bajhra and korar in kertee.jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ [[ٿر]] ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.]] سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا ''باراني'' زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي. === مالداري ۽ پولٽري === {{Main|سنڌ ۾ مالداري}} مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو|لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://livestock.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Livestock & Fisheries Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Section 2.22 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا. === ماهيگيري === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي. سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Livestock & Fisheries Department |url=https://livestock.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي === سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت '''[[سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ]]'''، '''[[سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ]]'''، '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]'''، '''[[سنڌ ڪين ڪمشنر]]''' ۽ [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Work of Each Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/work-of-each-dept |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]''' ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ '''[[پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ]]''' کان منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/web/?page_id=10374 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي پاليسي ۽ تبديليون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ '''سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030''' تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن. === زمينداري ۽ آبادگاري === سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن. ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي. === موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا === سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.]] سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم زرعي ادارا === سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. '''[[زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو]]''' فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ '''[[سنڌ آبپاشي کاتو]]''' بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ '''[[لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]]''' مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته '''[[سنڌ خوراڪ کاتو]]''' خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Government Departments |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]]، [[سنڌ ڪين ڪمشنر]]، [[سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس]] جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == صنعت == {{Main|سنڌ جي معيشت|سنڌ ۾ صنعت}} [[فائل:SITE Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سائٽ، ڪراچي|سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي]]؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ]] [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي]] سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[ٽنڊو آدم]]، [[شهيد بينظير آباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]] ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Manufacturing Sector |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ '''34 سيڪڙو''' سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت '''ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي''' جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز === [[ڪراچي]] سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Stock Exchange Limited |url=https://www.psx.com.pk/ |publisher=Pakistan Stock Exchange |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب [[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> === پيداواري صنعت === سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries for June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم پيداواري شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي شعبا |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | شعبو ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | اهم صنعتي مرڪز ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | اهم پيداوار / سرگرمي |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ |- | style="background:#d6eaf8;" | لوهه ۽ اسٽيل | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري |- | style="background:#eaf2f8;" | گاڏين جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس |- | style="background:#d6eaf8;" | دواسازي | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪيميائي ۽ ڀاڻ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون |- | style="background:#d6eaf8;" | پيٽروليم ۽ ريفائننگ | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج |- | style="background:#eaf2f8;" | سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#d6eaf8;" | خوراڪ ۽ مشروبات | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ |- | style="background:#eaf2f8;" | رٻڙ ۽ پلاسٽڪ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان |- | style="background:#d6eaf8;" | چمڙي ۽ لباس | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون |} === ڪپڙي جي صنعت === [[ڪپڙي جي صنعت]] سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ '''600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون''' آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh at a Glance |url=https://business.gos.pk/ |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite web |title=Textile Industry |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي. === اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت === [[فائل:Pakistan Steel Mills.png|thumb|200px|ساڄو|[[پاڪستان اسٽيل ملز]] جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ]] سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو [[پاڪستان اسٽيل ملز]] آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون '''2015ع کان بند''' آهن.<ref>{{cite web |title=National Assembly Question on Pakistan Steel Mills |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/6970931f0c9c1_583.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive Roadmap Finalized for Pakistan Steel Mills Revival |url=https://moip.gov.pk/NewsDetail/ZDg0OGU3YzItYmVlMS00M2MxLWI3YTktMTFjOWIxMTJmZGY2 |publisher=Ministry of Industries and Production |date=9 February 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. === گاڏين جي صنعت === سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا. پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25: Manufacturing and Mining |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance, Government of Pakistan |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quantum Index of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25 |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === دواسازي جي صنعت === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت === ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي. === پيٽروليم ۽ ريفائننگ === سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي]] === سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد === سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي ''غير ڌاتي معدني شين'' جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === رٻڙ ۽ پلاسٽڪ === ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي. === چمڙي جي صنعت === سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي. === سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي === [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Information and Technology |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي بنيادن واري صنعت === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت ==== سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون. ==== چانورن جا ڪارخانا ==== مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن. ==== کنڊ جي صنعت ==== سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== خوراڪ جي پروسيسنگ ==== سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون === وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن. [[ڪراچي]] ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي. === هنري صنعت === {{Main|سنڌي دستڪاري}} سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، [[رلي]]، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن. هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن. === صنعتي اسٽيٽون ۽ زون === [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ]] صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Office Contacts |url=https://site.com.pk/?page_id=927 |publisher=Sindh Industrial Trading Estates Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#7030a0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون |- ! style="background:#5b2c6f; color:white; padding:7px;" | نالو ! style="background:#2874a6; color:white; padding:7px;" | هنڌ ! style="background:#148f77; color:white; padding:7px;" | نوعيت ! style="background:#b9770e; color:white; padding:7px;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ ڪراچي]] | style="background:#eaf2f8;" | ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | منظم صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار |- | style="background:#ebdef0;" | ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا | style="background:#d6eaf8;" | ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا |- | style="background:#f4ecf7;" | پورٽ قاسم صنعتي علائقو | style="background:#eaf2f8;" | بن قاسم، ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | بندرگاهي صنعتي علائقو | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] | style="background:#d6eaf8;" | لانڍي، ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | برآمداتي پروسيسنگ زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار |- | style="background:#f4ecf7;" | [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] | style="background:#eaf2f8;" | خيرپور | style="background:#e8f6f3;" | خاص اقتصادي زون | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] | style="background:#d6eaf8;" | ٺٽو ضلعو | style="background:#d5f5e3;" | سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#f4ecf7;" | نوري آباد صنعتي اسٽيٽ | style="background:#eaf2f8;" | ڄامشورو ضلعو | style="background:#e8f6f3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون |- | style="background:#ebdef0;" | ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ | style="background:#d6eaf8;" | ڄامشورو / ڪوٽڙي | style="background:#d5f5e3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت |} <ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص اقتصادي زون === [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Dhabeji Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/dsez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur & Hyderabad Industrial Enclaves |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-hyderabad-industrial-enclaves-are-central-to-sindhs-economic-future-these-projects-will-strengthen-the-provinces-industrial-base-particularly-in-agro-processing-engineeri/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |date=23 October 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون === [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. [[ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي]] موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.<ref>{{cite web |title=EPZA at a Glance |url=https://epza.gov.pk/epza-at-a-glance/ |publisher=Export Processing Zones Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً '''672.93 ملين آمريڪي ڊالر''' هيون.<ref>{{cite report |title=Project Background – Karachi Export Processing Zone |url=https://epza.gov.pk/wp-content/uploads/2025/09/RFPFIN1.pdf |publisher=Export Processing Zones Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار === [[فائل:Kharachi Port (cropped).JPG|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.]] [[فائل:Karachi port trust.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.]] [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون. پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار === سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت [[عالمي بينڪ]] جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن. === صنعتي پاليسي ۽ چئلينج === سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا. [[عالمي بينڪ]] جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Jobs and Competitiveness Program for Results |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/728841517924219411/pdf/PID-Sindh-Jobs-and-Competitiveness-Program-for-Results-Feb-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == معدنيات ۽ قدرتي وسيلا == {{Main|سنڌ جا قدرتي وسيلا|سنڌ ۾ معدنيات}} [[فائل:CAPELLA C02 SM SLC HH 20210202112819 20210202112823 - Thumbnail image.png|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ڪوئلي جو ميدان]]، [[اسلام ڪوٽ تعلقو]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]؛ سيٽلائيٽ تصوير.]] سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ [[ٿر ريگستان]] جي [[لگنائيٽ]] ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ [[قدرتي گئس]] ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]] ۽ شيل، جڏهن ته [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://gsp.gov.pk/who-we-are/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوئلو === {{Main|سنڌ ۾ ڪوئلو|ٿر ڪوئلي جو ميدان}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Tharparkar.svg|thumb|250px|کاٻو|سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جو هنڌ؛ [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] هن ضلعي ۾ واقع آهي.]] سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان [[ٿر ڪوئلي جو ميدان|ٿر]]، [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان|لاڪڙا]]، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Brief Review of the Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/Mineral-wealth-of-Pakistan-1991.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ٿر ريگستان]] ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري [[يو ايس ايڊ]] جي گڏيل تحقيق سان ٿي.<ref>{{cite web |title=GSP Achievements – Thar Coal |url=https://gsp.gov.pk/gsp-achievements/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ '''175 ارب ٽنن کان وڌيڪ''' ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور [[لگنائيٽ]] قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي. ==== لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان ==== [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان]] [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو ==== [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ '''2,500 چورس ڪلوميٽر''' اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ '''33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل'''، '''305.082 ملين ٽن اشارتي''' ۽ '''4,219.498 ملين ٽن تخميني''' ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === قدرتي گئس === [[فائل:Qadirpur gas field.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.]] سنڌ پاڪستان جي اهم [[قدرتي گئس]] پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]، [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾. سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]]، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[قادرپور گئس فيلڊ]] گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Qadirpur Gas Field/Plant, District Ghotki, Sindh |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/tender-file/SOR-TOR-QP-1-3744.pdf |publisher=Oil and Gas Development Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي ==== [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Hala/Gambat South/Mazarani |url=https://www.ppl.com.pk/content/halagambat-southmazarani |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي '''60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن''' ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL achieves Capacity and Production Enhancement at Gambat South GPF-II |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-achieves-capacity-and-production-enhancement-gambat-south-gpf-ii |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=11 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Boosting production at Shahdad X-1 |url=https://www.ppl.com.pk/content/boosting-production-shahdad-x-1-ppl-ramps-gas-flow-84-mmscfd-gambat-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=24 January 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | فيلڊ / بلاڪ ! style="background:#548235; color:white;" | علائقو ! style="background:#7030a0; color:white;" | اهميت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قادرپور گئس فيلڊ]] | style="background:#eef5e9;" | گهوٽڪي | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] | style="background:#e2f0d9;" | ڪشمور | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مزاراڻي | style="background:#eef5e9;" | وچ سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | ميانو | style="background:#e2f0d9;" | سنڌ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | سانوڻ | style="background:#eef5e9;" | سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | شاهه دادپور | style="background:#e2f0d9;" | سانگهڙ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | آدم / آدم ويسٽ | style="background:#eef5e9;" | هالا بلاڪ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل |} <ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Partner-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/partner-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === تيل ۽ ڪنڊينسيٽ === سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ [[ڪنڊينسيٽ]] جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. هيٺين سنڌ، خاص طور [[بدين ضلعو|بدين]] وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن. گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً '''3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس''' ۽ '''750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ''' جي پيداوار شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL commissions Faiz X-1 Deep |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-commissions-faiz-x-1-deep-output-36-mmscfd-gas-750-bpd-condensate |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Exploration South |url=https://www.ppl.com.pk/content/exploration-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات === سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]]، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چن پٿر''' سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. '''جپسم''' سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته '''سليڪا واري''' شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي. '''چائنا ڪلي''' ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي. === گرينائيٽ === {{Main|ڪارونجهر}} [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]].]] سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي. ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي. === کاڻون === سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا. صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f2a; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا |- ! style="background:#806000; color:white;" | علائقو ! style="background:#7f6000; color:white;" | ضلعو / خطو ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | اهم وسيلو ! style="background:#548235; color:white;" | نوعيت |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | لگنائيٽ ڪوئلو | style="background:#e2f0d9;" | وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو | style="background:#bdd7ee;" | ڪوئلو | style="background:#c6e0b4;" | پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | سونڊا–جهرڪ | style="background:#fff2cc;" | ٺٽو / ڄامشورو | style="background:#ddebf7;" | ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات | style="background:#e2f0d9;" | معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | بدين–ميرپورخاص | style="background:#ffe699;" | بدين، ميرپورخاص | style="background:#bdd7ee;" | لگنائيٽ | style="background:#c6e0b4;" | جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ڪارونجهر]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | گرينائيٽ | style="background:#e2f0d9;" | ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | کيرٿر–لڪي پٽي | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي | style="background:#bdd7ee;" | چن پٿر، جپسم، شيل | style="background:#c6e0b4;" | سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === معاشي اهميت === سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://epa.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Environmental Protection Agency, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ معدني ڳولا === [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، [[جاگرافيائي معلوماتي نظام|جي آءِ ايس]] ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Us |url=https://gsp.gov.pk/contact-us/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Geophysics |url=https://gsp.gov.pk/geophysics/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Drilling Directorate |url=https://gsp.gov.pk/drilling-directorate/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=UK-Supported Capacity Building Initiative Launched at GSP |url=https://gsp.gov.pk/2026/04/16/uk-supported-capacity-building-initiative-launched-at-gsp-to-strengthen-geoscientific-capabilities/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |date=16 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو. == توانائي == {{Main|سنڌ ۾ توانائي}} [[فائل:Jhimpir Wind Farm 2012.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ|جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.]] سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ [[قدرتي گئس]]، خام تيل، [[ڪوئلو]]، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته [[ڪراچي]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ توانائي کاتو|توانائي کاتي]] جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhenergy.gov.pk/about-us/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي پيداوار === سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن. [[نيپرا]] جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش '''2,640 ميگاواٽ''' هئي. انهن ۾ [[اينگرو پاورجن ٿر]] 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ [[پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 1,320 ميگاواٽ ۽ [[لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي === سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]] ۽ [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ==== ڪي اليڪٽرڪ ==== {{Main|ڪي اليڪٽرڪ}} [[ڪي اليڪٽرڪ]] پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Company Profile |url=https://ke.com.pk/company-profile/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ '''6,500 چورس ڪلوميٽر''' تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://ke.com.pk/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Member Incharge Wafaqi Mohtasib visits KE Head Office |url=https://ke.com.pk/member-incharge-wafaqi-mohtasib-visits-ke-head-office-directs-company-to-continue-empathetic-customer-centric-behaviour/ |publisher=K-Electric |date=18 May 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== حيسڪو ==== {{Main|حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني}} [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]]، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs – HESCO |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite report |title=Electricity Distribution Efficiency Improvement Project – HESCO ESMF |url=https://www.hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404094712/http://hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== سيپڪو ==== {{Main|سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني}} [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.<ref>{{cite report |title=Distribution Licence Modification – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/06%20June/LPM%20filed%20by%20SEPCO%20in%20its%20Distribution%20Licence.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ '''56,300 چورس ڪلوميٽر''' ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Distribution Companies Integrated Investment Plan 2025-26 to 2029-30 – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/02%20Feb/Distribution%20Investment%20Plan%20of%20SEPCO.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | نوعيت ! style="background:#C55A11; color:white;" | خاصيت |- | style="background:#D9EAF7;" | [[ڪي اليڪٽرڪ]] | style="background:#E2F0D9;" | ڪراچي ۽ ڀرپاسي | style="background:#F3E5F5;" | عمودي طور مربوط يوٽيلٽي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ |- | style="background:#EAF2F8;" | [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني|حيسڪو]] | style="background:#EBF1DE;" | وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ | style="background:#EADCF0;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | 13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني|سيپڪو]] | style="background:#E2F0D9;" | اتر ۽ مٿين سنڌ | style="background:#F3E5F5;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو |} <ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽرانسميشن نظام === سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن. [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/stdc/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جو ڪوئلو === {{Main|ٿر ڪوئلي جو ميدان|سنڌ ۾ ڪوئلو}} [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً '''175 ارب ٽن''' لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.<ref>{{cite report |title=Thar Coal Pricing Framework |url=https://www.tceb.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Thar-Coal-Pricing-Framework-Amended-Final.pdf |publisher=Thar Coal and Energy Board, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. [[سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني]] بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite report |title=Sindh Engro Coal Mining Company Annual Report 2020 |url=https://www.engroenergy.com/app/media/2021/05/SECMC-AR-2020.pdf |publisher=Sindh Engro Coal Mining Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{Main|سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا}} سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن. [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.<ref>{{cite report |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDCL%20AR%202024-Urdu.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.<ref>{{cite report |title=Half Yearly Report 2025-26 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDC%20HY%20Report%20December%202025-26.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ايل اين جي === [[پورٽ قاسم]] پاڪستان ۾ درآمد ٿيل [[مائع قدرتي گئس]] جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.<ref>{{cite web |title=How SSGC’s RLNG Project will change Pakistan’s energy dynamics |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5561 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً '''1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني''' تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=New LNG Regasification Terminals |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5899 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Gas Transmission |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=5597 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سي اين جي === [[دٻايل قدرتي گئس]] سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=LNG and Gas Supply Updates |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=116 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي. === پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو === سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا. پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.<ref>{{cite web |title=LNG Operations and Port Qasim Energy Infrastructure |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5506 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. === قابلِ تجديد توانائي === سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور [[جھمپير]]، [[گهاڙو]] ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي. ==== هوائي توانائي ==== [[فائل:Jhimpir Wind Powerproject.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جھمپير]]، [[ٺٽو ضلعو]] ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.]] سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً '''50,000 ميگاواٽ''' ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Wind |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً '''1,845.475 ميگاواٽ''' هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Wind Power Plants – Operational Capacity |url=https://nepra.org.pk/CAD-Database/CMS-CAD/Uploads/123456789123451751263125.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |date=16 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== شمسي توانائي ==== سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. [[سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ]] عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Solar Energy Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |publisher=World Bank |date=14 June 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ '''200,000 گهرن''' لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://ssep.gos.pk/about-us/ |publisher=Sindh Solar Energy Project, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي ''moderately unsatisfactory'' قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي '''منصوبي جا هدف''' سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Sindh Solar Energy Project: Implementation Completion and Results Report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099052726184091329 |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان علاوه [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Solar PV |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي جا اهم ادارا === سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، [[سنڌ ڪول اٿارٽي]]، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Government Rules of Business – Energy Department |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Laws-Rules.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F1D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم توانائي ادارا |- ! style="background:#806000; color:white;" | ادارو ! style="background:#2E75B6; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[سنڌ توانائي کاتو]] | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] | style="background:#DDEBF7;" | قانوني اٿارٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] | style="background:#D9EAF7;" | خاص بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت |} <ref>{{cite web |title=Sindh Energy Holding Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/sehcl/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ڪول اٿارٽي === [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Thar Coal |url=https://sindhenergy.gov.pk/thar-coal/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي شعبي جا چئلينج === سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن. نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار '''74.80 سيڪڙو''' ۽ '''74.20 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Distribution Companies FY 2024-25 |url=https://www.nepra.org.pk/M%26E/PER/Distribution/2026/PER%202024-25%20Distribution%20Companies.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite report |title=NTDC Transmission Investment Plan – Evacuation of Power from Jhimpir and Gharo Wind Cluster |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/NTDC%20Revised%20Investment%20Plan.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> == آبپاشي نظام == {{Main|سنڌ ۾ آبپاشي}} [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.]] [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[سنڌو درياهه]]؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.]] سنڌ جو آبپاشي نظام [[سنڌو درياهه]] تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. [[سنڌ آبپاشي کاتو]] بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ '''14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر''' درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Irrigation Channel Directory |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Channels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تاريخي ارتقا === سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان [[سنڌو درياهه]]، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي ''انڊيشن ڪئنالن'' يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي. ==== ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام ==== [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا دور]] ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو. هن دور سان منسوب واهن ۾ [[گهاڙ واهه]] سان لاڳاپيل شاخون، [[نور واهه]]، [[شاهه جي ڪڙ]]، [[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]، [[نصرت واهه]]، [[مراد واهه]]، [[باگ واهه]] ۽ [[فيروز واهه]] شامل آهن. [[سرفراز واهه]] پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] سان منسوب آهي.<ref>عبدالله ورياهه، ”سنڌ جا قديم سڪا: سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2)“، ''مهراڻ''، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ، 1991ع.</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي. === بئراجن وارو جديد دور === سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. [[سکر بئراج]] 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ ۽ [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ٽي مکيه بئراج |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | بئراج ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ ! style="background:#7030a0; color:white; padding:7px;" | مکيه واهن جو انگ ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي ! style="background:#806000; color:white; padding:7px;" | اهم واهه |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سکر بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1932ع | style="background:#f3e5f5;" | 7 | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]]، [[روهڙي ڪئنال]]، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال |- | style="background:#d6eaf8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | style="background:#e2f0d9;" | 1955ع | style="background:#eadcf0;" | 4 | style="background:#fbe5d6;" | ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ | style="background:#ffe699; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]]، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] |- | style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1962ع؛ افتتاح 1963ع | style="background:#f3e5f5;" | 4 | style="background:#fdf2e9;" | CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال |} <ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکر بئراج === {{Main|سکر بئراج}} [[سکر بئراج]] سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. [[نارا ڪئنال]] 226 ميل ۽ [[روهڙي ڪئنال]] تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گڊو بئراج === {{Main|گڊو بئراج}} [[فائل:2010 Pakistan flood Khewali by Landsat-5 2010-08-12 small.jpg|thumb|300px|ساڄو|2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[گڊو بئراج]]، [[ڪشمور]] ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.]] [[گڊو بئراج]] [[ڪشمور]] جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. [[ريڻي ڪئنال]] پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي بئراج === {{Main|ڪوٽڙي بئراج}} [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]]، [[ڄامشورو]] واري ڪناري کان ڏٺل.]] [[ڪوٽڙي بئراج]]، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''3.084 ملين ايڪڙ''' آهي.<ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪلري بگهار فيڊر [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه واهه ۽ فيڊر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2874a6; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه |- ! style="background:#1f618d; color:white;" | بئراج ! style="background:#148f77; color:white;" | ڪنارو ! style="background:#7d6608; color:white;" | مکيه واهه / فيڊر |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | rowspan="2" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڊيزرٽ پٽ فيڊر |- | rowspan="2" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | گهوٽڪي فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ريڻي ڪئنال |- | rowspan="7" style="background:#d6eaf8;" | [[سکر بئراج]] | rowspan="3" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | نارتھ ويسٽ ڪئنال |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | رائيس ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | دادو ڪئنال |- | rowspan="4" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ايسٽ |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[روهڙي ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ويسٽ |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | ساڄو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]] |- | rowspan="3" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | پنياري / اولڊ ڦليلي |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڦليلي ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | [[اڪرم واهه]] |} <ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي === سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي. === پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. [[راءُ ڪميشن]] جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ '''سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو''' تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.<ref>{{cite book |title=Construction of Kalabagh Dam: Background Paper |publisher=PILDAT |year=2011}}</ref> 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ [[سنڌ طاس معاهدو]] ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.<ref>{{cite web |title=Indus Waters Treaty |url=https://www.worldbank.org/en/region/sar/brief/fact-sheet-the-indus-waters-treaty-1960-and-the-world-bank |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع === {{Main|پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع}} 1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] ان جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Water Apportionment Accord 1991 |url=https://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |publisher=Indus River System Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | 1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | صوبو ! style="background:#548235; color:white;" | خريف (MAF) ! style="background:#7030a0; color:white;" | ربيع (MAF) ! style="background:#c55a11; color:white;" | ڪُل (MAF) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 37.07 | 18.87 | '''55.94''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | '''سنڌ''' | 33.94 | 14.82 | '''48.76''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[خيبر پختونخواهه]] | 3.48 | 2.30 | '''5.78''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 2.85 | 1.02 | '''3.87''' |} <ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.<ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا === [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ '''سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ''' وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي '''25 MAF''' پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Study on Water Requirements Downstream Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/23.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Ecological Assessment for Downstream Indus Impacts |url=https://www.aiib.org/en/projects/details/2024/_download/Pakistan/Ecological-Assessment-for-Downstream-Indus-Impacts-Biodiversity-Action-Plan.pdf |publisher=Asian Infrastructure Investment Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === نيڪالي نظام === سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project – Management Report |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور [[منڇر ڍنڍ]]، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Flood Recovery and Reconstruction Platform |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099022825073520714/pdf/P179981-cae3b8b1-4760-4c77-aabb-547025a2ab8a.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا === سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام [[سنڌ آبپاشي کاتو]] سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Water Charging in Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/MetaMeta_Watercharging_Sindh.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === واهن ۽ شاخن جي لائيننگ === سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت '''ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ''' جو منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا === [[سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ]] 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-water-and-agriculture-transformation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Implementation Status and Results Report – Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062326030513469 |publisher=World Bank |date=23 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Barrages Improvement Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099081826170036586 |publisher=World Bank |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند === سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Building Resilience, Uplifting Communities in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2025/06/23/building-resilience-uplifting-communities-in-south-asia |publisher=World Bank |date=23 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا === سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[چوٽياريون ذخيرو]] خاص اهميت رکن ٿا. [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[چوٽياريون ذخيرو]] نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته [[منڇر ڍنڍ]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي. === ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي === سنڌ آبپاشي کاتي جي [[ننڍن ڊيمن جي تنظيم]] کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ [[حب ڊيم]] پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. [[چوٽياريون ذخيرو]] سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي. === پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج === سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/PagesContent/SindhWaterPolicy/SWP.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == واپار == {{Main|سنڌ جي معيشت|ڪراچي جي معيشت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.]] سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', مالي سال 2024–25.</ref><ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years'', مالي سال 2024–25.</ref> سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics, ''External Trade Statistics'', 2026.</ref> === درآمد ۽ برآمد === سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي. [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً '''53.951 ملين ٽن''' مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً '''2.651 ملين ٽي اي يو''' رهي.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics: Overall Statistics and Cargo Throughput 2024–25''.</ref> [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً '''45.305 ملين ٽن''' هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ '''1.003 ملين ٽي اي يو''' ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years, 2024–25''.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#176B87; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع |- ! style="background:#1B6B93; color:white;" | بندرگاهه ! style="background:#2E8A99; color:white;" | مجموعي مال ! style="background:#4F709C; color:white;" | ڪنٽينر ٽرئفڪ ! style="background:#7A3E65; color:white;" | نمايان سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3;" | [[ڪراچي بندرگاهه]] | style="background:#EAF2F8;" | 53.951 ملين ٽن | style="background:#F4ECF7;" | 2.651 ملين ٽي اي يو | style="background:#FCEEF5; text-align:right;" | ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ |- | style="background:#D5F5E3;" | [[پورٽ قاسم]] | style="background:#D6EAF8;" | 45.305 ملين ٽن | style="background:#E8DAEF;" | 1.003 ملين ٽي اي يو | style="background:#F5E6EE; text-align:right;" | ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر |} <ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', 2024–25.</ref> <ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance'', 2024–25.</ref> === زرعي جنسن جو واپار === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا. پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ '''1.774 ملين ٽن چانور''' برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance: Import/Export Statistics 2024–25''.</ref> زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي. === زرعي مارڪيٽون === سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور '''زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون''' ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.<ref>Government of Sindh, ''Agricultural Produce Markets Act, 1939/1940'', جيئن سنڌ ۾ لاڳو ۽ ترميم ٿيل.</ref> 2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ ''جنرل مارڪيٽ''، ''نوٽيفائيڊ مارڪيٽ''، ''پرائيويٽ مارڪيٽ'' ۽ ''مارڪيٽ ڪمپني'' جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.<ref>Provincial Assembly of Sindh, ''Agricultural Produce Markets (Amendment) Act, 2019'', شايع ٿيل 2020ع.</ref> سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.<ref>Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh, ''Agriculture Marketing Functions''.</ref> === چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون === سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>Karachi Chamber of Commerce and Industry, ''About KCCI''.</ref> [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.<ref>Pakistan Scientific and Technological Information Centre, ''Chambers of Commerce & Industry of Pakistan''.</ref><ref>Sukkur Chamber of Commerce & Industry, ''About SCCI'', 2026.</ref> ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو. ==== اهم واپاري ادارا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#76448A; color:white;" | ادارو ! style="background:#2874A6; color:white;" | مرڪز ! style="background:#148F77; color:white;" | ڪردار |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3;" | حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | سکر | style="background:#E8F6F3;" | مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ |- | style="background:#EBDEF0;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|ساڄو|اڳوڻي [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ واپاري تقريب؛ موجوده [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.]] [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''Corporate Information'', 2026.</ref> ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''About Us'', 2025.</ref> === برآمدات جي واڌاري === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو. وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.<ref>Ministry of Commerce, Government of Pakistan, ''Strategic Trade Policy Framework''.</ref> سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن. === واپاري ميلا ۽ نمائشون === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ '''ايڪسپو پاڪستان'''، '''ٽيڪسٽائيل ايڪسپو''' ۽ '''فوڊ ايگ پاڪستان''' شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش '''فوڊ ايگ پاڪستان''' 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.<ref>Trade Development Authority of Pakistan, ''FoodAg Pakistan 2025 – Exhibitors Brochure''.</ref> اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون. === آبي بندرگاهون === {{Main|ڪراچي بندرگاهه|پورٽ قاسم}} [[فائل:Port Qasim.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[پورٽ قاسم]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.]] سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، واقع آهن. ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics 2024–25''.</ref> پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance 2024–25''.</ref> [[فائل:Bahra (ship, 2012), IMO 9595008, Port Qasim, Karachi, Pakistan 20170829 162927.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پورٽ قاسم]] وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.]] === خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز === سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن. ''خشڪي بندر'' جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ''ڊرائي پورٽ'' جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا === ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي. مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. '''مجازي اثاثن واري قانون 2026ع''' تحت [[پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Government of Pakistan, ''Virtual Assets Act, 2026''.</ref> قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Virtual Assets Act, 2026'', sections 18–20.</ref> 2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Draft Pakistan Virtual Asset Services Regulations, 2026''.</ref> == بئنڪاري ۽ مالياتي نظام == {{Main|پاڪستان ۾ بئنڪاري}} [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر، [[ڪراچي]]؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.]] سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – March 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-march-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] وٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – December 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-dec-2025 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Statistical Bulletin – June 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistical-bulletin/412/statistical-bulletin-june-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي جو مالياتي مرڪز === ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي. [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.]] === سنڌ بئنڪ === {{Main|سنڌ بئنڪ}} '''[[سنڌ بئنڪ]]''' سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي '''10 ارب رپين''' جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور [[سنڌ حڪومت]] طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون '''330 آن لائين شاخون''' پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان '''58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص''' هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون '''170.502 ارب رپيا'''، خالص قرض '''147.521 ارب رپيا''' ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ '''342.091 ارب رپيا''' هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Financials |url=https://www.sindhbank.com.pk/financials/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ === '''[[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]]''' سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي '''هڪ ارب رپيا''' ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Microfinance Banks |url=https://www.sbp.org.pk/sbp-regulated-institutions/microfinance-banks |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ '''سجاڳ عورت قرض'''، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Microfinance Bank Limited |url=https://sindhmfb.com/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Financial Stability Review 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/FSR/2025/Complete%20FSR%202025.pdf |publisher=State Bank of Pakistan |year=2026 |at=Annexure VIII |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوآپريٽو بئنڪاري === سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. '''سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ''' صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. [[فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز]] جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ '''20 جنوري 2004ع''' تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي '''تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام''' هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي. === سرڪاري فنڊن جو انتظام === سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. '''سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس''' 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Fund Management House Act, 2013 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=SpecializedUnits%5CFMH%5CSindh+Fund+Management+House+Act%2C+2013.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |date=29 October 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ '''سنڌ صوبائي پينشن فنڊ''' ۽ '''سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ''' جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Funds Managed by the Sindh Fund Management House |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2FVOLUME+-+I.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري === سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Quarterly Branchless Banking Newsletters |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/quarterly-branchless-banking-newsletters |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا مالياتي ادارا === سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#2F75B5; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | ملڪيت / دائرو ! style="background:#7030A0; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سنڌ بئنڪ]] | style="background:#EAF2F8;" | تجارتي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | سنڌ حڪومت | style="background:#F3E5F5;" | تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري |- | style="background:#BDD7EE;" | [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] | style="background:#D6EAF8;" | مائڪرو فنانس بئنڪ | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت | style="background:#EADCF0;" | گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت |- | style="background:#D9EAF7;" | سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#EAF2F8;" | تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي ڪوآپريٽو نظام | style="background:#F3E5F5;" | زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ |- | style="background:#BDD7EE;" | سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس | style="background:#D6EAF8;" | سرڪاري فنڊ انتظام | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ حڪومت | style="background:#EADCF0;" | سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام |- | style="background:#D9EAF7;" | [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | مرڪزي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي / قومي | style="background:#F3E5F5;" | مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام |- | style="background:#BDD7EE;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | سرمائي بازار | style="background:#C6E0B4;" | قومي | style="background:#EADCF0;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي |} == خدمتن وارا شعبا == [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي]] پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.]] سنڌ جي معيشت ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[شهيد بينظيرآباد]]، [[ميرپورخاص]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=National Census Report 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/National-Census-Report-2023.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Section 1.7.3, Services Sector |access-date=24 August 2026}}</ref> === صحت جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[فائل:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڪراچي]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[فائل:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] سان لاڳاپيل اسپتال، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.]] سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. [[سنڌ صحت کاتو]] صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل اسپتالون، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون]]، [[قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=District Wise Health Facilities |url=https://health.sindh.gov.pk/district-wise-health-facilities |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي. === قانوني خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ عدليه}} [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.]] سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت [[اين آي آر سي]] جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون. وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ [[سنڌ بار ڪائونسل]] بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ [[ڪراچي بار ايسوسيئيشن]]، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Verified List of Advocates – Karachi Bar Association 2026 |url=https://app.sindhbarcouncil.org/KBA_Election_2026/Additional_List_Karachi_Bar_Association.pdf |publisher=Sindh Bar Council |date=6 May 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن. === تعليم ۽ تدريس جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref>{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Established Offices of Research, Innovation and Commercialization |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون === [[فائل:NED University White House.png|thumb|300px|کاٻو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي انتظامي عمارت، [[ڪراچي]].]] سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي|سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي]] صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Employment Through Skill – Technical and Vocational Training Programmes |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/AdmissionNoticeforAS2022_23.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme 2025–26 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن. ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي. === ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري === {{Main|سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ}} سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي. [[فائل:Greenline Metro Station Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي گرين لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ|گرين لائين]] جي اسٽيشن، [[ڪراچي]]؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.]] ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي. صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. === پوليس ۽ امن امان جون خدمتون === {{Main|سنڌ پوليس}} [[فائل:Karachi local police Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ [[سنڌ پوليس]] صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.]] '''[[سنڌ پوليس]]''' صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو. عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن. پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن. === سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون === صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا. وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن. === هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون === سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي. === واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون === {{See also|سنڌ ۾ واپار}} هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون. بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. [[ڪراچي]] ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي. === سياحت ۽ مهمان نوازي === {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. [[موهن جو دڙو]]، [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[ڪارونجهر]]، [[ڀنڀور]] ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن. مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن. === ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا === خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن. غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا. == محنت ۽ روزگار == {{Main|سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار}} سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي '''ليبر فورس سروي 2024–25ع''' موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] '''51.9 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرڪت '''82.8 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''18.5 سيڪڙو''' هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 3.2 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ '''49.2 سيڪڙو''' هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع |- style="background:#2E75B6; color:white;" ! اشاري ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مختصر وضاحت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ليبر فورس شرڪت جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 51.9% | style="background:#E2F0D9;" | 82.8% | style="background:#FCE4EC;" | 18.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | روزگار-آبادي تناسب | style="background:#EBF1DE;" | 49.2% | style="background:#EBF1DE;" | 79.0% | style="background:#F8D7E4;" | 16.8% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | بيروزگاري جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 5.3% | style="background:#E2F0D9;" | 4.6% | style="background:#FCE4EC;" | 9.0% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي |} <ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بيروزگاري ۽ نوجوان === سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ '''5.3 سيڪڙو''' ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان '''9.0 سيڪڙو''' ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ '''32.0 سيڪڙو''' 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Section 8.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق === سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون. ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ '''84.1 سيڪڙو''' هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روزگار جي شعبي وار ورڇ === 2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان '''31.9 سيڪڙو''' زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، '''17.4 سيڪڙو''' هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، '''15.5 سيڪڙو''' پيداواري صنعت ۾ ۽ '''8.3 سيڪڙو''' تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh: Percentage Distribution of Employed Persons by Major Industry Divisions, Sex and Area 2024-25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#4F81BD; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع |- style="background:#5B9BD5; color:white;" ! شعبو ! روزگار جو حصو ! معاشي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري | style="background:#E2F0D9;" | 31.9% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | هول سيل ۽ پرچون واپار | style="background:#EBF1DE;" | 17.4% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | پيداواري صنعت | style="background:#E2F0D9;" | 15.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | تعمير | style="background:#EBF1DE;" | 8.3% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج | style="background:#E2F0D9;" | 5.8% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | سرڪاري انتظام ۽ دفاع | style="background:#EBF1DE;" | 3.9% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | سرڪاري ملازمت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#E2F0D9;" | 3.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | صحت ۽ سماجي خدمتون | style="background:#EBF1DE;" | 2.2% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون |} <ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === رسمي ۽ غير رسمي روزگار === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ '''17.5 ملين''' روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً '''4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو''' رسمي روزگار ۾ ۽ '''13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو''' غير رسمي روزگار ۾ هئا.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 4.17 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي. 2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ === [[گهٽ روزگاري]] انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.<ref>{{cite web |title=Labour Force Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/labour-force-statistics/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ ۾ گهٽ اجرت === سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع]] تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Act, 2015 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000105.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت '''43,000 رپيا''' مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Notifications |url=https://mwb.sindh.gov.pk/notifications?show=notification |publisher=Minimum Wages Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#806000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع |- style="background:#BF9000; color:white;" ! پورهيت جو درجو ! گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | غير ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 43,000 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | نيم ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 44,484 رپيا |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 53,350 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | انتهائي ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 55,626 رپيا |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبري ۽ قرضي پورهيو === سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي '''سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع''' منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Bonded Labour System (Abolition) Act, 2015 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000171.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Bonded Labour System (Abolition) Rules, 2021 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=RULE&Year=2021 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورت زرعي پورهيت === سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ '''سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع''' منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت === [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع]] ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Home-Based Workers Act, 2018 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000035.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪم واري هنڌ جي حفاظت === 2012ع جي [[بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه]] جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون '''سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع''' آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا === سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون '''سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع''' آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Industrial Relations Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Labour & Human Resources Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون === سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي. === ملازمن جون تنظيمون === سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. [[ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز]] سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=The Employers' Federation of Pakistan |url=https://efp.org.pk/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي [[سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري]]، [[ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]]، [[نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]] ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي. === سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي === سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو. پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Sindh Workers Welfare Fund Act, 2014 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا |- style="background:#8064A2; color:white;" ! ادارو ! نوعيت ! بنيادي ڪم |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ]] | style="background:#EAF2F8;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] | style="background:#D6EAF8;" | انتظامي / ضابطي وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | ٽه ڌري بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] | style="background:#D6EAF8;" | سماجي تحفظ وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | مزدور ڀلائي ادارو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | ليبر ڪورٽون | style="background:#D6EAF8;" | عدالتي فورم | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل |} === سنڌ جا اهم مزدور قانون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#9E480E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون |- style="background:#C65911; color:white; text-align:center;" ! قانون ! سال ! بنيادي موضوع |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ]] | 2013ع | ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ]] | 2014ع | مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون]] | 2015ع | گهٽ ۾ گهٽ اجرت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون | 2015ع | اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون | 2015ع | ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون | 2015ع | ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ]] | 2015ع | ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون]] | 2015ع | جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون]] | 2017ع | ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ]] | 2018ع | گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ زچگي فائدا قانون | 2018ع | عورت ملازمن جا زچگي فائدا |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ]] | 2019ع | عورت زرعي پورهيتن جا حق |} <ref>{{cite web |title=Sindh Code – Labour Legislation |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام === سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Labour & Human Resources Department |url=https://lhr.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي [[ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم]] تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Follow-up Meeting on Labour Inspection Management System |url=https://dglabour.gos.pk/category/feature/ |publisher=Director General of Labour Sindh |date=27 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم چئلينج === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن. خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران '''روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت''' پڻ اهم مسئلا آهن. == غربت ۽ عدم مساوات == {{Main|سنڌ ۾ غربت|پاڪستان ۾ غربت}} سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. [[ڪراچي]] ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] 2018–19ع ۽ [[پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي]] 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً '''24.1 سيڪڙو''' هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Supplemental Report on Poverty |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''37 سيڪڙو''' غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مالي غربت === مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي. 2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099435110262212337/pdf/P17853203df4d20a0984e039a963f22e1b.pdf |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7F6000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو |- style="background:#BF9000; color:white;" ! اشاريو ! شرح / حد ! ماخذ ۽ بنيادي سال ! وضاحت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | مجموعي مالي غربت | style="background:#E2F0D9;" | 24.1% | style="background:#D9EAF7;" | HIES 2018–19 / PSLM 2019–20 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | ضلعي غربت جي حد | style="background:#C6E0B4;" | 4.3%–60.8% | style="background:#DDEBF7;" | ساڳيو بنيادي ڊيٽا | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي غربت | style="background:#E2F0D9;" | لڳ ڀڳ 37% | style="background:#D9EAF7;" | عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ |} <ref>{{cite report |title=Monetary Poverty in Pakistan: Province and District Level Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهڻ رخي غربت === {{Main|گهڻ رخي غربت انڊيڪس}} [[گهڻ رخي غربت انڊيڪس]] رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=United Nations Development Programme |date=20 June 2016 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=UNDP Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.<ref>{{cite report |title=Living Conditions and Multidimensional Poverty |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-12/Pakistan%20PDNA%20Supplemental%20Report%20-%20Final.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite report |title=Multidimensional Poverty Index for Pakistan 2024 |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI2024/PAK.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت === سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي. عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ '''30 سيڪڙو پوائنٽن''' تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092625085022301/pdf/P511459-e807c881-43e1-47ab-ae2e-aab3fb945be4.pdf |publisher=World Bank |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ضلعي تفاوت === سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح '''29.3 سيڪڙو''' هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Poverty Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[بدين ضلعو|بدين]] ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي. === آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات === سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا '''ڪوانٽائلن''' ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2018–19 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/hies2018-19/hies_2018-19_writeup.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |at=Table 3 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/HIES-2024-25-Report-Final-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري '''جني ڪوئفشنٽ''' باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Poverty & Equity Brief – October 2024 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099658401062541791/pdf/IDU-55165e86-4c07-4822-96b9-01b81895854e.pdf |publisher=World Bank |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === انساني ترقي ۽ سماجي محرومي === غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. [[پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع]] سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Human Development Report |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/pakistan-national-human-development-report |publisher=UNDP Pakistan |date=24 April 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. === خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت === غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو '''22.3 سيڪڙو'''، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/4a0114eb7d1cecbbbf2f65c5ce0789db-0310012022/original/Pakistan-Floods-2022-PDNA-Main-Report.pdf |publisher=Government of Pakistan, World Bank, Asian Development Bank, European Union and United Nations |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي [[قد جي گهٽ واڌ|اسٽنٽنگ]] جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت === [[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا. پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ '''8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ''' وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Poverty Impact |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910201032325572/pdf/P17999100118d70520b99204e51eee8c9b2.pdf |publisher=World Bank |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً '''7.9 ارب آمريڪي ڊالر''' ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماحولياتي ۽ موسمي غربت === سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا. ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا. === سماجي تحفظ === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ '''سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي''' ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي '''Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh''' منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> قومي سطح تي [[نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري]] سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite web |title=Mind the Gap: Addressing Exclusion in Pakistan’s Social Protection System |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/04/mind-the-gap-addressing-exclusion-in-pakistan-s-social-protection-system |publisher=World Bank |date=4 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ |- style="background:#8064A2; color:white;" ! محرومي ! وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه ! بنيادي اثر |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | مالي غربت | style="background:#EAF2F8;" | ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | صحت ۽ غذائيت | style="background:#EAF2F8;" | غريب عورتون ۽ ٻار | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | پاڻي ۽ صفائي | style="background:#D6EAF8;" | ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روزگار | style="background:#EAF2F8;" | نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسمي خطرو | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان |} === پاليسي چئلينج === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا. صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. == انفارميشن ٽيڪنالاجي == {{Main|سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي}} سنڌ ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز [[ڪراچي]] آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology – A Rising Hub for Innovation |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي [[وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن]] موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز === [[ڪراچي]] جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/snd/awaiting-opportunity |title=معلومات ۽ ٽيڪنالاجي – جدت لاءِ وڌندڙ مرڪز |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون === سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ === [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.]] سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Software Technology Parks – Frequently Asked Questions |url=https://stp.techdestination.com/faqs/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ '''ڪراچي آءِ ٽي پارڪ''' پڻ شامل آهي. وزارت ان کي [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Establishment of IT Park at Karachi (PSEB) |url=https://www.moitt.gov.pk/ProjectDetail/NmU3ZGZiZjMtMjY2OC00ODA1LWIxN2MtMzFjODcwMTE0MDAy |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ '''Establishment of IT Park Karachi''' کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bidding Document – Establishment of IT Park Karachi |url=https://techdestination.com/rfp-doc/RFP-laptop-and-printer-for-it-park-karachi.pdf |publisher=Pakistan Software Export Board |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن === [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي کان ٻاهر، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت === سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي. اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون. === ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو === سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> === فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات === فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا. اپريل 2026ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ ''فارم آر'' جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=IT exporters, freelancers get relief |url=https://www.moitt.gov.pk/NewsDetail/Y2JlOTkwNDktYzI1NS00NzFkLWIxOGMtN2ExNDgzOTdkZDk3 |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |date=7 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون === سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. [[ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ]] تحت '''سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ''' قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Introduction – CLICK Project |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Introduction – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي [[نادرا]]، [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان]]، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=MoU Ceremony – Signing between SBOSS and external Aggregators |url=https://business.gos.pk/en/events/2 |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون === سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس === سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن. سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Objectives – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/objectives |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | سطح ! style="background:#7030A0; color:white;" | مرڪز / علائقو ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي | style="background:#F3E5F5;" | پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#F3E5F5;" | ڪراچي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#EADCF0;" | حيدرآباد | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي | style="background:#F3E5F5;" | سنڌ | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | ڪراچي آءِ ٽي پارڪ | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبو | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول |} <ref>{{cite web |title=Projects |url=https://moitt.gov.pk/Projects |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === چئلينج ۽ مستقبل === سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> == ثقافت == {{Main|سنڌي ثقافت}} [[فائل:Children in a village, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077775).jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع]] [[فائل:Temple in Sant Nenuram ashram.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنت نينورام آشرم]]، [[اسلام ڪوٽ]]؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.]] [[سنڌي ثقافت]] سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. [[موهن جو دڙو]] کان وٺي [[مڪلي]]، [[ڀنڀور]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Archaeology, Art and Religion in Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌيت === '''سنڌيت''' سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ [[سنڌي ٻولي]]، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[تصوف]] سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]] ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي. سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[اڏيرو لال]]، [[منگهوپير]]، [[سيوهڻ]]، [[ساڌ ٻيلو]]، [[سنت نينورام آشرم]] ۽ [[ننگرپارڪر]] جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. === ثقافتي ورثو === {{Main|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثي وارو ماڳ.]] سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. [[موهن جو دڙو]] 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Tomb of Isa Khan Tarkhan II.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.]] [[مڪلي جو قبرستان]] 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]]، [[ننگرپارڪر جا جين مندر]] ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Properties submitted on the Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === لباس === [[فائل:Sindhi Ajrak.jpg|thumb|300px|ساڄو|روايتي [[اجرڪ]]؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.]] سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا [[سنڌي ٽوپي]] ۽ [[اجرڪ]] شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن. '''اجرڪ''' سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. '''سنڌي ٽوپي''' به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. === دستڪاري ۽ روايتي هنر === سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. [[هالا]] خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي. '''رلي''' مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي. === موسيقي === {{Main|سنڌي موسيقي}} سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف '''سُرن''' ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ [[يڪتارو]]، دنبورو، [[الگوزو]]، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. ==== بورينڊو ==== [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="UNESCO-Boreendo">{{cite web |title=Boreendo, Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge, and skills |url=https://ich.unesco.org/en/USL/boreendo-bhorindo-ancient-dying-folk-musical-instrument-its-melodies-knowledge-and-skills-02328 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ [[يونيسڪو]] بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي '''تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست''' ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="UNESCO-Boreendo"/> سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 20.COM 7.A.3 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.A.3 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |date=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو === سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل راڻو]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]] ۽ [[سورٺ راءِ ڏياچ]] سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا. [[شاهه جو رسالو]] انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو. === ميلا ۽ ثقافتي تقريبون === سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن. '''سنڌي ثقافتي ڏينهن''' جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/505780 |title=Sindh celebrates first ever 'Sindhi Topi Day' |publisher=Dawn |date=6 December 2009 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ثقافتي ادارا ۽ تحفظ === سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي]] وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Protecting World Heritage of Pakistan for sustainable development |url=https://www.unesco.org/en/articles/protecting-world-heritage-pakistan-sustainable-development |publisher=UNESCO |date=25 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! شعبو ! نمايان مثال ! مرڪزي علائقا ! ثقافتي اهميت |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | آثارِ قديمه | style="background:#E8EAF6;" | [[موهن جو دڙو]]، [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي]] | style="background:#E3F2FD;" | لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تاريخي فنِ تعمير | style="background:#C5CAE9;" | [[مڪلي]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#BBDEFB;" | ٺٽو، ڪراچي | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روايتي ڪپڙو | style="background:#E8EAF6;" | [[اجرڪ]]، رلي، ڀرت | style="background:#E3F2FD;" | هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسيقي | style="background:#C5CAE9;" | شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، [[بورينڊو]] | style="background:#BBDEFB;" | ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | لوڪ ادب | style="background:#E8EAF6;" | سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي | style="background:#E3F2FD;" | سڄي سنڌ | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مذهبي ۽ روحاني ورثو | style="background:#C5CAE9;" | ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر | style="background:#BBDEFB;" | سنڌ جا مختلف علائقا | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ |} == قديم آثار ۽ تاريخي ورثو == {{Main|سنڌ جا آثار قديمه|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[فائل:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.]] سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان [[ڏکڻ ايشيا]] جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي. سنڌ جا ٻه ماڳ، '''[[موهن جو دڙو]]''' ۽ '''[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]'''، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.<ref name="UNESCO-Mohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="UNESCO-Makli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن ۾ [[ڀنڀور]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[ننگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]] ۽ [[عمرڪوٽ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Tentative Lists |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار === سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[آمري]]، [[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]] ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا. ==== آمري ==== [[آمري]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون. ==== ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ==== {{Main|ڪوٽ ڏيجي ثقافت}} '''ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو''' [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هن ماڳ کي '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] ٺهرايو هو.<ref>{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur-2/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} ==== موهن جو دڙو ==== [[فائل:Great Bath of Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]] جو مشهور [[وڏو غسل خانو]]؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.]] [[موهن جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.<ref name="UNESCO-Mohenjo"/> موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ==== چانهو جو دڙو ==== [[چانهو جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== لکين جو دڙو ==== [[لکين جو دڙو]] [[سکر]] جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |title=Lakhian jo Daro, SITE, Sukkur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhian-jo-daro-site-sukkur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي. === سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار === ==== جهڪر جو دڙو ==== [[جهڪر جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ '''جهڪر مرحلي''' يا '''جهڪر ثقافت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ==== لوهم جو دڙو ==== [[لوهم جو دڙو]]، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا. === ٻڌ دور جا آثار === سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو. ==== ڪاهو جو دڙو ==== [[ڪاهو جو دڙو]]، جنهن کي '''ميرپورخاص اسٽوپا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[ميرپورخاص]] ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا. === جين آثار === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ۽ [[ڪارونجهر]] واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. [[گوري مندر]]، [[ويراواهه جا جين مندر]]، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ [[ڀوڏيسر]] جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Rana |first=Asif Mahmood |title=Examination of Jaina Paintings of Bazaar Temple, Nagarparkar |url=https://saj.sindhculture.gov.pk/images/SAJ/Vol6No12020/07_Examination_of_Jaina_Paintings.pdf |journal=Sindh Antiquities Journal |publisher=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department, Government of Sindh |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === اوائلي اسلامي آثار === ==== ڀنڀور ==== {{Main|ڀنڀور}} [[ڀنڀور]] [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.<ref name="BanbhoreSindh">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڀنڀور]] ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.]] شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.<ref name="BanbhoreSindh"/> ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه '''[[ديبل]]''' سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ''ديبل سان سڃاتو ويندو آهي'' لکڻ، ''ڀنڀور ئي ديبل هو'' واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي. ڀنڀور 2004ع کان '''پورٽ آف بنڀور''' جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== برهمڻ آباد ۽ منصوره ==== [[برهمڻ آباد]] ۽ [[منصوره، سنڌ|منصوره]] سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ [[شهدادپور]] کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي '''برهمڻ آباد (منصوره)''' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="BrahmanabadMansura">{{cite web |title=Brahmanabad (Mansura) |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ancient-city-remains-brahmanabad-mansura/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منصوره]] عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>{{cite journal |last=Panhwar |first=M. H. |title=Locations of Brahmanka, Patala, Demetrias, Min-Naggra, Brahmano, Brahmanva, Brahmanabad, Dalurai and Mansura |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=1 |year=1983}}</ref> === وچئين دور جا تاريخي آثار === ==== مڪلي جو قبرستان ==== {{Main|مڪلي جو قبرستان}} [[مڪلي]]، [[ٺٽو]] ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين [[سما گهراڻو|سمن]]، [[ارغون گهراڻو|ارغونن]]، [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي]]، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> ==== چوڪنڊي قبرستان ==== [[چوڪنڊي قبرستان]] ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.<ref>{{cite web |title=Chaukhandi Tombs, Karachi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1287 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي آثار === سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ==== رني ڪوٽ ==== {{Main|رني ڪوٽ قلعو}} [[رني ڪوٽ قلعو]] موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Rani Kot (Fort), Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rani Kot Fort, Dadu |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي ''قديم سنڌو تهذيب جو قلعو'' يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي. ==== ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا ==== [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=18 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F2A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ |- style="background:#8B6B3E; color:white;" ! نمبر ! ماڳ ! ضلعو / هنڌ ! بنيادي دور ! نوعيت ! حيثيت / اهميت |- | style="background:#FCE4D6;" | 1 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[موهن جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ٽيون هزار سال ق.م | سنڌو تهذيب جو شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 2 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[آمري]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت |- | style="background:#FCE4D6;" | 3 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | شروعاتي هڙاپائي دور | قلعي بند قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 4 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[چانهو جو دڙو]]''' | شهيد بينظيرآباد وارو علائقو | سنڌو تهذيب | شهري / صنعتي ماڳ | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز |- | style="background:#FCE4D6;" | 5 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لکين جو دڙو]]''' | [[سکر ضلعو]] | شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي | وڏو قديم دڙو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 6 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[جهڪر جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | پوئين هڙاپائي دور | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ |- | style="background:#FCE4D6;" | 7 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لوهم جو دڙو]]''' | دادو وارو علائقو | پوئين هڙاپائي دور | قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت |- | style="background:#F8CBAD;" | 8 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڪاهو جو دڙو]]''' | [[ميرپورخاص ضلعو]] | تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي | ٻڌ اسٽوپا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور |- | style="background:#FCE4D6;" | 9 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڀنڀور]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي | بندرگاهه / قلعي بند شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 10 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[برهمڻ آباد]]–[[منصوره، سنڌ|منصوره]]''' | [[سانگهڙ ضلعو]] | قديم کان عرب دور | شهري آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث |- | style="background:#FCE4D6;" | 11 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[گوري مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو |- | style="background:#F8CBAD;" | 12 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڀوڏيسر جا مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مذهبي آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو |- | style="background:#FCE4D6;" | 13 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ويراواهه جا جين مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#F8CBAD;" | 14 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[مڪلي جو قبرستان]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 14هين–18هين صدي | قبرستان / مقبرا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو |- | style="background:#FCE4D6;" | 15 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[چوڪنڊي قبرستان]]''' | [[ڪراچي]] | خاص طور 17هين–18هين صدي | پٿر جون سينگاريل قبرون | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 16 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي | دفاعي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 17 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | 18هين صديءَ جي پڇاڙي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 18 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[عمرڪوٽ قلعو]]''' | [[عمرڪوٽ ضلعو]] | وچئين / اوائلي جديد دور | تاريخي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 19 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[نئون ڪوٽ قلعو]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 19هين صدي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |} === عالمي ورثي جي حيثيت === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! ماڳ ! حيثيت ! داخلا جو سال ! بنيادي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[موهن جو دڙو]] | style="background:#E2F0D9;" | '''عالمي ورثو''' | 1980ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌو تهذيب جو شهري آثار |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[مڪلي جو قبرستان]] | style="background:#C6E0B4;" | '''عالمي ورثو''' | 1981ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[رني ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | تاريخي دفاعي قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | مغل دور جي مسجد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سينگاريل پٿر جون قبرون |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڀنڀور]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2004ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2016ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[عمرڪوٽ قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قلعو |} <ref>{{cite web |title=Pakistan – World Heritage List and Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === آثارن جي تحفظ ۽ انتظام === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار [[سنڌ حڪومت]] ڏانهن منتقل ٿيو. [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو]] ۽ ان جو [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي]] موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.<ref>{{cite web |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta – State of Conservation |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/9078/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران '''تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت''' تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. == ٻوليون == [[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Sindhi as a first language in 1998.png|thumb|300px|ساڄو|پاڪستان ۾ [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.]] [[سنڌ]] لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي، جڏهن ته [[اردو]]، [[پشتو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[هندڪو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان '''33,462,299'''، يعني '''60.14 سيڪڙو'''، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو '''22.30 سيڪڙو''' سان ٻئي، پشتو '''5.31 سيڪڙو''' سان ٽئين ۽ پنجابي '''4.07 سيڪڙو''' سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.<ref name="PBS-Sindh2023"/><ref name="PBS-MotherTongue">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌي ٻولي === {{Main|سنڌي ٻولي}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور [[سنسڪرت]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن. سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ '''امپلاسيو''' آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو [[فاعل-مفعول-فعل]] آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا. سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر '''وچولي'''، '''لاڙي'''، '''سِريلي'''، '''ٿري''' ۽ '''ڪڇي''' سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي. === سنڌي رسم الخط === پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل '''[[سنڌي رسم الخط]]''' ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ '''52 اکر''' آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي. هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ [[ديوناگري]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ [[خداوادي رسم الخط|خداوادي]] ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي. === سنڌيءَ جي قانوني حيثيت === سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد '''سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع''' ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.<ref name="SindhiAct1972">{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |url=https://sl.sindhila.org/assets/pdf/act-1972.pdf |publisher=Government of Sindh |date=17 July 1972 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Boli Act |url=https://sindhila.org/newsite/home/act?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === اردو ٻولي === '''[[اردو]]''' سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''12,409,745''' ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو '''22.30 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب '''40.39 سيڪڙو''' هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو '''1.12 سيڪڙو''' هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. === پشتو ٻولي === '''[[پشتو]]''' 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ '''2,955,893''' ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو '''5.31 سيڪڙو''' هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران [[خيبر پختونخوا]]، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي. === پنجابي ٻولي === '''[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]''' پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ '''2,265,471''' ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو '''4.07 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === بلوچي ٻولي === '''[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]''' سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''1,208,147''' ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''2.17 سيڪڙو''' هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سرائيڪي ٻولي === '''[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]''' سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''913,418''' ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''1.64 سيڪڙو''' هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === هندڪو ۽ براهوي === 2023ع جي آدمشماري ۾ '''830,581''' سنڌ واسين، يعني '''1.49 سيڪڙو''' آباديءَ، [[هندڪو]] کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] سنڌ جي '''265,769''' ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون === سنڌ جي لساني تنوع ۾ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]، [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ انهن کان سواءِ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[پارڪري ڪولي ٻولي|پارڪري ڪولي]] ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ''ٻيون ٻوليون'' ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PBS-MotherTongue"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق === سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي '''92.12 سيڪڙو''' آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب '''32.84 سيڪڙو''' هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي '''40.39 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف '''1.12 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌي ٻولي اٿارٽي === {{Main|سنڌي ٻولي اٿارٽي}} '''[[سنڌي ٻولي اٿارٽي|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=Sindhi Language Authority |url=https://sindhila.org/newsite/?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس '''1991ع''' ۾ نامياري عالم [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي '''سنڌي ٻولي'''، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب ''سنڌي ٻولي'' تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.<ref name="SLA"/> === مادري ٻولي موجب آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي '''55,638,409''' هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:<ref name="PBS-Sindh2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 33,462,299 | style="background:#C8E6C9;" | '''60.14%''' | 92.12% | 32.84% |- | style="background:#E0F2F1;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 12,409,745 | style="background:#BBDEFB;" | '''22.30%''' | 1.12% | 40.39% |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[پشتو]] | 2,955,893 | 5.31% | 1.00% | 9.00% |- | style="background:#E0F2F1;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 2,265,471 | 4.07% | 1.29% | 6.44% |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,208,147 | 2.17% | 1.76% | 2.53% |- | style="background:#E0F2F1;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 913,418 | 1.64% | 0.50% | 2.62% |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 830,581 | 1.49% | 0.65% | 2.21% |- | style="background:#E0F2F1;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 265,769 | 0.48% | 0.70% | 0.28% |- | 9 | style="text-align:right;" | [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] | 57,059 | 0.10% | 0.06% | 0.14% |- | 10 | style="text-align:right;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 53,249 | 0.10% | 0.02% | 0.16% |- | 11 | style="text-align:right;" | [[بلتي ٻولي|بلتي]] | 27,193 | 0.05% | 0.003% | 0.09% |- | 12 | style="text-align:right;" | [[شينا ٻولي|شينا]] | 22,273 | 0.04% | 0.01% | 0.07% |- | 13 | style="text-align:right;" | [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] | 14,885 | 0.03% | 0.004% | 0.05% |- | 14 | style="text-align:right;" | [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] | 777 | 0.001% | 0.001% | 0.002% |- | 15 | style="text-align:right;" | '''ٻيون ٻوليون''' | 1,151,650 | 2.07% | 0.77% | 3.18% |} {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع<ref name="PBS-Sindh2023"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=60.14 |color1=#F39C12 |label2=[[اردو]] |value2=22.30 |color2=#2980B9 |label3=[[پشتو]] |value3=5.31 |color3=#27AE60 |label4=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4=4.07 |color4=#C0392B |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=2.17 |color5=#8E44AD |label6=[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6=1.64 |color6=#16A085 |label7=[[هندڪو]] |value7=1.49 |color7=#D35400 |label8=[[براهوي ٻولي|براهوي]] |value8=0.48 |color8=#7D3C98 |label9=ٻيون ٻوليون |value9=2.40 |color9=#95A5A6 }} === 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو === {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! مادري ٻولي ! 2017ع ! 2023ع ! تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ) |- | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 61.60% | 60.14% | −1.46 |- | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 18.20% | 22.30% | +4.10 |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو]] | 5.46% | 5.31% | −0.15 |- | style="background:#FFEBEE; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 5.31% | 4.07% | −1.24 |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 2.00% | 2.17% | +0.17 |- | style="background:#E0F7FA; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 2.23% | 1.64% | −0.59 |- | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 1.58% | 1.49% | −0.09 |- | style="background:#EFEBE9; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 0.73% | 0.48% | −0.25 |} <ref name="PBS-Sindh2023"/> == مذهب == {{See also|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ ۾ هندومت|سنڌ ۾ تصوف}} [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، [[ڀٽ شاهه]]؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.]] [[فائل:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ساڌ ٻيلو]]، [[سکر]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.]] [[سنڌ]] مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي [[هندومت]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين مت]]، [[اسلام]]، [[عيسائيت]]، [[سک مت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.<ref name="PBSReligion2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي '''55,638,409''' ماڻهن مان '''50,126,428'''، يعني '''90.09 سيڪڙو'''، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === اسلام === {{Main|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ تي عربن جي فتح}} سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح سان ٿيو. [[راجا ڏاهر]] جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو. [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ [[جيسيه]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === تصوف === {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ [[تصوف]] کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.<ref>{{cite journal |title=On the History of Sufism in Australia |journal=Journal of Sufi Studies |publisher=Brill |volume=11 |year=2022 |pages=115–135}}</ref> سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]]، [[مخدوم نوح]]، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن. [[مڪلي جو قبرستان]] ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === هندومت === {{Main|سنڌ ۾ هندومت}} [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[ساڌ ٻيلو]] جي هندو مذهبي عمارت، [[سکر]].]] هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي. 1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً '''26.4 سيڪڙو'''، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي.<ref name="Sindh1941">{{cite book |title=Census of India, 1941: Sind |year=1941 |at=Table on Religion}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي. 2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''هندو جاتي''' ۽ '''شيڊيولڊ ڪاسٽس''' کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ '''3,575,848''' يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس '''1,325,559''' يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي هندو آبادي خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. [[ساڌ ٻيلو]]، [[راماپير مندر، ٽنڊو الهيار|راماپير مندر]]، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ '''[[سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع]]''' منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Hindus Marriage Act, 2016 |url=https://humanrights.sindh.gov.pk/hr-acts |publisher=Human Rights Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جين مت === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[فائل:Gori Temple (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[گوري مندر]]، [[ننگرپارڪر]]؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.]] [[جين مت]] سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. [[ننگرپارڪر جا جين مندر]]، [[گوري مندر]]، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن. ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا. === سنڌ ۾ عيسائيت === {{Main|سنڌ ۾ عيسائيت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img43 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.]] سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن ''اعمال توما'' ۾ رسول [[سينٽ ٿامس]] کي هند-پارٿي حڪمران [[گونڊوفارس]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.<ref>{{cite journal |last=Fleet |first=J. F. |title=St. Thomas and Gondophernes |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=37 |issue=2 |year=1905 |pages=223–236 |doi=10.1017/S0035869X00033049}}</ref> بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. ''اعمال توما'' جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |title=Networks and social cohesion in ancient Indian Ocean trade: geography, ethnicity, religion |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}</ref><ref>{{cite journal |title=The South Indian Tradition of the Apostle Thomas |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press}}</ref> قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن. سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Meersman |first=Achilles |title=Did the British Introduce Christianity into Sind? |journal=Journal of the Sind Historical Society |note=Reprinted in Sindh Observer: Selections from the Journal of Sindh Historical Society, ed. Mubarak Ali |pages=99–100}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. [[ڪراچي آرچ ڊائوسيس]] 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر [[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]] آهي.<ref>{{cite web |title=Archdiocese of Karachi |url=https://www.catholicsinpakistan.org/dioceses/karachi/ |publisher=Catholics in Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''546,968''' عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو '''0.98 سيڪڙو''' هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.<ref name="PBSReligion2023"/> === سک مت === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب [[سک مت]] سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''5,182''' ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.01 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === پارسي ۽ زرتشتي برادري === [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] يا [[پارسي]] برادري سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا. [[جمشيد نسروانجي مهتا]]، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. 2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ '''1,763''' پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً '''0.003 سيڪڙو''' هئا.<ref name="PBSReligion2023"/> === مذهبي آبادي، 2023ع === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! نمبر ! مذهب / مردم شماري category ! آبادي ! سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | '''[[اسلام]]''' | 50,126,428 | '''90.09%''' | 85.45% | 94.06% |- | style="background:#FFF3E0;" | 2 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | '''[[هندومت|هندو جاتي]]''' | 3,575,848 | '''6.43%''' | 9.73% | 3.61% |- | style="background:#FDEDEC;" | 3 | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | '''[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]]''' | 1,325,559 | '''2.38%''' | 4.48% | 0.59% |- | style="background:#EAF2F8;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عيسائيت]]''' | 546,968 | '''0.98%''' | 0.24% | 1.62% |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[احمديه]] | 18,266 | 0.03% | 0.02% | 0.04% |- | style="background:#FFF9C4;" | 6 | style="background:#FCF3CF; text-align:right;" | [[سک مت]] | 5,182 | 0.01% | 0.01% | 0.01% |- | style="background:#F2F3F4;" | 7 | style="background:#E5E7E9; text-align:right;" | [[پارسي]] | 1,763 | 0.003% | 0.001% | 0.005% |- | style="background:#F8F9F9;" | 8 | style="text-align:right;" | ٻيا | 38,395 | 0.07% | 0.07% | 0.07% |} <ref name="PBSReligion2023"/> {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع<ref name="PBSReligion2023"/> |label1=[[اسلام]] |value1=90.09 |color1=#2E8B57 |label2=هندو جاتي |value2=6.43 |color2=#F39C12 |label3=[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]] |value3=2.38 |color3=#E67E22 |label4=[[عيسائيت]] |value4=0.98 |color4=#3498DB |label5=[[احمديه]] |value5=0.03 |color5=#8E44AD |label6=[[سک مت]] |value6=0.01 |color6=#F4D03F |label7=پارسي ۽ ٻيا |value7=0.08 |color7=#95A5A6 }} {{clear}} === مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي === هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي. <div style="overflow-x:auto; border:1px solid #AAB7B8; padding:0.2em;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:92%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! rowspan="2" style="min-width:125px;" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" | 1872ع<ref name="sindh1872">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |jstor=saoa.crl.25057641 |access-date=16 November 2024 |title=Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |volume=2 |pages=76 (part 1) & 112–138 (part 2) |publisher=Bombay, 1875. |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921175249/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1872|1872ع جا انگ [[برطانوي هندستان ۾ آدمشماري|آدمشماري]] جي انهن ضلعن ــ [[ڪراچي ضلعو (سنڌ)|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ضلعو (سنڌ)|حيدرآباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] ــ ۽ [[خيرپور رياست]] جي مجموعي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن. خيرپور رياست ۾ مذهبي وابستگي الڳ نه ڳڻي وئي هئي.}} ! colspan="2" | 1881ع<ref name="sindh1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=3 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1881|1881ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1891ع<ref name="sindh1891">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408203225/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1891|1891ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1901ع<ref name="sindh1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207080045/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1901|1901ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1911ع<ref name="sindh1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |archive-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045130/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1911|1911ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1921ع<ref name="sindh1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=6 May 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022430/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1921|1921ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1931ع<ref name="sindh1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=5 May 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022514/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1931|1931ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1941ع<ref name="sindh1941"/>{{rp|28}}{{efn|name=Sindh1941}} ! colspan="2" | 1951ع<ref name="sindh1951">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|title=CPopulation According to Religion, Tables-6, Pakistan – Census 1951|access-date=21 July 2024|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013102/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|url-status=live}}</ref>{{rp|22–26}}{{efn|name=Sindh1951|[[وفاقي گادي وارو علائقو (ڪراچي)]] پڻ شامل آهي.}} ! colspan="2" | 1998ع<ref name="sindh1998">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|title=Population Distribution by Religion, 1998 Census|access-date=23 January 2023|archive-date=23 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250923095306/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="sindh2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|title=TABLE 9 – POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=23 January 2023|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013148/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="2017 Census">{{cite web |title=Religious Demographics of Pakistan 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf |archive-date=29 August 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="sindh2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=6 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030321/https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census – 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |access-date=21 July 2024 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212115052/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=live }}</ref> |- style="background:#D2B4DE;" ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- style="background:#E8F5E9;" ! style="text-align:right;" | [[اسلام]] [[فائل:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,712,266{{efn|[[سني اسلام|سني]]: 1,700,468<br>[[شيعو اسلام|شيعا]]: 11,798}} | {{Percentage|1712266|2192415|2}} | 1,989,630 || {{Percentage|1989630|2542976|2}} | 2,318,180 || {{Percentage|2318180|3003711|2}} | 2,609,337 || {{Percentage|2609337|3410223|2}} | 2,822,756 || {{Percentage|2822756|3737223|2}} | 2,562,700 || {{Percentage|2562700|3472508|2}} | 3,017,377 || {{Percentage|3017377|4114253|2}} | 3,462,015 || {{Percentage|3462015|4840795|2}} | 5,535,645 || {{Percentage|5535645|6047748|2}} | 27,796,814 || {{Percentage|27796814|30439893|2}} | 43,234,107 || {{Percentage|43234107|47854510|2}} | 50,126,428 || {{Percentage|50126428|55638409|2}} |- style="background:#FFF3E0;" ! style="text-align:right;" | [[هندومت]] [[فائل:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|1872ع جي آدمشماريءَ ۾ قبائلي مذهبي گروهه، جين ۽ نانڪ پنٿي پڻ هن درجي ۾ شامل هئا؛ 1881ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي، 1891ع ۾ قبائلي، ۽ 1901ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي پڻ هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيا ويا.}} | 475,848{{efn|جاتي هندو: 390,435<br>[[پاڪستان ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽس|شيڊيولڊ ڪاسٽس]]، قبائلي ۽ جين: 61,514<br>نانڪ پنٿي (سک): 23,899}} | {{Percentage|475848|2192415|2}} | 544,848 || {{Percentage|544848|2542976|2}} | 674,371 || {{Percentage|674371|3003711|2}} | 787,683 || {{Percentage|787683|3410223|2}} | 877,313 || {{Percentage|877313|3737223|2}} | 876,629 || {{Percentage|876629|3472508|2}} | 1,055,119 || {{Percentage|1055119|4114253|2}} | 1,279,530 || {{Percentage|1279530|4840795|2}} | 482,560 || {{Percentage|482560|6047748|2}} | 2,280,842 || {{Percentage|2280842|30439893|2}} | 4,176,986 || {{Percentage|4176986|47854510|2}} | 4,901,407 || {{Percentage|4901407|55638409|2}} |- style="background:#EAF2F8;" ! style="text-align:right;" | [[عيسائيت]] [[فائل:Christian cross.svg|15px]] | 3,329{{efn|[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]: 1,670<br>[[چرچ آف انگلينڊ]]: 1,142<br>مقامي عيسائي (مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ سرياني): 359<br>پريسبيٽيرين: 156<br>يوناني آرٿوڊوڪس: 2}} | {{Percentage|3329|2192415|2}} | 6,082 || {{Percentage|6082|2542976|2}} | 7,768 || {{Percentage|7768|3003711|2}} | 7,825 || {{Percentage|7825|3410223|2}} | 10,917 || {{Percentage|10917|3737223|2}} | 11,734 || {{Percentage|11734|3472508|2}} | 15,152 || {{Percentage|15152|4114253|2}} | 20,304 || {{Percentage|20304|4840795|2}} | 22,601 || {{Percentage|22601|6047748|2}} | 294,885 || {{Percentage|294885|30439893|2}} | 408,301 || {{Percentage|408301|47854510|2}} | 546,968 || {{Percentage|546968|55638409|2}} |- style="background:#F2F3F4;" ! style="text-align:right;" | [[زرتشتي مذهب]] [[فائل:Faravahar.svg|15px]] | 870{{efn|شاهنشاهي فرقي جا: 712<br>قديمي فرقي جا: 158}} | {{Percentage|870|2192415|2}} | 1,063 || {{Percentage|1063|2542976|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3003711|2}} | 2,000 || {{Percentage|2000|3410223|2}} | 2,411 || {{Percentage|2411|3737223|2}} | 2,913 || {{Percentage|2913|3472508|2}} | 3,537 || {{Percentage|3537|4114253|2}} | 3,841 || {{Percentage|3841|4840795|2}} | 5,046 || {{Percentage|5046|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,763 || {{Percentage|1763|55638409|3}} |- style="background:#FFFDE7;" ! style="text-align:right;" | [[ٻڌ ڌرم]] [[فائل:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 67 || {{Percentage|67|2192415|3}} | 9 || {{Percentage|9|2542976|3}} | 2 || {{Percentage|2|3003711|3}} | 0 || {{Percentage|0|3410223|3}} | 21 || {{Percentage|21|3737223|3}} | 41 || {{Percentage|41|3472508|3}} | 53 || {{Percentage|53|4114253|3}} | 111 || {{Percentage|111|4840795|3}} | 670 || {{Percentage|670|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#E8EAF6;" ! style="text-align:right;" | [[يهوديت]] [[فائل:Star of David.svg|15px]] | 35 || {{Percentage|35|2192415|3}} | 153 || {{Percentage|153|2542976|2}} | 210 || {{Percentage|210|3003711|2}} | 428 || {{Percentage|428|3410223|2}} | 595 || {{Percentage|595|3737223|2}} | 671 || {{Percentage|671|3472508|2}} | 985 || {{Percentage|985|4114253|2}} | 1,082 || {{Percentage|1082|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF8E1;" ! style="text-align:right;" | [[جين مت]] [[فائل:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,191 || {{Percentage|1191|2542976|2}} | 923 || {{Percentage|923|3003711|2}} | 921 || {{Percentage|921|3410223|2}} | 1,349 || {{Percentage|1349|3737223|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3472508|2}} | 1,144 || {{Percentage|1144|4114253|2}} | 3,687 || {{Percentage|3687|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF9C4;" ! style="text-align:right;" | [[سک مت]] [[فائل:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 720 || {{Percentage|720|3003711|2}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census|1901ع جي آدمشماريءَ ۾ سک آباديءَ کي هندو درجي ۾ ڳڻيو ويو هو.}} || {{N/a}} | 12,339 || {{Percentage|12339|3737223|2}} | 8,036 || {{Percentage|8036|3472508|2}} | 19,172 || {{Percentage|19172|4114253|2}} | 32,627 || {{Percentage|32627|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 5,182 || {{Percentage|5182|55638409|2}} |- style="background:#EFEBE9;" ! style="text-align:right;" | قبائلي مذهب | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census}} || {{N/a}} | 9,224 || {{Percentage|9224|3737223|2}} | 8,186 || {{Percentage|8186|3472508|2}} | 204 || {{Percentage|204|4114253|2}} | 37,598 || {{Percentage|37598|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#F3E5F5;" ! style="text-align:right;" | [[احمديه]] [[فائل:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 43,524 || {{Percentage|43524|30439893|2}} | 21,661 || {{Percentage|21661|47854510|2}} | 18,266 || {{Percentage|18266|55638409|2}} |- style="background:#ECEFF1;" ! style="text-align:right;" | ٻيا | 0 || {{Percentage|0|2192415|2}} | 0 || {{Percentage|0|2542976|2}} | 3 || {{Percentage|3|3003711|2}} | 2,029 || {{Percentage|2029|3410223|2}} | 298 || {{Percentage|298|3737223|2}} | 64 || {{Percentage|64|3472508|3}} | 1,510 || {{Percentage|1510|4114253|2}} | 0 || {{Percentage|0|4840795|2}} | 1,226 || {{Percentage|1226|6047748|2}} | 23,828 || {{Percentage|23828|30439893|2}} | 13,455 || {{Percentage|13455|47854510|2}} | 38,395 || {{Percentage|38395|55638409|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D5F5E3; font-weight:bold;" ! جواب ڏيندڙ ڪل آبادي ! 2,192,415 ! {{Percentage|2192415|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,047,748 ! {{Percentage|6047748|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,638,409 ! {{Percentage|55638409|55696147|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" ! ڪل آبادي ! 2,322,765 ! {{Percentage|2322765|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,054,474 ! {{Percentage|6054474|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,696,147 ! {{Percentage|55696147|55696147|2}} |} </div> == تعليم == {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} [[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|270px|[[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|270px|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[فائل:Aga Khan University .jpg|thumb|270px|[[آغا خان يونيورسٽي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ [[اعليٰ تعليم]] تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ ''سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع'' منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |title=Sindh Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2013 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |date=11 March 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[نوابشاهه]] ۽ [[ٽنڊو ڄام]] ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === خواندگي === {{See also|پاڪستان ۾ تعليم}} [[فائل:Literacy Rate by Pakistani District - 2017 Census.svg|thumb|270px|2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] 2023ع جي [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|آدمشماري]] موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.<ref name="SindhCensusEducation2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=Provincial Census Report 2023 — Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |pages=73–74 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/National%20Census%20Report-2023.pdf |title=National Census Report 2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |page=145 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#345995; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)'''<ref name="SindhCensusEducation2023"/> |- style="background:#E8EEF7;" ! rowspan="2" | علائقو ! colspan="3" | 2017ع ! colspan="3" | 2023ع |- style="background:#D9E6F5;" ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! style="background:#EDF7ED;" | سڄي سنڌ | 54.57٪ | 62.52٪ | 45.95٪ | style="background:#DFF2DF; font-weight:bold;" | 57.54٪ | 64.23٪ | 50.21٪ |- ! style="background:#FFF4E5;" | ٻهراڙي | 35.19٪ | 46.91٪ | 22.64٪ | style="background:#FFE9CC; font-weight:bold;" | 38.14٪ | 48.06٪ | 27.52٪ |- ! style="background:#EAF4FC;" | شهري | 70.43٪ | 75.13٪ | 65.28٪ | style="background:#DDEFFC; font-weight:bold;" | 72.26٪ | 76.27٪ | 67.80٪ |} </div> === اسڪولي تعليم === [[فائل:Back to school after six months interruption.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] [[فائل:Studying for the chance to become a teacher.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.]] سنڌ حڪومت جي ''اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع'' موجب صوبي ۾ '''40,978 سرڪاري اسڪول''' رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.<ref name="ASC2023-24">{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |page=16 |access-date=24 August 2026}}</ref> پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي. ==== سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#287271; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''<ref name="ASC2023-24"/> |- style="background:#D9F0EF;" ! سطح ! اسڪولن جو تعداد ! ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | style="text-align:right; background:#EDF8F7;" | پرائمري | 36,225 | 88.4٪ |- | style="text-align:right; background:#F2F8E9;" | مڊل | 1,581 | 3.9٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF4E6;" | ايليمينٽري | 1,027 | 2.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FDEBEC;" | ثانوي | 1,654 | 4.0٪ |- | style="text-align:right; background:#EEEAF8;" | اعليٰ ثانوي | 491 | 1.2٪ |- style="background:#D5E8E8; font-weight:bold;" ! ڪل ! 40,978 ! 100٪ |} === اسڪولي بنيادي سهولتون === سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.<ref name="SindhAssemblyEducation">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1997 |title=Questions and Answers — Education Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#7B5E57; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#EFE5E2;" ! بنيادي سهولت ! سهولت رکندڙ اسڪول ! ڪل سرڪاري اسڪول ! لڳ ڀڳ دستيابي |- | style="text-align:right; background:#E7F5FF;" | پيئڻ جو پاڻي | 26,006 | 40,978 | 63.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF3BF;" | بجلي | 13,013 | 40,978 | 31.8٪ |- | style="text-align:right; background:#E6FCF5;" | ٽوائلٽ | 17,136 | 40,978 | 41.8٪ |- | style="text-align:right; background:#F3F0FF;" | بائونڊري وال | 20,913 | 40,978 | 51.0٪ |} === ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم === [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''440,473 شاگرد''' داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.<ref name="SindhAssemblyEducation"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#4A6FA5; color:white; padding:7px;" | '''ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#E5EDF7;" ! ضلعو ! اسڪول ! ڇوڪرا ! ڇوڪريون ! ڪل داخلا |- | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | 337 | 39,984 | 48,391 | 88,375 |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | 180 | 25,528 | 28,135 | 53,663 |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 206 | 21,946 | 22,573 | 44,519 |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 221 | 40,156 | 47,042 | 87,198 |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 601 | 36,832 | 33,477 | 70,309 |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | 139 | 22,193 | 31,137 | 53,330 |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | 185 | 20,403 | 22,676 | 43,079 |- style="background:#D8E5F3; font-weight:bold;" ! ڪل ! 1,869 ! 207,042 ! 233,431 ! 440,473 |} === تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج === سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/documents/sindh-multiple-indicator-cluster-survey-2018-19 |title=Sindh – Multiple Indicator Cluster Survey 2018–19 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |date=16 July 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> === اسڪول کان ٻاهر ٻار === [[File:Providing shelter for flood-affected families as they return home (5330424997).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ [[يونيسيف]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ '''65 لک''' ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.<ref name="SSDMS">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/new-digital-application-helps-monitor-student-attendance-sindh |title=New digital application helps monitor student attendance in Sindh |date=16 March 2022 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SchoolMonitoringSindh">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/mobile-app-helps-reduce-school-dropout-pakistans-sindh-province |title=Mobile App helps reduce school dropout in Pakistan’s Sindh province |date=28 September 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڇوڪرين جي تعليم === سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. 2019ع ۾ سنڌ حڪومت، [[جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي]] ۽ [[يونيسيف]] جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref name="NFE2019">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/government-japan-sindhs-school-education-literacy-department-and-unicef-inaugurate |title=Government of Japan, Sindh’s School Education & Literacy Department and UNICEF inaugurate non-formal education centres |date=1 March 2019 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === غير رسمي تعليم === {{Main|غير رسمي تعليم}} غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو.<ref name="NFE2019"/> ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/interactive-teaching-methods-help-students-learn-better-non-formal-education-centre |title=Interactive teaching methods help students learn better at Non-Formal Education Centre in Pakistan |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ ''پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع'' شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/Publications |title=Pakistan Non-Formal Education Statistics Reports 2022–23 |date=25 October 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام === سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="SchoolMonitoringSindh"/> 2022ع ۾ [[سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم]] نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.<ref name="SSDMS"/> ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکيا جو معيار ۽ جائزو === تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ [[نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ]] منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ ''نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ'' رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/PublicationDetail/YWFlNzdiMTUtNzcxOS00ZjI0LWFjODYtYzg4ZTU5OWNmYTg5 |title=National Achievement Test (NAT) 2023 Findings for Sindh |date=31 May 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي. === سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن === {{Main|سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن}} [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جا اهم پروگرام '''فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز'''، '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' ۽ '''پيپلز اسڪول پروگرام''' شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/public/files/1749787515_0.pdf |title=Request for Proposal 2025–2026: Establishment and Operation of First Phase of New Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/aasps |title=Adopt-a-School Program |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص تعليم === {{Main|سنڌ ۾ خاص تعليم}} سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون [[معذور ماڻهن جي بااختياري وارو کاتو، سنڌ|معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي]] وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/institutions/ |title=List of Institutions |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ڪوٽڙي]] ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ '''اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ''' پڻ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === فني ۽ ووڪيشنل تعليم === {{Main|سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي}} [[File:Commercial College.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي]] ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.]] سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر [[ڪراچي]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/BoG/BoG3M-WP.pdf |title=Sindh Technical Education & Vocational Training Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو [[ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ]]، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/Admission_2021_22/TSC_PROSPECTUS_2021.pdf |title=STEVTA Programmes and Courses |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1443.pdf |title=Institutes, Technologies, Trades, Programs and Intake Capacity – District-wise |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي '''ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام''' لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |title=CCTE Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme, Academic Session 2025–2026 |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا === سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! ذريعو ! ادارو ! بنيادي موضوع ! اهم/تازي رپورٽ |- | اينيوئل اسڪول سينسس | اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ | سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون | 2023–24 |- | پاڪستان جي آدمشماري | [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] | خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ | 2023 |- | پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات | 2023–24 |- | نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | شاگردن جي سکيا جا نتيجا | 2023 |- | سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي | سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / [[يونيسيف]] | ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا | 2018–19 |- | غير رسمي تعليم جون شماريات | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | غير رسمي سکيا ۽ خواندگي | 2022–23 |} </div> === تعليم ۽ پائيدار ترقي === سنڌ ۾ تعليم جي ترقي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4]] سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/reports/every-child-learns |title=Every Child Learns |publisher=UNICEF Pakistan |date=May 2019 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن. {{clear}} ===اعليٰ تعليم=== [[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] [[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|270px|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت، [[ڄامشورو]].]] [[File:Sukkur IBA University Academic Block III.jpg|thumb|270px|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، [[سکر]].]] سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي [[سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.<ref name="HECRecognised">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]]، [[عمرڪوٽ]]، [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.<ref name="HECCampuses">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |title=University of Karachi |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |title=University of Sindh |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |title=Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto University of Law |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#264653;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#DCECEF;" ! نمبر ! يونيورسٽي / ادارو ! شهر ! بنيادي شعبو ! نوعيت |- | 1 || [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] || [[سکر]] || فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو || صوبائي سرڪاري |- | 2 || [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] || [[سکر]] || عام / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 3 || [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] || [[سکر]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 4 || [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 5 || [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] || [[ٽنڊو ڄام]] || زراعت || صوبائي سرڪاري |- | 6 || [[سنڌ يونيورسٽي]] || [[ڄامشورو]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 7 || [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڄامشورو]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 8 || [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] || [[ڄامشورو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 9 || [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ڊيزائن || صوبائي سرڪاري |- | 10 || [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] || [[خيرپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 11 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] || [[خيرپور]] || ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون || صوبائي سرڪاري |- | 12 || [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] || [[گمبٽ]] || طب ۽ صحت || سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو |- | 13 || [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[نوابشاهه]] || انجنيئرنگ ۽ سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 14 || [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] || [[نوابشاهه]] || طب / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 15 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 16 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] || [[سڪرنڊ]] || ويٽرنري سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 17 || [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[لاڙڪاڻو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 18 || [[شيخ اياز يونيورسٽي]] || [[شڪارپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 19 || [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] || [[ڀٽ شاهه]] || عام / صوفي اڀياس || صوبائي سرڪاري |- | 20 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 21 || [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || صوبائي سرڪاري |- | 22 || [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 23 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ سماجي سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 24 || [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 25 || [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 26 || [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 27 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] || [[ڪراچي]] || قانون || صوبائي سرڪاري |- | 28 || [[ڪراچي يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 29 || [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || عام || '''وفاقي سرڪاري''' |} </div> <small>'''نوٽ:''' يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.<ref name="HECRecognised"/></small> ====سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. [[حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ |title=Sindh Higher Education Commission |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A4C93;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#EDE5F5;" ! نمبر ! ادارو ! شهر ! اهم شعبو |- | 1 || [[آغا خان يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب، صحت ۽ تحقيق |- | 2 || [[همدرد يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / صحت / فارميسي |- | 3 || [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] || [[ڪراچي]] || فن ۽ آرڪيٽيڪچر |- | 4 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس |- | 5 || [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ |- | 6 || [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 7 || [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 8 || [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس |- | 9 || [[اقراء يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ |- | 10 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 11 || [[گرين وِچ يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام |- | 12 || [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] || [[ڪراچي]] || عام / عورتن لاءِ |- | 13 || [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 14 || [[انڊس يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / انجنيئرنگ |- | 15 || [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 16 || [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] || [[ڪراچي]] || بزنس |- | 17 || [[اِلما يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 18 || [[سليم حبيب يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ |- | 19 || [[سهيل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || صحت ۽ حياتياتي سائنس |- | 20 || [[اسرا يونيورسٽي]] || [[حيدرآباد]] || عام / طب ۽ صحت |- | 21 || [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ثقافت |} </div> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/scholarships/ |title=Scholarships — Public and Private Sector Universities/DAIs |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====علائقائي ڪيمپس==== اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب [[سنڌ يونيورسٽي]] جا [[ميرپورخاص]]، [[بدين]] ۽ [[دادو]] ۾؛ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[خيرپور]] ۾؛ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا [[گهوٽڪي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] ۾؛ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[لاڙڪاڻو]] ۾؛ ۽ [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ ڪيمپس موجود آهي.<ref name="HECCampuses"/> [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جا [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[خيرپور]] ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref name="HECCampuses"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس''' |- style="background:#B2DFDB;" ! يونيورسٽي ! مکيه هنڌ ! ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]] |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | [[خيرپور]] |- | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور]] | [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] |- | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر]] | [[ڪنڌڪوٽ]]، [[خيرپور]] |- | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[ٽنڊو ڄام]] | [[عمرڪوٽ]] |} ===طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم=== {{Main|سنڌ ۾ طبي تعليم}} [[File:Dow Medical College (31714721).jpeg|thumb|270px|[[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪراچي]].]] سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.<ref name="PMDCPublic">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PublicMedicalColleges |title=Public Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="PMDCPrivate">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PrivateMedicalColleges |title=Private Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سکر]]، [[گمبٽ]] ۽ [[خيرپور]] آهن. انهن ۾ [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ ميڊيڪل ڪاليج]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]]، [[گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[خيرپور ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPublic"/> خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[ٽنڊو محمد خان]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[باقائي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[اسرا يونيورسٽي]] جي طبي فيڪلٽي، [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[محمد ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPrivate"/> ====نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم==== طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا. نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي [[پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن. ===تحقيق ۽ تحقيقي ادارا=== [[File:LEJ Science Information Center.jpg|thumb|270px|[[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، [[ڪراچي يونيورسٽي]].]] سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ڄامشورو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]] ۽ [[ڏوڪري]] ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن. سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز==== [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ [[حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري]] ۽ [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ICCBS">{{cite web |url=https://iccs.edu/page-about-us |title=About ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي [[عالمي صحت تنظيم]] جي سهڪاري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iccs.edu/page-summer-internship |title=Summer Internship Program – ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |title=Dr. Panjwani Center for Molecular Medicine and Drug Research |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا==== سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ [[آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن]] قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] ۽ [[آغا خان يونيورسٽي]] سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |title=Offices of Research, Innovation and Commercialization – Established ORICs |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |title=Established and Recognized Business Incubation Centers |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===زرعي تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Faculty Of Agricultural Engineering, Tandojam.JPG|thumb|270px|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.]] [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي [[عمرڪوٽ]] ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECCampuses"/> سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ [[ميرپورخاص]] ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ [[سڪرنڊ]] منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research Wing Sindh Tandojam |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٽنڊو ڄام]] زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]]، [[ڏوڪري]]، [[ڪنري]]، [[ڪوٽڏيجي]]، [[پنگريو]]، [[دادو]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.<ref name="AgriResearchSindh"/> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3A7D44;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا''' |- style="background:#DDEEDD;" ! ادارو ! هنڌ ! تحقيق جو بنيادي شعبو |- | ڪپهه تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪپهه |- | ڪمند تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪمند |- | تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || تيلدار فصل |- | فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || زرعي فصل |- | فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي |- | ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جون بيماريون |- | ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || جيت ۽ فصلن جو تحفظ |- | مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽي ۽ ماحول |- | مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽيءَ جي زرخيزي |- | انب تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || انب |- | ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ميوا |- | ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ڀاڄيون |- | مرچ تحقيقاتي ادارو || [[ڪنري]] || مرچ |- | ڪيلو تحقيقاتي ادارو || [[ڪوٽڏيجي]] || ڪيلو |- | ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ترش ميوا |- | ٽماٽو تحقيقاتي ادارو || [[پنگريو]] || ٽماٽو |- | ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ڪڻڪ |- | مڪئي تحقيقاتي ادارو || [[دادو]] || مڪئي |- | دالين جو تحقيقاتي ادارو || [[ڏوڪري]] || داليون |- | ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو || [[ٺٽو]] || چانور |} </div> <ref name="AgriResearchSindh"/> ===سنڌالاجي=== {{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}} [[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|270px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] 1962ع ۾ ''سنڌي اڪيڊمي'' قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="Sindhology">{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |title=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/267 |title=Sindhology Museum |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌي ادبي بورڊ=== {{Main|سنڌي ادبي بورڊ}} [[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|thumb|270px|''[[شاهه جو رسالو]]''؛ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.]] [[سنڌي ادبي بورڊ]] سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي. ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== {{Main|سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ}} [[سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]] [[ڄامشورو]] ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/pages.jsp?page=sindhtextbookboard |title=Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/98780%20Notification%20for%20constitute%20a%20committee%20for%20constitute%20for%20monitoring%20of%20supply%20of%20free%20textbooks%20by%20the%20Sindh%20textbook%20Board%2C%20Jamshoro%20to%20TEO%2C%20during%20the%20acedemic%20year%20i.e.%202024-25.PDF |title=Monitoring of Supply of Free Textbooks by the Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=16 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://ebooks.stbb.edu.pk/ |title=Sindh Textbook Board eBooks Portal |publisher=Sindh Textbook Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو. [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.bsek.edu.pk/ |title=Board of Secondary Education Karachi |publisher=Board of Secondary Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://biek.edu.pk/ |title=Board of Intermediate Education Karachi |publisher=Board of Intermediate Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#457B9D;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ''' |- style="background:#DDEBF3;" ! نمبر ! بورڊ ! مرڪز ! سطح |- | 1 || [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || ثانوي |- | 2 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || اعليٰ ثانوي |- | 3 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 4 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر]] || [[سکر]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 5 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 6 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 7 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |} ===ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا=== سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو. سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ]] ۽ [[ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي]] شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ===سنڌ جو تعليمي ورثو=== [[File:Sindh Madrassa.jpg|thumb|270px|[[سنڌ مدرسۃ الاسلام]]، [[ڪراچي]]؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[File:Students taking lesson in a classroom in the Anglo-Vernacular School in Karachi in 1873.jpg|thumb|270px|1873ع ۾ [[ڪراچي]] جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.]] سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا. [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] 1 سيپٽمبر 1885ع تي [[حسن علي آفندي]] جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. [[محمد علي جناح]] 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.<ref name="SMIHistory">{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |title=History of Sindh Madressatul Islam |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about |title=About Sindh Madressatul Islam University |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور [[سکر بئراج]] جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.<ref name="NEDHistory">{{cite web |url=https://www.neduet.edu.pk/our_university |title=Our University |publisher=NED University of Engineering and Technology |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! هنڌ ! قيام ! تاريخي اهميت / شعبو |- | [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1859ع | سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ |- | [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1861ع | تاريخي تعليمي ادارو |- | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] | [[ڪراچي]] | 1885ع | جديد تعليم؛ [[محمد علي جناح]] جو تعليمي ادارو<ref name="SMIHistory"/> |- | [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1887ع | تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج |- | [[اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1921ع | موجوده [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو<ref name="NEDHistory"/> |- | [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1945ع | طبي تعليم |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | 1947ع | سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | 1963ع/1977ع | انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي |} </div> ==صحت== {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[File:NICVD.jpg|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو [[ٽنڊو محمد خان]] وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.]] [[File:Siut karachi - panoramio.jpg|thumb|270px|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (ايس آءِ يو ٽي)، [[ڪراچي]]؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.]] [[File:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|270px|ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، [[ڪراچي]]؛ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جي صحت جي سهولتن مان هڪ.]] [[File:NICVD logo.png|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو نشان؛ ادارو [[ڪراچي]] ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.]] سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ]]، [[عباسي شهيد اسپتال]] ۽ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sindh.gov.pk/ |title=Government of Sindh – Hospitals |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو ''سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19'' آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/5296/file/Sindh.pdf |title=Sindh Multiple Indicator Cluster Survey 2018-19: Survey Findings Report |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Board, Government of Sindh and UNICEF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ماءُ ۽ ٻار جي صحت=== سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ [[نوزائتي ٻار جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00796B;" |+ style="background:#00796B;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اشارو ! في 1,000 زنده ڄمڻ |- | نوزائتي ٻار جي موت جي شرح | 24 |- | نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح | 14 |- | هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح | 39 |- | هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح | 8 |- | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح''' | '''46''' |} ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ====ماءُ جي موت==== [[پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019]] موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.<ref name="PMMS2019">{{cite web |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR366/FR366.pdf |title=Pakistan Maternal Mortality Survey 2019 |publisher=National Institute of Population Studies and ICF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> هي انگ ''حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح'' ۽ سخت تعريف واري ''ماءُ جي موت جي شرح'' جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.<ref name="PMMS2019"/> ===پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون=== صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.<ref name="PSLM201819Health">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Hieskey.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2018-19: Health |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي غذائيت=== [[File:A young girl is checked for signs of malnutrition, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077949).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي [[غذائي کوٽ]] جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.]] [[File:Nutrition status of children under 5 in Pakistan.png|thumb|270px|پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، [[نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع]] جي انگن اکرن موجب.]] غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا [[اسٽنٽنگ|اسٽنٽڊ]] هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا [[ويسٽنگ|ويسٽڊ]] هئا.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #E65100;" |+ style="background:#E65100;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#FFE0B2;" ! غذائي اشارو ! شرح ! بنيادي مطلب |- | [[اسٽنٽنگ]] | '''50.2٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ |- | گهٽ وزن | '''40.7٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ |- | [[ويسٽنگ]] | '''14.8٪''' | قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ |} ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري=== سنڌ ۾ [[وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون. سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #3949AB;" |+ style="background:#3949AB;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#C5CAE9;" ! اشارو ! ڪوريج |- | پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو | 57.6٪ |- | نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو | 55.4٪ |- | خسري جو ٻيو ٽيڪو | 64.7٪ |- | 12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري | '''43.8٪''' |- | 24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا | '''32.7٪''' |} ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج=== MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي [[اورل ريهائيڊريشن سالٽس|او آر ايس]] ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.<ref name="SindhMICS201819"/> اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو=== سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. ''هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021'' موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#BBDEFB;" ! اداري جو قسم ! تعداد ! بسترا |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 121 | 208 |- | ٽي بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | '''بنيادي صحت يونٽ''' | '''793''' | '''1,535''' |- | '''ڳوٺاڻا صحت مرڪز''' | '''128''' | '''1,323''' |} </div> ===اسپتالون ۽ بستر=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اداري جو قسم ! ادارا ! بسترا ! بسترن جو حصو ! بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | <div style="background:#1565C0;width:35.6%;height:18px;"></div> |- | ٻيا صحت ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | <div style="background:#00897B;width:24.5%;height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | <div style="background:#C62828;width:14.9%;height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | <div style="background:#2E7D32;width:8.3%;height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | <div style="background:#EF6C00;width:7.8%;height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | <div style="background:#8E24AA;width:5.8%;height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | <div style="background:#F9A825;width:2.5%;height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | <div style="background:#607D8B;width:0.5%;height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C;color:white;" | '''ڪل''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''2,991''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''25,507''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''100٪''' ! style="background:#00695C;color:white;" | — |} </div> ===صحت جي افرادي قوت=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #7B1FA2;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#E1BEE7;" ! عملو ! تعداد |- | ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | ليڊي هيلٿ وزيٽر | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليبارٽري ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} == آمدورفت == {{Main|سنڌ ۾ آمدورفت}} [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] [[File:PK Karachi Airport asv2020-02.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.]] [[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.]] سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا. سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[ڪوٽڙي]] اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي [[ڪراچي–روهڙي]] واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روڊن جو نظام === سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي. سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. [[ايم-9 موٽر وي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |page=14 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! رستو ! سنڌ اندر اهم شهر / علائقا ! بنيادي رابطو ! نوعيت |- | [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] | [[ڪراچي]]، [[ٺٽو]]، [[حيدرآباد]]، [[مورو]] | سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] | [[ڪوٽڙي]]، [[دادو]]، [[شڪارپور]] | سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] | [[ڪراچي]] ۽ اولهندي سنڌ | ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن | قومي شاهراهه |- | [[ايم-9 موٽر وي]] | [[ڪراچي]]–[[حيدرآباد]] | ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو | موٽر وي |} </div> <ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست === سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ [[شاهراهه فيصل]]، [[ايم اي جناح روڊ]]، [[شاهراهه پاڪستان]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن. حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن. === شهري عوامي آمدورفت === سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/ |title=Sindh Mass Transit Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ پيپلز بس سروس]] ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/sindh-peoples-intra-district-project |title=Sindh People's Intra District Project |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== پيپلز بس سروس ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو''' |- style="background:#FFCDD2;" ! سروس ! بسون ! رستا ! روٽ جي مجموعي ڊگھائي |- | ريڊ پيپلز بس | 210 | 10 | 211 ڪلوميٽر |- | پنڪ بس | 28 | 2 | 67 ڪلوميٽر |- | اليڪٽرڪ بس | 40 | 3 | 84 ڪلوميٽر |- style="background:#EF9A9A;font-weight:bold;" ! مجموعي ! 243 ! 14 ! 362 ڪلوميٽر |} <ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === بس ريپڊ ٽرانزٽ === [[ڪراچي]] ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. [[عبدالستار ايڌي لائين|اورنج لائين]] اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/brt-abdul-sattar-edhi-line-orange-line |title=BRT Abdul Sattar Edhi Line (Orange Line) |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين]] تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/karachi-bus-rapid-transit-brt |title=Karachi Bus Rapid Transit — Red Line |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/news/launch-of-new-ev-5-bus-service-operation-dha-city-near-by-goths-towards-down-town |title=Launch of New EV-5 Bus Service Operation |publisher=Sindh Mass Transit Authority |date=23 May 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا === سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! سطح ! بنيادي ذميواري |- | [[سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو]] | صوبائي | ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي |- | [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] | صوبائي | بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام |- | [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] | وفاقي | قومي شاهراهون ۽ موٽر وي |- | [[پاڪستان ريلوي]] | وفاقي | مسافر ۽ مال بردار ريلوي |- | [[پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي]] | وفاقي | سول هوائي اڏن جو انتظام |} === ريلوي نظام === {{Main|سنڌ ۾ ريلوي}} سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. [[ڪراچي]] پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[روهڙي]] اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي. پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون === [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karachi_Cantonment_railway_station |title=Karachi Cantonment railway station |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون''' |- style="background:#D7CCC8;" ! اسٽيشن ! شهر / ضلعو ! اهميت |- | [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو |- | [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | وڏو مسافر ريلوي مرڪز |- | [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | شهري ۽ مين لائين رابطو |- | [[لانڍي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪوٽڙي]] | اهم تاريخي جنڪشن |- | [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[حيدرآباد]] | وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز |- | [[ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن]] | [[ٽنڊو آدم]] | وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت |- | [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]] | [[نوابشاهه]] | شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن |- | [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]] | [[خيرپور]] | اتر سنڌ جي مين لائين تي |- | [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[روهڙي]] | اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر ريلوي اسٽيشن]] | [[سکر]] | سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت |} === سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون === سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون. سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ [[گرين لائين ايڪسپريس]]، [[ڪراچي ايڪسپريس]]، [[ڪراڪرم ايڪسپريس]]، [[تيزگام]]، [[شاهه حسين ايڪسپريس]]، [[علامه اقبال ايڪسپريس]]، [[پاڪ بزنس ايڪسپريس]] ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PlanJourney.aspx |title=Plan Your Journey |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> === مال جي ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Pakistan Railways Freight and Containerized Traffic Notices |publisher=Pakistan Railways |date=15 July 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pqa.gov.pk/Content/Media/daily-shipping-and-cargo-handling-reports/dailyShippingCargoStat_14-MAR-2026-83d05363512c4e13b714052a322d9447.PDF |title=Daily Shipping and Cargo Statement |publisher=Port Qasim Authority |date=14 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام [[سنڌ پيپلز بس سروس]]، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي. === نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن. بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون. {{clear}} ===هوائي آمدورفت=== [[File:PK Karachi Airport asv2020-01.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.]] سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]] آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ '''او پي ڪي سي''' درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — AIRAC Amendment 02/26 |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه [[سکر هوائي اڏو]] اتر سنڌ ۽ [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — Moenjodaro Airport Updates |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا اهم هوائي اڏا=== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا''' |- style="background:#DDEBFA;" ! هوائي اڏو ! شهر / ضلعو ! آءِ سي اي او ڪوڊ ! بنيادي حيثيت |- | [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] | [[ڪراچي]] | او پي ڪي سي | بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو |- | [[سکر هوائي اڏو]] | [[سکر]] | او پي ايس ڪي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | او پي ايم جي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[نوابشاهه هوائي اڏو]] | [[نوابشاهه]] | او پي اين ايڇ | هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ |} </div> <ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> <small>'''نوٽ:''' هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.</small> ===سنڌ جون ايئرلائين خدمتون=== سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. [[ڪراچي]] مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون. ان ڪري ''سنڌ جون ايئرلائينز'' جي بدران '''سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون''' وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت. ===سامونڊي ۽ آبي آمدورفت=== [[File:PortQasimKarachi.svg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Mangroves port Qasim.jpg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جي ڀرپاسي ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.]] سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد [[عربي سمنڊ]]، [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو. [[ڪراچي بندرگاهه]] جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس=== [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] ڪياماڙي ۽ [[منهوڙو]] جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ '''عارفه ڪريم''' جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي '''سرخاب-II''' سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/NewsLetters/FINAL%20PDF%20KPT%20Newsletter%2030-07-2024_c_a26d.pdf |title=KPT Ferry Boat Arfa Karim Recommissioned |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/CMEEII_1107240001_k_2fa2.pdf |title=Hiring of Routine Boats for Port Department |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا=== [[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن. سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي. ===بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري=== سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي. ===گاڏين جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام [[سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ]] ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhMotorTax">{{cite web |url=https://www.excise.gos.pk/taxes/motor-vehicle-tax/ |title=Motor Vehicle Tax |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhMotorTax"/> سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://taxportal.excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.<ref name="SindhMotorTax"/> ====گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C6BC0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! خدمت ! بنيادي ڪم |- | آن لائين گاڏي تصديق | رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ |- | سي اين آءِ سي ذريعي تصديق | مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق |- | ڪئڪ پي (فوري ادائيگي) | موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي |- | نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر | رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو |- | نمبر پليٽ جي جانچ | سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت |- | چالان ٻيهر ڇپائڻ | ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ |} <ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون=== سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Two Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Four Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ '''سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن''' کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان '''ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن''' آهي. ===ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي=== سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً '''67 ارب رپيا''' رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.<ref name="SindhBudgetTransport2025">{{cite web |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |title=Sindh Citizens’ Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |page=24 |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع'''<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> |- style="background:#D6EEEA;" ! پروگرام ! مختص رقم |- | ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ | '''67.0 ارب رپيا''' |- | ترقياتي خرچ | 59.7 ارب رپيا |- | سروس ڊليوري | 7.28 ارب رپيا |- | ٽرانسپورٽ سبسڊي | 3 ارب رپيا |- | 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي | 300 ملين رپيا |- | سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس | 175 ملين رپيا |- | موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام | 15.4 ملين رپيا |} </div> ===آمدورفت ۽ ماحول=== سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي. 2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> ===آمدورفت جو علائقائي ڍانچو=== سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. [[ڪراچي]] سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ [[حيدرآباد]] ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ [[روهڙي]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ [[سکر]] اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته [[ڪوٽڙي]] ۽ [[ڄامشورو]] سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز''' |- style="background:#ECEFF1;" ! مرڪز ! اهم ذريعا ! بنيادي ڪردار |- | [[ڪراچي]] | بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس | قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي |- | [[حيدرآباد]] | ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس | ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن |- | [[روهڙي]] | ريلوي، قومي شاهراهه | قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر]] | ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه | اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي]] | ريلوي، شاهراهه، پل | سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو |- | [[پورٽ قاسم]] | سامونڊي جهاز، ريل، روڊ | صنعتي ۽ مال برداري مرڪز |} </div> {{clear}} ==سياحت== {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|270px|[[موئن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|270px|[[رني ڪوٽ قلعو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.]] سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh — The Cradle of Civilizations |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: [[موئن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.<ref name="STDCSindh">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===عالمي ورثو=== سنڌ جا ٻه ماڳ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن مان [[موئن جو دڙو]] ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[مڪلي جو قبرستان]] [[ٺٽو]] ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6D4C41;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! ضلعو ! دور / نوعيت ! عالمي ورثي ۾ شموليت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه | 1980ع |- | [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]] | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | 14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير | 1981ع |} <ref name="UNESCOMohenjo"/><ref name="UNESCOMakli"/> ===آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ=== سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. [[موئن جو دڙو]] ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]]، [[آمري]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[ڀنڀور]] ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا. [[ڀنڀور]] سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ ''پورٽ آف ڀنڀور'' جي نالي سان شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8D6E63;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو]] | قديم شهر | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[مڪلي جو قبرستان]] | [[ٺٽو]] | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[ڀنڀور]] | [[ٺٽو ضلعو]] | آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[رني ڪوٽ قلعو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | قلعو | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | [[خيرپور ضلعو]] | قلعو | تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ |- | [[عمرڪوٽ قلعو]] | [[عمرڪوٽ]] | قلعو | تاريخي ماڳ |- | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | [[ٿرپارڪر]] | قلعو | ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو |- | [[چوڪنڊي قبرستان]] | [[ڪراچي]] | تاريخي پٿري قبرون | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[فيض محل]] | [[خيرپور]] | محل | ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو |- | [[موهٽا محل]] | [[ڪراچي]] | محل / ميوزيم | ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو |- | [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] | [[ڪراچي]] | تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم | قومي تاريخ سان لاڳاپيل |} </div> <ref name="STDCSindh"/> ===قلعا ۽ شاهي محل=== [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|270px|[[فيض محل]]، [[خيرپور]]؛ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. [[رني ڪوٽ قلعو]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. [[عمرڪوٽ قلعو]] سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي. [[فيض محل]] خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ [[موهٽا محل]] ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCSindh"/> ===ميوزيم=== سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. [[سنڌ ميوزيم]] حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته [[موئن جو دڙو ميوزيم]] ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[موهٽا محل ميوزيم]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي. ===قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت=== [[File:Gorakh Hill Station.jpg|thumb|270px|[[گورک هل اسٽيشن]]، [[کيرٿر جبل]]؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جو قدرتي منظرنامو [[عربي سمنڊ]] جي ساحل، [[سنڌو درياهه]]، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[کيرٿر جبل]] تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. [[ڪارونجهر جبل]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.<ref name="STDCSindh"/> [[ڪينجهر ڍنڍ]] سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/hotels/keenjhar-lake-resort/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٿر ۽ نگرپارڪر=== [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن. [[نگرپارڪر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر جبل]]، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ''ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ'' کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ آبي سياحت=== سنڌ ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism — Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سامونڊي سياحت ۽ ساحل=== [[File:Clifton Beach Karachi.jpg|thumb|270px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي ڏاکڻي سرحد [[عربي سمنڊ]] سان لڳي ٿي ۽ [[ڪراچي]] صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]، [[هاڪس بي]]، [[سينڊزپٽ]]، [[فرينچ بيچ]]، [[پيراڊائز پوائنٽ]] ۽ [[منهوڙو]] شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ====سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0277BD;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E1F5FE;" ! سامونڊي ڪنارو / ماڳ ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] | [[ڪراچي]] | شهري ساحل ۽ عوامي تفريح |- | [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] | [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] | سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون |- | [[هاڪس بي]] | [[ڪراچي]] | سامونڊي ساحل ۽ هٽس |- | [[سينڊزپٽ]] | [[ڪراچي]] | ريتيلو ساحل |- | [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]] | [[ڪراچي]] | ساحلي تفريح |- | [[پيراڊائز پوائنٽ]] | [[ڪراچي]] | پٿريلو سامونڊي ڪنارو |- | [[منهوڙو]] | [[ڪراچي]] | ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو |} </div> ===مذهبي سياحت=== سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ۾ [[عبدالله شاهه غازي]]، [[منگهو پير]] ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ''' |- style="background:#F3E5F5;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[لال شهباز قلندر جي درگاهه]] | [[سيوهڻ]] | صوفي درگاهه |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه]] | [[ڀٽ شاهه]] | صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز |- | [[سچل سرمست جي درگاهه]] | [[درازا]] | صوفي درگاهه |- | [[عبدالله شاهه غازي جي درگاهه]] | [[ڪراچي]] | صوفي درگاهه |- | [[منگهو پير]] | [[ڪراچي]] | تاريخي صوفي زيارتگاهه |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد |- | [[مسجد منزلگاهه]] | [[سکر]] | تاريخي مسجد |- | [[ساڌ ٻيلو]] | [[سکر]] | هندو مذهبي ماڳ |- | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[نگرپارڪر]] | تاريخي جين مذهبي ورثو |- | [[هنگلاج ماتا مندر]] | بلوچستان | '''سنڌ کان ٻاهر'''؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي |} </div> ===ثقافتي سياحت=== [[File:Frere Hall Karachi Pakistan 01.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]]، [[ڪراچي]]؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.]] [[File:Frere Hall & Library Karachi.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]] ۽ ان جا باغ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ٺٽو]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[سيوهڻ]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ [[نگرپارڪر]] جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[حيدرآباد]] ۾ [[مکي هائوس ميوزيم]]، [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، [[خيرپور]] ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[هندو جيمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/heritage-buildings/ |title=Heritage Buildings |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم=== [[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb|270px|[[مکي هائوس ميوزيم]]، [[حيدرآباد]]؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.]] سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ [[موئن جو دڙو ميوزيم]]، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-category/museum/ |title=Museums |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. ===ڪراچي ۾ شهري سياحت=== [[File:Mazar View at night.JPG|thumb|270px|رات جي وقت [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]]؛ [[محمد علي جناح]] جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.]] [[File:MohattaPalace.jpg|thumb|270px|[[موهٽا محل]]، [[ڪراچي]]؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.]] [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. [[مزار قائد]]، [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[وزير مينشن]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] ۽ [[چوڪنڊي قبرستان]] شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> شهر جي تفريحي سياحت ۾ [[ڪراچي زو]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[باغ ابن قاسم]] ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن. ===تفريحي ماڳ=== سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪارونجهر جبل]] ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00838F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E0F7FA;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[باغ ابن قاسم]] | [[ڪراچي]] | شهري باغ / سامونڊي تفريح |- | [[ڪراچي زو]] | [[ڪراچي]] | زولاجيڪل باغ |- | [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]] | [[ڪراچي]] | شهري تفريح |- | [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] | [[ڪراچي]] | پارڪ |- | [[ڪينجهر ڍنڍ]] | [[ٺٽو ضلعو]] | ڍنڍ / آبي تفريح |- | [[گورک هل اسٽيشن]] | [[دادو ضلعو]] | جابلو تفريح |- | [[ڪارونجهر جبل]] | [[نگرپارڪر]] | قدرتي ۽ ثقافتي سياحت |- | بکر ڍنڍ | [[سانگهڙ ضلعو]] | ڍنڍ / ريزارٽ |} </div> ===سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش=== [[File:Keenjhar Lake STDC resort.JPG|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img2.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img4.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي. اداري جي موجوده فهرست ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]] تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، [[لاڙڪاڻو]] ۾ سمبارا اِن، [[سيوهڻ]] ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، [[نگرپارڪر]] ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[مٺي]] ۾ مارئي ريسٽ هائوس، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ موٽل ۽ [[حيدرآباد]] ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.<ref name="STDCResorts">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/resorts/ |title=Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس''' |- style="background:#E8F5E9;" ! نالو ! هنڌ ! قسم / سياحتي تعلق |- | ڪينجهر ليڪ ريزارٽ | [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو]] | ڍنڍ ڪناري ريزارٽ |- | سمبارا اِن | [[لاڙڪاڻو]] | هوٽل / تاريخي سياحت |- | لال شهباز ريسٽ هائوس | [[سيوهڻ]] | مذهبي ۽ تاريخي سياحت |- | روپلو ڪولهي ريزارٽ | [[نگرپارڪر]] | ڪارونجهر / ٿر سياحت |- | مارئي ريسٽ هائوس | [[مٺي]] | ٿر سياحت |- | ڳڙهي خدا بخش موٽل | [[ڳڙهي خدا بخش]] | تاريخي / سياسي سياحت |- | هيريٽيج گيسٽ هائوس | [[حيدرآباد]] | ثقافتي ۽ شهري سياحت |} </div> <ref name="STDCResorts"/> ===هوٽلون ۽ مهمان نوازي=== سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.<ref name="STDCHotels">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/pakistan-hotels/ |title=Pakistan Hotels — Sindh Province |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.<ref name="STDCHotels"/> {{clear}} ===ٿر ۾ سياحت=== [[File:Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.]] [[File:A view of Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. [[مٺي]] علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته [[نگرپارڪر]] قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.<ref name="STDCResorts"/> سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ''ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري'' شامل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> ===سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا=== سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ [[موئن جو دڙو]]، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations"/> اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون''' |- style="background:#ECEFF1;" ! سياحتي پروگرام ! بنيادي علائقو / موضوع |- | موئن جو دڙو ٽرين سفاري | [[موئن جو دڙو]] ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو |- | ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري | [[ٿر ريگستان]] ۽ مقامي ثقافت |- | سکر ٽرين سفاري | [[سکر]] ۽ اتر سنڌ |} </div> <ref name="STDCDestinations"/> ===جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت=== سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته [[ٿر ريگستان]] ۽ [[ڪارونجهر جبل]] صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا. سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي. ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي. ===کيرٿر ۽ جابلو سياحت=== [[File:Kirthar National Park.jpg|thumb|270px|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]]؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.]] [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ [[رني ڪوٽ قلعو]] جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي. هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي. ===شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا=== سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ ''شڪارگاهون'' طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو. ===ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون=== سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[درازا]] ۾ [[سچل سرمست]] جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جو انتظام=== سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> 2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/about/ |title=About Us |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-list/ |title=Heritage and Archaeological Sites of Sindh |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.<ref name="PDMISindh">{{cite web |url=https://pdmi.sindhculture.gov.pk/ |title=Planning, Development, Monitoring & Implementation Cell |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.<ref name="PDMISindh"/> آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/ |title=Exploration & Excavation Branch Sindh |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جي علائقائي ورڇ=== سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. [[ڪراچي]] ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ [[ٺٽو]] ۽ [[سجاول]] عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ [[ڄامشورو]] ۽ [[دادو]] رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ [[لاڙڪاڻو]] موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ [[خيرپور]] ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ [[سکر]] سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته [[ٿرپارڪر]] ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! علائقو ! اهم سياحتي نوعيت ! چونڊ ماڳ |- | [[ڪراچي]] | ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي | مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو |- | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت | مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر |- | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت | رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري |- | [[دادو ضلعو|دادو]] | جابلو ۽ قدرتي سياحت | گورک هل، کيرٿر |- | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | آثارِ قديمه ۽ تاريخ | موئن جو دڙو |- | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو | فيض محل، ڪوٽ ڏيجي |- | [[سکر ضلعو|سکر]] | درياهي، تاريخي ۽ مذهبي | لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر |- | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي | ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي |} </div> ===سياحت ۽ ورثي جو تحفظ=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي [[مڪلي]] ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا. {{clear}} ==رانديون== {{Main|سنڌ ۾ رانديون}} [[File:National Stadium, Karachi playing field.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] جو راند جو ميدان.]] سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته [[فٽ بال]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[باڪسنگ]]، [[والي بال]]، [[سنوڪر]]، [[اسڪواش]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]]، [[ٽيبل ٽينس]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽينس]]، [[جوڊو]]، [[ڪراٽي]]، [[تائيڪوانڊو]] ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ [[ملهه]] کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-department |title=Sports Department |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪرڪيٽ=== {{Main|سنڌ ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.]] ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ [[ڪراچي]] پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو [[نياز اسٽيڊيم]] پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/ |title=Pakistan Cricket Board |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون [[قائداعظم ٽرافي]] ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ ''سنڌ اي'' ۽ ''سنڌ بي'' نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/tournament-reports.php?action=tournament_matches&tournament_id=52 |title=Quaid-e-Azam Trophy 1959/60 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-197778/tournament/167.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 1977/78 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان [[ڪراچي]] جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، [[حيدرآباد]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/quaid-e-azam-trophy-to-commence-from-26-october.html |title=Quaid-e-Azam Trophy to commence from 26 October |date=22 October 2024 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-202526/points-table/1426.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025/26 — Points Table |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ [[جاويد ميانداد]]، [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[موين خان]]، [[سرفراز احمد]] ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن. ===فٽ بال=== {{Main|سنڌ ۾ فٽ بال}} سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت [[ڪراچي]]، خاص طور [[لياري]] سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن ''مني برازيل'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.pk/node/2069451/pakistan |title=In Pakistan’s ‘Mini Brazil,’ football fever runs late into the night during Ramadan |publisher=Arab News Pakistan |date=25 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> لياري جو [[ڪڪري گرائونڊ]] علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2422701/lyaris-newly-renovated-kakri-ground-ready-to-host-games |title=Lyari's newly renovated Kakri Ground ready to host games |publisher=The Express Tribune |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ===باڪسنگ=== [[لياري]] سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP">{{cite web |url=https://www.app.com.pk/national/over-4000-athletes-to-participate-in-18th-edition-of-sindh-games-to-be-started-from-feb-23-sports-minister/ |title=Over 4000 Athletes to participate in 18th edition of Sindh Games |date=21 February 2024 |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===هاڪي=== [[File:Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ڪڪري گرائونڊ]]، [[لياري]]، [[ڪراچي]]؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.]] [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]] سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ۾ واقع [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو اڳ ''هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم'' جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ ''هاڪي اڪيڊمي نيپا'' ۽ ''عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ'' صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===ملهه=== {{Main|ملهه}} [[File:Malakhro Sindhi Culture Game.jpg|thumb|270px|سنڌ جي روايتي راند [[ملهه]] جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.]] [[ملهه]] سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي. ===والي بال=== [[والي بال]] سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي. ===سنوڪر=== [[سنوڪر]] ۽ [[بليئرڊس]] سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي. ===ٻيون رانديون=== سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن. ===سنڌ گيمز=== {{Main|سنڌ گيمز}} سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي. 18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين [[ڪراچي]] ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان '''4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر''' حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP"/><ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/22-02-2024/18th-sindh-games-to-commence-in-karachi-from-friday |title=18th edition of Sindh Games to begin in Karachi |date=22 February 2024 |publisher=Radio Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع''' |- style="background:#D9EAF7;" ! نمبر ! ڊويزن ! اهم مرڪز |- | 1 | [[ڪراچي ڊويزن]] | [[ڪراچي]] |- | 2 | [[حيدرآباد ڊويزن]] | [[حيدرآباد]] |- | 3 | [[سکر ڊويزن]] | [[سکر]] |- | 4 | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | 5 | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | [[ميرپورخاص]] |- | 6 | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | [[نوابشاهه]] |} </div> <ref name="SindhGames2024APP"/> ===سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست=== [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.]] [[File:Pakistan national football team lineup, 1966.jpg|thumb|270px|[[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، [[ڪراچي]]؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.]] سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جڏهن ته [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص]]، [[نوابشاهه]]، [[خيرپور]]، [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]]، [[دادو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ '''239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون''' موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ====اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم''' |- style="background:#BBDEFB;" ! اسٽيڊيم / ميدان ! شهر ! مکيه راند ! اهميت |- | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] | [[ڪراچي]] | ڪرڪيٽ | بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | [[نياز اسٽيڊيم]] | [[حيدرآباد]] | ڪرڪيٽ | تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان |- | [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] | [[ڪراچي]] | هاڪي | قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي |- | [[پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس]] | [[ڪراچي]] | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت |- | [[ڪڪري گرائونڊ]] | [[لياري]]، ڪراچي | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز |- | يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ |- | ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم | ڪراچي | ڪرڪيٽ | فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[دادو]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[سکر]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ | [[شڪارپور]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ | [[لاڙڪاڻو]] | ڪرڪيٽ | علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |} ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس '''سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد''' ۽ '''اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال''' هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل '''102 ترقياتي اسڪيمون''' مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ '''120 اسڪيمون''' تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور '''3,541.323 ملين رپيا''' خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====راندين جي ڍانچي ۾ ترقي==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون''' |- style="background:#B2DFDB;" ! مالي سال ! مڪمل ٿيل سهولتون ! خرچ (ملين رپيا) |- | 2018–19ع | 16 | 923.801 |- | 2019–20ع | 0 | — |- | 2020–21ع | 11 | 790.754 |- | 2021–22ع | 20 | 936.375 |- | 2022–23ع | 0 | — |- | 2023–24ع | 15 | 890.393 |- style="background:#00695C;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 62 | 3,541.323 |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===عورتن جون رانديون=== سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، [[جيڪب آباد]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، [[گهوٽڪي]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> 2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ [[لياري]] ۾ عورتن لاءِ '''سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ''' منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ ''پنڪ گيمز'' جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Assembly Questions |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون=== سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[سکر ڊويزن|سکر]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون. ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Domestic%20Tournaments%20schedule%202023-24.pdf |title=Domestic Tournaments Schedule 2023–24 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ '''ڪراچي ريجن بليوز''' اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Schedule-QeAT-2025-26.pdf |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025–26 Schedule |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي رانديگرن جي فهرست=== سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[جاويد ميانداد]]، [[موين خان]] ۽ [[سرفراز احمد]] جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي. صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ '''59 رانديگر''' هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====چونڊ مشهور رانديگر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر''' |- style="background:#E1BEE7;" ! رانديگر ! راند ! لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر ! نمايان حيثيت |- | [[حنيف محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[مشتاق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[صادق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[جاويد ميانداد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[معين خان]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان |- | [[سرفراز احمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[محمد آصف (سنوڪر رانديگر)|محمد آصف]] | سنوڪر | ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي | عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر |} ===اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون=== سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان ''سنڌ ڪاليج گيمز'' پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا. 2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://urdu.app.com.pk/urdu/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%BE-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D9%85%D8%B2%D8%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%84%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%B9-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%8C%D9%85/ |title=Sindh College Games |publisher=Associated Press of Pakistan |date=28 January 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Sports and Youth Affairs — Questions and Answers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري=== سنڌ حڪومت [[ملهه]] سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو=== سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي '''20 راندين جا ترقياتي منصوبا''' تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت '''2,040.992 ملين رپيا''' هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا''' |- style="background:#FFCDD2;" ! ضلعو ! راند / سهولت ! منصوبن جو انگ ! تخميني لاڳت (ملين رپيا) |- | ڪراچي ڏکڻ | فٽ بال | 3 | 100.000 |- | ڪراچي وچ | ڪرڪيٽ | 2 | 142.699 |- | ڪراچي وچ | فٽ بال | 2 | 311.697 |- | ملير | ڪرڪيٽ | 1 | 100.000 |- | ملير | انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس | 1 | 101.629 |- | ملير | ايٿليٽڪ ٽريڪ | 1 | 191.103 |- | ملير | فٽ بال | 2 | 96.698 |- | ڪراچي اوڀر | ڪرڪيٽ گرائونڊ | 1 | 45.000 |- | ڪراچي اوڀر | اسڪائوٽنگ سينٽر | 1 | 99.918 |- | ڪراچي اوڀر | رانديگرن جي هاسٽل | 1 | 200.000 |- | ڪياماڙي | فٽ بال | 1 | 205.539 |- | ڪورنگي | گهڻ-مقصدي هال | 1 | 153.996 |- | ڪورنگي | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 1 | 97.780 |- | ڪراچي اولهه | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 2 | 194.933 |- style="background:#C62828;color:white;font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 20 | 2,040.992 |} <ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Development of Sports Infrastructure |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي انتظامي جوڙجڪ=== سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون. سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#283593;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع''' |- style="background:#C5CAE9;" ! ضلعو ! سهولتن جو انگ ! ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]] | 46 | 19.2٪ |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ڪراچي وچ ضلعو|وچ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 24 | 10.0٪ |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]] | 17 | 7.1٪ |- style="background:#283593;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 239 | 100٪ |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ==سنڌ جا کاڌا== [[File:Sindhi Biryani.JPG|thumb|270px|[[سنڌي برياني]]؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.]] [[File:SINDHI KUNEH JA BHEE.jpg|thumb|270px|[[بيهه]] مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.]] '''سنڌي کاڌا''' سنڌ جي جاگرافي، [[سنڌو درياهه]]، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—[[لاڙ]]، [[وچولو]]، [[سرو]]، [[ٿر]]، [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۽ [[ڪراچي]]—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور '''سائي ڀاڄي''' دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.<ref name="DawnSindhiFood">{{cite news |last=Jillani |first=Maryam |title=Sindhi food: A vibrant cuisine hidden from the Pakistani and Indian public |url=https://www.dawn.com/news/1473441 |work=Dawn |date=3 April 2019 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب [[ڪنڊي (وڻ)|ڪنڊي]] جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.<ref name="SindhCultureFood">{{cite web |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/12 |title=وجود وڃائيندڙ وڻ |website=e-Library of Culture Department |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=25 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== [[File:Sindhi Sai Bhaji.JPG|thumb|270px|'''سائي ڀاڄي'''؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.]] [[File:Sindhi Sai Bhaji During Cooking.JPG|thumb|270px|روايتي سنڌي '''سائي ڀاڄي''' پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.]] سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ '''سائي ڀاڄي''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DawnSindhiFood"/> '''دال پڪوان''' ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ '''ڪوڪي''' ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. '''لولو''' يا مٺي ماني، '''ڀُڳا چانور'''، '''سنڌي ڪڙهي'''، '''ٽِڪڙ'''، '''ڍوڍو''' ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #BF360C;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا''' |- ! style="background:#FFCCBC;" | کاڌو ! style="background:#FFCCBC;" | بنيادي جزا ! style="background:#FFCCBC;" | قسم ! style="background:#FFCCBC;" | روايتي استعمال |- | '''سائي ڀاڄي''' | دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون | ڀاڄي / دال | منجهند يا رات جو کاڌو |- | '''دال پڪوان''' | دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان | ناشتو / مکيه طعام | خاص طور ناشتو |- | '''ڪوڪي''' | ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا | ماني | ناشتو يا ٻين طعامن سان |- | '''ڀُڳا چانور''' | چانور، بصر ۽ مصالحا | چانورن جو طعام | دال يا ڀاڄيءَ سان |- | '''سنڌي ڪڙهي''' | بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ | ٻوڙ | چانورن سان |- | '''جوئر جو ڍوڍو''' | جوئر جو اٽو | روايتي ماني | ڳوٺاڻن علائقن ۾ |- | '''پلو مڇي''' | پلو ۽ مصالحا | مڇي | موسمي ۽ خاص طعام |- | '''پلو چانور''' | پلو، چانور ۽ مصالحا | مڇي / چانور | خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾ |} ===سنڌ جون مٺايون=== سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. '''لولو''' سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته '''ڪُٽي'''، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/> [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿر]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.<ref name="SindhCultureFood"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #AD1457;" |+ style="background:#AD1457; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ''' |- ! style="background:#F8BBD0;" | نالو ! style="background:#F8BBD0;" | بنيادي جزا ! style="background:#F8BBD0;" | نوعيت |- | لولو | اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ | مٺي ماني |- | ڪُٽي | ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ | گهريلو مٺاڻ |- | سيرو | سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ | حلوو |- | کيرڻي | کير، چانور ۽ کنڊ | کير وارو مٺاڻ |- | سنڱرين جو مٺاڻ | پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه | مقامي روايتي خوراڪ |} ===سنڌ جا مشروب=== سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ '''لَسي'''، '''ڇاڇ'''، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي. '''ٿاڌل''' پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #0277BD;" |+ style="background:#0277BD; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا روايتي مشروب''' |- ! style="background:#B3E5FC;" | مشروب ! style="background:#B3E5FC;" | بنياد ! style="background:#B3E5FC;" | عام استعمال |- | لسي | ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ | اونهارو ۽ کاڌي سان |- | ڇاڇ | ڏهي ۽ پاڻي | روزاني استعمال |- | ٿاڌل | ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ | اونهارو ۽ خاص موقعا |- | کير | کير | روزاني استعمال |- | شربت | پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا | اونهارو ۽ مهمانيون |} ===سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== [[File:Tenualosa illisha.jpg|thumb|270px|[[پلو (مڇي)|پلو]] (''Tenualosa ilisha'')؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.]] [[File:Sindhi Fish Curry.JPG|thumb|270px|'''سنڌي مڇيءَ جي ڪَري'''؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.]] '''[[پلو (مڇي)|پلو]]''' سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو ''[[Tenualosa ilisha]]'' آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو '''پلو/پلا''' درج ٿيل آهي.<ref name="FAOHilsa">{{cite book |title=FAO Species Catalogue: Clupeoid Fishes of the World |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=https://www.fao.org/4/ac482e/ac482e30.pdf |access-date=25 August 2026}}</ref> پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، [[جهولي لال]]/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/><ref name="DawnPalla">{{cite news |title=The palla, the shrine, the catch and the cook |url=https://www.dawn.com/news/1204243 |work=Dawn |date=31 August 2015 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي '''تريل پلو''' ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. '''پلو پلاءُ''' ۽ '''پلو چانور''' مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="DawnPalla"/><ref name="DawnPallaCulture">{{cite news |title=Society: Love, Lore and Livelihood |url=https://www.dawn.com/news/1710714 |work=Dawn |date=18 September 2022 |access-date=25 August 2026}}</ref> پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnPalla"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | طعام ! style="background:#B2DFDB;" | تياريءَ جو بنيادي طريقو ! style="background:#B2DFDB;" | خاصيت |- | '''تريل پلو''' | مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ | سڀ کان عام طريقن مان هڪ |- | '''پلو پلاءُ''' | پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ | روايتي چانورن وارو طعام |- | '''پلو چانور''' | تريل يا پڪل پلو چانورن سان | سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام |- | '''پلي جو ٻوڙ''' | پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا | ٻوڙ واري صورت |- | '''سيڪيل پلو''' | ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ | روايتي پچائڻ جو طريقو |- | '''ٻاڦيل پلو''' | مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ | مڇيءَ جي روايتي تياري |- | '''پلي جا آنا''' | ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ | موسمي لذت |} ==نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== سنڌ ۾ [[ذريعا ابلاغ|ذريعن ابلاغ]] ۽ [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ٽيليويزن=== [[File:PTV Inauguration 1964.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو [[ڪراچي]] مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.]] [[File:PTV logo 1964-1972.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.]] [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.<ref name="PTVKarachi">{{cite web |url=https://www.ptv.com.pk/ptvcorporate/introduction |title=Introduction – PTV Karachi |publisher=Pakistan Television Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ [[ڪي ٽي اين نيوز]]، [[مهران ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي نيوز]]، [[ڌرتي ٽي وي]] ۽ [[آواز ٽي وي]] سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/assets/uploads/tam/TAM_Tariff_Medialogic.pdf |title=Television Audience Measurement Tariff and Channel List |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/faqstv/ |title=Frequently Asked Questions – Satellite Television |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ريڊيو=== [[File:Radio Pakistan - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ريڊيو پاڪستان]] جي تاريخي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.<ref name="PBCStationsHistory">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/programmes |title=Programmes – PBC Stations |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن.<ref name="PBCLiveSindh">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/live-streaming |title=Live Streaming |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا. ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/fm-station |title=FM Station |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/chronology-of-pbc |title=Chronology of PBC |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ====ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #6A1B9A;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز'''<ref name="PBCStationsHistory"/><ref name="PBCLiveSindh"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | مرڪز ! style="background:#E1BEE7;" | قيام ! style="background:#E1BEE7;" | موجوده اهم نشرياتي خدمت |- | [[ڪراچي]] | 31 جولاءِ 1948ع | ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز |- | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 17 آگسٽ 1955ع | ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز |- | [[خيرپور]] | 21 مارچ 1983ع | ايف ايم 101 |- | [[لاڙڪاڻو]] | 24 سيپٽمبر 1995ع | ايف ايم 101 |- | [[مٺي]] | 19 سيپٽمبر 2005ع | ايف ايم 101 |- | [[ڀٽ شاهه]] | 13 ڊسمبر 2008ع | ايف ايم 101.4 |} ===اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا=== سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي. ===ٽيلي ڪميونيڪيشن=== سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن. [[يونيورسل سروس فنڊ]] جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.usf.org.pk/storage/publications/1637424408-usfpdf.pdf |title=Digital Connectivity Bulletin |publisher=Universal Service Fund |access-date=25 August 2026}}</ref> ===موبائل فون ۽ انٽرنيٽ=== [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PSLM201920ICT">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/PSLM_2019_20_District_Level.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2019–20, District Level |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2021 |access-date=25 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PSLM201920ICT"/> ====ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00838F;" |+ style="background:#00838F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20'''<ref name="PSLM201920ICT"/> |- ! style="background:#B2EBF2;" | اشارو ! style="background:#B2EBF2;" | سنڌ ! style="background:#B2EBF2;" | پاڪستان |- | 10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''49٪''' | 45٪ |- | مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''67٪''' | 65٪ |- | عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''29٪''' | 25٪ |- | 10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال | '''22٪''' | 19٪ |- | مردن جو انٽرنيٽ استعمال | '''27٪''' | 24٪ |- | عورتن جو انٽرنيٽ استعمال | '''16٪''' | 14٪ |} ===شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست=== سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Finding_Report_of_PSLM_District_Level_Survey_2019-20.pdf |title=Key Findings Report, PSLM District Level Survey 2019–20 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026}}</ref> ===اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن=== [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي.<ref name="PEMRAAbout">{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جا [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[سکر]] ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/ |title=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|آءِ پي ٽي وي]]، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/regulations/ |title=Regulations |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت=== سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي. == مشهور شخصيتون == سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي. === سياستدانن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! شخصيت ! دور / حيثيت ! نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[محمد علي جناح]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1876–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني پاڪستان؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1928–1979 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بينظير ڀٽو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953–2007 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[جي. ايم. سيد]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1904–1995 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الله بخش سومرو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1900–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ [[اتحاد پارٽي (سنڌ)|اتحاد پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[سر عبدالله هارون]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1872–1942 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سر غلام حسين هدايت الله]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1879–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر |- | style="background:#CFE2F3;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ايوب کهڙو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1901–1980 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ |- | style="background:#D9EAF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير الاهي بخش]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1890–1975 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان |- | style="background:#CFE2F3;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شيخ عبدالمجيد سنڌي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1889–1978 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ |- | style="background:#D9EAF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1901–1970 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري اڳواڻ؛ [[سنڌ هاري ڪميٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رسول بخش پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1930–2018 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ [[عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[فاضل راهو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1934–1987 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عبدالواحد آريسر]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–2015 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بشير خان قريشي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1959–2012 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد خان جوڻيجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1932–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[غلام مصطفيٰ جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1931–2009 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1933–2021 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ [[سنڌ نيشنل فرنٽ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 19 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مير رسول بخش ٽالپر]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1920–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | گورنر سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 20 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[پير علي محمد راشدي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1905–1987 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ |- | style="background:#D9EAF7;" | 21 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1909–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | پير پاڳارو؛ [[حر تحريڪ]] جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 22 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شاهه احمد نوراني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1926–2003 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومي مذهبي سياستدان؛ [[جمعيت علماءِ پاڪستان]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 23 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الطاف حسين]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني [[متحده قومي موومينٽ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 24 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عظيم احمد طارق]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ |- | style="background:#D9EAF7;" | 25 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[قائم علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1933– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 26 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ميان سومرو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1950– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ |- | style="background:#D9EAF7;" | 27 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[آصف علي زرداري]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1955– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | صدر پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 28 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رضا رباني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1953– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 29 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[شيرين رحمان|شيري رحمان]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1960– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي |- | style="background:#CFE2F3;" | 30 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1988– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير |- | style="background:#D9EAF7;" | 31 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سسئي پليجو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1976– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر |- | style="background:#CFE2F3;" | 32 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[اياز لطيف پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1968– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست سياستدان؛ [[قومي عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 33 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مراد علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1962– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} === مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#674EA7; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس |- style="background:#8E7CC3; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان ڪم / تصنيف |- | style="background:#EADCF8;" | 1 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1727–1788 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامه'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 2 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مير محمد معصوم بکري]] | style="background:#D9EAD3;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ''تاريخ معصومي'' |- | style="background:#EADCF8;" | 3 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير طاهر محمد نسياني]] | style="background:#E2F0D9;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تاريخ طاهري'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 4 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي]] | style="background:#D9EAD3;" | 19هين–20هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم |- | style="background:#EADCF8;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1875–1953 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''قديم سنڌ''؛ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 6 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#EADCF8;" | 7 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[پير حسام الدين راشدي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1911–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#DDD1EA;" | 8 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#D9EAD3;" | 1917–2011 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ ''سنڌ اسٽڊيز'' |- | style="background:#EADCF8;" | 9 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[جي. ايم. سيد]] | style="background:#E2F0D9;" | 1904–1995 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون |- | style="background:#DDD1EA;" | 10 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAD3;" | 1925–2007 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق |- | style="background:#EADCF8;" | 11 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ممتاز حسين پٺاڻ]] | style="background:#E2F0D9;" | 20هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق |- | style="background:#DDD1EA;" | 12 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مبارڪ علي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1941– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم |} === سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر |- style="background:#6AA84F; color:white;" ! نمبر ! نالو ! شعبو ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E2F0D9;" | 1 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[محمد حسين پنهور|ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAF7;" | زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق |- | style="background:#C6E0B4;" | 2 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[پرويز هودڀائي]] | style="background:#CFE2F3;" | نيوڪليائي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ |- | style="background:#E2F0D9;" | 3 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[تسنيم زهرا حسين]] | style="background:#D9EAF7;" | نظرياتي طبعيات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#C6E0B4;" | 4 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[نرگس ماولوالا]] | style="background:#CFE2F3;" | فلڪياتي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم |- | style="background:#E2F0D9;" | 5 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[سليم الزمان صديقي]] | style="background:#D9EAF7;" | نامياتي ڪيميا | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ |} === تعليمي ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#A64D79; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر |- style="background:#C27BA0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان خدمتون |- | style="background:#F4CCCC;" | 1 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[حسن علي آفندي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1830–1895 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو باني |- | style="background:#EAD1DC;" | 2 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1886–1968 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | فلسفي، تعليمي ماهر؛ [[سنڌ يونيورسٽي]] جو وائيس چانسلر |- | style="background:#F4CCCC;" | 3 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[ايلسا قاضي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1884–1967 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم |- | style="background:#EAD1DC;" | 4 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم |- | style="background:#F4CCCC;" | 5 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#E2F0D9;" | 1917–2011 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 6 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#D9EAD3;" | 1918–1999 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير |- | style="background:#F4CCCC;" | 7 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[غلام علي الانا]] | style="background:#E2F0D9;" | 1930–2020 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 8 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[محمد ابراهيم جويو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1915–2017 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت |} === اديبن ۽ شاعرن جي فهرست === سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ادبي ميدان ! نمايان حيثيت / ڪم |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | ''[[شاهه جو رسالو]]''؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[سامي (شاعر)|سامي]]''' | 1743–1850 | ويدانت، شاعري | style="text-align:right;" | ''سامي جا سلوڪ''؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | 15هين–16هين صدي | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 6 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[مرزا قليچ بيگ]]''' | 1853–1929 | ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما |- | style="background:#F3E5F5;" | 7 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]''' | 1875–1953 | تاريخ، لسانيات، نثر | style="text-align:right;" | ''قديم سنڌ''، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#E1BEE7;" | 8 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' | 1885–1954 | افسانو، مضمون، تحقيق | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 9 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[محمد ابراهيم جويو]]''' | 1915–2017 | مضمون، ترجمو، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 10 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[شيخ اياز]]''' | 1923–1997 | شاعري، نثر | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 11 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[نارائڻ شيام]]''' | 1922–1989 | شاعري | style="text-align:right;" | ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو |- | style="background:#E1BEE7;" | 12 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[پوپٽي هيراننداڻي]]''' | 1924–2005 | افسانو، ناول، خودنوشت | style="text-align:right;" | هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب |- | style="background:#F3E5F5;" | 13 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[تنوير عباسي]]''' | 1934–1999 | شاعري، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق |- | style="background:#E1BEE7;" | 14 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[نسيم کرل]]''' | 1939–1978 | مختصر ڪهاڻي | style="text-align:right;" | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 15 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امر جليل]]''' | 1936– | افسانو، ڪالم، ناول | style="text-align:right;" | سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ |- | style="background:#E1BEE7;" | 16 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' | 1940–2016 | افسانو، ڊرامو | style="text-align:right;" | سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 17 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امداد حسيني]]''' | 1940–2022 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر |- | style="background:#E1BEE7;" | 18 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سراج الحق ميمڻ]]''' | 1933–2013 | ناول، صحافت، لسانيات | style="text-align:right;" | ''پڙاڏو سوئي سڏ'' سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#F3E5F5;" | 19 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[آغا سليم]]''' | 1935–2016 | ناول، افسانو، تحقيق | style="text-align:right;" | سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم |- | style="background:#E1BEE7;" | 20 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[حسن درس]]''' | 1966–2011 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ |} <ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library – Literature and Latifiyat |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڳائڻن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C2185B; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون |- style="background:#E91E63; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! صنف ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 1 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | 1954– | صوفي، ڪافي، غزل | style="text-align:right;" | بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز |- | style="background:#F8BBD0;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[مائي ڀاڳي]]''' | 1920–1986 | ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ |- | style="background:#FCE4EC;" | 3 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[جيجي زرينه بلوچ]]''' | 1934–2005 | لوڪ، قومي گيت | style="text-align:right;" | ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن |- | style="background:#F8BBD0;" | 4 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[علڻ فقير]]''' | 1932–2000 | صوفي ۽ لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو |- | style="background:#FCE4EC;" | 5 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[محمد جمن]]''' | 1935–1990 | ڪافي، لوڪ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو |- | style="background:#F8BBD0;" | 6 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[استاد محمد يوسف]]''' | 1940–1997 | ڪافي، ڪلاسيڪي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار |- | style="background:#FCE4EC;" | 7 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[منظور سخيراڻي]]''' | 1959– | لوڪ، جديد سنڌي گيت | style="text-align:right;" | جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز |- | style="background:#F8BBD0;" | 8 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[جلال چانڊيو]]''' | 1944–2001 | لوڪ، يڪتارو | style="text-align:right;" | سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 9 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[صنم ماروي]]''' | 1986– | صوفي، لوڪ | style="text-align:right;" | قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي |- | style="background:#F8BBD0;" | 10 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[شازيه خشڪ]]''' | 1970– | سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ | style="text-align:right;" | پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي |- | style="background:#FCE4EC;" | 11 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[حميرا چنا]]''' | 1966– | غزل، لوڪ، فلمي | style="text-align:right;" | قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ |- | style="background:#F8BBD0;" | 12 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[روبي علي]]''' | معاصر | لوڪ، صوفي | style="text-align:right;" | سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز |} === موسيقارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار |- style="background:#8E24AA; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[استاد منظور علي خان]]''' | سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[استاد محمد جمن]]''' | ڪافي، ساز ۽ راڳ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[غلام حسين ڪليري]]''' | شاهه جو راڳ | style="text-align:right;" | ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن | style="text-align:right;" | ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[الن فقير|علڻ فقير]]''' | لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش |} === اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون |- style="background:#E64A19; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 1 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[وحيد مراد]]''' | 1938–1983 | فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 2 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[مصطفيٰ قريشي]]''' | 1940– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار |- | style="background:#FBE9E7;" | 3 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[محمد علي (اداڪار)|محمد علي]]''' | 1931–2006 | فلم | style="text-align:right;" | حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار |- | style="background:#FFCCBC;" | 4 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[طلعت حسين]]''' | 1940–2024 | ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر | style="text-align:right;" | ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي |- | style="background:#FBE9E7;" | 5 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[عمر شريف]]''' | 1960–2021 | ٿيٽر، مزاح، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو |- | style="background:#FFCCBC;" | 6 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[انور مقصود]]''' | 1935– | ٽيليويزن، ڊراما، طنز | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 7 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[بشريٰ انصاري]]''' | 1956– | اداڪاري، ڳائڻ، مزاح | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت |- | style="background:#FFCCBC;" | 8 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[همايون سعيد]]''' | 1971– | ٽيليويزن، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت |- | style="background:#FBE9E7;" | 9 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[ماهره خان]]''' | 1984– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 10 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[سڪينه سمون]]''' | 1960ع واري ڏهاڪي– | اداڪاري، هدايتڪاري | style="text-align:right;" | سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره |- | style="background:#FBE9E7;" | 11 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[سلطانه صديقي]]''' | 1950– | ٽيليويزن، پروڊڪشن | style="text-align:right;" | حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو |} === عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | وفات تقريباً 1551ع | تصوف، قضا، شاعري | style="text-align:right;" | سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ |- | style="background:#B2DFDB;" | 2 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم نوح]]''' | 1506–1590 | تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ |- | style="background:#B2DFDB;" | 4 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]''' | 1692–1761 | فقه، حديث، تفسير | style="text-align:right;" | ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]''' | وفات 1748ع | فلسفو، تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا |- | style="background:#B2DFDB;" | 6 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | تصوف، فڪر | style="text-align:right;" | سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | تصوف | style="text-align:right;" | وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور |- | style="background:#B2DFDB;" | 8 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مولانا عبيدالله سنڌي]]''' | 1872–1944 | اسلامي فڪر، سياست | style="text-align:right;" | ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي |- | style="background:#E0F2F1;" | 9 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[علامه آءِ. آءِ. قاضي]]''' | 1886–1968 | فلسفو، دين، تعليم | style="text-align:right;" | اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان |- | style="background:#B2DFDB;" | 10 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]''' | 1916–2003 | اسلامي علوم، سنڌي ادب | style="text-align:right;" | عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت |} === رانديگرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر |- style="background:#1976D2; color:white;" ! نمبر ! رانديگر ! راند ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E3F2FD;" | 1 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[حنيف محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[جاويد ميانداد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[ظهير عباس]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[مشتاق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 5 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[صادق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي |- | style="background:#BBDEFB;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[وسيم باري]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 7 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[اقبال قاسم]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[توصيف احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر |- | style="background:#E3F2FD;" | 9 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[راشد لطيف]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#BBDEFB;" | 10 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[معين خان]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 11 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[شاهد آفريدي]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر |- | style="background:#BBDEFB;" | 12 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[سرفراز احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح |- | style="background:#E3F2FD;" | 13 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[دانش ڪنيريا]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 14 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسين شاهه]]''' | باڪسنگ | style="text-align:right;" | پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو |- | style="background:#E3F2FD;" | 15 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[سهيل عباس]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ |- | style="background:#BBDEFB;" | 16 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسن سردار]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |} === فنڪارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#EF6C00; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار |- style="background:#FB8C00; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FFF3E0;" | 1 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[صادقين]]''' | خطاطي، مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان |- | style="background:#FFE0B2;" | 2 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[گلجي]]''' | مصوري، خطاطي | style="text-align:right;" | ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور |- | style="background:#FFF3E0;" | 3 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[علي امام (مصور)|علي امام]]''' | مصوري، آرٽ تعليم | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو |- | style="background:#FFE0B2;" | 4 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[لبنى آغا]]''' | جديد مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره |- | style="background:#FFF3E0;" | 5 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[جميل نقش]]''' | مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور |} == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] <references group="lower-alpha"/> 0ebps8e0iprzzyakmcrtoy5m3rb8gpb 413833 413832 2026-09-20T23:11:05Z Intisar Ali 8681 413833 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|Sindh}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|سندھ}}) [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي ماڻهن]] جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌو ماٿري]] جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اتر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] جون رياستون [[راجسٿان]] ۽ [[گجرات]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي [[سنڌو درياهه]] جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ [[زراعت]] کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف [[فصل]]، [[ميوو|ميوا]] ۽ [[ڀاڄي|ڀاڄيون]] پيدا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع [[سنڌي ثقافت|ثقافت]]، ادب، موسيقي ۽ [[تصوف]] جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون [[مزار]]ون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|هندن]] جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> صوبي جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] کان علاوه [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[پشتون ماڻهو|پشتون]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]، [[برمي ماڻهو|برمي]] ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: [[موهن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو تاريخي قبرستان|مڪلي جون تاريخي يادگارون]]. موهن جو دڙو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ انتظامي طور [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري [[سنڌ صوبو (1936–1955)|هڪ الڳ صوبو]] قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت [[برما]] کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. == نالي جي معنيٰ == {{Main|سنڌ جي نالي جو اشتقاق}} '''سنڌ''' جو نالو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ''سنڌو'' (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي.{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} قديم دور ۾ [[ڪابل درياهه]]، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ ''سنڌو'' جو نالو استعمال ٿيو.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ ''سنڌ'' کي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ ''سند'' يا ''سندو'' جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.<ref>ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125</ref> ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ ''سنڌو'' جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن.<ref>williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.</ref> ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.<ref>Thornton, edward, op. cit. p. 199</ref> [[اليگزينڊر ڪننگهام]] موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ ''سنڊو'' جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي ''سنڌو'' سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ ''سئنڌَو'' (Saindhava) يا ''سئنڌو'' (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا.<ref>ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''سَئندَو'' جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.<ref>آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا ''سنڌي'' نالي جي لساني ارتقا کي ''سنڌو'' ۽ ''سئنڌو'' جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سئنڌو'' يا ''سئنڌوئي'' جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ ''سنڌي'' جي موجوده صورت تائين پهتيون.<ref>الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سراج ميمڻ لفظ ''سنڌ'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن ''سنڌ''، ''سنڌو''، ''سِڌو'' ۽ ''سَنڌ'' جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، ''سنڌو'' جو تعلق سنسڪرت جي ''ند'' سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ ''سنڌو'' جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي.<ref>سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.</ref> ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ ''سنڌ'' کي [[قديم دراوڙي ٻولي|قديم دراوڙي]] لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> [[قديم يونان|قديم يوناني]] ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ ''انڊس'' جي صورت رائج ٿي. قديم [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب ''سنڌو'' مان ''هندو'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي ''هند'' ۽ ''انڊيا'' جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو ''Sind'' پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت ''Sindh'' آهي. [[پاڪستان]] جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر ''س'' سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[چوڌري رحمت علي]] 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ ''نائو آر نيور'' ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref> === سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا === سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي. ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابو معشر]] سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. ''اخبار الحڪماءِ'' جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref> اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ [[ٺٽو]] ۽ [[مڪلي]] خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref> === سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا === سنڌ ۽ موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.<ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ''تاريخ تمدن سنڌ'' ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي ''اقليم سنڌ'' سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref> اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref> صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref> موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي.<ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref> پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا.<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.<ref>ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48؛ ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref> موجوده بلوچستان ۾ [[مهرڳڙهه]] جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[مڪران]]، [[لسٻيلو]]، [[قلات]] ۽ [[سبي]] الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده [[نصيرآباد ڊويزن]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} === قبل از تاريخي دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان [[مهرڳڙهه]] خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref> === سنڌو تهذيب جو دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} [[فائل:IVC Map.png|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا اهم ماڳ]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|250px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جا آثار]] [[فائل:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|250px|ساڄو|موهن جي دڙي جي [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏي غسل خاني]] ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر]] سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society'', Cambridge University Press, 2010.</ref> هن تهذيب جو دائرو موجوده [[سنڌ]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو. سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[موهن جو دڙو]]، [[هڙاپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[راکي ڳڙهي]] ۽ [[گنويري والا]] هئا، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'', AltaMira Press.</ref> ==== شهري رٿابندي ==== سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> [[موهن جو دڙو]] هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> موهن جي دڙي جو [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏو غسل خانو]] سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref> ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا [[ميسوپوٽيميا]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> ==== فن ۽ دستڪاري ==== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو]] سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌو لکت ==== [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي [[سنڌو لکت]] جون نشانيون موجود آهن]] سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل [[سنڌو لکت|لکت جو نظام]] استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.<ref>Parpola, Asko, ''Deciphering the Indus Script''.</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script.</ref> سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي. ==== آبادي ==== سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون.<ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', Chapter on Demography.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي. ==== زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي ==== تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.<ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', AltaMira Press.</ref> هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.<ref>Edwin Bryant (2001). ''The Quest for the Origins of Vedic Culture''. pp. 159–60.</ref> شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. === ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور === {{Main|ويدڪ دور|سپت سنڌو|سنڌو-سئوويرا}} [[فائل:Rigveda MS2097.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[رگ ويد]] جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي]] [[فائل:Rohri.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي موجود [[روهڙي]]؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ [[ويد|ويدڪ]]، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا. ==== سپت سنڌو ==== [[رگ ويد]] ۾ ''سپت سنڌو'' نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي. سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان ''شتدرو'' کي عام طور [[ستلج درياهه|ستلج]]، ''پرشڻي'' کي [[راوي درياهه|راوي]]، ''اسڪني'' کي [[چناب درياهه|چناب]]، ''وتستا'' کي [[جهلم درياهه|جهلم]] ۽ ''وپاشا'' کي [[بياس درياهه|بياس]] سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود ''سپت سنڌو'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.<ref>Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale, ''Vedic Index of Names and Subjects'', London, 1912.</ref><ref>Witzel, Michael, "Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State", ''Electronic Journal of Vedic Studies'', 1995.</ref> ويدڪ ادب ۾ ''سنڌو'' لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا]] ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو. ==== سنڌو ۽ سئوويرا ==== پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا|سنڌو ۽ سئوويرا]] جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]، [[جين ڌرم|جين]] ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', University of Calcutta.</ref><ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي ''سنڌو-سئوويرا'' سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين [[سنڌو ماٿري]] ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب ''سنڌو'' جو علائقو سنڌو درياهه ۽ [[سليمان جبل|سليمان جبلن]] جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته ''سئوويرا'' کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta.</ref> ==== روڙڪ ۽ واپار ==== [[روڙڪ]] (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ [[روهڙي]] واري علائقي سان سڃاتو آهي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref><ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India''.</ref> شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989.</ref> ==== مهاڀارت ۾ سنڌ ==== [[مهاڀارت]] ۾ ''سنڌو'' ۽ ''سئوويرا'' جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ [[جئدرٿ]] کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ [[ڪورو سلطنت|ڪورو]] شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> [[فائل:India 500 BCE.jpg|thumb|250px|کاٻو|تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن]] [[اسڪو پارپولا]] جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ ''سنڌو-سئوويرا'' جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ''ڀارت ورش'' جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن [[هخامنشي سلطنت]] سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ ''[[هندوش]]'' نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي دور]] شروع ٿيو. === هخامنشي فارسي دور === {{Main|هخامنشي سلطنت|هندوش}} [[فائل:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|300px|ساڄو|[[دارا اول]] جي دور ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن تائين پکڙيل هئي]] [[فائل:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[دارا اول]] جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن]] ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[سنڌو ماٿري]] جا ڪجهه علائقا [[هخامنشي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. [[دارا اول]] جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو ''هندوش'' (Hinduš) ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. [[بهستون ڪتبو|بهستون ڪتبي]] ۾ [[گنڌارا]] جو نالو موجود آهي، پر ''هندوش'' ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم ==== [[هيروڊوٽس]] موجب، دارا اول [[ڪاريانڊا جو اسڪائليڪس|اسڪائليڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book IV, 44.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. دارا جي شاهي ڪتبن مان ''هندوش'' جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ''ڊي اين اي'' ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=DARIUS iii. Darius I the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii/}}</ref> ==== انتظام ۽ خراج ==== دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID TAXATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation/}}</ref> هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book III, 94–95.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ''ساتراپي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> [[سوسا]] ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل [[عاج]] هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي ==== [[فائل:Apadana Palace Indians.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو [[هخامنشي سلطنت]] جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو]] هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ARMY i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/}}</ref> هيروڊوٽس موجب، [[خشايارشا اول]] جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII, 65–66.</ref> انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="سيلاني">ڪتاب: ''سنڌ گهمندڙ سيلاني''، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> البت، [[خشايارشا اول]] جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII.</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> ==== فارسي اثر ==== هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ [[اناطوليا]] ۽ [[مصر]] کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. [[پرسيپولس]] مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[فائل:The Apadana Staircase with the Procession of the Vassals (4686171639).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي [[هخامنشي سلطنت]] جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن]] هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. [[آرامي ٻولي]] هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ [[خروشٺي لکت]] جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Salomon, Richard, ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages'', Oxford University Press, 1998.</ref> ==== هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي ==== سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. [[دارا ٽيون|دارا ٽئين]] جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[مقدوني سلطنت|مقدوني]] اثر جو مرحلو شروع ٿيو. === يوناني ۽ سلوقي دور === {{Main|سڪندر اعظم|سڪندر اعظم جي هندستاني مهم|سلوقي سلطنت}} [[فائل:Alexander's expedition down the Hydaspes and the Indus to the Indian Ocean. Fleuron T142758-2.png|thumb|300px|ساڄو|[[سڪندر اعظم]] جي هائيڊاسپس کان [[سنڌو درياهه]] وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو]] چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[سڪندر اعظم]] 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ [[هندوڪش]] پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Books IV–V.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Alexander the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي ==== 326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. [[ٽيڪسيلا]] جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته [[پورس]] سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال [[جهلم درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي [[هائيڊاسپس جي جنگ]] لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V.</ref><ref>Curtius Rufus, ''Histories of Alexander the Great'', Book VIII.</ref> [[فائل:Porus alexander coin.png|thumb|190px|کاٻو|سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن]] هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>Holt, Frank L., ''Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions'', University of California Press, 2003.</ref> سڪندر اڳتي [[بياس درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V, 25–29.</ref> ==== سنڌ ۾ سڪندر جي مهم ==== 325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[ميوسيڪانس]]، [[آڪسيڪانس]] ۽ [[سامبس]] سان منسوب علائقا شامل هئا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 15–17.</ref> انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ''ساتراپي'' ۽ ''ساتراپ'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ [[ايجينور جو پيٿون]] کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> يوناني ماخذن ۾ ''سنڊيمانا'' نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 16.</ref> هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ==== سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين ==== سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ [[پٽالا]] نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 17–20.</ref> سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي [[نيارڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال [[آريان]] جي ''انڊيڪا'' ۾ محفوظ آهي.<ref>Arrian, ''Indica'', 18–42.</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان [[گيدروسيا]]، يعني موجوده [[مڪران]]، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 23–27.</ref> ==== سڪندر کان پوءِ ==== [[سڪندر اعظم]] 323 ق.م. ۾ [[بابل]] ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي [[ديادوخي]] چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو. سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ [[ايجينور جو پيٿون]] سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI.</ref><ref>Heckel, Waldemar, ''Who's Who in the Age of Alexander the Great'', Blackwell, 2006.</ref> ان ئي دور ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو. ==== سلوقس ۽ چندرگپت ==== [[فائل:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|180px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جو مجسمو؛ هو [[سلوقي سلطنت]] جو باني هو]] [[فائل:SeleucosCoin.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جي دور جو سڪو]] سڪندر جي جانشينن مان [[سلوقس اول نيڪيٽر]] بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو [[موريا سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ [[موريا سلطنت|موريا دور]] جي شروعات ٿي. === موريا سلطنت جو دور === {{Main|موريا سلطنت}} [[فائل:Mauryas map.svg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 250 ق.م. ۾ [[موريا سلطنت]] جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[سڪندر اعظم]] جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.<ref>Justin, ''Epitome of Pompeius Trogus'', Book XV.</ref><ref>Romila Thapar, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== چندرگپت موريا ۽ سلوقس ==== لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ [[سلوقس اول نيڪيٽر]] پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=SELEUCUS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucus-kings/}}</ref> قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور [[گنڌارا]] ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ [[پاروپاميسادي]]، [[اراخوسيا]] ۽ [[گيدروسيا]] جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iv. Political and Cultural Relations: Seleucid, Parthian, Sasanian Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iv-relations/}}</ref> معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي [[ايپسس جي جنگ]] ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Demetrius'', 28.</ref> قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref> هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ==== موريا انتظام ==== موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جڏهن ته [[ٽيڪسيلا]] اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي [[گنگا]] جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا. چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسار]] موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== اشوڪ جو دور ==== [[فائل:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[اشوڪ]] جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو]] بندوسار کان پوءِ [[اشوڪ]] لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ''ڌم'' بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> تقريباً 260 ق.م. ۾ [[ڪلنگا جنگ]] کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ''ڌم جي فتح'' کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> اشوڪ پاڻ [[ٻڌ ڌرم]] جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ''ڌم'' کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> ==== اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان ==== [[فائل:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|250px|ساڄو|[[شاهباز ڳڙهي]] ۾ [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جا پٿريلا فرمان]]؛ اهي [[خروشٺي لکت]] ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن]] موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده [[خيبر پختونخواهه]] جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] سان لکيل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM i. In Pre-Islamic Times |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-i/}}</ref> وڌيڪ اولهه ۾ [[قنڌار]] مان اشوڪ جا [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[آرامي ٻولي|آرامي]] ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻڌ ڌرم ==== اشوڪ جي سرپرستيءَ سان [[ٻڌ ڌرم]] جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM iv. Buddhist Sites in Afghanistan and Central Asia |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-iv/}}</ref> سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ [[ڪاهو جو دڙو]] جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. ==== موريا سلطنت جو زوال ==== اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران [[برهدرتھ موريا]] کي سندس فوجي سپهه سالار [[پشيمتر شونگ]] قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ [[شونگ سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Shunga dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref>Thapar, Romila, ''The Mauryas Revisited'', K.P. Bagchi.</ref><ref>Majumdar, R. C., ''Ancient India''.</ref> شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت|يوناني-باختري]] ۽ پوءِ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو. === هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور === {{Main|هند-يوناني بادشاهت|يوناني-باختري بادشاهت}} [[فائل:IndoGreekMap.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[هند-يوناني بادشاهت]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] [[فائل:Coin of Demetrius I of Bactria.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ڊيميٽريوس اول]] جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو]] [[موريا سلطنت]] جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت]] جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري [[سلوقي سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران [[ڊيميٽريوس اول]] هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان [[گنڌارا]]، [[ٽيڪسيلا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques: Catalogue Raisonné'', Bibliothèque Nationale, Paris, 1991.</ref><ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور ''يوناني-باختري''، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ ''هند-يوناني'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== [[ڊيميٽريوس اول]] ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> [[فائل:Demetrius Greek Invasion of India.png|thumb|250px|ساڄو|[[ڊيميٽريوس اول]] سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو]] ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو [[سڪو|سڪن]]، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. ==== اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري ==== [[اپولوڊوٽس اول]] شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن. قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ==== سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ ==== [[فائل:Map of the Indo-Greeks.png|thumb|300px|کاٻو|هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن [[اگٿوڪليس]]، [[پينٽيليون]] ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي. ==== ميناندر اول ==== [[ميناندر اول]]، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ''ملندا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ٻڌ ڪتاب ''[[ملندا پنه]]'' ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب [[ناگسينا]] جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ''ملندا پنه'' کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو. ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ==== باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو ==== ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت [[يوڪريٽيڊس اول]] باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> [[هيليوڪليس اول]]، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[يوئچي]] ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[هند-سٿي]] يا [[سڪا]] حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> === هند-سٿي دور === {{Main|هند-سٿي|سڪا}} [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|ساڄو|[[هند-سٿي]] حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن]] ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[سڪا]] يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ ''سڪا''، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ ''سٿين'' جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور ''هند-سٿي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب [[يوئچي]] جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ==== سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري [[گلگت]]، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق [[سيستان]] سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور ''سڪستان''، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> [[مائوس]] جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> ==== مائوس ==== [[فائل:Drachma of Maues LACMA M.84.110.7 (1 of 2).jpg|thumb|220px|کاٻو|[[مائوس]] جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان]] [[مائوس]]، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ ''موگا'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس [[ٽيڪسيلا]] تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> سندس اقتدار [[گنڌارا]]، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History'', Classical Numismatic Group.</ref> ==== سنڌ ۾ هند-سٿي اثر ==== هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. [[ازيس اول]] سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ ''وچين سنڌو واري صوبي'' جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|کاٻو|هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ''ميناگرا'' پڻ ڏيکاريل آهي]] قديم يوناني-رومي ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي ''سٿيا'' سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ''[[ميناگرا]]'' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ [[عربي سمنڊ]] تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. ==== ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال ==== [[ازيس اول]] هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان [[هپوسٽريٽس]] جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري [[راجوولا]] جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڪشهرات ۽ سنڌ ==== هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ [[ڪشهرات]] ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ [[گجرات]] ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ [[نهپان]] جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل [[اولهه جا ساتراپ]] ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا. ==== انتظام ۽ ثقافتي تسلسل ==== هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ''ساتراپ'' ۽ ''مهاساتراپ'' جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History''.</ref> هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا. پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشن سلطنت]] جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> === ڪوشان سلطنت جو دور === {{Main|ڪوشان سلطنت}} [[فائل:Map of the Kushan Empire.png|thumb|300px|ساڄو|[[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو [[باختر]]، [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو]] پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪوشان سلطنت]] هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ [[يوئچي]] سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي [[باختر]] ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ ==== [[ڪجولا ڪڊفيسس]] ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات [[بيگرام]]، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]] ۽ سنڌ تائين پهتيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سيستان]] کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-PARTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-parthian-dynasty-1/}}</ref> سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو. ==== سنڌو ماٿري ۽ واپار ==== ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا [[ريشم رستو|ريشم رستي]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو. سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ [[بارباريڪون]] نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي [[رومي سلطنت]] سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا. ==== ويما ڪڊفيسس ==== ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[ويما ڪڊفيسس]] جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ٻولين سان گڏ [[خروشٺي لکت]] استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ [[باختري ٻولي]] کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ڪنشڪ جو دور ==== [[فائل:Kanishka I with Nana.jpg|thumb|240px|کاٻو|[[ڪنشڪ اول]] جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي [[نانا]] ڏيکاريل آهي]] [[ڪنشڪ اول]] ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>Falk, Harry (2001), “The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas”, ''Silk Road Art and Archaeology'', 7, pp. 121–136.</ref> ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ [[پشاور|پروشاپور]] ۽ [[مٿرا]] شامل هئا. ڪنشڪ خاص طور [[ٻڌ ڌرم]] جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.<ref>Rosenfield, John M., ''The Dynastic Arts of the Kushans'', University of California Press, 1967.</ref> ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ [[نانا]]، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ ==== ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور [[گنڌارا]] ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. [[ڪاهو جو دڙو]]، [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ==== سماج ۽ آبادي ==== هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ [[آهير]] سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Beames1970">{{cite book |author=John Beames |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ |accessdate=22 March 2011 |year=1970 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن. ==== ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع ==== ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. [[واسوديو اول]] جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل [[ساساني سلطنت]] جو دٻاءُ وڌيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> [[اردشير اول]] ۽ سندس جانشين [[شاپور اول]] جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور [[باختر]]، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ [[ڪوشانشاهه]] يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا. === ساساني دور === {{Main|ساساني سلطنت}} [[فائل:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ساساني سلطنت]] پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾]] [[ساساني سلطنت]] جي قيام ۽ [[ڪوشان سلطنت]] جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[اردشير اول]] 224ع ۾ [[پارٿي سلطنت]] کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، [[سيستان]]، [[مڪران]]، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب [[اردشير اول]] پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. [[طبري]] جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو. ==== شاپور اول ۽ سنڌ ==== [[فائل:Gold coin of Shapur I, Ctesiphon mint.jpg|thumb|230px|کاٻو|[[شاپور اول]] جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو]] [[شاپور اول]] (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي [[ڪعبه زردشت]] واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ ''هند'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Huyse, Philip, ''Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt'', London, 1999.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل ''هند'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب شاپور اول جي دور ۾ ''هندستان'' ۽ [[نرسي]] جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام ==== [[فائل:Coin of Hormizd I Kushanshah, British Museum.jpg|thumb|220px|ساڄو|[[هرمز اول ڪوشان شاهه]] جو سڪو؛ [[برٽش ميوزيم]] جي مجموعي مان]] ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ''[[ڪوشان شاهه]]'' چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs/}}</ref> ''ڪوشان شاهه'' جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي [[پائڪولي ڪتبو|پائڪولي ڪتبي]] ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ''ڪوشان-ساساني'' سڪي سازي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS ii. Kushano-Sasanian Coinage |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-02-coinage/}}</ref> چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه [[شاپور ٻيون]] اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ==== سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار ==== ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ساساني سلطنت لاءِ [[مڪران]] ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي. ==== رتو ڪوٽ ==== سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ ''[[رتو ڪوٽ]]'' آهي. اهو قلعو [[ڪراچي]] جي ويجهو [[گهارو]] واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي [[بهرام پنجون|بهرام پنجين]] يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>Kervran, Monique, “Forteresses, entrepôts et commerce: une histoire à suivre depuis les ports du Sind et de la Makran jusqu'au Golfe Persique”, 1994, pp. 335–338.</ref> قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. ''انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== بهرام گور ۽ ديبل جي روايت ==== بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[بهرام پنجون]]، جنهن کي ''بهرام گور'' پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. [[طبري]] ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي [[ديبل]]، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.<ref>Ṭabari, tr. Bosworth, ''The History of al-Ṭabarī'', Vol. V, pp. 100–102.</ref> جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر ==== ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي [[زرتشتي]] آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا. ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي. ==== وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون ==== چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ [[ڪيداري]] حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> پنجين صديءَ ۾ [[هيفتالي]] وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه [[پيروز اول]] هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو. پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ڇهين صديءَ ۾ [[خسرو اول]] جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف [[اولھ ترڪ خاقانيت|اولھ ترڪن]] سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو. ==== ساساني دور جي پڄاڻي ==== ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت [[بازنطيني سلطنت]] سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان [[عرب مسلمانن جي فارس جي فتح|عرب مسلمانن جي فتوحات]] ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه [[يزدگرد ٽيون]] جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ [[راءِ گهراڻو]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. === گپتا ۽ هُن دور === {{Main|گپتا سلطنت|هُن}} [[فائل:Gupta Empire at peak.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[گپتا سلطنت]] ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن]] چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ [[گپتا سلطنت]] هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ [[ساساني سلطنت]]، آخري [[ڪوشان]] حڪمرانن، [[ڪيداري]]، [[الچون هُن|الچون هنن]] ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن. ==== گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري ==== [[گپتا سلطنت]] جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. [[چندرگپت اول]] ۽ خاص طور سندس جانشين [[سامدرگپت]] جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ [[الهه آباد ستون|الهه آباد ستون جو ڪتبو]] آهي. [[فائل:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[سامدرگپت]] جو سون جو سڪو]] الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ''ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي''، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Fleet, J. F., ''Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors'', Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, Calcutta, 1888.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌ ۾ ساساني اثر ==== چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ [[ساساني سلطنت]] جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. [[شاپور ٻيون|شاپور ٻئي]] جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، [[سيستان]] ۽ توران شامل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ŠĀPUR II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii/}}</ref> ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع ==== [[چندرگپت ٻيون]] جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن [[اولهه جا ساتراپ|اولهه جي سڪا ساتراپن]] کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي. اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون ==== چوٿين صدي عيسويءَ دوران [[ڪيداري]] نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن. ==== هُنن جو اڀار ==== [[فائل:Map of the Alkhon Huns and conquests.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[الچون هُن]] جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور ''هُوڻ'' جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي وچ ڌاري [[الچون هُن]] ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي [[گنڌارا]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان [[خنگيلا]] تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> ==== گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ ==== [[ڪمارگپت اول]] جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد [[اسڪندگپت]] ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تورامانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> تورامانا کان پوءِ [[مهرڪولا]] تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ ''سفيد هُن سلطنت'' جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== مقامي سياسي قوتن جو اڀار ==== پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[راءِ گهراڻو]] چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو. ==== هرشاوردن ۽ سنڌ ==== ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ [[هرشاوردن]] هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن. چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === راءِ گهراڻي جو دور === {{Main|راءِ گهراڻو}} [[فائل:Rai Dynasty of Sindh under Rai Shasi II The Last.png|thumb|300px|ساڄو|[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو]] '''[[راءِ گهراڻو]]''' سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري ''[[چچ نامو]]'' ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]]، [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪيداري]] ۽ [[الچون هُن]] جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو. ==== تاريخي ماخذ ==== راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو. موجوده ''چچ نامو'' تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[علي ڪوفي]] سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ڪجهه جديد محقق ''چچ نامي'' کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي. ==== گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز ==== ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ [[راجا چچ]] ۽ [[راجا ڏاهر]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو. [[اروڙ]] جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا [[ملتان]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا. ==== سلطنت جون حدون ==== ''چچ نامي'' ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف [[ملتان]]، اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو. متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ==== حڪومت ۽ انتظام ==== راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا. راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. [[سنڌو درياهه]] زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا. قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن. ==== مذهب ۽ سماج ==== ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي. تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري ''مذهبي رواداري'' بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن. ==== راءِ حڪمران ==== ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== راءِ ساهيرس ٻيو ==== ''چچ نامي'' جي بيان ۾ [[راءِ ساهيرس ٻيو]] بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور ''چچ نامي'' تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي. راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ [[راءِ ساهسي ٻيو]] تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ==== راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج ==== [[راءِ ساهسي ٻيو]] جي دور بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا چچ|چچ]] هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو. هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات ۽ [[راجا چچ]] جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي. چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر]] ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي. ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا. بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === برهمڻ گهراڻي جو دور === {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(تقريباً 632ع – 712ع)'' [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 700ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون]] [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور '''[[برهمڻ گهراڻو]]'''، '''چچ گهراڻو''' يا '''چچ خاندان''' چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد [[راجا چچ]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت ''[[چچ نامو]]'' ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' جي موجوده فارسي صورت [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز [[اروڙ]] هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سامونڊي ڪناري تي [[ديبل]] جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف [[ملتان]] هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. ''چچ نامي'' ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته [[ديبل]] جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي [[عربي سمنڊ]] جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ==== چچ جو اقتدار ۾ اچڻ ==== [[File:Map of the Chachas circa 650 CE.png|thumb|300px|left|تقريباً 650ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو.]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب [[راجا چچ|چچ]] اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو [[سيوستان]]، [[برهمڻ آباد]]، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل ''چچ نامي'' مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ==== مذهب ۽ سماج ==== ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. ''چچ نامو'' پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.<ref>{{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Trübner & Co. |year=1884}}</ref> ==== عربن سان شروعاتي رابطا ==== سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهتيون. ''چچ نامو'' ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> [[راشدون خلافت]] جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ [[اموي خلافت]] جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو. ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! حڪمران ! روايتي دورِ حڪومت ! مختصر بيان |- | [[راجا چچ]] | تقريباً 632ع–671ع | گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين. |- | [[راجا چندر]] | تقريباً 671ع–679ع | چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي. |- | [[راجا ڏاهر]] | تقريباً 679ع–712ع | چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي. |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[راجا چندر|چندر]] اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ ''چچ نامي'' ۾ ملي ٿو. ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[فائل:Raja dahir.jpg|thumb|220px|ساڄو|هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ [[راجا ڏاهر]] سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي]] [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو [[راجا چچ]] جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين [[اموي خلافت]] مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== سنڌ تي اموي فتح ==== {{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح}} 711ع يا 712ع ۾ [[حجاج بن يوسف]] جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين [[ديبل]] جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ديبل کان پوءِ عرب فوج [[نيرون ڪوٽ]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ پوءِ [[ملتان]] سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو [[اموي خلافت]] جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ [[عرب سنڌ|عرب حڪمرانيءَ]] جو دور شروع ٿيو. ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا. هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. ''چچ نامو'' برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو [[البلاذري]]، [[طبري]]، [[يعقوبي]] ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> 712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. === عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خدا آباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خدا آباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خدا آباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلھوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خدا آباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلھوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلھوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلھوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"/> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli"/>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور === ''(1947ع–1955ع)'' [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي]] [[فائل:NJV High School, Karachi 11.jpg|thumb|250px|کاٻو|[[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون]] 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ وقت [[محمد ايوب کهڙو]] سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير [[غلام حسين هدايت الله]] صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون ==== [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.<ref>{{cite journal |title=Sindh, 1947 and Beyond |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2016 |doi=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref><ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021 |chapter=Partition, Migration, and ‘Sons of the Soil’}}</ref> شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Afzal |first1=Nasreen |last2=Burdi |first2=Mukhtiar Ahmed |title=Deliberations on Exodus of Hindu Community from Sindh |journal=Ma’arif Research Journal |year=2020 |pages=21–36}}</ref> ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=32 |issue=2 |year=2019}}</ref> خاص طور [[ڪراچي]] ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي ==== [[ڪراچي]] آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان ''پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع'' تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي وارو علائقو]] بڻايو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref><ref>{{cite court |litigants=Muhammad Abbas v. Essa E. H. Jaffer |reporter=PLD |opinion=Karachi 1 |year=1970}}</ref> ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== صوبائي سياست ۽ حڪومتون ==== 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. [[محمد ايوب کهڙو]] آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[پير الاهي بخش]]، [[محمد يوسف عبدالله هارون]] ۽ [[قاضي فضل الله عبيدالله]] جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[پيرزادو عبد الستار]] 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.<ref>{{cite web |title=Fourth Assembly, 1953–1955 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_4th_assembly.pdf |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. [[جي. ايم. سيد]] ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Former Opposition Leaders |url=https://pas.gov.pk/former-opposition-leaders |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1947ع–1948ع | style="background:#eef5e9;" | آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پير الاهي بخش]] | style="background:#eaf2f8;" | 1948ع–1949ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد يوسف عبدالله هارون]] | style="background:#f4f8fc;" | 1949ع–1950ع | style="background:#eef5e9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[قاضي فضل الله عبيدالله]] | style="background:#eaf2f8;" | 1950ع–1951ع | style="background:#e2f0d9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1951ع | style="background:#eef5e9;" | ٻيو دور |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پيرزادو عبد الستار]] | style="background:#eaf2f8;" | 1953ع–1954ع | style="background:#e2f0d9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1954ع–1955ع | style="background:#eef5e9;" | ٽيون دور؛ [[ون يونٽ]] تائين |} <ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | دور |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام حسين هدايت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | 14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[شيخ دين محمد]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ميان امين الدين]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | نومبر 1952ع – مئي 1953ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[حبيب ابراهيم رحمت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | آگسٽ 1953ع – جون 1954ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== قانون ساز ادارا ==== سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. [[سيد ميران محمد شاهه]] 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته [[آغا بدرالدين خان دراني]] 1949ع کان 1951ع تائين ۽ [[مير غلام علي ٽالپر]] 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ==== [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي]] آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو '''سنڌ چيف ڪورٽ''' هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.<ref>{{cite web |title=History of Sindh High Court |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> 1947ع ۾ [[حاتم بي طيبجي]] سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا. ==== تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> [[سنڌ يونيورسٽي]]، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو. سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي. ==== زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ''ايويڪيو پراپرٽي'' جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |year=2019}}</ref> ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو. ==== خيرپور رياست ==== ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ [[خيرپور رياست]] کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياست]] طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين [[اولهه پاڪستان]] صوبي ۾ ضم ڪيا ويا. ===== ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي ===== 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ [[اولهه پاڪستان]] جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ وارو دور === {{Main|ون يونٽ}} ''(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)'' 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري '''[[اولهه پاڪستان]]''' نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[لاهور]] مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي [[اوڀر پاڪستان]] ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1998}}</ref> [[فائل:West Pakistan Map.gif|thumb|300px|کاٻو|[[ون يونٽ]] تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم [[اولهه پاڪستان]] صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.]] ون يونٽ جو قانوني بنياد ''ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955'' هو، جيڪو ٻي [[پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Callard |first=Keith |title=Pakistan: A Political Study |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1957}}</ref> ==== سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو ==== ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ [[اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي]] ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[خان عبدالجبار خان]]، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[سردار عبدالراشد خان]] ۽ پوءِ [[نواب مظفر علي خان قزلباش]] وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== اولهه پاڪستان جا وڏا وزير ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي وابستگي / حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[خان عبدالجبار خان|ڊاڪٽر خان صاحب]] | style="background:#f4f8fc;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | مسلم ليگ؛ بعد ۾ [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[سردار عبدالراشد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع | style="background:#e2f0d9;" | ريپبلڪن پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مظفر علي خان قزلباش|نواب مظفر علي خان قزلباش]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | ريپبلڪن پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو''' |} ==== اولهه پاڪستان جا گورنر ==== ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. [[مشتاق احمد گرماڻي]] نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، [[نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] ۽ [[محمد موسيٰ خان]] سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حڪومتي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[مشتاق احمد گرماڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | پارلياماني دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع | style="background:#e2f0d9;" | پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[امير محمد خان|نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع | style="background:#eef5e9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد موسيٰ خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[يوسف هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع | style="background:#eef5e9;" | مختصر عبوري دور |} ==== عدالتي تبديليون ==== ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود '''سنڌ چيف ڪورٽ''' 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ''ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955''، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين '''[[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]]''' جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.<ref>{{cite book |title=High Court of West Pakistan (Establishment) Order, 1955 |year=1955}}</ref> [[فائل:Sindh High Court.JPG|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران [[ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ]] جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.]] هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر [[مولوي تميز الدين خان]] ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت ==== ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور [[راولپنڊي]] ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ [[اسلام آباد]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[جي. ايم. سيد]] ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. [[حيدر بخش جتوئي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ ==== ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. [[سنڌي ادبي سنگت]] سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1996}}</ref> [[File:Sindhi.svg|thumb|220px|left|ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.]] هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ [[شيخ اياز]] سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون ==== 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا. ==== 1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور ==== 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ [[محمد ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو. ==== شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ ==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. '''4 مارچ 1967ع''' وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ==== ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي ==== 1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ [[محمد ايوب خان]] جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل [[يحيٰ خان]] اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''1 جولاءِ 1970ع''' تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو. ==== ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff;" | واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 30 سيپٽمبر 1955ع | style="background:#eef5e9;" | آئين ساز اسيمبلي ''Establishment of West Pakistan Act'' منظور ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#e2f0d9;" | ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1956ع | style="background:#eef5e9;" | نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1957ع–1958ع | style="background:#e2f0d9;" | اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1962ع | style="background:#e2f0d9;" | نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 مارچ 1967ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1968ع–1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1969ع | style="background:#eef5e9;" | يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#e2f0d9;" | '''اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.''' |} ==== تاريخي اثر ==== ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref><ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> 1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين === ''(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)'' [[ون يونٽ]] جي خاتمي سان '''1 جولاءِ 1970ع''' تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل [[يحيٰ خان]] جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ''ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970'' تحت [[اولهه پاڪستان]] جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi}}</ref> [[فائل:Pakistan-Sindh-location-map.svg|thumb|250px|کاٻو|1970ع ۾ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.]] سنڌ جي بحاليءَ سان [[ڪراچي]] ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ [[اسلام آباد]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== صوبائي انتظام جي بحالي ==== سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ [[مارشل لا]] لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''نواب افتخار حسين خان ممدوٽ''' 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> ==== 1970ع جون عام چونڊون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ [[قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع]] تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ '''27 عام سيٽون''' ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ '''60 عام سيٽون''' مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> 7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون. ==== 1971ع جو بحران ۽ سنڌ ==== 1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي [[عوامي ليگ]] قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ [[هندستان-پاڪستان جنگ 1971ع|پاڪستان-هندستان جنگ]] کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |year=1974}}</ref> ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ==== سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع ==== سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي / انتظامي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ|نواب افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[رحمان گل|ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل]] | style="background:#eaf2f8;" | 22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#f4f8fc;" | 29 اپريل 1972ع کان | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه جي ٻيهر تنظيم ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ [[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]] جي دائري هيٺ هئي. ''ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970'' تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل '''[[سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=About High Court |url=https://bhc.gov.pk/beta/introduction/about |website=High Court of Balochistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.]] گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Introduction of Sindh High Court, Karachi |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام ==== 1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. '''1 مئي 1972ع''' تي [[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers, Government of Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.]] [[فائل:Sindh Provincial Assembly 1970.svg|thumb|300px|ساڄو|[[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي چونڊن]] کان پوءِ [[سنڌ اسيمبلي]] جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.]] ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== سياسي ۽ سماجي تبديليون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ '''صوبائي خودمختياري''' ۽ '''سنڌي سڃاڻپ''' وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست ==== صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ [[سنڌي ٻولي]] جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو. 1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت '''''سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972''''' منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |publisher=Government of Sindh |year=1972}}</ref> ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو. ==== ثقافتي بحالي ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي ادبي سنگت]]، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا. [[شيخ اياز]]، [[محمد ابراهيم جويو]] ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي. ===== 1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا ===== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#eef5e9;" | ون يونٽ ختم؛ '''سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال''' ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 7 ڊسمبر 1970ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 17 ڊسمبر 1970ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 16 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ [[بنگلاديش]] جو قيام. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 20 ڊسمبر 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] سنڌ جو گورنر مقرر. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 مئي 1972ع''' | style="background:#eef5e9;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |} ==== تاريخي اهميت ==== 1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ '''ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ''' جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو. 1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو. === 1972ع کان 1988ع تائين وارو دور === ''(1972ع–1988ع)'' [[فائل:Zulfikar Ali Bhutto Portrait (cropped).jpg|thumb|220px|ساڄو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو گهرو اثر رهيو.]] 1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي چونڊيل صوبائي حڪومت، [[1973ع جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ [[تحريڪ بحالي جمهوريت|تحريڪ بحالي جمهوريت]] سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت ==== [[ممتاز علي ڀٽو]] 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== 1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا ==== 10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي [[1973ع جو آئين|آئين]] نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> 1973ع جي آئين سان [[سنڌ اسيمبلي]] کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا. آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> ==== غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت ==== ڊسمبر 1973ع ۾ [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan: Background Notes |publisher=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/pakistan/151007.htm}}</ref> ==== 1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو ==== مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي [[پاڪستان قومي اتحاد]] چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] ''آپريشن فيئر پلي'' ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي. ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[سيد غوث علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر علي غلام قاضي]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 1988ع – 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Chief Ministers of Sindh}}</ref> ==== گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور ==== 1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#eaf2f8;" | 1972ع–1973ع | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رعنا لياقت علي خان|بيگم رعنا لياقت علي خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1973ع–1976ع | style="background:#e2f0d9;" | آئيني صوبائي گورنر |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[نواب دلاور خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 1976ع–1977ع | style="background:#eef5e9;" | ڀٽو دور جو آخري مرحلو |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[عبدالقادر شيخ|جسٽس عبدالقادر شيخ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1977ع–1978ع | style="background:#e2f0d9;" | مارشل لا جي شروعاتي دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[ايس. ايم. عباسي|ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي]] | style="background:#eaf2f8;" | 1978ع–1984ع | style="background:#eef5e9;" | فوجي انتظام |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[جهانداد خان|ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1984ع–1987ع | style="background:#e2f0d9;" | فوجي / عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 1987ع–جون 1988ع | style="background:#eef5e9;" | ضياءُ دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | جون–سيپٽمبر 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري دور |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Governors of Sindh}}</ref> ==== عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ ==== 1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت '''[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]''' جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh}}</ref> 1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== 1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ ==== 4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Chandio |first=Amir Ali |title=Politics of Sindh under Zia Government}}</ref> [[فائل:Bhutto 1974.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.]] ==== تحريڪ بحالي جمهوريت ==== {{Main|تحريڪ بحالي جمهوريت}} 1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ [[عوامي تحريڪ]] ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.<ref>{{cite book |last=Haqqani |first=Husain |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> ==== 1985ع جون غيرجماعتي چونڊون ==== 1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> 1985ع ۾ 1973ع جو آئين ''روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر'' ۽ پوءِ [[اٺين ترميم]] سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست ==== 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. [[سوويت-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي. شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press}}</ref> 1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم [[آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن]] قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي. 1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ==== تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ ==== 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. [[سنڌي ادبي سنگت]]، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> [[شيخ اياز]]، [[ابراهيم جويو]]، [[رسول بخش پليجو]] ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. ==== سماجي ۽ معاشي تبديليون ==== هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. [[گڊو بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا. ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا. شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا. ==== 1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي ==== 29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم [[محمد خان جوڻيجو]] جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. [[اختر علي غلام قاضي]] مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو. 17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. ==== 1972ع–1988ع جون اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1 مئي 1972ع | style="background:#eef5e9;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1973ع | style="background:#eef5e9;" | 1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | ڊسمبر 1973ع | style="background:#e2f0d9;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1976ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] قائم ڪئي وئي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 اپريل 1979ع | style="background:#eef5e9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1981ع | style="background:#e2f0d9;" | [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1983ع | style="background:#eef5e9;" | ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1984ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1985ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير ٿيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1986ع | style="background:#e2f0d9;" | ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 29 مئي 1988ع | style="background:#eef5e9;" | جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 17 آگسٽ 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 2 ڊسمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. |} === 1988ع کان هاڻوڪي دور تائين === 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو]] [[فائل:Karachi Skyline.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو]] ==== جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع ==== جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ [[قائم علي شاهه]] 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ [[مهاجر قومي موومينٽ]] وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> 1990ع ۾ صدر [[غلام اسحاق خان]] وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ [[آفتاب شعبان ميراڻي]] مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ [[ڄام صادق علي]] نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ==== 1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ [[جي. ايم. سيد]]، [[رسول بخش پليجو]]، [[قادر مگسي]] ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون. 1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ [[مظفر حسين شاهه]] مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ [[عبدالله شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ [[ممتاز علي ڀٽو]] نگران وڏو وزير مقرر ٿيو. 1997ع جي چونڊن کان پوءِ [[لياقت علي جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل [[پرويز مشرف]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع ==== 1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا. ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت '''سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي''' ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. [[علي محمد مهر]] ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ [[ارباب غلام رحيم]] ورتي. هن دور ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي ==== 2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ [[قائم علي شاهه]] اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو. ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.<ref>{{cite web |title=Past Assemblies |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري ==== 2010ع ۾ [[ارڙهين آئيني ترميم]] پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو. ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ'''، '''سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ'''، '''سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ'''، '''سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ''' ۽ '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ''' شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |website=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ۽ قانوني ادارا ==== [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي. 1994ع ۾ '''سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي''' کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Judicial Academy Act |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=1994 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو. 2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو. ==== سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / جماعت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[آفتاب شعبان ميراڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ڄام صادق علي]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع | style="background:#eef5e9;" | شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مظفر حسين شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | اتحادي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي مدد شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[عبدالله شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[لياقت علي جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff;" | '''گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي محمد مهر]] | style="background:#f4f8fc;" | ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ارباب غلام رحيم]] | style="background:#eaf2f8;" | جون 2004ع – نومبر 2007ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ (ق) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 2007ع – اپريل 2008ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 2008ع – مارچ 2013ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[زاهد قربان علوي]] | style="background:#f4f8fc;" | مارچ–مئي 2013ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[فضل الرحمان]] | style="background:#eaf2f8;" | جون–آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مقبول باقر]] | style="background:#eaf2f8;" | آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |} <ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع تائين [[مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.<ref>{{cite web |title=Our Team |url=https://cm.sindh.gov.pk/chief-ministers-team |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 1988ع کان سنڌ جا گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |+ '''1988ع کان سنڌ جا گورنر''' |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | نمبر ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو سنڀالڻ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو ڇڏڻ ! style="background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / مختصر نوٽ |- | style="background:#eaf2f8;" | 18 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 5 جنوري 1987ع | style="background:#eef5e9;" | 23 جون 1988ع | style="background:#fdf2e9;" | 1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو |- | style="background:#d6eaf8;" | 19 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 24 جون 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي |- | style="background:#eaf2f8;" | 20 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[قادرالدين احمد|جسٽس قادرالدين احمد]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | 18 اپريل 1989ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 21 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[فخرالدين جي. ابراهيم|جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 اپريل 1989ع | style="background:#e2f0d9;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ جج ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#eef5e9;" | 18 جولاءِ 1993ع | style="background:#fdf2e9;" | پهريون دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 23 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[حڪيم محمد سعيد]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#fbe5d6;" | تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#eef5e9;" | 21 مئي 1995ع | style="background:#fdf2e9;" | ٻيو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 24 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪمال الدين اظفر]] | style="background:#f4f8fc;" | 22 مئي 1995ع | style="background:#e2f0d9;" | 16 مارچ 1997ع | style="background:#fbe5d6;" | سياستدان ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 25 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[معين الدين حيدر|ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر]] | style="background:#eaf2f8;" | 17 مارچ 1997ع | style="background:#eef5e9;" | 17 جون 1999ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر |- | style="background:#d6eaf8;" | 26 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ممنون حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جون 1999ع | style="background:#e2f0d9;" | 12 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 27 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عظيم دائودپوٽو|ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#eef5e9;" | 24 مئي 2000ع | style="background:#fdf2e9;" | فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 28 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ميان سومرو]] | style="background:#f4f8fc;" | 25 مئي 2000ع | style="background:#e2f0d9;" | 26 ڊسمبر 2002ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 29 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عشرت العباد خان|ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 27 ڊسمبر 2002ع | style="background:#eef5e9;" | 10 نومبر 2016ع | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8;" | 30 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[سعيد الزمان صديقي|جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي]] | style="background:#f4f8fc;" | 11 نومبر 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 جنوري 2017ع | style="background:#fbe5d6;" | اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان |- | style="background:#eaf2f8;" | 31 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد زبير]] | style="background:#eaf2f8;" | 2 فيبروري 2017ع | style="background:#eef5e9;" | 3 آگسٽ 2018ع | style="background:#fdf2e9;" | مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 32 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[عمران اسماعيل]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | 18 اپريل 2022ع | style="background:#fbe5d6;" | پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#fff2cc;" | — | style="background:#fff2cc; text-align:right; padding:7px;" | [[آغا سراج دراني]] | style="background:#fff2cc;" | 20 اپريل 2022ع | style="background:#fff2cc;" | 9 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#ffe699;" | '''قائم مقام گورنر'''؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#eaf2f8;" | 34 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪامران ٽيسوري|محمد ڪامران خان ٽيسوري]] | style="background:#eaf2f8;" | 10 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#eef5e9;" | 12 مارچ 2026ع | style="background:#fdf2e9;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر |- | style="background:#d9ead3;" | 35 | style="background:#d9ead3; text-align:right; padding:7px;" | '''[[محمد نهال هاشمي|سيد محمد نهال هاشمي]]''' | style="background:#d9ead3;" | '''13 مارچ 2026ع''' | style="background:#d9ead3;" | '''عهدي تي موجود''' | style="background:#b6d7a8;" | '''سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] سان لاڳاپيل''' |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Jailed PA speaker becomes acting Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1685798 |work=Dawn |date=20 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Tessori sacked as PML-N stalwart Nehal Hashmi made Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1981494 |work=Dawn |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گورنر ==== گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور [[عشرت العباد خان]] ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018ع کان 2022ع تائين [[عمران اسماعيل]]، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين [[ڪامران ٽيسوري]] گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي [[محمد نهال هاشمي]] سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.<ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ شهري سياست ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، پاڪستان پيپلز پارٽي، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو. [[فائل:Sindh Assembly 2018.svg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي]] ==== آبادي ۽ شهريڪاري ==== 1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو. ==== تعليم ==== 1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي. 2013ع ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ''' منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي. تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 Sindh – Education |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |publisher=UNICEF |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== صحت ==== صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |publisher=UNICEF |date=16 July 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2020ع جي [[ڪووڊ-19 وبا]] سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا. ==== ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ ==== 1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ '''[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق == جاگرافي == {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ جو قدرتي منظر]] [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|250px|ساڄو|سنڌ جو نقشو]] سنڌ [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ جي ڪل ايراضي '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي.<ref>{{cite web |title=Social Indicators of Pakistan 2021 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/social_statistics/publications/Social_Indicators_of_Pakistan_2021.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اوڀر ۾ [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ [[رڻ ڪڇ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر [[سنڌو درياهه]] آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ [[هيٺيون سنڌو طاس|هيٺين سنڌو طاس]] جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === طبعي بناوت === [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي]] [[فائل:Mangrove Forest Sindh.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌو ڊيلٽا]] ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي]] طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو]]، وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي پٽي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ [[مينگروو]] ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً '''5 ملين هيڪٽر''' آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/SindhWaterPolicy |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي معيشت ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو]] === روايتي جاگرافيائي ڀاڱا === سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * [[سرو، سنڌ|سرو]] — اتر سنڌ؛ * [[سنڌ جو وچولو|وچولو]] — وچ سنڌ؛ * [[لاڙ، سنڌ|لاڙ]] — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛ * [[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛ * [[ٿر]] ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ. هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref> === سنڌوءَ جو ميداني علائقو === سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا. سنڌ ۾ '''ڪچو''' انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' سڏيو وڃي ٿو. اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو '''ڪڇو''' يا '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Topography of Dadu District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-dadu/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ريگستان === [[فائل:Thar desert in cloudy weather.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي]] [[فائل:The Thar Desert.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جون وارياسي ڀٽون]] سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! ريگستان ! لڳ ڀڳ ايراضي ! اهم علائقا ! خاصيتون |- | [[ٿر ريگستان]] | وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | هندستان جي [[راجستان]] تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت |- | [[نارا ريگستان]] | تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' | خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا | تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون ''پٽ'' نما زمينون<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> |- | [[اڇڙو ٿر]] | تقريباً '''4,800 چورس ڪلوميٽر''' | خاص طور [[سانگهڙ ضلعو]]، [[کپرو تعلقو]]، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا | اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب ''اڇڙو ٿر'' سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> |} === ٿر ريگستان === [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار [[راجستان]] جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن. ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا. === نارا ريگستان === [[نارا ريگستان]] سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ ''پٽ'' نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === اڇڙو ٿر === [[اڇڙو ٿر]]، جنهن کي ''اڇو ريگستان'' پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. [[چوٽياري ذخيرو]] هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Socio Economic Assessment Study |url=https://www.wwf.org.pk/foreverindus/pdf/socioeconomic_assessment_07.pdf |publisher=WWF-Pakistan |year=2008 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبل ۽ جابلو علائقا === سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان [[گنجو ٽڪر]] هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === کيرٿر جبلن جو سلسلو === [[فائل:Kirthar Mountains.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]]؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي]] [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]] سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بلند مقام ==== [[فائل:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|230px|ساڄو|[[ڪتي جي قبر]]، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي]] سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ '''ڪُتي جي قبر''' نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Topography of Kamber-Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي ''بلند ترين چوٽي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. ==== گورک هِل ==== [[فائل:Gorakh Hill.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[گورک هل]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ]] [[گورک هل]] دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً '''5,688 فوٽ''' (1,734 ميٽر) آهي.<ref>{{cite news |title=A lesser hill station |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station |work=Dawn |date=30 May 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي. === ڪارونجهر === [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]]] [[ڪارونجهر]] جون ٽڪريون [[ننگرپارڪر]]، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن. === گنجو ٽڪر === [[گنجو ٽڪر]] [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي. === ارضيات === سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. === ميداني علائقا === [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.]] سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا. سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي. [[فائل:Indus river Sukkur barrage sunset.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[سکر بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.]] ==== ڪچو ۽ پڪو ==== سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور '''ڪچو''' چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا. حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي. === ڪاڇو === [[فائل:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو]] [[ڪاڇو]] سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي. [[فائل:Women in Sindh.jpg|thumb|280px|ساڄو|اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي]] ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران [[نائي گاج]]، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا ''واڪرن'' ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Water resource management in 'kutcha' areas |url=https://www.dawn.com/news/25070/water-resource-management-in-kutcha-areas |work=Dawn |date=5 March 2002 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.<ref>{{cite news |title=Major drains across Kachho belt flooded amid downpour |url=https://www.dawn.com/news/1763877 |work=Dawn |date=10 July 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Flooding in Sindh's Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range |url=https://www.dawn.com/news/1855992 |work=Dawn |date=31 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين === [[فائل:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي]] [[فائل:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|250px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.]] ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو [[منڇر ڍنڍ]] سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[نائي گاج]] سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا === سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار [[سنڌو ڊيلٽا]] جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا. هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. === سامونڊي پٽي === {{Main|سنڌ جو سامونڊي ڪنارو|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Coast of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ڀرسان [[عربي سمنڊ]] جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.]] سنڌ جو سامونڊي ڪنارو [[عربي سمنڊ]] جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''350 ڪلوميٽر''' آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://scda.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Coastal Development Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام [[سر ڪريڪ]] تائين وڃي ٿو. === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو ڊيلٽا}} [[سنڌو ڊيلٽا]] سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.<ref name="SFD-mangroves"/> ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.<ref name="SFD-mangroves"/> === ٻيٽ === [[فائل:Manora Karachi.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[منهوڙو]]، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ]] [[فائل:Karachi, Charna Island.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[چرنا ٻيٽ]]، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.]] [[فائل:Charna Island Karachi Arabian Sea.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[عربي سمنڊ]] ۾ [[چرنا ٻيٽ]] جو منظر.]] سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ [[منهوڙو]]، [[بابا ٻيٽ]]، [[ڀٽ ٻيٽ]]، [[بُنڊل ٻيٽ]] ۽ [[بُڊو ٻيٽ]] شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي. سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == آبهوا == {{Main|سنڌ جي آبهوا}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|ساڄو|[[جيڪب آباد ضلعو]]، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.]] سنڌ جي آبهوا مجموعي طور '''گرم، خشڪ کان نيم خشڪ''' نوعيت جي آهي، پر [[عربي سمنڊ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[ٿر ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]]، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''128.8 ملي ميٽر''' آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي آبهوا تي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسو|ڏکڻ ايشيائي چوماسي]]، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت [[ڏڪار]]، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === علائقائي موسمي فرق === روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي '''[[سرو، سنڌ|سرو]]'''، '''[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]''' ۽ '''[[لاڙ، سنڌ|لاڙ]]''' جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي. '''مٿين سنڌ'''، خاص طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment – Jacobabad |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/603581508344261114/pdf/SFG3674-EA-P154987-Box405303B-PUBLIC-Disclosed-10-18-17.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|کاٻو|سنڌ ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.]] '''وچ سنڌ''' ۾ [[سکر]]، [[نوابشاهه|شهيد بينظير آباد]]، [[سانگهڙ]]، [[مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو. '''هيٺين سنڌ''' يا لاڙ، جنهن ۾ [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي. [[گورک هل]]، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو. === موسمياتي کاتو === {{Main|پاڪستان موسميات کاتو}} سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني [[پاڪستان موسميات کاتو]] ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن. موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Provincial Disaster Management Authority Sindh |url=https://pdma.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون موسمون === سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي. '''سيارو''' عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون. '''بهار''' نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي. '''اونهارو''' اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects |publisher=World Bank |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/9fecf962-d3ad-5cec-909e-af3e7539dc02/download |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چوماسي وارو عرصو''' عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو. === سنڌ جو چوماسو === [[فائل:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|300px|ساڄو|آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.]] سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan (MODIS 2020-10-11) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_(MODIS_2020-10-11).jpg |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Still submerged, nearly six months on from the initial flooding (5330445429).jpg|thumb|300px|کاٻو|2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.]] چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان '''درياهي ٻوڏ''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات '''شهري ٻوڏ''' پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب '''اوچتي ٻوڏ''' پڻ اچي سگهي ٿي. === برسات === سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/478491468146962443/pdf/E15030vol-08.pdf |publisher=World Bank |year=2007 |access-date=24 August 2026}}</ref> بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي. === سامونڊي اثر === [[عربي سمنڊ]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. === گرمي جون لهرون === سنڌ ۾ [[گرمي جي لهر|گرمي جون لهرون]] اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. [[ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر]] دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سامونڊي طوفان === سنڌ جي ساحلي پٽي [[عربي سمنڊ]] ۾ ٺهندڙ [[مداري طوفان|مداري طوفانن]] ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن. 2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان '''اسنا''' سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon 2024 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2025/03/11/monsoon-2024-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=11 March 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === [[موسمي تبديلي]] سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=29 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا ۽ قدرتي نباتات === سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[ٻير]]، [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]] جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]] جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ [[مينگروو]] ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نباتات ۽ حياتيات == {{Main|سنڌ جي نباتات|سنڌ جي حيوانات}} [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img04.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ ''يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا''؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.]] سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ [[سنڌو درياهه]] جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[نارا ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، [[سنڌو ڊيلٽا]] جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه ماحولياتي نظام === سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.<ref>{{cite web |title=Kirthar National Park |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kirthar_National_Park |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.]] === نباتات === سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ [[ٻٻر]]، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار]]، [[ڦوڳ]]، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، ''Euphorbia'' جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ [[نم]]، [[انب]]، [[ڄمون]]، [[گدامڙي]]، [[سھانجڻو]]، [[بڙ]]، [[پپل]]، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن. ==== سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا |- style="background:#66BB6A; color:white; text-align:center;" ! سنڌي نالو ! سائنسي نالو ! مکيه ماحول ! حيثيت / اهميت |- | [[ڪنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ |- | [[ٻٻر]] | ''Vachellia nilotica'' (''Acacia nilotica'') | دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا | ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ |- | لئي / آسري | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين | لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ |- | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا | ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال |- | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | ٿر ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو وڻ |- | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا | ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور |- | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ميدان ۽ خشڪ علائقا | ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ |- | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | آباد ۽ شهري علائقا | ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام |- | [[ديوي (وڻ)|ديوي / ولائتي ڪنڊي]] | ''Prosopis juliflora'' | شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا | متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل |- | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ | سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس |} === ٻيلا === {{Main|سنڌ جا ٻيلا}} سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، [[سنڌو درياهه]]، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام '''دريائي ٻيلا'''، '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ '''[[مينگروو]] ٻيلا''' آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhforests.gov.pk/page-faq |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[لئي]]، [[ٻير]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]] ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Fauna and Flora of Sindh |url=https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== دريائي ٻيلا ==== [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي '''دريائي ٻيلا''' يا مقامي طور '''ڪچي جا ٻيلا''' چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً '''241,198 هيڪٽر''' آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور [[ٻٻر]] (''Vachellia nilotica''؛ اڳ ''Acacia nilotica'') سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي. ==== آبپاشي وارا ٻيلا ==== سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.<ref name="SFD-irrigated">{{cite web |title=Irrigated Plantations |url=https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ '''82,195 هيڪٽر''' آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ [[ٻٻر]]، [[يوڪلپٽس]]، [[ٽالهي]] يا شيشم (''Dalbergia sissoo'')، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="SFD-irrigated"/> آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي. ==== مينگروو ٻيلا ==== {{Main|سنڌ جا مينگروو ٻيلا|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Mangrove-Keti Bundar.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪيٽي بندر]] جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول]] سنڌ جا [[مينگروو]] ٻيلا [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي ڪريڪن ۽ [[ڪراچي]] جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |url=https://iucn.org/story/202507/international-day-conservation-mangrove-ecosystem-message-mr-mahmood-akhtar-cheema |publisher=IUCN |date=26 July 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً '''600,000 هيڪٽر''' تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SFD-mangroves">{{cite web |title=Mangroves |url=https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس '''اڇو تمر''' (''ايويسينيا مرينا'') آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ ''رائزو فورا ميوڪروناٽا''، ''سيريوپس ٽيگل'' ۽ ''ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم'' پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ''ايويسينيا مرينا'' جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.<ref name="SFD-mangroves"/><ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=World Environment Day – Defenders of the Coast |url=https://www.wwfpak.org/take_action/world_environment_day |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، [[آءِ يو سي اين]]، [[ورلڊ وائيڊ فنڊ فار نيچر|ڊبليو ڊبليو ايف]] ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Mangrove restoration begins on Karachi coast |url=https://iucn.org/story/202606/mangrove-restoration-begins-karachi-coast |publisher=IUCN |date=5 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار ==== سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]]، [[ڪاڇو]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]]، [[ٻير]]، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن. اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا. ==== سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري ==== سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ [[ديوي (وڻ)|ديوي]] (''Prosopis juliflora'')، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون. ==== ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ ==== سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام |- style="background:#66BB6A; color:white;" ! ٻيلائي نظام ! اهم هنڌ ! اندازي / سرڪاري ايراضي ! اهم نباتات ! ماحولياتي اهميت |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | دريائي ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا | style="background:#E0F2F1;" | تقريباً 241,198 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | آبپاشي وارا ٻيلا | style="background:#DCEDC8;" | بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾ | style="background:#B2DFDB;" | تقريباً 82,195 هيڪٽر | style="background:#FFECB3;" | ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | مينگروو ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل | style="background:#E0F2F1;" | ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه | style="background:#DCEDC8;" | ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان | style="background:#B2DFDB;" | متفرق ۽ وسيع علائقو | style="background:#FFECB3;" | ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش |} <ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref name="SFD-irrigated"/> <ref name="SFD-mangroves"/> === حيوانات === {{Main|سنڌ جي حيوانات}} سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ٿڻائتا ==== [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img09.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.]] سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، [[ڪارو هرڻ]]، [[ڦاڙهو]]، جهنگلي سوئر، بگھڙ، [[گدڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار چراخ]]، جهنگ ٻلو، [[ڪاراڪل]]، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ آئيبيڪس]] (''Capra aegagrus blythi'') سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. تاريخي طور سنڌ ۾ [[ايشيائي چيتو]] ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن. ==== سنڌو ٻلهڻ ==== {{Main|سنڌو درياهه جي ٻلهڻ}} [[فائل:Indus river Dolphin , The National Aquatic Animal of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'')، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.]] [[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'') سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan National Report to UNCED 1992 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1991-001.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite report |title=Report of the Workshop on the Conservation of the Ganges River Dolphin and Indus River Dolphin |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/SSC-OP-023.pdf |publisher=IUCN Species Survival Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو. === پکي === سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ [[مرڪزي ايشيائي فلائي وي]] سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا. [[هاليجي ڍنڍ]] ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Haleji Lake – Ramsar Site |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RAM/RAM_018_PK_en.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪينجهر ڍنڍ]] پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن. [[هوبره تلور]] ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي. === رڙهندڙ جانور === سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ [[واڳون]] شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[واڳون]] (''Crocodylus palustris'') سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.<ref>{{cite report |title=Crocodiles: An Action Plan for their Conservation |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/1992-008.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[انڊين ڪوبرا]]، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ''ساهه چوسڻ''. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي. ==== سامونڊي ڪُميون ==== ڪراچيءَ جي [[هاڪس بي]] ۽ [[سينڊزپٽ]] سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ [[سائي سامونڊي ڪُمي]] (''Chelonia mydas'') سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.<ref>{{cite web |title=Marine turtles |url=https://www.wwfpak.org/our_work_/biodiversity/marine_turtles/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان]] [[هاڪس بي]] کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=WWF Blog – Green turtle nesting at Hawks Bay |url=https://www.wwfpak.org/knowledge_hub_/wwf_blog/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> زيتوني رڊلي ڪُمي (''Lepidochelys olivacea'') پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي. === مڇيون ۽ آبي حيات === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ [[عربي سمنڊ]]، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون. ==== پلو ==== [[پلو]] يا هلسا (''Tenualosa ilisha'') سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي. سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. === ڍنڍون ۽ آبي زمينون === سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[ڊريگهه ڍنڍ]]، [[ديھ اڪرو-II]]، [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ [[سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو]] سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منڇر ڍنڍ]] تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي. === حياتياتي تحقيق جي تاريخ === سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا. 20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ''ڪل جنسن'' جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.<ref>ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، 1982ع.</ref> === جهنگلي حيات جو تحفظ === سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن. حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ [[موسمي تبديلي]] آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Participatory Conservation Plans for the Indus Delta |url=https://www.wwfpak.org/?384599/Speakers-term-conservation-plans-essential-for-the-protection-of-threatened-wildlife-and-coastal-resources= |publisher=WWF-Pakistan |date=3 April 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> == سياسي نظام == {{Main|سنڌ حڪومت|سنڌ جي سياست}} [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.]] سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام [[پاڪستان جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير]]، صوبائي ڪابينا، [[سنڌ جو گورنر|گورنر]]، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن. آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1431341153_169.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |at=Articles 129–130 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا. === صوبائي حڪومتي نظام === سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز [[ڪراچي]] ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ [[سيد مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sindh Cabinet |url=https://cm.sindh.gov.pk/sindh-cabinet |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Syed Murad Ali Shah Cabinet.jpg|[[سيد مراد علي شاهه]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير سنڌ]] <!-- گورنر سيد نهال هاشمي جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- اسپيڪر سيد اويس قادر شاهه جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- چيف جسٽس جسٽس ظفر احمد راجپوت جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> </gallery> === گورنر === {{Main|سنڌ جو گورنر}} [[سنڌ جو گورنر]] وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا. مارچ 2026ع ۾ [[سيد محمد نهال هاشمي]] کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.<ref>{{cite web |title=President approves appointment of Nehal Hashmi as Governor of Sindh |url=https://www.radio.gov.pk/12-03-2026/president-approves-appointment-of-nehal-hashmi-as-governor-sindh |publisher=Radio Pakistan |date=12 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Nehal Hashmi takes oath as Governor of Sindh |url=https://radio.gov.pk/13-03-2026/nehal-hashmi-sworn-in-as-sindh-governor |publisher=Radio Pakistan |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === وڏو وزير === {{Main|سنڌ جو وڏو وزير}} وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[سيد مراد علي شاهه]] ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ صوبائي اسيمبلي === {{Main|سنڌ صوبائي اسيمبلي}} [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي.]] سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ '''168 ميمبر''' آهن، جن مان '''130 عام سيٽون'''، '''29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون''' ۽ '''9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون''' آهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |at=Article 106 seat allocation |access-date=24 August 2026}}</ref> عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر === اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو. 25 فيبروري 2024ع تي [[سيد اويس قادر شاهه]] سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان [[اينٿوني نويد]] ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Speaker – Syed Awais Qadir Shah |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر === سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر '''ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني''' هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#4A235A; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر |- ! style="background:#6C3483; color:white;" | نمبر ! style="background:#2874A6; color:white;" | اسپيڪر ! style="background:#148F77; color:white;" | مدت ! style="background:#B9770E; color:white;" | تاريخي نوٽ |- | style="background:#F4ECF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني]] | style="background:#E8F6F3;" | 28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد ميران محمد شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1938ع – 1948ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو |- | style="background:#F4ECF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[مير غلام علي ٽالپر]] | style="background:#D5F5E3;" | 14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ وارو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[پير قربان علي شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غلام رسول خان کيهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[عبدالله حسين هارون]] | style="background:#D5F5E3;" | 6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد عبدالله شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[عبدالرزاق خان]] | style="background:#E8F6F3;" | 5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غوث بخش خان مهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 1993ع – 1997ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نواب مرزا (وڪيل)|نواب مرزا]] | style="background:#E8F6F3;" | 1997ع – 1998ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 2002ع – 2007ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ٻيو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نثار احمد کهڙو]] | style="background:#E8F6F3;" | 2008ع – 2013ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#D5F5E3;" | 2013ع – 2018ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 2018ع – 2023ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ٻيو مسلسل اسيمبلي دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد اويس قادر شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 25 فيبروري 2024ع – موجوده | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | موجوده اسپيڪر |} <ref>{{cite web |title=Speaker’s of Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Speakers.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Speaker |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === موجوده سياسي جوڙجڪ === سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] وٽ 37، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] وٽ هڪ ميمبر درج آهي.<ref>{{cite web |title=Party Composition – 2024 till date |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#922B21; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ |- ! style="background:#B03A2E; color:white;" | سياسي جماعت / حيثيت ! style="background:#1F618D; color:white;" | موجوده ميمبر ! style="background:#117A65; color:white;" | پارلياماني حيثيت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | style="background:#D6EAF8;" | 117 | style="background:#D5F5E3;" | حڪومتي اڪثريت |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | style="background:#AED6F1;" | 37 | style="background:#ABEBC6;" | مخالف ڌر جي وڏي جماعت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | style="background:#D6EAF8;" | 5 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | آزاد | style="background:#AED6F1;" | 3 | style="background:#ABEBC6;" | آزاد ميمبر |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | style="background:#D6EAF8;" | 1 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |} <ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === وفاق سان تعلق === سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن. وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو [[قومي مالياتي ايوارڊ]] تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن. === چونڊ نظام === سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === قومي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ لاءِ [[قومي اسيمبلي پاڪستان|قومي اسيمبلي]] جون '''61 عام سيٽون''' مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون '''14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون''' صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً '''913,052''' مقرر ٿي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === صوبائي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ صوبائي اسيمبلي جون '''130 عام چونڊ تڪ''' آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً '''428,432''' ماڻهو هئي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني حڪومتي نظام === {{Main|سنڌ ۾ مڪاني حڪومت}} سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع''' ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 – Schedule II |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Local Government (Third Amendment) Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |date=2 October 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ === [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | سربراهه ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#EAF2F8;" | ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | style="background:#EEF5E9;" | وڏي ميٽروپوليٽن شهر | style="background:#F3E5F5;" | ميئر | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪارپوريشن | style="background:#E2F0D9;" | وڏا شهري علائقا | style="background:#EADCF0;" | ميئر / چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ضلعي ڪائونسل | style="background:#EEF5E9;" | ڳوٺاڻو ضلعي علائقو | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | وچولي درجي جا شهر | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ٽائون ڪميٽي | style="background:#EEF5E9;" | ننڍا شهر ۽ قصبا | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون |- | style="background:#D6EAF8;" | يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | پاڙي يا ڳوٺن جي سطح | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون |} <ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون === [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments – Karachi |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميونسپل ڪارپوريشنون === سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن. === ترقياتي اٿارٽيون === سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون. [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.<ref>{{cite web |title=How KDA was Established |url=https://kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Khadim%20Magazine/October-2018/054-Karachi%20Civic%20Centre.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Lyari Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون |- ! style="background:#76448A; color:white;" | اٿارٽي ! style="background:#2874A6; color:white;" | علائقو ! style="background:#148F77; color:white;" | بنيادي ڪم |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | لاڙڪاڻو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي |} === پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون === 2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Acts 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا. === صوبائي اليڪشن ڪميشن === [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر '''اعجاز انور چوهان''' آهي.<ref>{{cite web |title=ECP Officers – Provincial Election Commissioner Sindh |url=https://ecp.gov.pk/index.php/notifications/officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Telephone Numbers and Office Addresses – Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سياسي تنظيمون === سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون === سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن. === غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم |- ! style="background:#148F77; color:white;" | شعبو ! style="background:#2874A6; color:white;" | عام سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | تعليم | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | صحت | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | غربت ۽ روزگار | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | انساني حق | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماحوليات | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | آفتن جي امداد | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي |} == انتظامي ورهاست == {{Main|سنڌ جون انتظامي ورهاستون}} [[فائل:Pakistan Sindh districts map.svg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.]] سنڌ [[پاڪستان]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ '''6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون''' موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.<ref name="SindhCensusReport2023">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي [[ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار [[ڊپٽي ڪمشنر]] هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي '''55,696,147''' هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ '''53.97 سيڪڙو آبادي شهري''' هئي.<ref name="SindhCensus2023">{{cite report |title=Population and Housing Census 2023: Provincial Census Report – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊويزنون === [[فائل:Sindh-Divisions-Map.png|thumb|300px|کاٻو|سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي]] سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]، [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر ڊويزن|سکر]] آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="SindhCensus2023" /> شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي '''92.57 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.<ref name="SindhCensus2023" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#174A7E; color:white; font-size:115%;" | '''سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#4472C4; color:white;" ! ڊويزن ! انتظامي مرڪز ! ضلعا ! آبادي 2023ع ! آبادي 2017ع ! شهري آبادي % |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[ڪراچي]] | 7 | 20,382,881 | 16,024,894 | 92.57% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 9 | 11,659,246 | 10,596,049 | 37.28% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[لاڙڪاڻو]] | 5 | 7,093,706 | 6,190,926 | 30.63% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سکر ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[سکر]] | 3 | 6,010,041 | 5,542,270 | 33.92% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[نوابشاهه]] | 3 | 5,930,649 | 5,275,426 | 29.27% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ميرپور خاص ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[ميرپورخاص]] | 3 | 4,619,624 | 4,224,945 | 19.38% |- style="background:#FFF2CC; font-weight:bold;" | سنڌ | [[ڪراچي]] | 30 | 55,696,147 | 47,854,510 | 53.97% |} <ref name="SindhCensus2023" /> === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.<ref name="SindhCensusReport2023" /> ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.<ref name="PBSdistrict2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! ڊويزن ! ضلعو ! صدر مقام ! آبادي 2023ع |- | 1 || style="background:#D9EAF7;" rowspan="9"| [[حيدرآباد ڊويزن]] || [[بدين ضلعو|بدين]] || [[بدين]] || 1,947,081 |- | 2 || [[دادو ضلعو|دادو]] || [[دادو، پاڪستان|دادو]] || 1,742,320 |- | 3 || [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] || 2,432,540 |- | 4 || [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي]] || 1,117,308 |- | 5 || [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] || [[مٽياري]] || 849,383 |- | 6 || [[سجاول ضلعو|سجاول]] || [[سجاول]] || 839,292 |- | 7 || [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] || [[ٽنڊو الهيار]] || 922,012 |- | 8 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] || [[ٽنڊو محمد خان]] || 726,119 |- | 9 || [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] || [[ٺٽو]] || 1,083,191 |- | 10 || style="background:#E2F0D9;" rowspan="7"| [[ڪراچي ڊويزن]] || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] || [[ڪراچي]] || 3,822,325 |- | 11 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] || [[ڪراچي]] || 3,950,031 |- | 12 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] || [[ڪراچي]] || 2,329,764 |- | 13 || [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] || [[ڪراچي]] || 2,679,380 |- | 14 || [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] || [[ڪياماڙي]] || 2,068,451 |- | 15 || [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || [[ڪورنگي]] || 3,128,971 |- | 16 || [[ملير ضلعو|ملير]] || [[ملير]] || 2,403,959 |- | 17 || style="background:#FCE4D6;" rowspan="5"| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] || [[جيڪب آباد]] || 1,174,097 |- | 18 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] || [[قمبر]] || 1,514,869 |- | 19 || [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || 1,233,957 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || 1,784,453 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] || [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] || 1,386,330 |- | 22 || style="background:#E4DFEC;" rowspan="3"| [[ميرپور خاص ڊويزن]] || [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || 1,681,386 |- | 23 || [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] || [[مٺي]] || 1,778,407 |- | 24 || [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] || [[عمرڪوٽ]] || 1,159,831 |- | 25 || style="background:#FFF2CC;" rowspan="3"| [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] || [[نوشھروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] || [[نوشهروفيروز]] || 1,777,082 |- | 26 || [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] || [[سانگهڙ]] || 2,308,465 |- | 27 || [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] || [[نوابشاهه]] || 1,845,102 |- | 28 || style="background:#DDEBF7;" rowspan="3"| [[سکر ڊويزن]] || [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] || [[ميرپور ماٿيلو]] || 1,772,609 |- | 29 || [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] || [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] || 2,597,535 |- | 30 || [[سکر ضلعو|سکر]] || [[سکر]] || 1,639,897 |} <ref name="PBSdistrict2023" /> === انتظامي ڍانچو === صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ '''5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون''' درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست === سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.<ref name="SindhCensus2023" /> شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.<ref name="PBSdistrict2023" /> === سنڌ جا وڏا شهر === {{Main|سنڌ جا شهر}} [[ڪراچي]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ '''شهري آبادي (urban locality)''' جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست جي تاريخ === سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} == زرعي معيشت== {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} [[فائل:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|thumb|300px|ساڄو|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي.]] سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ [[زراعت]] بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته [[ٿر ريگستان|ٿر]]، [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ '''4.87 ملين هيڪٽر''' زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ [[انب]]، [[کجور]]، [[ڪيلو]]، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/agriculture-statistics |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً '''1.20 ملين هيڪٽر'''، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ === سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.]] === اهم فصل === سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪپهه]] ۽ [[ڪمند]] آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2e7d32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم فصل |- ! style="background:#1b5e20; color:white; padding:7px;" | فصل ! style="background:#33691e; color:white; padding:7px;" | زرعي موسم ! style="background:#558b2f; color:white; padding:7px;" | اهم علائقا ! style="background:#827717; color:white; padding:7px;" | بنيادي استعمال / اهميت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪڻڪ]] | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا | style="background:#fffde7; text-align:right;" | بنيادي خوراڪي اناج |- | style="background:#c8e6c9;" | [[چانور]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪ ۽ برآمد |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪپهه]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور | style="background:#fffde7; text-align:right;" | ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال |- | style="background:#c8e6c9;" | [[ڪمند]] | style="background:#dcedc8;" | سالياني / خريف سان لاڳاپيل | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ٻاجهري]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[جوئر]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | اناج ۽ جانورن جو چارو |- | style="background:#e8f5e9;" | [[سرنهن]] ۽ ڪينولا | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | مٿين ۽ وچين سنڌ | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪي تيل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[سورج مُکي]] | style="background:#dcedc8;" | مختلف پوک جا دور | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪي تيل |} <ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪڻڪ === [[ڪڻڪ]] سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === چانور === [[فائل:Recently sown paddy fields in Sindh, Pakistan, December 2010 (5331068220).jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.]] [[چانور]] سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪپهه === [[ڪپهه]] سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪمند === [[ڪمند]] سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === باغباني === سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. [[ميرپورخاص]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، [[خيرپور]] کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار '''386,973 ٽن'''، ڪيلي جي '''123,263 ٽن''' ۽ کجور جي '''219,925 ٽن''' هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي. === خشڪ ۽ برساتي زراعت === [[فائل:Beautful field of Bajhra and korar in kertee.jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ [[ٿر]] ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.]] سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا ''باراني'' زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي. === مالداري ۽ پولٽري === {{Main|سنڌ ۾ مالداري}} مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو|لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://livestock.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Livestock & Fisheries Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Section 2.22 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا. === ماهيگيري === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي. سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Livestock & Fisheries Department |url=https://livestock.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي === سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت '''[[سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ]]'''، '''[[سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ]]'''، '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]'''، '''[[سنڌ ڪين ڪمشنر]]''' ۽ [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Work of Each Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/work-of-each-dept |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]''' ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ '''[[پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ]]''' کان منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/web/?page_id=10374 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي پاليسي ۽ تبديليون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ '''سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030''' تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن. === زمينداري ۽ آبادگاري === سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن. ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي. === موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا === سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.]] سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم زرعي ادارا === سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. '''[[زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو]]''' فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ '''[[سنڌ آبپاشي کاتو]]''' بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ '''[[لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]]''' مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته '''[[سنڌ خوراڪ کاتو]]''' خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Government Departments |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]]، [[سنڌ ڪين ڪمشنر]]، [[سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس]] جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == صنعت == {{Main|سنڌ جي معيشت|سنڌ ۾ صنعت}} [[فائل:SITE Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سائٽ، ڪراچي|سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي]]؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ]] [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي]] سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[ٽنڊو آدم]]، [[شهيد بينظير آباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]] ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Manufacturing Sector |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ '''34 سيڪڙو''' سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت '''ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي''' جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز === [[ڪراچي]] سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Stock Exchange Limited |url=https://www.psx.com.pk/ |publisher=Pakistan Stock Exchange |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب [[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> === پيداواري صنعت === سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries for June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم پيداواري شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي شعبا |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | شعبو ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | اهم صنعتي مرڪز ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | اهم پيداوار / سرگرمي |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ |- | style="background:#d6eaf8;" | لوهه ۽ اسٽيل | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري |- | style="background:#eaf2f8;" | گاڏين جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس |- | style="background:#d6eaf8;" | دواسازي | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪيميائي ۽ ڀاڻ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون |- | style="background:#d6eaf8;" | پيٽروليم ۽ ريفائننگ | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج |- | style="background:#eaf2f8;" | سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#d6eaf8;" | خوراڪ ۽ مشروبات | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ |- | style="background:#eaf2f8;" | رٻڙ ۽ پلاسٽڪ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان |- | style="background:#d6eaf8;" | چمڙي ۽ لباس | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون |} === ڪپڙي جي صنعت === [[ڪپڙي جي صنعت]] سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ '''600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون''' آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh at a Glance |url=https://business.gos.pk/ |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite web |title=Textile Industry |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي. === اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت === [[فائل:Pakistan Steel Mills.png|thumb|200px|ساڄو|[[پاڪستان اسٽيل ملز]] جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ]] سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو [[پاڪستان اسٽيل ملز]] آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون '''2015ع کان بند''' آهن.<ref>{{cite web |title=National Assembly Question on Pakistan Steel Mills |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/6970931f0c9c1_583.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive Roadmap Finalized for Pakistan Steel Mills Revival |url=https://moip.gov.pk/NewsDetail/ZDg0OGU3YzItYmVlMS00M2MxLWI3YTktMTFjOWIxMTJmZGY2 |publisher=Ministry of Industries and Production |date=9 February 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. === گاڏين جي صنعت === سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا. پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25: Manufacturing and Mining |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance, Government of Pakistan |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quantum Index of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25 |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === دواسازي جي صنعت === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت === ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي. === پيٽروليم ۽ ريفائننگ === سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي]] === سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد === سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي ''غير ڌاتي معدني شين'' جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === رٻڙ ۽ پلاسٽڪ === ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي. === چمڙي جي صنعت === سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي. === سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي === [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Information and Technology |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي بنيادن واري صنعت === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت ==== سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون. ==== چانورن جا ڪارخانا ==== مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن. ==== کنڊ جي صنعت ==== سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== خوراڪ جي پروسيسنگ ==== سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون === وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن. [[ڪراچي]] ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي. === هنري صنعت === {{Main|سنڌي دستڪاري}} سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، [[رلي]]، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن. هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن. === صنعتي اسٽيٽون ۽ زون === [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ]] صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Office Contacts |url=https://site.com.pk/?page_id=927 |publisher=Sindh Industrial Trading Estates Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#7030a0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون |- ! style="background:#5b2c6f; color:white; padding:7px;" | نالو ! style="background:#2874a6; color:white; padding:7px;" | هنڌ ! style="background:#148f77; color:white; padding:7px;" | نوعيت ! style="background:#b9770e; color:white; padding:7px;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ ڪراچي]] | style="background:#eaf2f8;" | ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | منظم صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار |- | style="background:#ebdef0;" | ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا | style="background:#d6eaf8;" | ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا |- | style="background:#f4ecf7;" | پورٽ قاسم صنعتي علائقو | style="background:#eaf2f8;" | بن قاسم، ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | بندرگاهي صنعتي علائقو | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] | style="background:#d6eaf8;" | لانڍي، ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | برآمداتي پروسيسنگ زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار |- | style="background:#f4ecf7;" | [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] | style="background:#eaf2f8;" | خيرپور | style="background:#e8f6f3;" | خاص اقتصادي زون | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] | style="background:#d6eaf8;" | ٺٽو ضلعو | style="background:#d5f5e3;" | سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#f4ecf7;" | نوري آباد صنعتي اسٽيٽ | style="background:#eaf2f8;" | ڄامشورو ضلعو | style="background:#e8f6f3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون |- | style="background:#ebdef0;" | ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ | style="background:#d6eaf8;" | ڄامشورو / ڪوٽڙي | style="background:#d5f5e3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت |} <ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص اقتصادي زون === [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Dhabeji Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/dsez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur & Hyderabad Industrial Enclaves |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-hyderabad-industrial-enclaves-are-central-to-sindhs-economic-future-these-projects-will-strengthen-the-provinces-industrial-base-particularly-in-agro-processing-engineeri/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |date=23 October 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون === [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. [[ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي]] موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.<ref>{{cite web |title=EPZA at a Glance |url=https://epza.gov.pk/epza-at-a-glance/ |publisher=Export Processing Zones Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً '''672.93 ملين آمريڪي ڊالر''' هيون.<ref>{{cite report |title=Project Background – Karachi Export Processing Zone |url=https://epza.gov.pk/wp-content/uploads/2025/09/RFPFIN1.pdf |publisher=Export Processing Zones Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار === [[فائل:Kharachi Port (cropped).JPG|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.]] [[فائل:Karachi port trust.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.]] [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون. پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار === سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت [[عالمي بينڪ]] جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن. === صنعتي پاليسي ۽ چئلينج === سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا. [[عالمي بينڪ]] جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Jobs and Competitiveness Program for Results |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/728841517924219411/pdf/PID-Sindh-Jobs-and-Competitiveness-Program-for-Results-Feb-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == معدنيات ۽ قدرتي وسيلا == {{Main|سنڌ جا قدرتي وسيلا|سنڌ ۾ معدنيات}} [[فائل:CAPELLA C02 SM SLC HH 20210202112819 20210202112823 - Thumbnail image.png|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ڪوئلي جو ميدان]]، [[اسلام ڪوٽ تعلقو]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]؛ سيٽلائيٽ تصوير.]] سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ [[ٿر ريگستان]] جي [[لگنائيٽ]] ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ [[قدرتي گئس]] ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]] ۽ شيل، جڏهن ته [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://gsp.gov.pk/who-we-are/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوئلو === {{Main|سنڌ ۾ ڪوئلو|ٿر ڪوئلي جو ميدان}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Tharparkar.svg|thumb|250px|کاٻو|سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جو هنڌ؛ [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] هن ضلعي ۾ واقع آهي.]] سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان [[ٿر ڪوئلي جو ميدان|ٿر]]، [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان|لاڪڙا]]، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Brief Review of the Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/Mineral-wealth-of-Pakistan-1991.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ٿر ريگستان]] ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري [[يو ايس ايڊ]] جي گڏيل تحقيق سان ٿي.<ref>{{cite web |title=GSP Achievements – Thar Coal |url=https://gsp.gov.pk/gsp-achievements/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ '''175 ارب ٽنن کان وڌيڪ''' ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور [[لگنائيٽ]] قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي. ==== لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان ==== [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان]] [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو ==== [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ '''2,500 چورس ڪلوميٽر''' اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ '''33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل'''، '''305.082 ملين ٽن اشارتي''' ۽ '''4,219.498 ملين ٽن تخميني''' ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === قدرتي گئس === [[فائل:Qadirpur gas field.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.]] سنڌ پاڪستان جي اهم [[قدرتي گئس]] پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]، [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾. سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]]، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[قادرپور گئس فيلڊ]] گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Qadirpur Gas Field/Plant, District Ghotki, Sindh |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/tender-file/SOR-TOR-QP-1-3744.pdf |publisher=Oil and Gas Development Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي ==== [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Hala/Gambat South/Mazarani |url=https://www.ppl.com.pk/content/halagambat-southmazarani |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي '''60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن''' ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL achieves Capacity and Production Enhancement at Gambat South GPF-II |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-achieves-capacity-and-production-enhancement-gambat-south-gpf-ii |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=11 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Boosting production at Shahdad X-1 |url=https://www.ppl.com.pk/content/boosting-production-shahdad-x-1-ppl-ramps-gas-flow-84-mmscfd-gambat-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=24 January 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | فيلڊ / بلاڪ ! style="background:#548235; color:white;" | علائقو ! style="background:#7030a0; color:white;" | اهميت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قادرپور گئس فيلڊ]] | style="background:#eef5e9;" | گهوٽڪي | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] | style="background:#e2f0d9;" | ڪشمور | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مزاراڻي | style="background:#eef5e9;" | وچ سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | ميانو | style="background:#e2f0d9;" | سنڌ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | سانوڻ | style="background:#eef5e9;" | سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | شاهه دادپور | style="background:#e2f0d9;" | سانگهڙ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | آدم / آدم ويسٽ | style="background:#eef5e9;" | هالا بلاڪ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل |} <ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Partner-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/partner-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === تيل ۽ ڪنڊينسيٽ === سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ [[ڪنڊينسيٽ]] جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. هيٺين سنڌ، خاص طور [[بدين ضلعو|بدين]] وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن. گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً '''3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس''' ۽ '''750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ''' جي پيداوار شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL commissions Faiz X-1 Deep |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-commissions-faiz-x-1-deep-output-36-mmscfd-gas-750-bpd-condensate |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Exploration South |url=https://www.ppl.com.pk/content/exploration-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات === سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]]، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چن پٿر''' سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. '''جپسم''' سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته '''سليڪا واري''' شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي. '''چائنا ڪلي''' ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي. === گرينائيٽ === {{Main|ڪارونجهر}} [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]].]] سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي. ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي. === کاڻون === سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا. صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f2a; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا |- ! style="background:#806000; color:white;" | علائقو ! style="background:#7f6000; color:white;" | ضلعو / خطو ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | اهم وسيلو ! style="background:#548235; color:white;" | نوعيت |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | لگنائيٽ ڪوئلو | style="background:#e2f0d9;" | وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو | style="background:#bdd7ee;" | ڪوئلو | style="background:#c6e0b4;" | پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | سونڊا–جهرڪ | style="background:#fff2cc;" | ٺٽو / ڄامشورو | style="background:#ddebf7;" | ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات | style="background:#e2f0d9;" | معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | بدين–ميرپورخاص | style="background:#ffe699;" | بدين، ميرپورخاص | style="background:#bdd7ee;" | لگنائيٽ | style="background:#c6e0b4;" | جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ڪارونجهر]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | گرينائيٽ | style="background:#e2f0d9;" | ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | کيرٿر–لڪي پٽي | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي | style="background:#bdd7ee;" | چن پٿر، جپسم، شيل | style="background:#c6e0b4;" | سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === معاشي اهميت === سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://epa.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Environmental Protection Agency, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ معدني ڳولا === [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، [[جاگرافيائي معلوماتي نظام|جي آءِ ايس]] ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Us |url=https://gsp.gov.pk/contact-us/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Geophysics |url=https://gsp.gov.pk/geophysics/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Drilling Directorate |url=https://gsp.gov.pk/drilling-directorate/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=UK-Supported Capacity Building Initiative Launched at GSP |url=https://gsp.gov.pk/2026/04/16/uk-supported-capacity-building-initiative-launched-at-gsp-to-strengthen-geoscientific-capabilities/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |date=16 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو. == توانائي == {{Main|سنڌ ۾ توانائي}} [[فائل:Jhimpir Wind Farm 2012.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ|جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.]] سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ [[قدرتي گئس]]، خام تيل، [[ڪوئلو]]، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته [[ڪراچي]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ توانائي کاتو|توانائي کاتي]] جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhenergy.gov.pk/about-us/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي پيداوار === سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن. [[نيپرا]] جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش '''2,640 ميگاواٽ''' هئي. انهن ۾ [[اينگرو پاورجن ٿر]] 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ [[پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 1,320 ميگاواٽ ۽ [[لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي === سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]] ۽ [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ==== ڪي اليڪٽرڪ ==== {{Main|ڪي اليڪٽرڪ}} [[ڪي اليڪٽرڪ]] پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Company Profile |url=https://ke.com.pk/company-profile/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ '''6,500 چورس ڪلوميٽر''' تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://ke.com.pk/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Member Incharge Wafaqi Mohtasib visits KE Head Office |url=https://ke.com.pk/member-incharge-wafaqi-mohtasib-visits-ke-head-office-directs-company-to-continue-empathetic-customer-centric-behaviour/ |publisher=K-Electric |date=18 May 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== حيسڪو ==== {{Main|حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني}} [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]]، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs – HESCO |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite report |title=Electricity Distribution Efficiency Improvement Project – HESCO ESMF |url=https://www.hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404094712/http://hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== سيپڪو ==== {{Main|سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني}} [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.<ref>{{cite report |title=Distribution Licence Modification – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/06%20June/LPM%20filed%20by%20SEPCO%20in%20its%20Distribution%20Licence.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ '''56,300 چورس ڪلوميٽر''' ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Distribution Companies Integrated Investment Plan 2025-26 to 2029-30 – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/02%20Feb/Distribution%20Investment%20Plan%20of%20SEPCO.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | نوعيت ! style="background:#C55A11; color:white;" | خاصيت |- | style="background:#D9EAF7;" | [[ڪي اليڪٽرڪ]] | style="background:#E2F0D9;" | ڪراچي ۽ ڀرپاسي | style="background:#F3E5F5;" | عمودي طور مربوط يوٽيلٽي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ |- | style="background:#EAF2F8;" | [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني|حيسڪو]] | style="background:#EBF1DE;" | وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ | style="background:#EADCF0;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | 13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني|سيپڪو]] | style="background:#E2F0D9;" | اتر ۽ مٿين سنڌ | style="background:#F3E5F5;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو |} <ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽرانسميشن نظام === سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن. [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/stdc/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جو ڪوئلو === {{Main|ٿر ڪوئلي جو ميدان|سنڌ ۾ ڪوئلو}} [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً '''175 ارب ٽن''' لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.<ref>{{cite report |title=Thar Coal Pricing Framework |url=https://www.tceb.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Thar-Coal-Pricing-Framework-Amended-Final.pdf |publisher=Thar Coal and Energy Board, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. [[سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني]] بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite report |title=Sindh Engro Coal Mining Company Annual Report 2020 |url=https://www.engroenergy.com/app/media/2021/05/SECMC-AR-2020.pdf |publisher=Sindh Engro Coal Mining Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{Main|سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا}} سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن. [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.<ref>{{cite report |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDCL%20AR%202024-Urdu.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.<ref>{{cite report |title=Half Yearly Report 2025-26 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDC%20HY%20Report%20December%202025-26.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ايل اين جي === [[پورٽ قاسم]] پاڪستان ۾ درآمد ٿيل [[مائع قدرتي گئس]] جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.<ref>{{cite web |title=How SSGC’s RLNG Project will change Pakistan’s energy dynamics |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5561 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً '''1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني''' تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=New LNG Regasification Terminals |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5899 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Gas Transmission |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=5597 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سي اين جي === [[دٻايل قدرتي گئس]] سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=LNG and Gas Supply Updates |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=116 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي. === پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو === سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا. پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.<ref>{{cite web |title=LNG Operations and Port Qasim Energy Infrastructure |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5506 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. === قابلِ تجديد توانائي === سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور [[جھمپير]]، [[گهاڙو]] ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي. ==== هوائي توانائي ==== [[فائل:Jhimpir Wind Powerproject.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جھمپير]]، [[ٺٽو ضلعو]] ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.]] سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً '''50,000 ميگاواٽ''' ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Wind |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً '''1,845.475 ميگاواٽ''' هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Wind Power Plants – Operational Capacity |url=https://nepra.org.pk/CAD-Database/CMS-CAD/Uploads/123456789123451751263125.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |date=16 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== شمسي توانائي ==== سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. [[سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ]] عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Solar Energy Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |publisher=World Bank |date=14 June 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ '''200,000 گهرن''' لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://ssep.gos.pk/about-us/ |publisher=Sindh Solar Energy Project, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي ''moderately unsatisfactory'' قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي '''منصوبي جا هدف''' سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Sindh Solar Energy Project: Implementation Completion and Results Report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099052726184091329 |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان علاوه [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Solar PV |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي جا اهم ادارا === سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، [[سنڌ ڪول اٿارٽي]]، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Government Rules of Business – Energy Department |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Laws-Rules.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F1D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم توانائي ادارا |- ! style="background:#806000; color:white;" | ادارو ! style="background:#2E75B6; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[سنڌ توانائي کاتو]] | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] | style="background:#DDEBF7;" | قانوني اٿارٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] | style="background:#D9EAF7;" | خاص بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت |} <ref>{{cite web |title=Sindh Energy Holding Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/sehcl/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ڪول اٿارٽي === [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Thar Coal |url=https://sindhenergy.gov.pk/thar-coal/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي شعبي جا چئلينج === سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن. نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار '''74.80 سيڪڙو''' ۽ '''74.20 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Distribution Companies FY 2024-25 |url=https://www.nepra.org.pk/M%26E/PER/Distribution/2026/PER%202024-25%20Distribution%20Companies.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite report |title=NTDC Transmission Investment Plan – Evacuation of Power from Jhimpir and Gharo Wind Cluster |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/NTDC%20Revised%20Investment%20Plan.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> == آبپاشي نظام == {{Main|سنڌ ۾ آبپاشي}} [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.]] [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[سنڌو درياهه]]؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.]] سنڌ جو آبپاشي نظام [[سنڌو درياهه]] تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. [[سنڌ آبپاشي کاتو]] بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ '''14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر''' درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Irrigation Channel Directory |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Channels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تاريخي ارتقا === سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان [[سنڌو درياهه]]، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي ''انڊيشن ڪئنالن'' يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي. ==== ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام ==== [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا دور]] ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو. هن دور سان منسوب واهن ۾ [[گهاڙ واهه]] سان لاڳاپيل شاخون، [[نور واهه]]، [[شاهه جي ڪڙ]]، [[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]، [[نصرت واهه]]، [[مراد واهه]]، [[باگ واهه]] ۽ [[فيروز واهه]] شامل آهن. [[سرفراز واهه]] پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] سان منسوب آهي.<ref>عبدالله ورياهه، ”سنڌ جا قديم سڪا: سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2)“، ''مهراڻ''، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ، 1991ع.</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي. === بئراجن وارو جديد دور === سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. [[سکر بئراج]] 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ ۽ [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ٽي مکيه بئراج |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | بئراج ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ ! style="background:#7030a0; color:white; padding:7px;" | مکيه واهن جو انگ ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي ! style="background:#806000; color:white; padding:7px;" | اهم واهه |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سکر بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1932ع | style="background:#f3e5f5;" | 7 | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]]، [[روهڙي ڪئنال]]، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال |- | style="background:#d6eaf8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | style="background:#e2f0d9;" | 1955ع | style="background:#eadcf0;" | 4 | style="background:#fbe5d6;" | ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ | style="background:#ffe699; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]]، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] |- | style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1962ع؛ افتتاح 1963ع | style="background:#f3e5f5;" | 4 | style="background:#fdf2e9;" | CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال |} <ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکر بئراج === {{Main|سکر بئراج}} [[سکر بئراج]] سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. [[نارا ڪئنال]] 226 ميل ۽ [[روهڙي ڪئنال]] تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گڊو بئراج === {{Main|گڊو بئراج}} [[فائل:2010 Pakistan flood Khewali by Landsat-5 2010-08-12 small.jpg|thumb|300px|ساڄو|2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[گڊو بئراج]]، [[ڪشمور]] ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.]] [[گڊو بئراج]] [[ڪشمور]] جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. [[ريڻي ڪئنال]] پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي بئراج === {{Main|ڪوٽڙي بئراج}} [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]]، [[ڄامشورو]] واري ڪناري کان ڏٺل.]] [[ڪوٽڙي بئراج]]، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''3.084 ملين ايڪڙ''' آهي.<ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪلري بگهار فيڊر [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه واهه ۽ فيڊر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2874a6; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه |- ! style="background:#1f618d; color:white;" | بئراج ! style="background:#148f77; color:white;" | ڪنارو ! style="background:#7d6608; color:white;" | مکيه واهه / فيڊر |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | rowspan="2" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڊيزرٽ پٽ فيڊر |- | rowspan="2" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | گهوٽڪي فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ريڻي ڪئنال |- | rowspan="7" style="background:#d6eaf8;" | [[سکر بئراج]] | rowspan="3" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | نارتھ ويسٽ ڪئنال |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | رائيس ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | دادو ڪئنال |- | rowspan="4" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ايسٽ |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[روهڙي ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ويسٽ |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | ساڄو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]] |- | rowspan="3" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | پنياري / اولڊ ڦليلي |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڦليلي ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | [[اڪرم واهه]] |} <ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي === سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي. === پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. [[راءُ ڪميشن]] جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ '''سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو''' تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.<ref>{{cite book |title=Construction of Kalabagh Dam: Background Paper |publisher=PILDAT |year=2011}}</ref> 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ [[سنڌ طاس معاهدو]] ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.<ref>{{cite web |title=Indus Waters Treaty |url=https://www.worldbank.org/en/region/sar/brief/fact-sheet-the-indus-waters-treaty-1960-and-the-world-bank |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع === {{Main|پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع}} 1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] ان جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Water Apportionment Accord 1991 |url=https://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |publisher=Indus River System Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | 1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | صوبو ! style="background:#548235; color:white;" | خريف (MAF) ! style="background:#7030a0; color:white;" | ربيع (MAF) ! style="background:#c55a11; color:white;" | ڪُل (MAF) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 37.07 | 18.87 | '''55.94''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | '''سنڌ''' | 33.94 | 14.82 | '''48.76''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[خيبر پختونخواهه]] | 3.48 | 2.30 | '''5.78''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 2.85 | 1.02 | '''3.87''' |} <ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.<ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا === [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ '''سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ''' وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي '''25 MAF''' پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Study on Water Requirements Downstream Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/23.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Ecological Assessment for Downstream Indus Impacts |url=https://www.aiib.org/en/projects/details/2024/_download/Pakistan/Ecological-Assessment-for-Downstream-Indus-Impacts-Biodiversity-Action-Plan.pdf |publisher=Asian Infrastructure Investment Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === نيڪالي نظام === سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project – Management Report |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور [[منڇر ڍنڍ]]، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Flood Recovery and Reconstruction Platform |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099022825073520714/pdf/P179981-cae3b8b1-4760-4c77-aabb-547025a2ab8a.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا === سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام [[سنڌ آبپاشي کاتو]] سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Water Charging in Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/MetaMeta_Watercharging_Sindh.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === واهن ۽ شاخن جي لائيننگ === سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت '''ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ''' جو منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا === [[سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ]] 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-water-and-agriculture-transformation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Implementation Status and Results Report – Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062326030513469 |publisher=World Bank |date=23 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Barrages Improvement Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099081826170036586 |publisher=World Bank |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند === سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Building Resilience, Uplifting Communities in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2025/06/23/building-resilience-uplifting-communities-in-south-asia |publisher=World Bank |date=23 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا === سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[چوٽياريون ذخيرو]] خاص اهميت رکن ٿا. [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[چوٽياريون ذخيرو]] نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته [[منڇر ڍنڍ]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي. === ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي === سنڌ آبپاشي کاتي جي [[ننڍن ڊيمن جي تنظيم]] کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ [[حب ڊيم]] پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. [[چوٽياريون ذخيرو]] سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي. === پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج === سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/PagesContent/SindhWaterPolicy/SWP.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == واپار == {{Main|سنڌ جي معيشت|ڪراچي جي معيشت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.]] سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', مالي سال 2024–25.</ref><ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years'', مالي سال 2024–25.</ref> سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics, ''External Trade Statistics'', 2026.</ref> === درآمد ۽ برآمد === سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي. [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً '''53.951 ملين ٽن''' مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً '''2.651 ملين ٽي اي يو''' رهي.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics: Overall Statistics and Cargo Throughput 2024–25''.</ref> [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً '''45.305 ملين ٽن''' هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ '''1.003 ملين ٽي اي يو''' ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years, 2024–25''.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#176B87; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع |- ! style="background:#1B6B93; color:white;" | بندرگاهه ! style="background:#2E8A99; color:white;" | مجموعي مال ! style="background:#4F709C; color:white;" | ڪنٽينر ٽرئفڪ ! style="background:#7A3E65; color:white;" | نمايان سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3;" | [[ڪراچي بندرگاهه]] | style="background:#EAF2F8;" | 53.951 ملين ٽن | style="background:#F4ECF7;" | 2.651 ملين ٽي اي يو | style="background:#FCEEF5; text-align:right;" | ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ |- | style="background:#D5F5E3;" | [[پورٽ قاسم]] | style="background:#D6EAF8;" | 45.305 ملين ٽن | style="background:#E8DAEF;" | 1.003 ملين ٽي اي يو | style="background:#F5E6EE; text-align:right;" | ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر |} <ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', 2024–25.</ref> <ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance'', 2024–25.</ref> === زرعي جنسن جو واپار === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا. پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ '''1.774 ملين ٽن چانور''' برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance: Import/Export Statistics 2024–25''.</ref> زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي. === زرعي مارڪيٽون === سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور '''زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون''' ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.<ref>Government of Sindh, ''Agricultural Produce Markets Act, 1939/1940'', جيئن سنڌ ۾ لاڳو ۽ ترميم ٿيل.</ref> 2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ ''جنرل مارڪيٽ''، ''نوٽيفائيڊ مارڪيٽ''، ''پرائيويٽ مارڪيٽ'' ۽ ''مارڪيٽ ڪمپني'' جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.<ref>Provincial Assembly of Sindh, ''Agricultural Produce Markets (Amendment) Act, 2019'', شايع ٿيل 2020ع.</ref> سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.<ref>Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh, ''Agriculture Marketing Functions''.</ref> === چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون === سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>Karachi Chamber of Commerce and Industry, ''About KCCI''.</ref> [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.<ref>Pakistan Scientific and Technological Information Centre, ''Chambers of Commerce & Industry of Pakistan''.</ref><ref>Sukkur Chamber of Commerce & Industry, ''About SCCI'', 2026.</ref> ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو. ==== اهم واپاري ادارا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#76448A; color:white;" | ادارو ! style="background:#2874A6; color:white;" | مرڪز ! style="background:#148F77; color:white;" | ڪردار |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3;" | حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | سکر | style="background:#E8F6F3;" | مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ |- | style="background:#EBDEF0;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|ساڄو|اڳوڻي [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ واپاري تقريب؛ موجوده [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.]] [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''Corporate Information'', 2026.</ref> ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''About Us'', 2025.</ref> === برآمدات جي واڌاري === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو. وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.<ref>Ministry of Commerce, Government of Pakistan, ''Strategic Trade Policy Framework''.</ref> سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن. === واپاري ميلا ۽ نمائشون === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ '''ايڪسپو پاڪستان'''، '''ٽيڪسٽائيل ايڪسپو''' ۽ '''فوڊ ايگ پاڪستان''' شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش '''فوڊ ايگ پاڪستان''' 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.<ref>Trade Development Authority of Pakistan, ''FoodAg Pakistan 2025 – Exhibitors Brochure''.</ref> اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون. === آبي بندرگاهون === {{Main|ڪراچي بندرگاهه|پورٽ قاسم}} [[فائل:Port Qasim.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[پورٽ قاسم]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.]] سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، واقع آهن. ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics 2024–25''.</ref> پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance 2024–25''.</ref> [[فائل:Bahra (ship, 2012), IMO 9595008, Port Qasim, Karachi, Pakistan 20170829 162927.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پورٽ قاسم]] وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.]] === خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز === سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن. ''خشڪي بندر'' جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ''ڊرائي پورٽ'' جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا === ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي. مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. '''مجازي اثاثن واري قانون 2026ع''' تحت [[پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Government of Pakistan, ''Virtual Assets Act, 2026''.</ref> قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Virtual Assets Act, 2026'', sections 18–20.</ref> 2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Draft Pakistan Virtual Asset Services Regulations, 2026''.</ref> == بئنڪاري ۽ مالياتي نظام == {{Main|پاڪستان ۾ بئنڪاري}} [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر، [[ڪراچي]]؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.]] سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – March 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-march-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] وٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – December 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-dec-2025 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Statistical Bulletin – June 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistical-bulletin/412/statistical-bulletin-june-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي جو مالياتي مرڪز === ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي. [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.]] === سنڌ بئنڪ === {{Main|سنڌ بئنڪ}} '''[[سنڌ بئنڪ]]''' سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي '''10 ارب رپين''' جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور [[سنڌ حڪومت]] طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون '''330 آن لائين شاخون''' پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان '''58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص''' هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون '''170.502 ارب رپيا'''، خالص قرض '''147.521 ارب رپيا''' ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ '''342.091 ارب رپيا''' هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Financials |url=https://www.sindhbank.com.pk/financials/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ === '''[[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]]''' سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي '''هڪ ارب رپيا''' ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Microfinance Banks |url=https://www.sbp.org.pk/sbp-regulated-institutions/microfinance-banks |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ '''سجاڳ عورت قرض'''، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Microfinance Bank Limited |url=https://sindhmfb.com/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Financial Stability Review 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/FSR/2025/Complete%20FSR%202025.pdf |publisher=State Bank of Pakistan |year=2026 |at=Annexure VIII |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوآپريٽو بئنڪاري === سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. '''سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ''' صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. [[فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز]] جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ '''20 جنوري 2004ع''' تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي '''تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام''' هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي. === سرڪاري فنڊن جو انتظام === سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. '''سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس''' 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Fund Management House Act, 2013 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=SpecializedUnits%5CFMH%5CSindh+Fund+Management+House+Act%2C+2013.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |date=29 October 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ '''سنڌ صوبائي پينشن فنڊ''' ۽ '''سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ''' جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Funds Managed by the Sindh Fund Management House |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2FVOLUME+-+I.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري === سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Quarterly Branchless Banking Newsletters |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/quarterly-branchless-banking-newsletters |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا مالياتي ادارا === سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#2F75B5; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | ملڪيت / دائرو ! style="background:#7030A0; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سنڌ بئنڪ]] | style="background:#EAF2F8;" | تجارتي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | سنڌ حڪومت | style="background:#F3E5F5;" | تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري |- | style="background:#BDD7EE;" | [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] | style="background:#D6EAF8;" | مائڪرو فنانس بئنڪ | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت | style="background:#EADCF0;" | گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت |- | style="background:#D9EAF7;" | سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#EAF2F8;" | تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي ڪوآپريٽو نظام | style="background:#F3E5F5;" | زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ |- | style="background:#BDD7EE;" | سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس | style="background:#D6EAF8;" | سرڪاري فنڊ انتظام | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ حڪومت | style="background:#EADCF0;" | سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام |- | style="background:#D9EAF7;" | [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | مرڪزي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي / قومي | style="background:#F3E5F5;" | مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام |- | style="background:#BDD7EE;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | سرمائي بازار | style="background:#C6E0B4;" | قومي | style="background:#EADCF0;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي |} == خدمتن وارا شعبا == [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي]] پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.]] سنڌ جي معيشت ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[شهيد بينظيرآباد]]، [[ميرپورخاص]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=National Census Report 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/National-Census-Report-2023.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Section 1.7.3, Services Sector |access-date=24 August 2026}}</ref> === صحت جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[فائل:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڪراچي]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[فائل:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] سان لاڳاپيل اسپتال، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.]] سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. [[سنڌ صحت کاتو]] صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل اسپتالون، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون]]، [[قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=District Wise Health Facilities |url=https://health.sindh.gov.pk/district-wise-health-facilities |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي. === قانوني خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ عدليه}} [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.]] سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت [[اين آي آر سي]] جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون. وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ [[سنڌ بار ڪائونسل]] بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ [[ڪراچي بار ايسوسيئيشن]]، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Verified List of Advocates – Karachi Bar Association 2026 |url=https://app.sindhbarcouncil.org/KBA_Election_2026/Additional_List_Karachi_Bar_Association.pdf |publisher=Sindh Bar Council |date=6 May 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن. === تعليم ۽ تدريس جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref>{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Established Offices of Research, Innovation and Commercialization |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون === [[فائل:NED University White House.png|thumb|300px|کاٻو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي انتظامي عمارت، [[ڪراچي]].]] سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي|سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي]] صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Employment Through Skill – Technical and Vocational Training Programmes |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/AdmissionNoticeforAS2022_23.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme 2025–26 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن. ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي. === ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري === {{Main|سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ}} سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي. [[فائل:Greenline Metro Station Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي گرين لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ|گرين لائين]] جي اسٽيشن، [[ڪراچي]]؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.]] ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي. صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. === پوليس ۽ امن امان جون خدمتون === {{Main|سنڌ پوليس}} [[فائل:Karachi local police Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ [[سنڌ پوليس]] صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.]] '''[[سنڌ پوليس]]''' صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو. عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن. پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن. === سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون === صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا. وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن. === هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون === سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي. === واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون === {{See also|سنڌ ۾ واپار}} هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون. بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. [[ڪراچي]] ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي. === سياحت ۽ مهمان نوازي === {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. [[موهن جو دڙو]]، [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[ڪارونجهر]]، [[ڀنڀور]] ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن. مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن. === ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا === خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن. غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا. == محنت ۽ روزگار == {{Main|سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار}} سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي '''ليبر فورس سروي 2024–25ع''' موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] '''51.9 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرڪت '''82.8 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''18.5 سيڪڙو''' هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 3.2 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ '''49.2 سيڪڙو''' هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع |- style="background:#2E75B6; color:white;" ! اشاري ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مختصر وضاحت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ليبر فورس شرڪت جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 51.9% | style="background:#E2F0D9;" | 82.8% | style="background:#FCE4EC;" | 18.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | روزگار-آبادي تناسب | style="background:#EBF1DE;" | 49.2% | style="background:#EBF1DE;" | 79.0% | style="background:#F8D7E4;" | 16.8% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | بيروزگاري جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 5.3% | style="background:#E2F0D9;" | 4.6% | style="background:#FCE4EC;" | 9.0% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي |} <ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بيروزگاري ۽ نوجوان === سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ '''5.3 سيڪڙو''' ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان '''9.0 سيڪڙو''' ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ '''32.0 سيڪڙو''' 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Section 8.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق === سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون. ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ '''84.1 سيڪڙو''' هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روزگار جي شعبي وار ورڇ === 2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان '''31.9 سيڪڙو''' زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، '''17.4 سيڪڙو''' هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، '''15.5 سيڪڙو''' پيداواري صنعت ۾ ۽ '''8.3 سيڪڙو''' تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh: Percentage Distribution of Employed Persons by Major Industry Divisions, Sex and Area 2024-25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#4F81BD; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع |- style="background:#5B9BD5; color:white;" ! شعبو ! روزگار جو حصو ! معاشي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري | style="background:#E2F0D9;" | 31.9% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | هول سيل ۽ پرچون واپار | style="background:#EBF1DE;" | 17.4% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | پيداواري صنعت | style="background:#E2F0D9;" | 15.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | تعمير | style="background:#EBF1DE;" | 8.3% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج | style="background:#E2F0D9;" | 5.8% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | سرڪاري انتظام ۽ دفاع | style="background:#EBF1DE;" | 3.9% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | سرڪاري ملازمت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#E2F0D9;" | 3.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | صحت ۽ سماجي خدمتون | style="background:#EBF1DE;" | 2.2% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون |} <ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === رسمي ۽ غير رسمي روزگار === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ '''17.5 ملين''' روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً '''4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو''' رسمي روزگار ۾ ۽ '''13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو''' غير رسمي روزگار ۾ هئا.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 4.17 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي. 2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ === [[گهٽ روزگاري]] انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.<ref>{{cite web |title=Labour Force Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/labour-force-statistics/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ ۾ گهٽ اجرت === سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع]] تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Act, 2015 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000105.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت '''43,000 رپيا''' مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Notifications |url=https://mwb.sindh.gov.pk/notifications?show=notification |publisher=Minimum Wages Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#806000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع |- style="background:#BF9000; color:white;" ! پورهيت جو درجو ! گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | غير ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 43,000 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | نيم ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 44,484 رپيا |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 53,350 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | انتهائي ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 55,626 رپيا |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبري ۽ قرضي پورهيو === سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي '''سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع''' منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Bonded Labour System (Abolition) Act, 2015 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000171.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Bonded Labour System (Abolition) Rules, 2021 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=RULE&Year=2021 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورت زرعي پورهيت === سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ '''سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع''' منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت === [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع]] ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Home-Based Workers Act, 2018 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000035.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪم واري هنڌ جي حفاظت === 2012ع جي [[بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه]] جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون '''سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع''' آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا === سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون '''سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع''' آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Industrial Relations Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Labour & Human Resources Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون === سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي. === ملازمن جون تنظيمون === سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. [[ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز]] سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=The Employers' Federation of Pakistan |url=https://efp.org.pk/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي [[سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري]]، [[ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]]، [[نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]] ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي. === سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي === سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو. پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Sindh Workers Welfare Fund Act, 2014 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا |- style="background:#8064A2; color:white;" ! ادارو ! نوعيت ! بنيادي ڪم |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ]] | style="background:#EAF2F8;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] | style="background:#D6EAF8;" | انتظامي / ضابطي وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | ٽه ڌري بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] | style="background:#D6EAF8;" | سماجي تحفظ وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | مزدور ڀلائي ادارو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | ليبر ڪورٽون | style="background:#D6EAF8;" | عدالتي فورم | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل |} === سنڌ جا اهم مزدور قانون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#9E480E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون |- style="background:#C65911; color:white; text-align:center;" ! قانون ! سال ! بنيادي موضوع |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ]] | 2013ع | ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ]] | 2014ع | مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون]] | 2015ع | گهٽ ۾ گهٽ اجرت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون | 2015ع | اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون | 2015ع | ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون | 2015ع | ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ]] | 2015ع | ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون]] | 2015ع | جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون]] | 2017ع | ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ]] | 2018ع | گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ زچگي فائدا قانون | 2018ع | عورت ملازمن جا زچگي فائدا |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ]] | 2019ع | عورت زرعي پورهيتن جا حق |} <ref>{{cite web |title=Sindh Code – Labour Legislation |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام === سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Labour & Human Resources Department |url=https://lhr.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي [[ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم]] تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Follow-up Meeting on Labour Inspection Management System |url=https://dglabour.gos.pk/category/feature/ |publisher=Director General of Labour Sindh |date=27 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم چئلينج === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن. خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران '''روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت''' پڻ اهم مسئلا آهن. == غربت ۽ عدم مساوات == {{Main|سنڌ ۾ غربت|پاڪستان ۾ غربت}} سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. [[ڪراچي]] ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] 2018–19ع ۽ [[پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي]] 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً '''24.1 سيڪڙو''' هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Supplemental Report on Poverty |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''37 سيڪڙو''' غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مالي غربت === مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي. 2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099435110262212337/pdf/P17853203df4d20a0984e039a963f22e1b.pdf |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7F6000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو |- style="background:#BF9000; color:white;" ! اشاريو ! شرح / حد ! ماخذ ۽ بنيادي سال ! وضاحت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | مجموعي مالي غربت | style="background:#E2F0D9;" | 24.1% | style="background:#D9EAF7;" | HIES 2018–19 / PSLM 2019–20 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | ضلعي غربت جي حد | style="background:#C6E0B4;" | 4.3%–60.8% | style="background:#DDEBF7;" | ساڳيو بنيادي ڊيٽا | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي غربت | style="background:#E2F0D9;" | لڳ ڀڳ 37% | style="background:#D9EAF7;" | عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ |} <ref>{{cite report |title=Monetary Poverty in Pakistan: Province and District Level Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهڻ رخي غربت === {{Main|گهڻ رخي غربت انڊيڪس}} [[گهڻ رخي غربت انڊيڪس]] رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=United Nations Development Programme |date=20 June 2016 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=UNDP Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.<ref>{{cite report |title=Living Conditions and Multidimensional Poverty |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-12/Pakistan%20PDNA%20Supplemental%20Report%20-%20Final.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite report |title=Multidimensional Poverty Index for Pakistan 2024 |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI2024/PAK.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت === سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي. عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ '''30 سيڪڙو پوائنٽن''' تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092625085022301/pdf/P511459-e807c881-43e1-47ab-ae2e-aab3fb945be4.pdf |publisher=World Bank |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ضلعي تفاوت === سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح '''29.3 سيڪڙو''' هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Poverty Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[بدين ضلعو|بدين]] ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي. === آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات === سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا '''ڪوانٽائلن''' ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2018–19 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/hies2018-19/hies_2018-19_writeup.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |at=Table 3 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/HIES-2024-25-Report-Final-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري '''جني ڪوئفشنٽ''' باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Poverty & Equity Brief – October 2024 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099658401062541791/pdf/IDU-55165e86-4c07-4822-96b9-01b81895854e.pdf |publisher=World Bank |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === انساني ترقي ۽ سماجي محرومي === غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. [[پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع]] سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Human Development Report |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/pakistan-national-human-development-report |publisher=UNDP Pakistan |date=24 April 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. === خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت === غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو '''22.3 سيڪڙو'''، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/4a0114eb7d1cecbbbf2f65c5ce0789db-0310012022/original/Pakistan-Floods-2022-PDNA-Main-Report.pdf |publisher=Government of Pakistan, World Bank, Asian Development Bank, European Union and United Nations |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي [[قد جي گهٽ واڌ|اسٽنٽنگ]] جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت === [[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا. پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ '''8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ''' وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Poverty Impact |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910201032325572/pdf/P17999100118d70520b99204e51eee8c9b2.pdf |publisher=World Bank |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً '''7.9 ارب آمريڪي ڊالر''' ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماحولياتي ۽ موسمي غربت === سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا. ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا. === سماجي تحفظ === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ '''سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي''' ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي '''Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh''' منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> قومي سطح تي [[نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري]] سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite web |title=Mind the Gap: Addressing Exclusion in Pakistan’s Social Protection System |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/04/mind-the-gap-addressing-exclusion-in-pakistan-s-social-protection-system |publisher=World Bank |date=4 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ |- style="background:#8064A2; color:white;" ! محرومي ! وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه ! بنيادي اثر |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | مالي غربت | style="background:#EAF2F8;" | ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | صحت ۽ غذائيت | style="background:#EAF2F8;" | غريب عورتون ۽ ٻار | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | پاڻي ۽ صفائي | style="background:#D6EAF8;" | ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روزگار | style="background:#EAF2F8;" | نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسمي خطرو | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان |} === پاليسي چئلينج === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا. صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. == انفارميشن ٽيڪنالاجي == {{Main|سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي}} سنڌ ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز [[ڪراچي]] آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology – A Rising Hub for Innovation |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي [[وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن]] موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز === [[ڪراچي]] جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/snd/awaiting-opportunity |title=معلومات ۽ ٽيڪنالاجي – جدت لاءِ وڌندڙ مرڪز |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون === سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ === [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.]] سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Software Technology Parks – Frequently Asked Questions |url=https://stp.techdestination.com/faqs/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ '''ڪراچي آءِ ٽي پارڪ''' پڻ شامل آهي. وزارت ان کي [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Establishment of IT Park at Karachi (PSEB) |url=https://www.moitt.gov.pk/ProjectDetail/NmU3ZGZiZjMtMjY2OC00ODA1LWIxN2MtMzFjODcwMTE0MDAy |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ '''Establishment of IT Park Karachi''' کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bidding Document – Establishment of IT Park Karachi |url=https://techdestination.com/rfp-doc/RFP-laptop-and-printer-for-it-park-karachi.pdf |publisher=Pakistan Software Export Board |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن === [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي کان ٻاهر، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت === سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي. اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون. === ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو === سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> === فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات === فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا. اپريل 2026ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ ''فارم آر'' جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=IT exporters, freelancers get relief |url=https://www.moitt.gov.pk/NewsDetail/Y2JlOTkwNDktYzI1NS00NzFkLWIxOGMtN2ExNDgzOTdkZDk3 |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |date=7 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون === سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. [[ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ]] تحت '''سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ''' قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Introduction – CLICK Project |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Introduction – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي [[نادرا]]، [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان]]، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=MoU Ceremony – Signing between SBOSS and external Aggregators |url=https://business.gos.pk/en/events/2 |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون === سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس === سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن. سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Objectives – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/objectives |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | سطح ! style="background:#7030A0; color:white;" | مرڪز / علائقو ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي | style="background:#F3E5F5;" | پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#F3E5F5;" | ڪراچي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#EADCF0;" | حيدرآباد | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي | style="background:#F3E5F5;" | سنڌ | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | ڪراچي آءِ ٽي پارڪ | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبو | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول |} <ref>{{cite web |title=Projects |url=https://moitt.gov.pk/Projects |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === چئلينج ۽ مستقبل === سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> == ثقافت == {{Main|سنڌي ثقافت}} [[فائل:Children in a village, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077775).jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع]] [[فائل:Temple in Sant Nenuram ashram.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنت نينورام آشرم]]، [[اسلام ڪوٽ]]؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.]] [[سنڌي ثقافت]] سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. [[موهن جو دڙو]] کان وٺي [[مڪلي]]، [[ڀنڀور]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Archaeology, Art and Religion in Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌيت === '''سنڌيت''' سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ [[سنڌي ٻولي]]، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[تصوف]] سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]] ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي. سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[اڏيرو لال]]، [[منگهوپير]]، [[سيوهڻ]]، [[ساڌ ٻيلو]]، [[سنت نينورام آشرم]] ۽ [[ننگرپارڪر]] جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. === ثقافتي ورثو === {{Main|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثي وارو ماڳ.]] سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. [[موهن جو دڙو]] 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Tomb of Isa Khan Tarkhan II.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.]] [[مڪلي جو قبرستان]] 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]]، [[ننگرپارڪر جا جين مندر]] ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Properties submitted on the Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === لباس === [[فائل:Sindhi Ajrak.jpg|thumb|300px|ساڄو|روايتي [[اجرڪ]]؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.]] سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا [[سنڌي ٽوپي]] ۽ [[اجرڪ]] شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن. '''اجرڪ''' سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. '''سنڌي ٽوپي''' به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. === دستڪاري ۽ روايتي هنر === سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. [[هالا]] خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي. '''رلي''' مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي. === موسيقي === {{Main|سنڌي موسيقي}} سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف '''سُرن''' ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ [[يڪتارو]]، دنبورو، [[الگوزو]]، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. ==== بورينڊو ==== [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="UNESCO-Boreendo">{{cite web |title=Boreendo, Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge, and skills |url=https://ich.unesco.org/en/USL/boreendo-bhorindo-ancient-dying-folk-musical-instrument-its-melodies-knowledge-and-skills-02328 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ [[يونيسڪو]] بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي '''تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست''' ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="UNESCO-Boreendo"/> سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 20.COM 7.A.3 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.A.3 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |date=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو === سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل راڻو]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]] ۽ [[سورٺ راءِ ڏياچ]] سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا. [[شاهه جو رسالو]] انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو. === ميلا ۽ ثقافتي تقريبون === سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن. '''سنڌي ثقافتي ڏينهن''' جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/505780 |title=Sindh celebrates first ever 'Sindhi Topi Day' |publisher=Dawn |date=6 December 2009 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ثقافتي ادارا ۽ تحفظ === سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي]] وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Protecting World Heritage of Pakistan for sustainable development |url=https://www.unesco.org/en/articles/protecting-world-heritage-pakistan-sustainable-development |publisher=UNESCO |date=25 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! شعبو ! نمايان مثال ! مرڪزي علائقا ! ثقافتي اهميت |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | آثارِ قديمه | style="background:#E8EAF6;" | [[موهن جو دڙو]]، [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي]] | style="background:#E3F2FD;" | لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تاريخي فنِ تعمير | style="background:#C5CAE9;" | [[مڪلي]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#BBDEFB;" | ٺٽو، ڪراچي | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روايتي ڪپڙو | style="background:#E8EAF6;" | [[اجرڪ]]، رلي، ڀرت | style="background:#E3F2FD;" | هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسيقي | style="background:#C5CAE9;" | شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، [[بورينڊو]] | style="background:#BBDEFB;" | ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | لوڪ ادب | style="background:#E8EAF6;" | سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي | style="background:#E3F2FD;" | سڄي سنڌ | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مذهبي ۽ روحاني ورثو | style="background:#C5CAE9;" | ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر | style="background:#BBDEFB;" | سنڌ جا مختلف علائقا | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ |} == قديم آثار ۽ تاريخي ورثو == {{Main|سنڌ جا آثار قديمه|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[فائل:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.]] سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان [[ڏکڻ ايشيا]] جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي. سنڌ جا ٻه ماڳ، '''[[موهن جو دڙو]]''' ۽ '''[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]'''، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.<ref name="UNESCO-Mohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="UNESCO-Makli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن ۾ [[ڀنڀور]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[ننگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]] ۽ [[عمرڪوٽ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Tentative Lists |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار === سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[آمري]]، [[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]] ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا. ==== آمري ==== [[آمري]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون. ==== ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ==== {{Main|ڪوٽ ڏيجي ثقافت}} '''ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو''' [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هن ماڳ کي '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] ٺهرايو هو.<ref>{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur-2/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} ==== موهن جو دڙو ==== [[فائل:Great Bath of Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]] جو مشهور [[وڏو غسل خانو]]؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.]] [[موهن جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.<ref name="UNESCO-Mohenjo"/> موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ==== چانهو جو دڙو ==== [[چانهو جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== لکين جو دڙو ==== [[لکين جو دڙو]] [[سکر]] جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |title=Lakhian jo Daro, SITE, Sukkur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhian-jo-daro-site-sukkur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي. === سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار === ==== جهڪر جو دڙو ==== [[جهڪر جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ '''جهڪر مرحلي''' يا '''جهڪر ثقافت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ==== لوهم جو دڙو ==== [[لوهم جو دڙو]]، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا. === ٻڌ دور جا آثار === سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو. ==== ڪاهو جو دڙو ==== [[ڪاهو جو دڙو]]، جنهن کي '''ميرپورخاص اسٽوپا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[ميرپورخاص]] ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا. === جين آثار === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ۽ [[ڪارونجهر]] واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. [[گوري مندر]]، [[ويراواهه جا جين مندر]]، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ [[ڀوڏيسر]] جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Rana |first=Asif Mahmood |title=Examination of Jaina Paintings of Bazaar Temple, Nagarparkar |url=https://saj.sindhculture.gov.pk/images/SAJ/Vol6No12020/07_Examination_of_Jaina_Paintings.pdf |journal=Sindh Antiquities Journal |publisher=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department, Government of Sindh |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === اوائلي اسلامي آثار === ==== ڀنڀور ==== {{Main|ڀنڀور}} [[ڀنڀور]] [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.<ref name="BanbhoreSindh">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڀنڀور]] ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.]] شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.<ref name="BanbhoreSindh"/> ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه '''[[ديبل]]''' سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ''ديبل سان سڃاتو ويندو آهي'' لکڻ، ''ڀنڀور ئي ديبل هو'' واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي. ڀنڀور 2004ع کان '''پورٽ آف بنڀور''' جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== برهمڻ آباد ۽ منصوره ==== [[برهمڻ آباد]] ۽ [[منصوره، سنڌ|منصوره]] سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ [[شهدادپور]] کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي '''برهمڻ آباد (منصوره)''' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="BrahmanabadMansura">{{cite web |title=Brahmanabad (Mansura) |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ancient-city-remains-brahmanabad-mansura/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منصوره]] عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>{{cite journal |last=Panhwar |first=M. H. |title=Locations of Brahmanka, Patala, Demetrias, Min-Naggra, Brahmano, Brahmanva, Brahmanabad, Dalurai and Mansura |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=1 |year=1983}}</ref> === وچئين دور جا تاريخي آثار === ==== مڪلي جو قبرستان ==== {{Main|مڪلي جو قبرستان}} [[مڪلي]]، [[ٺٽو]] ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين [[سما گهراڻو|سمن]]، [[ارغون گهراڻو|ارغونن]]، [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي]]، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> ==== چوڪنڊي قبرستان ==== [[چوڪنڊي قبرستان]] ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.<ref>{{cite web |title=Chaukhandi Tombs, Karachi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1287 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي آثار === سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ==== رني ڪوٽ ==== {{Main|رني ڪوٽ قلعو}} [[رني ڪوٽ قلعو]] موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Rani Kot (Fort), Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rani Kot Fort, Dadu |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي ''قديم سنڌو تهذيب جو قلعو'' يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي. ==== ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا ==== [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=18 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F2A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ |- style="background:#8B6B3E; color:white;" ! نمبر ! ماڳ ! ضلعو / هنڌ ! بنيادي دور ! نوعيت ! حيثيت / اهميت |- | style="background:#FCE4D6;" | 1 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[موهن جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ٽيون هزار سال ق.م | سنڌو تهذيب جو شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 2 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[آمري]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت |- | style="background:#FCE4D6;" | 3 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | شروعاتي هڙاپائي دور | قلعي بند قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 4 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[چانهو جو دڙو]]''' | شهيد بينظيرآباد وارو علائقو | سنڌو تهذيب | شهري / صنعتي ماڳ | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز |- | style="background:#FCE4D6;" | 5 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لکين جو دڙو]]''' | [[سکر ضلعو]] | شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي | وڏو قديم دڙو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 6 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[جهڪر جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | پوئين هڙاپائي دور | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ |- | style="background:#FCE4D6;" | 7 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لوهم جو دڙو]]''' | دادو وارو علائقو | پوئين هڙاپائي دور | قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت |- | style="background:#F8CBAD;" | 8 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڪاهو جو دڙو]]''' | [[ميرپورخاص ضلعو]] | تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي | ٻڌ اسٽوپا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور |- | style="background:#FCE4D6;" | 9 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڀنڀور]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي | بندرگاهه / قلعي بند شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 10 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[برهمڻ آباد]]–[[منصوره، سنڌ|منصوره]]''' | [[سانگهڙ ضلعو]] | قديم کان عرب دور | شهري آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث |- | style="background:#FCE4D6;" | 11 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[گوري مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو |- | style="background:#F8CBAD;" | 12 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڀوڏيسر جا مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مذهبي آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو |- | style="background:#FCE4D6;" | 13 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ويراواهه جا جين مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#F8CBAD;" | 14 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[مڪلي جو قبرستان]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 14هين–18هين صدي | قبرستان / مقبرا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو |- | style="background:#FCE4D6;" | 15 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[چوڪنڊي قبرستان]]''' | [[ڪراچي]] | خاص طور 17هين–18هين صدي | پٿر جون سينگاريل قبرون | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 16 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي | دفاعي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 17 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | 18هين صديءَ جي پڇاڙي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 18 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[عمرڪوٽ قلعو]]''' | [[عمرڪوٽ ضلعو]] | وچئين / اوائلي جديد دور | تاريخي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 19 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[نئون ڪوٽ قلعو]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 19هين صدي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |} === عالمي ورثي جي حيثيت === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! ماڳ ! حيثيت ! داخلا جو سال ! بنيادي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[موهن جو دڙو]] | style="background:#E2F0D9;" | '''عالمي ورثو''' | 1980ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌو تهذيب جو شهري آثار |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[مڪلي جو قبرستان]] | style="background:#C6E0B4;" | '''عالمي ورثو''' | 1981ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[رني ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | تاريخي دفاعي قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | مغل دور جي مسجد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سينگاريل پٿر جون قبرون |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڀنڀور]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2004ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2016ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[عمرڪوٽ قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قلعو |} <ref>{{cite web |title=Pakistan – World Heritage List and Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === آثارن جي تحفظ ۽ انتظام === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار [[سنڌ حڪومت]] ڏانهن منتقل ٿيو. [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو]] ۽ ان جو [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي]] موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.<ref>{{cite web |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta – State of Conservation |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/9078/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران '''تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت''' تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. == ٻوليون == [[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Sindhi as a first language in 1998.png|thumb|300px|ساڄو|پاڪستان ۾ [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.]] [[سنڌ]] لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي، جڏهن ته [[اردو]]، [[پشتو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[هندڪو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان '''33,462,299'''، يعني '''60.14 سيڪڙو'''، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو '''22.30 سيڪڙو''' سان ٻئي، پشتو '''5.31 سيڪڙو''' سان ٽئين ۽ پنجابي '''4.07 سيڪڙو''' سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.<ref name="PBS-Sindh2023"/><ref name="PBS-MotherTongue">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌي ٻولي === {{Main|سنڌي ٻولي}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور [[سنسڪرت]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن. سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ '''امپلاسيو''' آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو [[فاعل-مفعول-فعل]] آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا. سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر '''وچولي'''، '''لاڙي'''، '''سِريلي'''، '''ٿري''' ۽ '''ڪڇي''' سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي. === سنڌي رسم الخط === پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل '''[[سنڌي رسم الخط]]''' ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ '''52 اکر''' آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي. هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ [[ديوناگري]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ [[خداوادي رسم الخط|خداوادي]] ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي. === سنڌيءَ جي قانوني حيثيت === سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد '''سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع''' ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.<ref name="SindhiAct1972">{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |url=https://sl.sindhila.org/assets/pdf/act-1972.pdf |publisher=Government of Sindh |date=17 July 1972 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Boli Act |url=https://sindhila.org/newsite/home/act?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === اردو ٻولي === '''[[اردو]]''' سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''12,409,745''' ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو '''22.30 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب '''40.39 سيڪڙو''' هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو '''1.12 سيڪڙو''' هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. === پشتو ٻولي === '''[[پشتو]]''' 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ '''2,955,893''' ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو '''5.31 سيڪڙو''' هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران [[خيبر پختونخوا]]، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي. === پنجابي ٻولي === '''[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]''' پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ '''2,265,471''' ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو '''4.07 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === بلوچي ٻولي === '''[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]''' سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''1,208,147''' ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''2.17 سيڪڙو''' هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سرائيڪي ٻولي === '''[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]''' سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''913,418''' ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''1.64 سيڪڙو''' هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === هندڪو ۽ براهوي === 2023ع جي آدمشماري ۾ '''830,581''' سنڌ واسين، يعني '''1.49 سيڪڙو''' آباديءَ، [[هندڪو]] کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] سنڌ جي '''265,769''' ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون === سنڌ جي لساني تنوع ۾ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]، [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ انهن کان سواءِ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[پارڪري ڪولي ٻولي|پارڪري ڪولي]] ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ''ٻيون ٻوليون'' ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PBS-MotherTongue"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق === سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي '''92.12 سيڪڙو''' آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب '''32.84 سيڪڙو''' هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي '''40.39 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف '''1.12 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌي ٻولي اٿارٽي === {{Main|سنڌي ٻولي اٿارٽي}} '''[[سنڌي ٻولي اٿارٽي|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=Sindhi Language Authority |url=https://sindhila.org/newsite/?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس '''1991ع''' ۾ نامياري عالم [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي '''سنڌي ٻولي'''، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب ''سنڌي ٻولي'' تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.<ref name="SLA"/> === مادري ٻولي موجب آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي '''55,638,409''' هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:<ref name="PBS-Sindh2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 33,462,299 | style="background:#C8E6C9;" | '''60.14%''' | 92.12% | 32.84% |- | style="background:#E0F2F1;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 12,409,745 | style="background:#BBDEFB;" | '''22.30%''' | 1.12% | 40.39% |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[پشتو]] | 2,955,893 | 5.31% | 1.00% | 9.00% |- | style="background:#E0F2F1;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 2,265,471 | 4.07% | 1.29% | 6.44% |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,208,147 | 2.17% | 1.76% | 2.53% |- | style="background:#E0F2F1;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 913,418 | 1.64% | 0.50% | 2.62% |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 830,581 | 1.49% | 0.65% | 2.21% |- | style="background:#E0F2F1;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 265,769 | 0.48% | 0.70% | 0.28% |- | 9 | style="text-align:right;" | [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] | 57,059 | 0.10% | 0.06% | 0.14% |- | 10 | style="text-align:right;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 53,249 | 0.10% | 0.02% | 0.16% |- | 11 | style="text-align:right;" | [[بلتي ٻولي|بلتي]] | 27,193 | 0.05% | 0.003% | 0.09% |- | 12 | style="text-align:right;" | [[شينا ٻولي|شينا]] | 22,273 | 0.04% | 0.01% | 0.07% |- | 13 | style="text-align:right;" | [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] | 14,885 | 0.03% | 0.004% | 0.05% |- | 14 | style="text-align:right;" | [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] | 777 | 0.001% | 0.001% | 0.002% |- | 15 | style="text-align:right;" | '''ٻيون ٻوليون''' | 1,151,650 | 2.07% | 0.77% | 3.18% |} {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع<ref name="PBS-Sindh2023"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=60.14 |color1=#F39C12 |label2=[[اردو]] |value2=22.30 |color2=#2980B9 |label3=[[پشتو]] |value3=5.31 |color3=#27AE60 |label4=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4=4.07 |color4=#C0392B |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=2.17 |color5=#8E44AD |label6=[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6=1.64 |color6=#16A085 |label7=[[هندڪو]] |value7=1.49 |color7=#D35400 |label8=[[براهوي ٻولي|براهوي]] |value8=0.48 |color8=#7D3C98 |label9=ٻيون ٻوليون |value9=2.40 |color9=#95A5A6 }} === 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو === {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! مادري ٻولي ! 2017ع ! 2023ع ! تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ) |- | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 61.60% | 60.14% | −1.46 |- | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 18.20% | 22.30% | +4.10 |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو]] | 5.46% | 5.31% | −0.15 |- | style="background:#FFEBEE; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 5.31% | 4.07% | −1.24 |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 2.00% | 2.17% | +0.17 |- | style="background:#E0F7FA; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 2.23% | 1.64% | −0.59 |- | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 1.58% | 1.49% | −0.09 |- | style="background:#EFEBE9; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 0.73% | 0.48% | −0.25 |} <ref name="PBS-Sindh2023"/> == مذهب == {{See also|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ ۾ هندومت|سنڌ ۾ تصوف}} [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، [[ڀٽ شاهه]]؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.]] [[فائل:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ساڌ ٻيلو]]، [[سکر]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.]] [[سنڌ]] مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي [[هندومت]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين مت]]، [[اسلام]]، [[عيسائيت]]، [[سک مت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.<ref name="PBSReligion2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي '''55,638,409''' ماڻهن مان '''50,126,428'''، يعني '''90.09 سيڪڙو'''، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === اسلام === {{Main|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ تي عربن جي فتح}} سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح سان ٿيو. [[راجا ڏاهر]] جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو. [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ [[جيسيه]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === تصوف === {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ [[تصوف]] کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.<ref>{{cite journal |title=On the History of Sufism in Australia |journal=Journal of Sufi Studies |publisher=Brill |volume=11 |year=2022 |pages=115–135}}</ref> سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]]، [[مخدوم نوح]]، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن. [[مڪلي جو قبرستان]] ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === هندومت === {{Main|سنڌ ۾ هندومت}} [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[ساڌ ٻيلو]] جي هندو مذهبي عمارت، [[سکر]].]] هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي. 1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً '''26.4 سيڪڙو'''، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي.<ref name="Sindh1941">{{cite book |title=Census of India, 1941: Sind |year=1941 |at=Table on Religion}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي. 2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''هندو جاتي''' ۽ '''شيڊيولڊ ڪاسٽس''' کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ '''3,575,848''' يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس '''1,325,559''' يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي هندو آبادي خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. [[ساڌ ٻيلو]]، [[راماپير مندر، ٽنڊو الهيار|راماپير مندر]]، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ '''[[سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع]]''' منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Hindus Marriage Act, 2016 |url=https://humanrights.sindh.gov.pk/hr-acts |publisher=Human Rights Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جين مت === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[فائل:Gori Temple (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[گوري مندر]]، [[ننگرپارڪر]]؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.]] [[جين مت]] سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. [[ننگرپارڪر جا جين مندر]]، [[گوري مندر]]، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن. ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا. === سنڌ ۾ عيسائيت === {{Main|سنڌ ۾ عيسائيت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img43 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.]] سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن ''اعمال توما'' ۾ رسول [[سينٽ ٿامس]] کي هند-پارٿي حڪمران [[گونڊوفارس]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.<ref>{{cite journal |last=Fleet |first=J. F. |title=St. Thomas and Gondophernes |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=37 |issue=2 |year=1905 |pages=223–236 |doi=10.1017/S0035869X00033049}}</ref> بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. ''اعمال توما'' جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |title=Networks and social cohesion in ancient Indian Ocean trade: geography, ethnicity, religion |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}</ref><ref>{{cite journal |title=The South Indian Tradition of the Apostle Thomas |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press}}</ref> قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن. سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Meersman |first=Achilles |title=Did the British Introduce Christianity into Sind? |journal=Journal of the Sind Historical Society |note=Reprinted in Sindh Observer: Selections from the Journal of Sindh Historical Society, ed. Mubarak Ali |pages=99–100}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. [[ڪراچي آرچ ڊائوسيس]] 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر [[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]] آهي.<ref>{{cite web |title=Archdiocese of Karachi |url=https://www.catholicsinpakistan.org/dioceses/karachi/ |publisher=Catholics in Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''546,968''' عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو '''0.98 سيڪڙو''' هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.<ref name="PBSReligion2023"/> === سک مت === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب [[سک مت]] سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''5,182''' ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.01 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === پارسي ۽ زرتشتي برادري === [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] يا [[پارسي]] برادري سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا. [[جمشيد نسروانجي مهتا]]، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. 2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ '''1,763''' پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً '''0.003 سيڪڙو''' هئا.<ref name="PBSReligion2023"/> === مذهبي آبادي، 2023ع === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! نمبر ! مذهب / مردم شماري category ! آبادي ! سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | '''[[اسلام]]''' | 50,126,428 | '''90.09%''' | 85.45% | 94.06% |- | style="background:#FFF3E0;" | 2 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | '''[[هندومت|هندو جاتي]]''' | 3,575,848 | '''6.43%''' | 9.73% | 3.61% |- | style="background:#FDEDEC;" | 3 | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | '''[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]]''' | 1,325,559 | '''2.38%''' | 4.48% | 0.59% |- | style="background:#EAF2F8;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عيسائيت]]''' | 546,968 | '''0.98%''' | 0.24% | 1.62% |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[احمديه]] | 18,266 | 0.03% | 0.02% | 0.04% |- | style="background:#FFF9C4;" | 6 | style="background:#FCF3CF; text-align:right;" | [[سک مت]] | 5,182 | 0.01% | 0.01% | 0.01% |- | style="background:#F2F3F4;" | 7 | style="background:#E5E7E9; text-align:right;" | [[پارسي]] | 1,763 | 0.003% | 0.001% | 0.005% |- | style="background:#F8F9F9;" | 8 | style="text-align:right;" | ٻيا | 38,395 | 0.07% | 0.07% | 0.07% |} <ref name="PBSReligion2023"/> {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع<ref name="PBSReligion2023"/> |label1=[[اسلام]] |value1=90.09 |color1=#2E8B57 |label2=هندو جاتي |value2=6.43 |color2=#F39C12 |label3=[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]] |value3=2.38 |color3=#E67E22 |label4=[[عيسائيت]] |value4=0.98 |color4=#3498DB |label5=[[احمديه]] |value5=0.03 |color5=#8E44AD |label6=[[سک مت]] |value6=0.01 |color6=#F4D03F |label7=پارسي ۽ ٻيا |value7=0.08 |color7=#95A5A6 }} {{clear}} === مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي === هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي. <div style="overflow-x:auto; border:1px solid #AAB7B8; padding:0.2em;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:92%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! rowspan="2" style="min-width:125px;" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="12" | 1872ع<ref name="sindh1872">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |jstor=saoa.crl.25057641 |access-date=16 November 2024 |title=Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |volume=2 |pages=76 (part 1) & 112–138 (part 2) |publisher=Bombay, 1875. |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921175249/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1872|1872ع جا انگ [[برطانوي هندستان ۾ آدمشماري|آدمشماري]] جي انهن ضلعن ــ [[ڪراچي ضلعو (سنڌ)|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ضلعو (سنڌ)|حيدرآباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] ــ ۽ [[خيرپور رياست]] جي مجموعي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن. خيرپور رياست ۾ مذهبي وابستگي الڳ نه ڳڻي وئي هئي.}} ! colspan="2" | 1881ع<ref name="sindh1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=3 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1881|1881ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1891ع<ref name="sindh1891">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408203225/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1891|1891ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1901ع<ref name="sindh1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207080045/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1901|1901ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1911ع<ref name="sindh1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |archive-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045130/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1911|1911ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1921ع<ref name="sindh1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=6 May 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022430/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1921|1921ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1931ع<ref name="sindh1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=5 May 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022514/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1931|1931ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1941ع<ref name="sindh1941"/>{{rp|28}}{{efn|name=Sindh1941}} ! colspan="2" | 1951ع<ref name="sindh1951">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|title=CPopulation According to Religion, Tables-6, Pakistan – Census 1951|access-date=21 July 2024|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013102/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|url-status=live}}</ref>{{rp|22–26}}{{efn|name=Sindh1951|[[وفاقي گادي وارو علائقو (ڪراچي)]] پڻ شامل آهي.}} ! colspan="2" | 1998ع<ref name="sindh1998">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|title=Population Distribution by Religion, 1998 Census|access-date=23 January 2023|archive-date=23 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250923095306/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="sindh2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|title=TABLE 9 – POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=23 January 2023|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013148/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="2017 Census">{{cite web |title=Religious Demographics of Pakistan 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf |archive-date=29 August 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="sindh2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=6 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030321/https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census – 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |access-date=21 July 2024 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212115052/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=live }}</ref> |- style="background:#D2B4DE;" ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- style="background:#E8F5E9;" ! style="text-align:right;" | [[اسلام]] [[فائل:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,712,266{{efn|[[سني اسلام|سني]]: 1,700,468<br>[[شيعو اسلام|شيعا]]: 11,798}} | {{Percentage|1712266|2192415|2}} | 1,989,630 || {{Percentage|1989630|2542976|2}} | 2,318,180 || {{Percentage|2318180|3003711|2}} | 2,609,337 || {{Percentage|2609337|3410223|2}} | 2,822,756 || {{Percentage|2822756|3737223|2}} | 2,562,700 || {{Percentage|2562700|3472508|2}} | 3,017,377 || {{Percentage|3017377|4114253|2}} | 3,462,015 || {{Percentage|3462015|4840795|2}} | 5,535,645 || {{Percentage|5535645|6047748|2}} | 27,796,814 || {{Percentage|27796814|30439893|2}} | 43,234,107 || {{Percentage|43234107|47854510|2}} | 50,126,428 || {{Percentage|50126428|55638409|2}} |- style="background:#FFF3E0;" ! style="text-align:right;" | [[هندومت]] [[فائل:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|1872ع جي آدمشماريءَ ۾ قبائلي مذهبي گروهه، جين ۽ نانڪ پنٿي پڻ هن درجي ۾ شامل هئا؛ 1881ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي، 1891ع ۾ قبائلي، ۽ 1901ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي پڻ هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيا ويا.}} | 475,848{{efn|جاتي هندو: 390,435<br>[[پاڪستان ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽس|شيڊيولڊ ڪاسٽس]]، قبائلي ۽ جين: 61,514<br>نانڪ پنٿي (سک): 23,899}} | {{Percentage|475848|2192415|2}} | 544,848 || {{Percentage|544848|2542976|2}} | 674,371 || {{Percentage|674371|3003711|2}} | 787,683 || {{Percentage|787683|3410223|2}} | 877,313 || {{Percentage|877313|3737223|2}} | 876,629 || {{Percentage|876629|3472508|2}} | 1,055,119 || {{Percentage|1055119|4114253|2}} | 1,279,530 || {{Percentage|1279530|4840795|2}} | 482,560 || {{Percentage|482560|6047748|2}} | 2,280,842 || {{Percentage|2280842|30439893|2}} | 4,176,986 || {{Percentage|4176986|47854510|2}} | 4,901,407 || {{Percentage|4901407|55638409|2}} |- style="background:#EAF2F8;" ! style="text-align:right;" | [[عيسائيت]] [[فائل:Christian cross.svg|15px]] | 3,329{{efn|[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]: 1,670<br>[[چرچ آف انگلينڊ]]: 1,142<br>مقامي عيسائي (مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ سرياني): 359<br>پريسبيٽيرين: 156<br>يوناني آرٿوڊوڪس: 2}} | {{Percentage|3329|2192415|2}} | 6,082 || {{Percentage|6082|2542976|2}} | 7,768 || {{Percentage|7768|3003711|2}} | 7,825 || {{Percentage|7825|3410223|2}} | 10,917 || {{Percentage|10917|3737223|2}} | 11,734 || {{Percentage|11734|3472508|2}} | 15,152 || {{Percentage|15152|4114253|2}} | 20,304 || {{Percentage|20304|4840795|2}} | 22,601 || {{Percentage|22601|6047748|2}} | 294,885 || {{Percentage|294885|30439893|2}} | 408,301 || {{Percentage|408301|47854510|2}} | 546,968 || {{Percentage|546968|55638409|2}} |- style="background:#F2F3F4;" ! style="text-align:right;" | [[زرتشتي مذهب]] [[فائل:Faravahar.svg|15px]] | 870{{efn|شاهنشاهي فرقي جا: 712<br>قديمي فرقي جا: 158}} | {{Percentage|870|2192415|2}} | 1,063 || {{Percentage|1063|2542976|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3003711|2}} | 2,000 || {{Percentage|2000|3410223|2}} | 2,411 || {{Percentage|2411|3737223|2}} | 2,913 || {{Percentage|2913|3472508|2}} | 3,537 || {{Percentage|3537|4114253|2}} | 3,841 || {{Percentage|3841|4840795|2}} | 5,046 || {{Percentage|5046|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,763 || {{Percentage|1763|55638409|3}} |- style="background:#FFFDE7;" ! style="text-align:right;" | [[ٻڌ ڌرم]] [[فائل:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 67 || {{Percentage|67|2192415|3}} | 9 || {{Percentage|9|2542976|3}} | 2 || {{Percentage|2|3003711|3}} | 0 || {{Percentage|0|3410223|3}} | 21 || {{Percentage|21|3737223|3}} | 41 || {{Percentage|41|3472508|3}} | 53 || {{Percentage|53|4114253|3}} | 111 || {{Percentage|111|4840795|3}} | 670 || {{Percentage|670|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#E8EAF6;" ! style="text-align:right;" | [[يهوديت]] [[فائل:Star of David.svg|15px]] | 35 || {{Percentage|35|2192415|3}} | 153 || {{Percentage|153|2542976|2}} | 210 || {{Percentage|210|3003711|2}} | 428 || {{Percentage|428|3410223|2}} | 595 || {{Percentage|595|3737223|2}} | 671 || {{Percentage|671|3472508|2}} | 985 || {{Percentage|985|4114253|2}} | 1,082 || {{Percentage|1082|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF8E1;" ! style="text-align:right;" | [[جين مت]] [[فائل:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,191 || {{Percentage|1191|2542976|2}} | 923 || {{Percentage|923|3003711|2}} | 921 || {{Percentage|921|3410223|2}} | 1,349 || {{Percentage|1349|3737223|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3472508|2}} | 1,144 || {{Percentage|1144|4114253|2}} | 3,687 || {{Percentage|3687|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF9C4;" ! style="text-align:right;" | [[سک مت]] [[فائل:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 720 || {{Percentage|720|3003711|2}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census|1901ع جي آدمشماريءَ ۾ سک آباديءَ کي هندو درجي ۾ ڳڻيو ويو هو.}} || {{N/a}} | 12,339 || {{Percentage|12339|3737223|2}} | 8,036 || {{Percentage|8036|3472508|2}} | 19,172 || {{Percentage|19172|4114253|2}} | 32,627 || {{Percentage|32627|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 5,182 || {{Percentage|5182|55638409|2}} |- style="background:#EFEBE9;" ! style="text-align:right;" | قبائلي مذهب | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census}} || {{N/a}} | 9,224 || {{Percentage|9224|3737223|2}} | 8,186 || {{Percentage|8186|3472508|2}} | 204 || {{Percentage|204|4114253|2}} | 37,598 || {{Percentage|37598|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#F3E5F5;" ! style="text-align:right;" | [[احمديه]] [[فائل:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 43,524 || {{Percentage|43524|30439893|2}} | 21,661 || {{Percentage|21661|47854510|2}} | 18,266 || {{Percentage|18266|55638409|2}} |- style="background:#ECEFF1;" ! style="text-align:right;" | ٻيا | 0 || {{Percentage|0|2192415|2}} | 0 || {{Percentage|0|2542976|2}} | 3 || {{Percentage|3|3003711|2}} | 2,029 || {{Percentage|2029|3410223|2}} | 298 || {{Percentage|298|3737223|2}} | 64 || {{Percentage|64|3472508|3}} | 1,510 || {{Percentage|1510|4114253|2}} | 0 || {{Percentage|0|4840795|2}} | 1,226 || {{Percentage|1226|6047748|2}} | 23,828 || {{Percentage|23828|30439893|2}} | 13,455 || {{Percentage|13455|47854510|2}} | 38,395 || {{Percentage|38395|55638409|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D5F5E3; font-weight:bold;" ! جواب ڏيندڙ ڪل آبادي ! 2,192,415 ! {{Percentage|2192415|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,047,748 ! {{Percentage|6047748|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,638,409 ! {{Percentage|55638409|55696147|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" ! ڪل آبادي ! 2,322,765 ! {{Percentage|2322765|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,054,474 ! {{Percentage|6054474|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,696,147 ! {{Percentage|55696147|55696147|2}} |} </div> == تعليم == {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} [[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|270px|[[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|270px|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[فائل:Aga Khan University .jpg|thumb|270px|[[آغا خان يونيورسٽي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ [[اعليٰ تعليم]] تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ ''سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع'' منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |title=Sindh Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2013 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |date=11 March 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[نوابشاهه]] ۽ [[ٽنڊو ڄام]] ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === خواندگي === {{See also|پاڪستان ۾ تعليم}} [[فائل:Literacy Rate by Pakistani District - 2017 Census.svg|thumb|270px|2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] 2023ع جي [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|آدمشماري]] موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.<ref name="SindhCensusEducation2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=Provincial Census Report 2023 — Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |pages=73–74 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/National%20Census%20Report-2023.pdf |title=National Census Report 2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |page=145 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#345995; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)'''<ref name="SindhCensusEducation2023"/> |- style="background:#E8EEF7;" ! rowspan="2" | علائقو ! colspan="3" | 2017ع ! colspan="3" | 2023ع |- style="background:#D9E6F5;" ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! style="background:#EDF7ED;" | سڄي سنڌ | 54.57٪ | 62.52٪ | 45.95٪ | style="background:#DFF2DF; font-weight:bold;" | 57.54٪ | 64.23٪ | 50.21٪ |- ! style="background:#FFF4E5;" | ٻهراڙي | 35.19٪ | 46.91٪ | 22.64٪ | style="background:#FFE9CC; font-weight:bold;" | 38.14٪ | 48.06٪ | 27.52٪ |- ! style="background:#EAF4FC;" | شهري | 70.43٪ | 75.13٪ | 65.28٪ | style="background:#DDEFFC; font-weight:bold;" | 72.26٪ | 76.27٪ | 67.80٪ |} </div> === اسڪولي تعليم === [[فائل:Back to school after six months interruption.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] [[فائل:Studying for the chance to become a teacher.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.]] سنڌ حڪومت جي ''اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع'' موجب صوبي ۾ '''40,978 سرڪاري اسڪول''' رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.<ref name="ASC2023-24">{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |page=16 |access-date=24 August 2026}}</ref> پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي. ==== سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#287271; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''<ref name="ASC2023-24"/> |- style="background:#D9F0EF;" ! سطح ! اسڪولن جو تعداد ! ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | style="text-align:right; background:#EDF8F7;" | پرائمري | 36,225 | 88.4٪ |- | style="text-align:right; background:#F2F8E9;" | مڊل | 1,581 | 3.9٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF4E6;" | ايليمينٽري | 1,027 | 2.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FDEBEC;" | ثانوي | 1,654 | 4.0٪ |- | style="text-align:right; background:#EEEAF8;" | اعليٰ ثانوي | 491 | 1.2٪ |- style="background:#D5E8E8; font-weight:bold;" ! ڪل ! 40,978 ! 100٪ |} === اسڪولي بنيادي سهولتون === سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.<ref name="SindhAssemblyEducation">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1997 |title=Questions and Answers — Education Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#7B5E57; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#EFE5E2;" ! بنيادي سهولت ! سهولت رکندڙ اسڪول ! ڪل سرڪاري اسڪول ! لڳ ڀڳ دستيابي |- | style="text-align:right; background:#E7F5FF;" | پيئڻ جو پاڻي | 26,006 | 40,978 | 63.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF3BF;" | بجلي | 13,013 | 40,978 | 31.8٪ |- | style="text-align:right; background:#E6FCF5;" | ٽوائلٽ | 17,136 | 40,978 | 41.8٪ |- | style="text-align:right; background:#F3F0FF;" | بائونڊري وال | 20,913 | 40,978 | 51.0٪ |} === ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم === [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''440,473 شاگرد''' داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.<ref name="SindhAssemblyEducation"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#4A6FA5; color:white; padding:7px;" | '''ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#E5EDF7;" ! ضلعو ! اسڪول ! ڇوڪرا ! ڇوڪريون ! ڪل داخلا |- | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | 337 | 39,984 | 48,391 | 88,375 |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | 180 | 25,528 | 28,135 | 53,663 |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 206 | 21,946 | 22,573 | 44,519 |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 221 | 40,156 | 47,042 | 87,198 |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 601 | 36,832 | 33,477 | 70,309 |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | 139 | 22,193 | 31,137 | 53,330 |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | 185 | 20,403 | 22,676 | 43,079 |- style="background:#D8E5F3; font-weight:bold;" ! ڪل ! 1,869 ! 207,042 ! 233,431 ! 440,473 |} === تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج === سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/documents/sindh-multiple-indicator-cluster-survey-2018-19 |title=Sindh – Multiple Indicator Cluster Survey 2018–19 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |date=16 July 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> === اسڪول کان ٻاهر ٻار === [[File:Providing shelter for flood-affected families as they return home (5330424997).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ [[يونيسيف]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ '''65 لک''' ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.<ref name="SSDMS">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/new-digital-application-helps-monitor-student-attendance-sindh |title=New digital application helps monitor student attendance in Sindh |date=16 March 2022 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SchoolMonitoringSindh">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/mobile-app-helps-reduce-school-dropout-pakistans-sindh-province |title=Mobile App helps reduce school dropout in Pakistan’s Sindh province |date=28 September 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڇوڪرين جي تعليم === سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. 2019ع ۾ سنڌ حڪومت، [[جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي]] ۽ [[يونيسيف]] جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref name="NFE2019">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/government-japan-sindhs-school-education-literacy-department-and-unicef-inaugurate |title=Government of Japan, Sindh’s School Education & Literacy Department and UNICEF inaugurate non-formal education centres |date=1 March 2019 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === غير رسمي تعليم === {{Main|غير رسمي تعليم}} غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو.<ref name="NFE2019"/> ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/interactive-teaching-methods-help-students-learn-better-non-formal-education-centre |title=Interactive teaching methods help students learn better at Non-Formal Education Centre in Pakistan |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ ''پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع'' شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/Publications |title=Pakistan Non-Formal Education Statistics Reports 2022–23 |date=25 October 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام === سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="SchoolMonitoringSindh"/> 2022ع ۾ [[سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم]] نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.<ref name="SSDMS"/> ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکيا جو معيار ۽ جائزو === تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ [[نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ]] منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ ''نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ'' رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/PublicationDetail/YWFlNzdiMTUtNzcxOS00ZjI0LWFjODYtYzg4ZTU5OWNmYTg5 |title=National Achievement Test (NAT) 2023 Findings for Sindh |date=31 May 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي. === سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن === {{Main|سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن}} [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جا اهم پروگرام '''فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز'''، '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' ۽ '''پيپلز اسڪول پروگرام''' شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/public/files/1749787515_0.pdf |title=Request for Proposal 2025–2026: Establishment and Operation of First Phase of New Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/aasps |title=Adopt-a-School Program |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص تعليم === {{Main|سنڌ ۾ خاص تعليم}} سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون [[معذور ماڻهن جي بااختياري وارو کاتو، سنڌ|معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي]] وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/institutions/ |title=List of Institutions |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ڪوٽڙي]] ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ '''اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ''' پڻ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === فني ۽ ووڪيشنل تعليم === {{Main|سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي}} [[File:Commercial College.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي]] ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.]] سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر [[ڪراچي]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/BoG/BoG3M-WP.pdf |title=Sindh Technical Education & Vocational Training Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو [[ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ]]، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/Admission_2021_22/TSC_PROSPECTUS_2021.pdf |title=STEVTA Programmes and Courses |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1443.pdf |title=Institutes, Technologies, Trades, Programs and Intake Capacity – District-wise |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي '''ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام''' لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |title=CCTE Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme, Academic Session 2025–2026 |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا === سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! ذريعو ! ادارو ! بنيادي موضوع ! اهم/تازي رپورٽ |- | اينيوئل اسڪول سينسس | اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ | سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون | 2023–24 |- | پاڪستان جي آدمشماري | [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] | خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ | 2023 |- | پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات | 2023–24 |- | نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | شاگردن جي سکيا جا نتيجا | 2023 |- | سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي | سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / [[يونيسيف]] | ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا | 2018–19 |- | غير رسمي تعليم جون شماريات | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | غير رسمي سکيا ۽ خواندگي | 2022–23 |} </div> === تعليم ۽ پائيدار ترقي === سنڌ ۾ تعليم جي ترقي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4]] سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/reports/every-child-learns |title=Every Child Learns |publisher=UNICEF Pakistan |date=May 2019 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن. {{clear}} ===اعليٰ تعليم=== [[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] [[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|270px|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت، [[ڄامشورو]].]] [[File:Sukkur IBA University Academic Block III.jpg|thumb|270px|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، [[سکر]].]] سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي [[سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.<ref name="HECRecognised">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]]، [[عمرڪوٽ]]، [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.<ref name="HECCampuses">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |title=University of Karachi |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |title=University of Sindh |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |title=Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto University of Law |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#264653;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#DCECEF;" ! نمبر ! يونيورسٽي / ادارو ! شهر ! بنيادي شعبو ! نوعيت |- | 1 || [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] || [[سکر]] || فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو || صوبائي سرڪاري |- | 2 || [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] || [[سکر]] || عام / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 3 || [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] || [[سکر]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 4 || [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 5 || [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] || [[ٽنڊو ڄام]] || زراعت || صوبائي سرڪاري |- | 6 || [[سنڌ يونيورسٽي]] || [[ڄامشورو]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 7 || [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڄامشورو]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 8 || [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] || [[ڄامشورو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 9 || [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ڊيزائن || صوبائي سرڪاري |- | 10 || [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] || [[خيرپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 11 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] || [[خيرپور]] || ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون || صوبائي سرڪاري |- | 12 || [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] || [[گمبٽ]] || طب ۽ صحت || سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو |- | 13 || [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[نوابشاهه]] || انجنيئرنگ ۽ سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 14 || [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] || [[نوابشاهه]] || طب / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 15 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 16 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] || [[سڪرنڊ]] || ويٽرنري سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 17 || [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[لاڙڪاڻو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 18 || [[شيخ اياز يونيورسٽي]] || [[شڪارپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 19 || [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] || [[ڀٽ شاهه]] || عام / صوفي اڀياس || صوبائي سرڪاري |- | 20 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 21 || [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || صوبائي سرڪاري |- | 22 || [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 23 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ سماجي سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 24 || [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 25 || [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 26 || [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 27 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] || [[ڪراچي]] || قانون || صوبائي سرڪاري |- | 28 || [[ڪراچي يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 29 || [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || عام || '''وفاقي سرڪاري''' |} </div> <small>'''نوٽ:''' يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.<ref name="HECRecognised"/></small> ====سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. [[حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ |title=Sindh Higher Education Commission |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A4C93;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#EDE5F5;" ! نمبر ! ادارو ! شهر ! اهم شعبو |- | 1 || [[آغا خان يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب، صحت ۽ تحقيق |- | 2 || [[همدرد يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / صحت / فارميسي |- | 3 || [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] || [[ڪراچي]] || فن ۽ آرڪيٽيڪچر |- | 4 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس |- | 5 || [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ |- | 6 || [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 7 || [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 8 || [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس |- | 9 || [[اقراء يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ |- | 10 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 11 || [[گرين وِچ يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام |- | 12 || [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] || [[ڪراچي]] || عام / عورتن لاءِ |- | 13 || [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 14 || [[انڊس يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / انجنيئرنگ |- | 15 || [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 16 || [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] || [[ڪراچي]] || بزنس |- | 17 || [[اِلما يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 18 || [[سليم حبيب يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ |- | 19 || [[سهيل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || صحت ۽ حياتياتي سائنس |- | 20 || [[اسرا يونيورسٽي]] || [[حيدرآباد]] || عام / طب ۽ صحت |- | 21 || [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ثقافت |} </div> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/scholarships/ |title=Scholarships — Public and Private Sector Universities/DAIs |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====علائقائي ڪيمپس==== اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب [[سنڌ يونيورسٽي]] جا [[ميرپورخاص]]، [[بدين]] ۽ [[دادو]] ۾؛ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[خيرپور]] ۾؛ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا [[گهوٽڪي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] ۾؛ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[لاڙڪاڻو]] ۾؛ ۽ [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ ڪيمپس موجود آهي.<ref name="HECCampuses"/> [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جا [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[خيرپور]] ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref name="HECCampuses"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس''' |- style="background:#B2DFDB;" ! يونيورسٽي ! مکيه هنڌ ! ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]] |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | [[خيرپور]] |- | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور]] | [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] |- | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر]] | [[ڪنڌڪوٽ]]، [[خيرپور]] |- | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[ٽنڊو ڄام]] | [[عمرڪوٽ]] |} ===طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم=== {{Main|سنڌ ۾ طبي تعليم}} [[File:Dow Medical College (31714721).jpeg|thumb|270px|[[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪراچي]].]] سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.<ref name="PMDCPublic">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PublicMedicalColleges |title=Public Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="PMDCPrivate">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PrivateMedicalColleges |title=Private Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سکر]]، [[گمبٽ]] ۽ [[خيرپور]] آهن. انهن ۾ [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ ميڊيڪل ڪاليج]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]]، [[گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[خيرپور ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPublic"/> خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[ٽنڊو محمد خان]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[باقائي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[اسرا يونيورسٽي]] جي طبي فيڪلٽي، [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[محمد ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPrivate"/> ====نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم==== طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا. نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي [[پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن. ===تحقيق ۽ تحقيقي ادارا=== [[File:LEJ Science Information Center.jpg|thumb|270px|[[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، [[ڪراچي يونيورسٽي]].]] سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ڄامشورو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]] ۽ [[ڏوڪري]] ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن. سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز==== [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ [[حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري]] ۽ [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ICCBS">{{cite web |url=https://iccs.edu/page-about-us |title=About ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي [[عالمي صحت تنظيم]] جي سهڪاري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iccs.edu/page-summer-internship |title=Summer Internship Program – ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |title=Dr. Panjwani Center for Molecular Medicine and Drug Research |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا==== سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ [[آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن]] قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] ۽ [[آغا خان يونيورسٽي]] سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |title=Offices of Research, Innovation and Commercialization – Established ORICs |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |title=Established and Recognized Business Incubation Centers |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===زرعي تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Faculty Of Agricultural Engineering, Tandojam.JPG|thumb|270px|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.]] [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي [[عمرڪوٽ]] ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECCampuses"/> سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ [[ميرپورخاص]] ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ [[سڪرنڊ]] منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research Wing Sindh Tandojam |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٽنڊو ڄام]] زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]]، [[ڏوڪري]]، [[ڪنري]]، [[ڪوٽڏيجي]]، [[پنگريو]]، [[دادو]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.<ref name="AgriResearchSindh"/> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3A7D44;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا''' |- style="background:#DDEEDD;" ! ادارو ! هنڌ ! تحقيق جو بنيادي شعبو |- | ڪپهه تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪپهه |- | ڪمند تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪمند |- | تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || تيلدار فصل |- | فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || زرعي فصل |- | فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي |- | ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جون بيماريون |- | ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || جيت ۽ فصلن جو تحفظ |- | مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽي ۽ ماحول |- | مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽيءَ جي زرخيزي |- | انب تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || انب |- | ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ميوا |- | ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ڀاڄيون |- | مرچ تحقيقاتي ادارو || [[ڪنري]] || مرچ |- | ڪيلو تحقيقاتي ادارو || [[ڪوٽڏيجي]] || ڪيلو |- | ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ترش ميوا |- | ٽماٽو تحقيقاتي ادارو || [[پنگريو]] || ٽماٽو |- | ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ڪڻڪ |- | مڪئي تحقيقاتي ادارو || [[دادو]] || مڪئي |- | دالين جو تحقيقاتي ادارو || [[ڏوڪري]] || داليون |- | ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو || [[ٺٽو]] || چانور |} </div> <ref name="AgriResearchSindh"/> ===سنڌالاجي=== {{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}} [[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|270px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] 1962ع ۾ ''سنڌي اڪيڊمي'' قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="Sindhology">{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |title=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/267 |title=Sindhology Museum |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌي ادبي بورڊ=== {{Main|سنڌي ادبي بورڊ}} [[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|thumb|270px|''[[شاهه جو رسالو]]''؛ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.]] [[سنڌي ادبي بورڊ]] سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي. ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== {{Main|سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ}} [[سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]] [[ڄامشورو]] ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/pages.jsp?page=sindhtextbookboard |title=Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/98780%20Notification%20for%20constitute%20a%20committee%20for%20constitute%20for%20monitoring%20of%20supply%20of%20free%20textbooks%20by%20the%20Sindh%20textbook%20Board%2C%20Jamshoro%20to%20TEO%2C%20during%20the%20acedemic%20year%20i.e.%202024-25.PDF |title=Monitoring of Supply of Free Textbooks by the Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=16 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://ebooks.stbb.edu.pk/ |title=Sindh Textbook Board eBooks Portal |publisher=Sindh Textbook Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو. [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.bsek.edu.pk/ |title=Board of Secondary Education Karachi |publisher=Board of Secondary Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://biek.edu.pk/ |title=Board of Intermediate Education Karachi |publisher=Board of Intermediate Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#457B9D;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ''' |- style="background:#DDEBF3;" ! نمبر ! بورڊ ! مرڪز ! سطح |- | 1 || [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || ثانوي |- | 2 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || اعليٰ ثانوي |- | 3 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 4 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر]] || [[سکر]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 5 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 6 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 7 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |} ===ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا=== سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو. سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ]] ۽ [[ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي]] شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ===سنڌ جو تعليمي ورثو=== [[File:Sindh Madrassa.jpg|thumb|270px|[[سنڌ مدرسۃ الاسلام]]، [[ڪراچي]]؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[File:Students taking lesson in a classroom in the Anglo-Vernacular School in Karachi in 1873.jpg|thumb|270px|1873ع ۾ [[ڪراچي]] جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.]] سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا. [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] 1 سيپٽمبر 1885ع تي [[حسن علي آفندي]] جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. [[محمد علي جناح]] 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.<ref name="SMIHistory">{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |title=History of Sindh Madressatul Islam |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about |title=About Sindh Madressatul Islam University |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور [[سکر بئراج]] جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.<ref name="NEDHistory">{{cite web |url=https://www.neduet.edu.pk/our_university |title=Our University |publisher=NED University of Engineering and Technology |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! هنڌ ! قيام ! تاريخي اهميت / شعبو |- | [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1859ع | سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ |- | [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1861ع | تاريخي تعليمي ادارو |- | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] | [[ڪراچي]] | 1885ع | جديد تعليم؛ [[محمد علي جناح]] جو تعليمي ادارو<ref name="SMIHistory"/> |- | [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1887ع | تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج |- | [[اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1921ع | موجوده [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو<ref name="NEDHistory"/> |- | [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1945ع | طبي تعليم |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | 1947ع | سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | 1963ع/1977ع | انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي |} </div> ==صحت== {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[File:NICVD.jpg|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو [[ٽنڊو محمد خان]] وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.]] [[File:Siut karachi - panoramio.jpg|thumb|270px|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (ايس آءِ يو ٽي)، [[ڪراچي]]؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.]] [[File:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|270px|ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، [[ڪراچي]]؛ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جي صحت جي سهولتن مان هڪ.]] [[File:NICVD logo.png|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو نشان؛ ادارو [[ڪراچي]] ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.]] سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ]]، [[عباسي شهيد اسپتال]] ۽ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sindh.gov.pk/ |title=Government of Sindh – Hospitals |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو ''سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19'' آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/5296/file/Sindh.pdf |title=Sindh Multiple Indicator Cluster Survey 2018-19: Survey Findings Report |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Board, Government of Sindh and UNICEF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ماءُ ۽ ٻار جي صحت=== سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ [[نوزائتي ٻار جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00796B;" |+ style="background:#00796B;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اشارو ! في 1,000 زنده ڄمڻ |- | نوزائتي ٻار جي موت جي شرح | 24 |- | نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح | 14 |- | هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح | 39 |- | هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح | 8 |- | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح''' | '''46''' |} ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ====ماءُ جي موت==== [[پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019]] موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.<ref name="PMMS2019">{{cite web |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR366/FR366.pdf |title=Pakistan Maternal Mortality Survey 2019 |publisher=National Institute of Population Studies and ICF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> هي انگ ''حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح'' ۽ سخت تعريف واري ''ماءُ جي موت جي شرح'' جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.<ref name="PMMS2019"/> ===پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون=== صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.<ref name="PSLM201819Health">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Hieskey.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2018-19: Health |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي غذائيت=== [[File:A young girl is checked for signs of malnutrition, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077949).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي [[غذائي کوٽ]] جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.]] [[File:Nutrition status of children under 5 in Pakistan.png|thumb|270px|پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، [[نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع]] جي انگن اکرن موجب.]] غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا [[اسٽنٽنگ|اسٽنٽڊ]] هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا [[ويسٽنگ|ويسٽڊ]] هئا.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #E65100;" |+ style="background:#E65100;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#FFE0B2;" ! غذائي اشارو ! شرح ! بنيادي مطلب |- | [[اسٽنٽنگ]] | '''50.2٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ |- | گهٽ وزن | '''40.7٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ |- | [[ويسٽنگ]] | '''14.8٪''' | قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ |} ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري=== سنڌ ۾ [[وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون. سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #3949AB;" |+ style="background:#3949AB;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#C5CAE9;" ! اشارو ! ڪوريج |- | پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو | 57.6٪ |- | نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو | 55.4٪ |- | خسري جو ٻيو ٽيڪو | 64.7٪ |- | 12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري | '''43.8٪''' |- | 24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا | '''32.7٪''' |} ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج=== MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي [[اورل ريهائيڊريشن سالٽس|او آر ايس]] ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.<ref name="SindhMICS201819"/> اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو=== سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. ''هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021'' موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#BBDEFB;" ! اداري جو قسم ! تعداد ! بسترا |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 121 | 208 |- | ٽي بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | '''بنيادي صحت يونٽ''' | '''793''' | '''1,535''' |- | '''ڳوٺاڻا صحت مرڪز''' | '''128''' | '''1,323''' |} </div> ===اسپتالون ۽ بستر=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اداري جو قسم ! ادارا ! بسترا ! بسترن جو حصو ! بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | <div style="background:#1565C0;width:35.6%;height:18px;"></div> |- | ٻيا صحت ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | <div style="background:#00897B;width:24.5%;height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | <div style="background:#C62828;width:14.9%;height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | <div style="background:#2E7D32;width:8.3%;height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | <div style="background:#EF6C00;width:7.8%;height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | <div style="background:#8E24AA;width:5.8%;height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | <div style="background:#F9A825;width:2.5%;height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | <div style="background:#607D8B;width:0.5%;height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C;color:white;" | '''ڪل''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''2,991''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''25,507''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''100٪''' ! style="background:#00695C;color:white;" | — |} </div> ===صحت جي افرادي قوت=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #7B1FA2;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#E1BEE7;" ! عملو ! تعداد |- | ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | ليڊي هيلٿ وزيٽر | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليبارٽري ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} == آمدورفت == {{Main|سنڌ ۾ آمدورفت}} [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] [[File:PK Karachi Airport asv2020-02.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.]] [[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.]] سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا. سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[ڪوٽڙي]] اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي [[ڪراچي–روهڙي]] واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روڊن جو نظام === سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي. سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. [[ايم-9 موٽر وي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |page=14 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! رستو ! سنڌ اندر اهم شهر / علائقا ! بنيادي رابطو ! نوعيت |- | [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] | [[ڪراچي]]، [[ٺٽو]]، [[حيدرآباد]]، [[مورو]] | سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] | [[ڪوٽڙي]]، [[دادو]]، [[شڪارپور]] | سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] | [[ڪراچي]] ۽ اولهندي سنڌ | ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن | قومي شاهراهه |- | [[ايم-9 موٽر وي]] | [[ڪراچي]]–[[حيدرآباد]] | ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو | موٽر وي |} </div> <ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست === سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ [[شاهراهه فيصل]]، [[ايم اي جناح روڊ]]، [[شاهراهه پاڪستان]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن. حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن. === شهري عوامي آمدورفت === سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/ |title=Sindh Mass Transit Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ پيپلز بس سروس]] ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/sindh-peoples-intra-district-project |title=Sindh People's Intra District Project |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== پيپلز بس سروس ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو''' |- style="background:#FFCDD2;" ! سروس ! بسون ! رستا ! روٽ جي مجموعي ڊگھائي |- | ريڊ پيپلز بس | 210 | 10 | 211 ڪلوميٽر |- | پنڪ بس | 28 | 2 | 67 ڪلوميٽر |- | اليڪٽرڪ بس | 40 | 3 | 84 ڪلوميٽر |- style="background:#EF9A9A;font-weight:bold;" ! مجموعي ! 243 ! 14 ! 362 ڪلوميٽر |} <ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === بس ريپڊ ٽرانزٽ === [[ڪراچي]] ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. [[عبدالستار ايڌي لائين|اورنج لائين]] اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/brt-abdul-sattar-edhi-line-orange-line |title=BRT Abdul Sattar Edhi Line (Orange Line) |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين]] تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/karachi-bus-rapid-transit-brt |title=Karachi Bus Rapid Transit — Red Line |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/news/launch-of-new-ev-5-bus-service-operation-dha-city-near-by-goths-towards-down-town |title=Launch of New EV-5 Bus Service Operation |publisher=Sindh Mass Transit Authority |date=23 May 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا === سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! سطح ! بنيادي ذميواري |- | [[سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو]] | صوبائي | ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي |- | [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] | صوبائي | بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام |- | [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] | وفاقي | قومي شاهراهون ۽ موٽر وي |- | [[پاڪستان ريلوي]] | وفاقي | مسافر ۽ مال بردار ريلوي |- | [[پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي]] | وفاقي | سول هوائي اڏن جو انتظام |} === ريلوي نظام === {{Main|سنڌ ۾ ريلوي}} سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. [[ڪراچي]] پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[روهڙي]] اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي. پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون === [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karachi_Cantonment_railway_station |title=Karachi Cantonment railway station |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون''' |- style="background:#D7CCC8;" ! اسٽيشن ! شهر / ضلعو ! اهميت |- | [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو |- | [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | وڏو مسافر ريلوي مرڪز |- | [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | شهري ۽ مين لائين رابطو |- | [[لانڍي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪوٽڙي]] | اهم تاريخي جنڪشن |- | [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[حيدرآباد]] | وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز |- | [[ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن]] | [[ٽنڊو آدم]] | وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت |- | [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]] | [[نوابشاهه]] | شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن |- | [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]] | [[خيرپور]] | اتر سنڌ جي مين لائين تي |- | [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[روهڙي]] | اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر ريلوي اسٽيشن]] | [[سکر]] | سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت |} === سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون === سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون. سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ [[گرين لائين ايڪسپريس]]، [[ڪراچي ايڪسپريس]]، [[ڪراڪرم ايڪسپريس]]، [[تيزگام]]، [[شاهه حسين ايڪسپريس]]، [[علامه اقبال ايڪسپريس]]، [[پاڪ بزنس ايڪسپريس]] ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PlanJourney.aspx |title=Plan Your Journey |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> === مال جي ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Pakistan Railways Freight and Containerized Traffic Notices |publisher=Pakistan Railways |date=15 July 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pqa.gov.pk/Content/Media/daily-shipping-and-cargo-handling-reports/dailyShippingCargoStat_14-MAR-2026-83d05363512c4e13b714052a322d9447.PDF |title=Daily Shipping and Cargo Statement |publisher=Port Qasim Authority |date=14 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام [[سنڌ پيپلز بس سروس]]، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي. === نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن. بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون. {{clear}} ===هوائي آمدورفت=== [[File:PK Karachi Airport asv2020-01.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.]] سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]] آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ '''او پي ڪي سي''' درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — AIRAC Amendment 02/26 |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه [[سکر هوائي اڏو]] اتر سنڌ ۽ [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — Moenjodaro Airport Updates |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا اهم هوائي اڏا=== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا''' |- style="background:#DDEBFA;" ! هوائي اڏو ! شهر / ضلعو ! آءِ سي اي او ڪوڊ ! بنيادي حيثيت |- | [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] | [[ڪراچي]] | او پي ڪي سي | بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو |- | [[سکر هوائي اڏو]] | [[سکر]] | او پي ايس ڪي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | او پي ايم جي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[نوابشاهه هوائي اڏو]] | [[نوابشاهه]] | او پي اين ايڇ | هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ |} </div> <ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> <small>'''نوٽ:''' هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.</small> ===سنڌ جون ايئرلائين خدمتون=== سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. [[ڪراچي]] مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون. ان ڪري ''سنڌ جون ايئرلائينز'' جي بدران '''سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون''' وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت. ===سامونڊي ۽ آبي آمدورفت=== [[File:PortQasimKarachi.svg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Mangroves port Qasim.jpg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جي ڀرپاسي ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.]] سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد [[عربي سمنڊ]]، [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو. [[ڪراچي بندرگاهه]] جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس=== [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] ڪياماڙي ۽ [[منهوڙو]] جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ '''عارفه ڪريم''' جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي '''سرخاب-II''' سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/NewsLetters/FINAL%20PDF%20KPT%20Newsletter%2030-07-2024_c_a26d.pdf |title=KPT Ferry Boat Arfa Karim Recommissioned |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/CMEEII_1107240001_k_2fa2.pdf |title=Hiring of Routine Boats for Port Department |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا=== [[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن. سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي. ===بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري=== سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي. ===گاڏين جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام [[سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ]] ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhMotorTax">{{cite web |url=https://www.excise.gos.pk/taxes/motor-vehicle-tax/ |title=Motor Vehicle Tax |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhMotorTax"/> سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://taxportal.excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.<ref name="SindhMotorTax"/> ====گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C6BC0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! خدمت ! بنيادي ڪم |- | آن لائين گاڏي تصديق | رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ |- | سي اين آءِ سي ذريعي تصديق | مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق |- | ڪئڪ پي (فوري ادائيگي) | موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي |- | نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر | رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو |- | نمبر پليٽ جي جانچ | سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت |- | چالان ٻيهر ڇپائڻ | ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ |} <ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون=== سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Two Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Four Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ '''سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن''' کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان '''ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن''' آهي. ===ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي=== سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً '''67 ارب رپيا''' رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.<ref name="SindhBudgetTransport2025">{{cite web |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |title=Sindh Citizens’ Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |page=24 |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع'''<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> |- style="background:#D6EEEA;" ! پروگرام ! مختص رقم |- | ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ | '''67.0 ارب رپيا''' |- | ترقياتي خرچ | 59.7 ارب رپيا |- | سروس ڊليوري | 7.28 ارب رپيا |- | ٽرانسپورٽ سبسڊي | 3 ارب رپيا |- | 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي | 300 ملين رپيا |- | سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس | 175 ملين رپيا |- | موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام | 15.4 ملين رپيا |} </div> ===آمدورفت ۽ ماحول=== سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي. 2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> ===آمدورفت جو علائقائي ڍانچو=== سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. [[ڪراچي]] سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ [[حيدرآباد]] ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ [[روهڙي]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ [[سکر]] اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته [[ڪوٽڙي]] ۽ [[ڄامشورو]] سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز''' |- style="background:#ECEFF1;" ! مرڪز ! اهم ذريعا ! بنيادي ڪردار |- | [[ڪراچي]] | بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس | قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي |- | [[حيدرآباد]] | ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس | ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن |- | [[روهڙي]] | ريلوي، قومي شاهراهه | قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر]] | ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه | اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي]] | ريلوي، شاهراهه، پل | سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو |- | [[پورٽ قاسم]] | سامونڊي جهاز، ريل، روڊ | صنعتي ۽ مال برداري مرڪز |} </div> {{clear}} ==سياحت== {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|270px|[[موئن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|270px|[[رني ڪوٽ قلعو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.]] سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh — The Cradle of Civilizations |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: [[موئن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.<ref name="STDCSindh">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===عالمي ورثو=== سنڌ جا ٻه ماڳ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن مان [[موئن جو دڙو]] ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[مڪلي جو قبرستان]] [[ٺٽو]] ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6D4C41;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! ضلعو ! دور / نوعيت ! عالمي ورثي ۾ شموليت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه | 1980ع |- | [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]] | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | 14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير | 1981ع |} <ref name="UNESCOMohenjo"/><ref name="UNESCOMakli"/> ===آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ=== سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. [[موئن جو دڙو]] ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]]، [[آمري]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[ڀنڀور]] ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا. [[ڀنڀور]] سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ ''پورٽ آف ڀنڀور'' جي نالي سان شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8D6E63;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو]] | قديم شهر | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[مڪلي جو قبرستان]] | [[ٺٽو]] | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[ڀنڀور]] | [[ٺٽو ضلعو]] | آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[رني ڪوٽ قلعو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | قلعو | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | [[خيرپور ضلعو]] | قلعو | تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ |- | [[عمرڪوٽ قلعو]] | [[عمرڪوٽ]] | قلعو | تاريخي ماڳ |- | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | [[ٿرپارڪر]] | قلعو | ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو |- | [[چوڪنڊي قبرستان]] | [[ڪراچي]] | تاريخي پٿري قبرون | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[فيض محل]] | [[خيرپور]] | محل | ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو |- | [[موهٽا محل]] | [[ڪراچي]] | محل / ميوزيم | ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو |- | [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] | [[ڪراچي]] | تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم | قومي تاريخ سان لاڳاپيل |} </div> <ref name="STDCSindh"/> ===قلعا ۽ شاهي محل=== [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|270px|[[فيض محل]]، [[خيرپور]]؛ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. [[رني ڪوٽ قلعو]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. [[عمرڪوٽ قلعو]] سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي. [[فيض محل]] خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ [[موهٽا محل]] ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCSindh"/> ===ميوزيم=== سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. [[سنڌ ميوزيم]] حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته [[موئن جو دڙو ميوزيم]] ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[موهٽا محل ميوزيم]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي. ===قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت=== [[File:Gorakh Hill Station.jpg|thumb|270px|[[گورک هل اسٽيشن]]، [[کيرٿر جبل]]؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جو قدرتي منظرنامو [[عربي سمنڊ]] جي ساحل، [[سنڌو درياهه]]، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[کيرٿر جبل]] تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. [[ڪارونجهر جبل]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.<ref name="STDCSindh"/> [[ڪينجهر ڍنڍ]] سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/hotels/keenjhar-lake-resort/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٿر ۽ نگرپارڪر=== [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن. [[نگرپارڪر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر جبل]]، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ''ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ'' کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ آبي سياحت=== سنڌ ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism — Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سامونڊي سياحت ۽ ساحل=== [[File:Clifton Beach Karachi.jpg|thumb|270px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي ڏاکڻي سرحد [[عربي سمنڊ]] سان لڳي ٿي ۽ [[ڪراچي]] صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]، [[هاڪس بي]]، [[سينڊزپٽ]]، [[فرينچ بيچ]]، [[پيراڊائز پوائنٽ]] ۽ [[منهوڙو]] شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ====سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0277BD;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E1F5FE;" ! سامونڊي ڪنارو / ماڳ ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] | [[ڪراچي]] | شهري ساحل ۽ عوامي تفريح |- | [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] | [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] | سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون |- | [[هاڪس بي]] | [[ڪراچي]] | سامونڊي ساحل ۽ هٽس |- | [[سينڊزپٽ]] | [[ڪراچي]] | ريتيلو ساحل |- | [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]] | [[ڪراچي]] | ساحلي تفريح |- | [[پيراڊائز پوائنٽ]] | [[ڪراچي]] | پٿريلو سامونڊي ڪنارو |- | [[منهوڙو]] | [[ڪراچي]] | ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو |} </div> ===مذهبي سياحت=== سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ۾ [[عبدالله شاهه غازي]]، [[منگهو پير]] ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ''' |- style="background:#F3E5F5;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[لال شهباز قلندر جي درگاهه]] | [[سيوهڻ]] | صوفي درگاهه |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه]] | [[ڀٽ شاهه]] | صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز |- | [[سچل سرمست جي درگاهه]] | [[درازا]] | صوفي درگاهه |- | [[عبدالله شاهه غازي جي درگاهه]] | [[ڪراچي]] | صوفي درگاهه |- | [[منگهو پير]] | [[ڪراچي]] | تاريخي صوفي زيارتگاهه |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد |- | [[مسجد منزلگاهه]] | [[سکر]] | تاريخي مسجد |- | [[ساڌ ٻيلو]] | [[سکر]] | هندو مذهبي ماڳ |- | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[نگرپارڪر]] | تاريخي جين مذهبي ورثو |- | [[هنگلاج ماتا مندر]] | بلوچستان | '''سنڌ کان ٻاهر'''؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي |} </div> ===ثقافتي سياحت=== [[File:Frere Hall Karachi Pakistan 01.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]]، [[ڪراچي]]؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.]] [[File:Frere Hall & Library Karachi.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]] ۽ ان جا باغ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ٺٽو]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[سيوهڻ]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ [[نگرپارڪر]] جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[حيدرآباد]] ۾ [[مکي هائوس ميوزيم]]، [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، [[خيرپور]] ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[هندو جيمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/heritage-buildings/ |title=Heritage Buildings |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم=== [[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb|270px|[[مکي هائوس ميوزيم]]، [[حيدرآباد]]؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.]] سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ [[موئن جو دڙو ميوزيم]]، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-category/museum/ |title=Museums |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. ===ڪراچي ۾ شهري سياحت=== [[File:Mazar View at night.JPG|thumb|270px|رات جي وقت [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]]؛ [[محمد علي جناح]] جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.]] [[File:MohattaPalace.jpg|thumb|270px|[[موهٽا محل]]، [[ڪراچي]]؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.]] [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. [[مزار قائد]]، [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[وزير مينشن]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] ۽ [[چوڪنڊي قبرستان]] شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> شهر جي تفريحي سياحت ۾ [[ڪراچي زو]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[باغ ابن قاسم]] ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن. ===تفريحي ماڳ=== سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪارونجهر جبل]] ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00838F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E0F7FA;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[باغ ابن قاسم]] | [[ڪراچي]] | شهري باغ / سامونڊي تفريح |- | [[ڪراچي زو]] | [[ڪراچي]] | زولاجيڪل باغ |- | [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]] | [[ڪراچي]] | شهري تفريح |- | [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] | [[ڪراچي]] | پارڪ |- | [[ڪينجهر ڍنڍ]] | [[ٺٽو ضلعو]] | ڍنڍ / آبي تفريح |- | [[گورک هل اسٽيشن]] | [[دادو ضلعو]] | جابلو تفريح |- | [[ڪارونجهر جبل]] | [[نگرپارڪر]] | قدرتي ۽ ثقافتي سياحت |- | بکر ڍنڍ | [[سانگهڙ ضلعو]] | ڍنڍ / ريزارٽ |} </div> ===سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش=== [[File:Keenjhar Lake STDC resort.JPG|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img2.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img4.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي. اداري جي موجوده فهرست ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]] تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، [[لاڙڪاڻو]] ۾ سمبارا اِن، [[سيوهڻ]] ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، [[نگرپارڪر]] ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[مٺي]] ۾ مارئي ريسٽ هائوس، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ موٽل ۽ [[حيدرآباد]] ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.<ref name="STDCResorts">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/resorts/ |title=Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس''' |- style="background:#E8F5E9;" ! نالو ! هنڌ ! قسم / سياحتي تعلق |- | ڪينجهر ليڪ ريزارٽ | [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو]] | ڍنڍ ڪناري ريزارٽ |- | سمبارا اِن | [[لاڙڪاڻو]] | هوٽل / تاريخي سياحت |- | لال شهباز ريسٽ هائوس | [[سيوهڻ]] | مذهبي ۽ تاريخي سياحت |- | روپلو ڪولهي ريزارٽ | [[نگرپارڪر]] | ڪارونجهر / ٿر سياحت |- | مارئي ريسٽ هائوس | [[مٺي]] | ٿر سياحت |- | ڳڙهي خدا بخش موٽل | [[ڳڙهي خدا بخش]] | تاريخي / سياسي سياحت |- | هيريٽيج گيسٽ هائوس | [[حيدرآباد]] | ثقافتي ۽ شهري سياحت |} </div> <ref name="STDCResorts"/> ===هوٽلون ۽ مهمان نوازي=== سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.<ref name="STDCHotels">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/pakistan-hotels/ |title=Pakistan Hotels — Sindh Province |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.<ref name="STDCHotels"/> {{clear}} ===ٿر ۾ سياحت=== [[File:Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.]] [[File:A view of Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. [[مٺي]] علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته [[نگرپارڪر]] قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.<ref name="STDCResorts"/> سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ''ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري'' شامل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> ===سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا=== سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ [[موئن جو دڙو]]، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations"/> اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون''' |- style="background:#ECEFF1;" ! سياحتي پروگرام ! بنيادي علائقو / موضوع |- | موئن جو دڙو ٽرين سفاري | [[موئن جو دڙو]] ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو |- | ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري | [[ٿر ريگستان]] ۽ مقامي ثقافت |- | سکر ٽرين سفاري | [[سکر]] ۽ اتر سنڌ |} </div> <ref name="STDCDestinations"/> ===جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت=== سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته [[ٿر ريگستان]] ۽ [[ڪارونجهر جبل]] صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا. سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي. ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي. ===کيرٿر ۽ جابلو سياحت=== [[File:Kirthar National Park.jpg|thumb|270px|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]]؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.]] [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ [[رني ڪوٽ قلعو]] جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي. هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي. ===شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا=== سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ ''شڪارگاهون'' طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو. ===ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون=== سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[درازا]] ۾ [[سچل سرمست]] جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جو انتظام=== سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> 2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/about/ |title=About Us |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-list/ |title=Heritage and Archaeological Sites of Sindh |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.<ref name="PDMISindh">{{cite web |url=https://pdmi.sindhculture.gov.pk/ |title=Planning, Development, Monitoring & Implementation Cell |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.<ref name="PDMISindh"/> آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/ |title=Exploration & Excavation Branch Sindh |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جي علائقائي ورڇ=== سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. [[ڪراچي]] ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ [[ٺٽو]] ۽ [[سجاول]] عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ [[ڄامشورو]] ۽ [[دادو]] رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ [[لاڙڪاڻو]] موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ [[خيرپور]] ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ [[سکر]] سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته [[ٿرپارڪر]] ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! علائقو ! اهم سياحتي نوعيت ! چونڊ ماڳ |- | [[ڪراچي]] | ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي | مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو |- | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت | مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر |- | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت | رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري |- | [[دادو ضلعو|دادو]] | جابلو ۽ قدرتي سياحت | گورک هل، کيرٿر |- | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | آثارِ قديمه ۽ تاريخ | موئن جو دڙو |- | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو | فيض محل، ڪوٽ ڏيجي |- | [[سکر ضلعو|سکر]] | درياهي، تاريخي ۽ مذهبي | لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر |- | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي | ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي |} </div> ===سياحت ۽ ورثي جو تحفظ=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي [[مڪلي]] ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا. {{clear}} ==رانديون== {{Main|سنڌ ۾ رانديون}} [[File:National Stadium, Karachi playing field.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] جو راند جو ميدان.]] سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته [[فٽ بال]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[باڪسنگ]]، [[والي بال]]، [[سنوڪر]]، [[اسڪواش]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]]، [[ٽيبل ٽينس]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽينس]]، [[جوڊو]]، [[ڪراٽي]]، [[تائيڪوانڊو]] ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ [[ملهه]] کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-department |title=Sports Department |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪرڪيٽ=== {{Main|سنڌ ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.]] ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ [[ڪراچي]] پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو [[نياز اسٽيڊيم]] پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/ |title=Pakistan Cricket Board |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون [[قائداعظم ٽرافي]] ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ ''سنڌ اي'' ۽ ''سنڌ بي'' نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/tournament-reports.php?action=tournament_matches&tournament_id=52 |title=Quaid-e-Azam Trophy 1959/60 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-197778/tournament/167.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 1977/78 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان [[ڪراچي]] جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، [[حيدرآباد]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/quaid-e-azam-trophy-to-commence-from-26-october.html |title=Quaid-e-Azam Trophy to commence from 26 October |date=22 October 2024 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-202526/points-table/1426.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025/26 — Points Table |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ [[جاويد ميانداد]]، [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[موين خان]]، [[سرفراز احمد]] ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن. ===فٽ بال=== {{Main|سنڌ ۾ فٽ بال}} سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت [[ڪراچي]]، خاص طور [[لياري]] سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن ''مني برازيل'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.pk/node/2069451/pakistan |title=In Pakistan’s ‘Mini Brazil,’ football fever runs late into the night during Ramadan |publisher=Arab News Pakistan |date=25 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> لياري جو [[ڪڪري گرائونڊ]] علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2422701/lyaris-newly-renovated-kakri-ground-ready-to-host-games |title=Lyari's newly renovated Kakri Ground ready to host games |publisher=The Express Tribune |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ===باڪسنگ=== [[لياري]] سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP">{{cite web |url=https://www.app.com.pk/national/over-4000-athletes-to-participate-in-18th-edition-of-sindh-games-to-be-started-from-feb-23-sports-minister/ |title=Over 4000 Athletes to participate in 18th edition of Sindh Games |date=21 February 2024 |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===هاڪي=== [[File:Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ڪڪري گرائونڊ]]، [[لياري]]، [[ڪراچي]]؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.]] [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]] سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ۾ واقع [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو اڳ ''هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم'' جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ ''هاڪي اڪيڊمي نيپا'' ۽ ''عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ'' صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===ملهه=== {{Main|ملهه}} [[File:Malakhro Sindhi Culture Game.jpg|thumb|270px|سنڌ جي روايتي راند [[ملهه]] جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.]] [[ملهه]] سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي. ===والي بال=== [[والي بال]] سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي. ===سنوڪر=== [[سنوڪر]] ۽ [[بليئرڊس]] سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي. ===ٻيون رانديون=== سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن. ===سنڌ گيمز=== {{Main|سنڌ گيمز}} سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي. 18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين [[ڪراچي]] ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان '''4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر''' حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP"/><ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/22-02-2024/18th-sindh-games-to-commence-in-karachi-from-friday |title=18th edition of Sindh Games to begin in Karachi |date=22 February 2024 |publisher=Radio Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع''' |- style="background:#D9EAF7;" ! نمبر ! ڊويزن ! اهم مرڪز |- | 1 | [[ڪراچي ڊويزن]] | [[ڪراچي]] |- | 2 | [[حيدرآباد ڊويزن]] | [[حيدرآباد]] |- | 3 | [[سکر ڊويزن]] | [[سکر]] |- | 4 | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | 5 | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | [[ميرپورخاص]] |- | 6 | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | [[نوابشاهه]] |} </div> <ref name="SindhGames2024APP"/> ===سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست=== [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.]] [[File:Pakistan national football team lineup, 1966.jpg|thumb|270px|[[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، [[ڪراچي]]؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.]] سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جڏهن ته [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص]]، [[نوابشاهه]]، [[خيرپور]]، [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]]، [[دادو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ '''239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون''' موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ====اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم''' |- style="background:#BBDEFB;" ! اسٽيڊيم / ميدان ! شهر ! مکيه راند ! اهميت |- | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] | [[ڪراچي]] | ڪرڪيٽ | بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | [[نياز اسٽيڊيم]] | [[حيدرآباد]] | ڪرڪيٽ | تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان |- | [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] | [[ڪراچي]] | هاڪي | قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي |- | [[پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس]] | [[ڪراچي]] | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت |- | [[ڪڪري گرائونڊ]] | [[لياري]]، ڪراچي | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز |- | يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ |- | ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم | ڪراچي | ڪرڪيٽ | فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[دادو]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[سکر]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ | [[شڪارپور]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ | [[لاڙڪاڻو]] | ڪرڪيٽ | علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |} ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس '''سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد''' ۽ '''اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال''' هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل '''102 ترقياتي اسڪيمون''' مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ '''120 اسڪيمون''' تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور '''3,541.323 ملين رپيا''' خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====راندين جي ڍانچي ۾ ترقي==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون''' |- style="background:#B2DFDB;" ! مالي سال ! مڪمل ٿيل سهولتون ! خرچ (ملين رپيا) |- | 2018–19ع | 16 | 923.801 |- | 2019–20ع | 0 | — |- | 2020–21ع | 11 | 790.754 |- | 2021–22ع | 20 | 936.375 |- | 2022–23ع | 0 | — |- | 2023–24ع | 15 | 890.393 |- style="background:#00695C;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 62 | 3,541.323 |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===عورتن جون رانديون=== سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، [[جيڪب آباد]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، [[گهوٽڪي]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> 2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ [[لياري]] ۾ عورتن لاءِ '''سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ''' منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ ''پنڪ گيمز'' جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Assembly Questions |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون=== سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[سکر ڊويزن|سکر]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون. ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Domestic%20Tournaments%20schedule%202023-24.pdf |title=Domestic Tournaments Schedule 2023–24 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ '''ڪراچي ريجن بليوز''' اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Schedule-QeAT-2025-26.pdf |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025–26 Schedule |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي رانديگرن جي فهرست=== سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[جاويد ميانداد]]، [[موين خان]] ۽ [[سرفراز احمد]] جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي. صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ '''59 رانديگر''' هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====چونڊ مشهور رانديگر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر''' |- style="background:#E1BEE7;" ! رانديگر ! راند ! لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر ! نمايان حيثيت |- | [[حنيف محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[مشتاق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[صادق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[جاويد ميانداد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[معين خان]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان |- | [[سرفراز احمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[محمد آصف (سنوڪر رانديگر)|محمد آصف]] | سنوڪر | ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي | عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر |} ===اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون=== سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان ''سنڌ ڪاليج گيمز'' پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا. 2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://urdu.app.com.pk/urdu/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%BE-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D9%85%D8%B2%D8%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%84%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%B9-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%8C%D9%85/ |title=Sindh College Games |publisher=Associated Press of Pakistan |date=28 January 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Sports and Youth Affairs — Questions and Answers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري=== سنڌ حڪومت [[ملهه]] سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو=== سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي '''20 راندين جا ترقياتي منصوبا''' تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت '''2,040.992 ملين رپيا''' هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا''' |- style="background:#FFCDD2;" ! ضلعو ! راند / سهولت ! منصوبن جو انگ ! تخميني لاڳت (ملين رپيا) |- | ڪراچي ڏکڻ | فٽ بال | 3 | 100.000 |- | ڪراچي وچ | ڪرڪيٽ | 2 | 142.699 |- | ڪراچي وچ | فٽ بال | 2 | 311.697 |- | ملير | ڪرڪيٽ | 1 | 100.000 |- | ملير | انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس | 1 | 101.629 |- | ملير | ايٿليٽڪ ٽريڪ | 1 | 191.103 |- | ملير | فٽ بال | 2 | 96.698 |- | ڪراچي اوڀر | ڪرڪيٽ گرائونڊ | 1 | 45.000 |- | ڪراچي اوڀر | اسڪائوٽنگ سينٽر | 1 | 99.918 |- | ڪراچي اوڀر | رانديگرن جي هاسٽل | 1 | 200.000 |- | ڪياماڙي | فٽ بال | 1 | 205.539 |- | ڪورنگي | گهڻ-مقصدي هال | 1 | 153.996 |- | ڪورنگي | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 1 | 97.780 |- | ڪراچي اولهه | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 2 | 194.933 |- style="background:#C62828;color:white;font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 20 | 2,040.992 |} <ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Development of Sports Infrastructure |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي انتظامي جوڙجڪ=== سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون. سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#283593;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع''' |- style="background:#C5CAE9;" ! ضلعو ! سهولتن جو انگ ! ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]] | 46 | 19.2٪ |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ڪراچي وچ ضلعو|وچ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 24 | 10.0٪ |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]] | 17 | 7.1٪ |- style="background:#283593;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 239 | 100٪ |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ==سنڌ جا کاڌا== [[File:Sindhi Biryani.JPG|thumb|270px|[[سنڌي برياني]]؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.]] [[File:SINDHI KUNEH JA BHEE.jpg|thumb|270px|[[بيهه]] مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.]] '''سنڌي کاڌا''' سنڌ جي جاگرافي، [[سنڌو درياهه]]، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—[[لاڙ]]، [[وچولو]]، [[سرو]]، [[ٿر]]، [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۽ [[ڪراچي]]—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور '''سائي ڀاڄي''' دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.<ref name="DawnSindhiFood">{{cite news |last=Jillani |first=Maryam |title=Sindhi food: A vibrant cuisine hidden from the Pakistani and Indian public |url=https://www.dawn.com/news/1473441 |work=Dawn |date=3 April 2019 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب [[ڪنڊي (وڻ)|ڪنڊي]] جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.<ref name="SindhCultureFood">{{cite web |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/12 |title=وجود وڃائيندڙ وڻ |website=e-Library of Culture Department |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=25 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== [[File:Sindhi Sai Bhaji.JPG|thumb|270px|'''سائي ڀاڄي'''؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.]] [[File:Sindhi Sai Bhaji During Cooking.JPG|thumb|270px|روايتي سنڌي '''سائي ڀاڄي''' پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.]] سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ '''سائي ڀاڄي''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DawnSindhiFood"/> '''دال پڪوان''' ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ '''ڪوڪي''' ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. '''لولو''' يا مٺي ماني، '''ڀُڳا چانور'''، '''سنڌي ڪڙهي'''، '''ٽِڪڙ'''، '''ڍوڍو''' ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #BF360C;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا''' |- ! style="background:#FFCCBC;" | کاڌو ! style="background:#FFCCBC;" | بنيادي جزا ! style="background:#FFCCBC;" | قسم ! style="background:#FFCCBC;" | روايتي استعمال |- | '''سائي ڀاڄي''' | دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون | ڀاڄي / دال | منجهند يا رات جو کاڌو |- | '''دال پڪوان''' | دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان | ناشتو / مکيه طعام | خاص طور ناشتو |- | '''ڪوڪي''' | ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا | ماني | ناشتو يا ٻين طعامن سان |- | '''ڀُڳا چانور''' | چانور، بصر ۽ مصالحا | چانورن جو طعام | دال يا ڀاڄيءَ سان |- | '''سنڌي ڪڙهي''' | بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ | ٻوڙ | چانورن سان |- | '''جوئر جو ڍوڍو''' | جوئر جو اٽو | روايتي ماني | ڳوٺاڻن علائقن ۾ |- | '''پلو مڇي''' | پلو ۽ مصالحا | مڇي | موسمي ۽ خاص طعام |- | '''پلو چانور''' | پلو، چانور ۽ مصالحا | مڇي / چانور | خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾ |} ===سنڌ جون مٺايون=== سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. '''لولو''' سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته '''ڪُٽي'''، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/> [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿر]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.<ref name="SindhCultureFood"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #AD1457;" |+ style="background:#AD1457; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ''' |- ! style="background:#F8BBD0;" | نالو ! style="background:#F8BBD0;" | بنيادي جزا ! style="background:#F8BBD0;" | نوعيت |- | لولو | اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ | مٺي ماني |- | ڪُٽي | ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ | گهريلو مٺاڻ |- | سيرو | سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ | حلوو |- | کيرڻي | کير، چانور ۽ کنڊ | کير وارو مٺاڻ |- | سنڱرين جو مٺاڻ | پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه | مقامي روايتي خوراڪ |} ===سنڌ جا مشروب=== سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ '''لَسي'''، '''ڇاڇ'''، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي. '''ٿاڌل''' پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #0277BD;" |+ style="background:#0277BD; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا روايتي مشروب''' |- ! style="background:#B3E5FC;" | مشروب ! style="background:#B3E5FC;" | بنياد ! style="background:#B3E5FC;" | عام استعمال |- | لسي | ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ | اونهارو ۽ کاڌي سان |- | ڇاڇ | ڏهي ۽ پاڻي | روزاني استعمال |- | ٿاڌل | ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ | اونهارو ۽ خاص موقعا |- | کير | کير | روزاني استعمال |- | شربت | پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا | اونهارو ۽ مهمانيون |} ===سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== [[File:Tenualosa illisha.jpg|thumb|270px|[[پلو (مڇي)|پلو]] (''Tenualosa ilisha'')؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.]] [[File:Sindhi Fish Curry.JPG|thumb|270px|'''سنڌي مڇيءَ جي ڪَري'''؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.]] '''[[پلو (مڇي)|پلو]]''' سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو ''[[Tenualosa ilisha]]'' آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو '''پلو/پلا''' درج ٿيل آهي.<ref name="FAOHilsa">{{cite book |title=FAO Species Catalogue: Clupeoid Fishes of the World |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=https://www.fao.org/4/ac482e/ac482e30.pdf |access-date=25 August 2026}}</ref> پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، [[جهولي لال]]/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/><ref name="DawnPalla">{{cite news |title=The palla, the shrine, the catch and the cook |url=https://www.dawn.com/news/1204243 |work=Dawn |date=31 August 2015 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي '''تريل پلو''' ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. '''پلو پلاءُ''' ۽ '''پلو چانور''' مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="DawnPalla"/><ref name="DawnPallaCulture">{{cite news |title=Society: Love, Lore and Livelihood |url=https://www.dawn.com/news/1710714 |work=Dawn |date=18 September 2022 |access-date=25 August 2026}}</ref> پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnPalla"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | طعام ! style="background:#B2DFDB;" | تياريءَ جو بنيادي طريقو ! style="background:#B2DFDB;" | خاصيت |- | '''تريل پلو''' | مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ | سڀ کان عام طريقن مان هڪ |- | '''پلو پلاءُ''' | پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ | روايتي چانورن وارو طعام |- | '''پلو چانور''' | تريل يا پڪل پلو چانورن سان | سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام |- | '''پلي جو ٻوڙ''' | پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا | ٻوڙ واري صورت |- | '''سيڪيل پلو''' | ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ | روايتي پچائڻ جو طريقو |- | '''ٻاڦيل پلو''' | مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ | مڇيءَ جي روايتي تياري |- | '''پلي جا آنا''' | ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ | موسمي لذت |} ==نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== سنڌ ۾ [[ذريعا ابلاغ|ذريعن ابلاغ]] ۽ [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ٽيليويزن=== [[File:PTV Inauguration 1964.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو [[ڪراچي]] مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.]] [[File:PTV logo 1964-1972.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.]] [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.<ref name="PTVKarachi">{{cite web |url=https://www.ptv.com.pk/ptvcorporate/introduction |title=Introduction – PTV Karachi |publisher=Pakistan Television Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ [[ڪي ٽي اين نيوز]]، [[مهران ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي نيوز]]، [[ڌرتي ٽي وي]] ۽ [[آواز ٽي وي]] سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/assets/uploads/tam/TAM_Tariff_Medialogic.pdf |title=Television Audience Measurement Tariff and Channel List |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/faqstv/ |title=Frequently Asked Questions – Satellite Television |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ريڊيو=== [[File:Radio Pakistan - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ريڊيو پاڪستان]] جي تاريخي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.<ref name="PBCStationsHistory">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/programmes |title=Programmes – PBC Stations |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن.<ref name="PBCLiveSindh">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/live-streaming |title=Live Streaming |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا. ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/fm-station |title=FM Station |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/chronology-of-pbc |title=Chronology of PBC |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ====ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #6A1B9A;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز'''<ref name="PBCStationsHistory"/><ref name="PBCLiveSindh"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | مرڪز ! style="background:#E1BEE7;" | قيام ! style="background:#E1BEE7;" | موجوده اهم نشرياتي خدمت |- | [[ڪراچي]] | 31 جولاءِ 1948ع | ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز |- | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 17 آگسٽ 1955ع | ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز |- | [[خيرپور]] | 21 مارچ 1983ع | ايف ايم 101 |- | [[لاڙڪاڻو]] | 24 سيپٽمبر 1995ع | ايف ايم 101 |- | [[مٺي]] | 19 سيپٽمبر 2005ع | ايف ايم 101 |- | [[ڀٽ شاهه]] | 13 ڊسمبر 2008ع | ايف ايم 101.4 |} ===اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا=== سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي. ===ٽيلي ڪميونيڪيشن=== سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن. [[يونيورسل سروس فنڊ]] جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.usf.org.pk/storage/publications/1637424408-usfpdf.pdf |title=Digital Connectivity Bulletin |publisher=Universal Service Fund |access-date=25 August 2026}}</ref> ===موبائل فون ۽ انٽرنيٽ=== [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PSLM201920ICT">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/PSLM_2019_20_District_Level.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2019–20, District Level |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2021 |access-date=25 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PSLM201920ICT"/> ====ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00838F;" |+ style="background:#00838F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20'''<ref name="PSLM201920ICT"/> |- ! style="background:#B2EBF2;" | اشارو ! style="background:#B2EBF2;" | سنڌ ! style="background:#B2EBF2;" | پاڪستان |- | 10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''49٪''' | 45٪ |- | مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''67٪''' | 65٪ |- | عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''29٪''' | 25٪ |- | 10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال | '''22٪''' | 19٪ |- | مردن جو انٽرنيٽ استعمال | '''27٪''' | 24٪ |- | عورتن جو انٽرنيٽ استعمال | '''16٪''' | 14٪ |} ===شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست=== سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Finding_Report_of_PSLM_District_Level_Survey_2019-20.pdf |title=Key Findings Report, PSLM District Level Survey 2019–20 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026}}</ref> ===اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن=== [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي.<ref name="PEMRAAbout">{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جا [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[سکر]] ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/ |title=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|آءِ پي ٽي وي]]، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/regulations/ |title=Regulations |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت=== سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي. == مشهور شخصيتون == سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي. === سياستدانن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! شخصيت ! دور / حيثيت ! نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[محمد علي جناح]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1876–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني پاڪستان؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1928–1979 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بينظير ڀٽو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953–2007 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[جي. ايم. سيد]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1904–1995 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الله بخش سومرو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1900–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ [[اتحاد پارٽي (سنڌ)|اتحاد پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[سر عبدالله هارون]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1872–1942 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سر غلام حسين هدايت الله]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1879–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر |- | style="background:#CFE2F3;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ايوب کهڙو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1901–1980 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ |- | style="background:#D9EAF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير الاهي بخش]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1890–1975 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان |- | style="background:#CFE2F3;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شيخ عبدالمجيد سنڌي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1889–1978 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ |- | style="background:#D9EAF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1901–1970 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري اڳواڻ؛ [[سنڌ هاري ڪميٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رسول بخش پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1930–2018 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ [[عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[فاضل راهو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1934–1987 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عبدالواحد آريسر]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–2015 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بشير خان قريشي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1959–2012 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد خان جوڻيجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1932–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[غلام مصطفيٰ جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1931–2009 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1933–2021 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ [[سنڌ نيشنل فرنٽ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 19 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مير رسول بخش ٽالپر]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1920–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | گورنر سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 20 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[پير علي محمد راشدي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1905–1987 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ |- | style="background:#D9EAF7;" | 21 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1909–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | پير پاڳارو؛ [[حر تحريڪ]] جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 22 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شاهه احمد نوراني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1926–2003 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومي مذهبي سياستدان؛ [[جمعيت علماءِ پاڪستان]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 23 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الطاف حسين]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني [[متحده قومي موومينٽ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 24 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عظيم احمد طارق]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ |- | style="background:#D9EAF7;" | 25 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[قائم علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1933– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 26 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ميان سومرو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1950– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ |- | style="background:#D9EAF7;" | 27 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[آصف علي زرداري]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1955– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | صدر پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 28 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رضا رباني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1953– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 29 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[شيرين رحمان|شيري رحمان]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1960– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي |- | style="background:#CFE2F3;" | 30 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1988– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير |- | style="background:#D9EAF7;" | 31 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سسئي پليجو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1976– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر |- | style="background:#CFE2F3;" | 32 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[اياز لطيف پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1968– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست سياستدان؛ [[قومي عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 33 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مراد علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1962– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} === مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#674EA7; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس |- style="background:#8E7CC3; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان ڪم / تصنيف |- | style="background:#EADCF8;" | 1 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1727–1788 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامه'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 2 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مير محمد معصوم بکري]] | style="background:#D9EAD3;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ''تاريخ معصومي'' |- | style="background:#EADCF8;" | 3 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير طاهر محمد نسياني]] | style="background:#E2F0D9;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تاريخ طاهري'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 4 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي]] | style="background:#D9EAD3;" | 19هين–20هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم |- | style="background:#EADCF8;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1875–1953 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''قديم سنڌ''؛ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 6 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#EADCF8;" | 7 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[پير حسام الدين راشدي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1911–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#DDD1EA;" | 8 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#D9EAD3;" | 1917–2011 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ ''سنڌ اسٽڊيز'' |- | style="background:#EADCF8;" | 9 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[جي. ايم. سيد]] | style="background:#E2F0D9;" | 1904–1995 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون |- | style="background:#DDD1EA;" | 10 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAD3;" | 1925–2007 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق |- | style="background:#EADCF8;" | 11 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ممتاز حسين پٺاڻ]] | style="background:#E2F0D9;" | 20هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق |- | style="background:#DDD1EA;" | 12 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مبارڪ علي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1941– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم |} === سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر |- style="background:#6AA84F; color:white;" ! نمبر ! نالو ! شعبو ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E2F0D9;" | 1 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[محمد حسين پنهور|ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAF7;" | زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق |- | style="background:#C6E0B4;" | 2 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[پرويز هودڀائي]] | style="background:#CFE2F3;" | نيوڪليائي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ |- | style="background:#E2F0D9;" | 3 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[تسنيم زهرا حسين]] | style="background:#D9EAF7;" | نظرياتي طبعيات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#C6E0B4;" | 4 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[نرگس ماولوالا]] | style="background:#CFE2F3;" | فلڪياتي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم |- | style="background:#E2F0D9;" | 5 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[سليم الزمان صديقي]] | style="background:#D9EAF7;" | نامياتي ڪيميا | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ |} === تعليمي ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#A64D79; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر |- style="background:#C27BA0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان خدمتون |- | style="background:#F4CCCC;" | 1 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[حسن علي آفندي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1830–1895 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو باني |- | style="background:#EAD1DC;" | 2 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1886–1968 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | فلسفي، تعليمي ماهر؛ [[سنڌ يونيورسٽي]] جو وائيس چانسلر |- | style="background:#F4CCCC;" | 3 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[ايلسا قاضي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1884–1967 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم |- | style="background:#EAD1DC;" | 4 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم |- | style="background:#F4CCCC;" | 5 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#E2F0D9;" | 1917–2011 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 6 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#D9EAD3;" | 1918–1999 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير |- | style="background:#F4CCCC;" | 7 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[غلام علي الانا]] | style="background:#E2F0D9;" | 1930–2020 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 8 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[محمد ابراهيم جويو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1915–2017 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت |} === اديبن ۽ شاعرن جي فهرست === سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ادبي ميدان ! نمايان حيثيت / ڪم |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | ''[[شاهه جو رسالو]]''؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[سامي (شاعر)|سامي]]''' | 1743–1850 | ويدانت، شاعري | style="text-align:right;" | ''سامي جا سلوڪ''؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | 15هين–16هين صدي | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 6 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[مرزا قليچ بيگ]]''' | 1853–1929 | ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما |- | style="background:#F3E5F5;" | 7 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]''' | 1875–1953 | تاريخ، لسانيات، نثر | style="text-align:right;" | ''قديم سنڌ''، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#E1BEE7;" | 8 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' | 1885–1954 | افسانو، مضمون، تحقيق | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 9 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[محمد ابراهيم جويو]]''' | 1915–2017 | مضمون، ترجمو، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 10 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[شيخ اياز]]''' | 1923–1997 | شاعري، نثر | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 11 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[نارائڻ شيام]]''' | 1922–1989 | شاعري | style="text-align:right;" | ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو |- | style="background:#E1BEE7;" | 12 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[پوپٽي هيراننداڻي]]''' | 1924–2005 | افسانو، ناول، خودنوشت | style="text-align:right;" | هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب |- | style="background:#F3E5F5;" | 13 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[تنوير عباسي]]''' | 1934–1999 | شاعري، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق |- | style="background:#E1BEE7;" | 14 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[نسيم کرل]]''' | 1939–1978 | مختصر ڪهاڻي | style="text-align:right;" | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 15 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امر جليل]]''' | 1936– | افسانو، ڪالم، ناول | style="text-align:right;" | سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ |- | style="background:#E1BEE7;" | 16 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' | 1940–2016 | افسانو، ڊرامو | style="text-align:right;" | سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 17 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امداد حسيني]]''' | 1940–2022 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر |- | style="background:#E1BEE7;" | 18 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سراج الحق ميمڻ]]''' | 1933–2013 | ناول، صحافت، لسانيات | style="text-align:right;" | ''پڙاڏو سوئي سڏ'' سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#F3E5F5;" | 19 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[آغا سليم]]''' | 1935–2016 | ناول، افسانو، تحقيق | style="text-align:right;" | سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم |- | style="background:#E1BEE7;" | 20 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[حسن درس]]''' | 1966–2011 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ |} <ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library – Literature and Latifiyat |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڳائڻن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C2185B; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون |- style="background:#E91E63; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! صنف ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 1 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | 1954– | صوفي، ڪافي، غزل | style="text-align:right;" | بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز |- | style="background:#F8BBD0;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[مائي ڀاڳي]]''' | 1920–1986 | ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ |- | style="background:#FCE4EC;" | 3 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[جيجي زرينه بلوچ]]''' | 1934–2005 | لوڪ، قومي گيت | style="text-align:right;" | ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن |- | style="background:#F8BBD0;" | 4 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[علڻ فقير]]''' | 1932–2000 | صوفي ۽ لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو |- | style="background:#FCE4EC;" | 5 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[محمد جمن]]''' | 1935–1990 | ڪافي، لوڪ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو |- | style="background:#F8BBD0;" | 6 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[استاد محمد يوسف]]''' | 1940–1997 | ڪافي، ڪلاسيڪي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار |- | style="background:#FCE4EC;" | 7 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[منظور سخيراڻي]]''' | 1959– | لوڪ، جديد سنڌي گيت | style="text-align:right;" | جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز |- | style="background:#F8BBD0;" | 8 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[جلال چانڊيو]]''' | 1944–2001 | لوڪ، يڪتارو | style="text-align:right;" | سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 9 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[صنم ماروي]]''' | 1986– | صوفي، لوڪ | style="text-align:right;" | قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي |- | style="background:#F8BBD0;" | 10 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[شازيه خشڪ]]''' | 1970– | سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ | style="text-align:right;" | پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي |- | style="background:#FCE4EC;" | 11 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[حميرا چنا]]''' | 1966– | غزل، لوڪ، فلمي | style="text-align:right;" | قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ |- | style="background:#F8BBD0;" | 12 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[روبي علي]]''' | معاصر | لوڪ، صوفي | style="text-align:right;" | سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز |} === موسيقارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار |- style="background:#8E24AA; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[استاد منظور علي خان]]''' | سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[استاد محمد جمن]]''' | ڪافي، ساز ۽ راڳ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[غلام حسين ڪليري]]''' | شاهه جو راڳ | style="text-align:right;" | ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن | style="text-align:right;" | ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[الن فقير|علڻ فقير]]''' | لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش |} === اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون |- style="background:#E64A19; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 1 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[وحيد مراد]]''' | 1938–1983 | فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 2 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[مصطفيٰ قريشي]]''' | 1940– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار |- | style="background:#FBE9E7;" | 3 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[محمد علي (اداڪار)|محمد علي]]''' | 1931–2006 | فلم | style="text-align:right;" | حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار |- | style="background:#FFCCBC;" | 4 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[طلعت حسين]]''' | 1940–2024 | ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر | style="text-align:right;" | ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي |- | style="background:#FBE9E7;" | 5 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[عمر شريف]]''' | 1960–2021 | ٿيٽر، مزاح، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو |- | style="background:#FFCCBC;" | 6 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[انور مقصود]]''' | 1935– | ٽيليويزن، ڊراما، طنز | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 7 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[بشريٰ انصاري]]''' | 1956– | اداڪاري، ڳائڻ، مزاح | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت |- | style="background:#FFCCBC;" | 8 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[همايون سعيد]]''' | 1971– | ٽيليويزن، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت |- | style="background:#FBE9E7;" | 9 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[ماهره خان]]''' | 1984– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 10 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[سڪينه سمون]]''' | 1960ع واري ڏهاڪي– | اداڪاري، هدايتڪاري | style="text-align:right;" | سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره |- | style="background:#FBE9E7;" | 11 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[سلطانه صديقي]]''' | 1950– | ٽيليويزن، پروڊڪشن | style="text-align:right;" | حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو |} === عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | وفات تقريباً 1551ع | تصوف، قضا، شاعري | style="text-align:right;" | سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ |- | style="background:#B2DFDB;" | 2 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم نوح]]''' | 1506–1590 | تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ |- | style="background:#B2DFDB;" | 4 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]''' | 1692–1761 | فقه، حديث، تفسير | style="text-align:right;" | ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]''' | وفات 1748ع | فلسفو، تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا |- | style="background:#B2DFDB;" | 6 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | تصوف، فڪر | style="text-align:right;" | سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | تصوف | style="text-align:right;" | وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور |- | style="background:#B2DFDB;" | 8 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مولانا عبيدالله سنڌي]]''' | 1872–1944 | اسلامي فڪر، سياست | style="text-align:right;" | ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي |- | style="background:#E0F2F1;" | 9 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[علامه آءِ. آءِ. قاضي]]''' | 1886–1968 | فلسفو، دين، تعليم | style="text-align:right;" | اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان |- | style="background:#B2DFDB;" | 10 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]''' | 1916–2003 | اسلامي علوم، سنڌي ادب | style="text-align:right;" | عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت |} === رانديگرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر |- style="background:#1976D2; color:white;" ! نمبر ! رانديگر ! راند ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E3F2FD;" | 1 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[حنيف محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[جاويد ميانداد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[ظهير عباس]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[مشتاق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 5 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[صادق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي |- | style="background:#BBDEFB;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[وسيم باري]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 7 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[اقبال قاسم]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[توصيف احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر |- | style="background:#E3F2FD;" | 9 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[راشد لطيف]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#BBDEFB;" | 10 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[معين خان]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 11 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[شاهد آفريدي]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر |- | style="background:#BBDEFB;" | 12 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[سرفراز احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح |- | style="background:#E3F2FD;" | 13 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[دانش ڪنيريا]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 14 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسين شاهه]]''' | باڪسنگ | style="text-align:right;" | پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو |- | style="background:#E3F2FD;" | 15 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[سهيل عباس]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ |- | style="background:#BBDEFB;" | 16 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسن سردار]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |} === فنڪارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#EF6C00; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار |- style="background:#FB8C00; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FFF3E0;" | 1 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[صادقين]]''' | خطاطي، مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان |- | style="background:#FFE0B2;" | 2 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[گلجي]]''' | مصوري، خطاطي | style="text-align:right;" | ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور |- | style="background:#FFF3E0;" | 3 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[علي امام (مصور)|علي امام]]''' | مصوري، آرٽ تعليم | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو |- | style="background:#FFE0B2;" | 4 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[لبنى آغا]]''' | جديد مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره |- | style="background:#FFF3E0;" | 5 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[جميل نقش]]''' | مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور |} == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] <references group="lower-alpha"/> jmllajhh3v9ttaamrkutijybuemlkc4 413834 413833 2026-09-20T23:14:49Z Intisar Ali 8681 /* مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي */ 413834 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|Sindh}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|سندھ}}) [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي ماڻهن]] جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌو ماٿري]] جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اتر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] جون رياستون [[راجسٿان]] ۽ [[گجرات]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي [[سنڌو درياهه]] جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ [[زراعت]] کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف [[فصل]]، [[ميوو|ميوا]] ۽ [[ڀاڄي|ڀاڄيون]] پيدا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع [[سنڌي ثقافت|ثقافت]]، ادب، موسيقي ۽ [[تصوف]] جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون [[مزار]]ون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|هندن]] جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> صوبي جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] کان علاوه [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[پشتون ماڻهو|پشتون]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]، [[برمي ماڻهو|برمي]] ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: [[موهن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو تاريخي قبرستان|مڪلي جون تاريخي يادگارون]]. موهن جو دڙو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ انتظامي طور [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري [[سنڌ صوبو (1936–1955)|هڪ الڳ صوبو]] قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت [[برما]] کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. == نالي جي معنيٰ == {{Main|سنڌ جي نالي جو اشتقاق}} '''سنڌ''' جو نالو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ''سنڌو'' (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي.{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} قديم دور ۾ [[ڪابل درياهه]]، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ ''سنڌو'' جو نالو استعمال ٿيو.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ ''سنڌ'' کي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ ''سند'' يا ''سندو'' جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.<ref>ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125</ref> ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ ''سنڌو'' جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن.<ref>williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.</ref> ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.<ref>Thornton, edward, op. cit. p. 199</ref> [[اليگزينڊر ڪننگهام]] موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ ''سنڊو'' جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي ''سنڌو'' سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ ''سئنڌَو'' (Saindhava) يا ''سئنڌو'' (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا.<ref>ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''سَئندَو'' جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.<ref>آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا ''سنڌي'' نالي جي لساني ارتقا کي ''سنڌو'' ۽ ''سئنڌو'' جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سئنڌو'' يا ''سئنڌوئي'' جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ ''سنڌي'' جي موجوده صورت تائين پهتيون.<ref>الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سراج ميمڻ لفظ ''سنڌ'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن ''سنڌ''، ''سنڌو''، ''سِڌو'' ۽ ''سَنڌ'' جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، ''سنڌو'' جو تعلق سنسڪرت جي ''ند'' سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ ''سنڌو'' جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي.<ref>سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.</ref> ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ ''سنڌ'' کي [[قديم دراوڙي ٻولي|قديم دراوڙي]] لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> [[قديم يونان|قديم يوناني]] ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ ''انڊس'' جي صورت رائج ٿي. قديم [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب ''سنڌو'' مان ''هندو'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي ''هند'' ۽ ''انڊيا'' جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو ''Sind'' پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت ''Sindh'' آهي. [[پاڪستان]] جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر ''س'' سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[چوڌري رحمت علي]] 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ ''نائو آر نيور'' ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref> === سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا === سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي. ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابو معشر]] سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. ''اخبار الحڪماءِ'' جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref> اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ [[ٺٽو]] ۽ [[مڪلي]] خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref> === سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا === سنڌ ۽ موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.<ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ''تاريخ تمدن سنڌ'' ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي ''اقليم سنڌ'' سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref> اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref> صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref> موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي.<ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref> پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا.<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.<ref>ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48؛ ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref> موجوده بلوچستان ۾ [[مهرڳڙهه]] جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[مڪران]]، [[لسٻيلو]]، [[قلات]] ۽ [[سبي]] الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده [[نصيرآباد ڊويزن]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} === قبل از تاريخي دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان [[مهرڳڙهه]] خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref> === سنڌو تهذيب جو دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} [[فائل:IVC Map.png|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا اهم ماڳ]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|250px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جا آثار]] [[فائل:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|250px|ساڄو|موهن جي دڙي جي [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏي غسل خاني]] ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر]] سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society'', Cambridge University Press, 2010.</ref> هن تهذيب جو دائرو موجوده [[سنڌ]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو. سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[موهن جو دڙو]]، [[هڙاپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[راکي ڳڙهي]] ۽ [[گنويري والا]] هئا، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'', AltaMira Press.</ref> ==== شهري رٿابندي ==== سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> [[موهن جو دڙو]] هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> موهن جي دڙي جو [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏو غسل خانو]] سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref> ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا [[ميسوپوٽيميا]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> ==== فن ۽ دستڪاري ==== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو]] سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌو لکت ==== [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي [[سنڌو لکت]] جون نشانيون موجود آهن]] سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل [[سنڌو لکت|لکت جو نظام]] استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.<ref>Parpola, Asko, ''Deciphering the Indus Script''.</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script.</ref> سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي. ==== آبادي ==== سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون.<ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', Chapter on Demography.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي. ==== زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي ==== تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.<ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', AltaMira Press.</ref> هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.<ref>Edwin Bryant (2001). ''The Quest for the Origins of Vedic Culture''. pp. 159–60.</ref> شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. === ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور === {{Main|ويدڪ دور|سپت سنڌو|سنڌو-سئوويرا}} [[فائل:Rigveda MS2097.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[رگ ويد]] جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي]] [[فائل:Rohri.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي موجود [[روهڙي]]؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ [[ويد|ويدڪ]]، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا. ==== سپت سنڌو ==== [[رگ ويد]] ۾ ''سپت سنڌو'' نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي. سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان ''شتدرو'' کي عام طور [[ستلج درياهه|ستلج]]، ''پرشڻي'' کي [[راوي درياهه|راوي]]، ''اسڪني'' کي [[چناب درياهه|چناب]]، ''وتستا'' کي [[جهلم درياهه|جهلم]] ۽ ''وپاشا'' کي [[بياس درياهه|بياس]] سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود ''سپت سنڌو'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.<ref>Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale, ''Vedic Index of Names and Subjects'', London, 1912.</ref><ref>Witzel, Michael, "Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State", ''Electronic Journal of Vedic Studies'', 1995.</ref> ويدڪ ادب ۾ ''سنڌو'' لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا]] ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو. ==== سنڌو ۽ سئوويرا ==== پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا|سنڌو ۽ سئوويرا]] جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]، [[جين ڌرم|جين]] ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', University of Calcutta.</ref><ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي ''سنڌو-سئوويرا'' سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين [[سنڌو ماٿري]] ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب ''سنڌو'' جو علائقو سنڌو درياهه ۽ [[سليمان جبل|سليمان جبلن]] جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته ''سئوويرا'' کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta.</ref> ==== روڙڪ ۽ واپار ==== [[روڙڪ]] (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ [[روهڙي]] واري علائقي سان سڃاتو آهي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref><ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India''.</ref> شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989.</ref> ==== مهاڀارت ۾ سنڌ ==== [[مهاڀارت]] ۾ ''سنڌو'' ۽ ''سئوويرا'' جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ [[جئدرٿ]] کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ [[ڪورو سلطنت|ڪورو]] شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> [[فائل:India 500 BCE.jpg|thumb|250px|کاٻو|تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن]] [[اسڪو پارپولا]] جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ ''سنڌو-سئوويرا'' جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ''ڀارت ورش'' جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن [[هخامنشي سلطنت]] سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ ''[[هندوش]]'' نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي دور]] شروع ٿيو. === هخامنشي فارسي دور === {{Main|هخامنشي سلطنت|هندوش}} [[فائل:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|300px|ساڄو|[[دارا اول]] جي دور ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن تائين پکڙيل هئي]] [[فائل:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[دارا اول]] جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن]] ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[سنڌو ماٿري]] جا ڪجهه علائقا [[هخامنشي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. [[دارا اول]] جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو ''هندوش'' (Hinduš) ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. [[بهستون ڪتبو|بهستون ڪتبي]] ۾ [[گنڌارا]] جو نالو موجود آهي، پر ''هندوش'' ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم ==== [[هيروڊوٽس]] موجب، دارا اول [[ڪاريانڊا جو اسڪائليڪس|اسڪائليڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book IV, 44.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. دارا جي شاهي ڪتبن مان ''هندوش'' جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ''ڊي اين اي'' ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=DARIUS iii. Darius I the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii/}}</ref> ==== انتظام ۽ خراج ==== دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID TAXATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation/}}</ref> هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book III, 94–95.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ''ساتراپي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> [[سوسا]] ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل [[عاج]] هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي ==== [[فائل:Apadana Palace Indians.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو [[هخامنشي سلطنت]] جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو]] هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ARMY i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/}}</ref> هيروڊوٽس موجب، [[خشايارشا اول]] جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII, 65–66.</ref> انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="سيلاني">ڪتاب: ''سنڌ گهمندڙ سيلاني''، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> البت، [[خشايارشا اول]] جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII.</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> ==== فارسي اثر ==== هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ [[اناطوليا]] ۽ [[مصر]] کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. [[پرسيپولس]] مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[فائل:The Apadana Staircase with the Procession of the Vassals (4686171639).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي [[هخامنشي سلطنت]] جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن]] هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. [[آرامي ٻولي]] هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ [[خروشٺي لکت]] جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Salomon, Richard, ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages'', Oxford University Press, 1998.</ref> ==== هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي ==== سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. [[دارا ٽيون|دارا ٽئين]] جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[مقدوني سلطنت|مقدوني]] اثر جو مرحلو شروع ٿيو. === يوناني ۽ سلوقي دور === {{Main|سڪندر اعظم|سڪندر اعظم جي هندستاني مهم|سلوقي سلطنت}} [[فائل:Alexander's expedition down the Hydaspes and the Indus to the Indian Ocean. Fleuron T142758-2.png|thumb|300px|ساڄو|[[سڪندر اعظم]] جي هائيڊاسپس کان [[سنڌو درياهه]] وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو]] چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[سڪندر اعظم]] 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ [[هندوڪش]] پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Books IV–V.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Alexander the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي ==== 326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. [[ٽيڪسيلا]] جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته [[پورس]] سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال [[جهلم درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي [[هائيڊاسپس جي جنگ]] لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V.</ref><ref>Curtius Rufus, ''Histories of Alexander the Great'', Book VIII.</ref> [[فائل:Porus alexander coin.png|thumb|190px|کاٻو|سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن]] هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>Holt, Frank L., ''Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions'', University of California Press, 2003.</ref> سڪندر اڳتي [[بياس درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V, 25–29.</ref> ==== سنڌ ۾ سڪندر جي مهم ==== 325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[ميوسيڪانس]]، [[آڪسيڪانس]] ۽ [[سامبس]] سان منسوب علائقا شامل هئا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 15–17.</ref> انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ''ساتراپي'' ۽ ''ساتراپ'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ [[ايجينور جو پيٿون]] کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> يوناني ماخذن ۾ ''سنڊيمانا'' نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 16.</ref> هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ==== سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين ==== سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ [[پٽالا]] نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 17–20.</ref> سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي [[نيارڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال [[آريان]] جي ''انڊيڪا'' ۾ محفوظ آهي.<ref>Arrian, ''Indica'', 18–42.</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان [[گيدروسيا]]، يعني موجوده [[مڪران]]، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 23–27.</ref> ==== سڪندر کان پوءِ ==== [[سڪندر اعظم]] 323 ق.م. ۾ [[بابل]] ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي [[ديادوخي]] چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو. سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ [[ايجينور جو پيٿون]] سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI.</ref><ref>Heckel, Waldemar, ''Who's Who in the Age of Alexander the Great'', Blackwell, 2006.</ref> ان ئي دور ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو. ==== سلوقس ۽ چندرگپت ==== [[فائل:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|180px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جو مجسمو؛ هو [[سلوقي سلطنت]] جو باني هو]] [[فائل:SeleucosCoin.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جي دور جو سڪو]] سڪندر جي جانشينن مان [[سلوقس اول نيڪيٽر]] بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو [[موريا سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ [[موريا سلطنت|موريا دور]] جي شروعات ٿي. === موريا سلطنت جو دور === {{Main|موريا سلطنت}} [[فائل:Mauryas map.svg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 250 ق.م. ۾ [[موريا سلطنت]] جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[سڪندر اعظم]] جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.<ref>Justin, ''Epitome of Pompeius Trogus'', Book XV.</ref><ref>Romila Thapar, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== چندرگپت موريا ۽ سلوقس ==== لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ [[سلوقس اول نيڪيٽر]] پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=SELEUCUS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucus-kings/}}</ref> قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور [[گنڌارا]] ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ [[پاروپاميسادي]]، [[اراخوسيا]] ۽ [[گيدروسيا]] جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iv. Political and Cultural Relations: Seleucid, Parthian, Sasanian Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iv-relations/}}</ref> معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي [[ايپسس جي جنگ]] ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Demetrius'', 28.</ref> قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref> هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ==== موريا انتظام ==== موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جڏهن ته [[ٽيڪسيلا]] اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي [[گنگا]] جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا. چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسار]] موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== اشوڪ جو دور ==== [[فائل:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[اشوڪ]] جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو]] بندوسار کان پوءِ [[اشوڪ]] لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ''ڌم'' بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> تقريباً 260 ق.م. ۾ [[ڪلنگا جنگ]] کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ''ڌم جي فتح'' کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> اشوڪ پاڻ [[ٻڌ ڌرم]] جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ''ڌم'' کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> ==== اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان ==== [[فائل:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|250px|ساڄو|[[شاهباز ڳڙهي]] ۾ [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جا پٿريلا فرمان]]؛ اهي [[خروشٺي لکت]] ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن]] موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده [[خيبر پختونخواهه]] جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] سان لکيل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM i. In Pre-Islamic Times |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-i/}}</ref> وڌيڪ اولهه ۾ [[قنڌار]] مان اشوڪ جا [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[آرامي ٻولي|آرامي]] ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻڌ ڌرم ==== اشوڪ جي سرپرستيءَ سان [[ٻڌ ڌرم]] جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM iv. Buddhist Sites in Afghanistan and Central Asia |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-iv/}}</ref> سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ [[ڪاهو جو دڙو]] جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. ==== موريا سلطنت جو زوال ==== اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران [[برهدرتھ موريا]] کي سندس فوجي سپهه سالار [[پشيمتر شونگ]] قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ [[شونگ سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Shunga dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref>Thapar, Romila, ''The Mauryas Revisited'', K.P. Bagchi.</ref><ref>Majumdar, R. C., ''Ancient India''.</ref> شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت|يوناني-باختري]] ۽ پوءِ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو. === هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور === {{Main|هند-يوناني بادشاهت|يوناني-باختري بادشاهت}} [[فائل:IndoGreekMap.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[هند-يوناني بادشاهت]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] [[فائل:Coin of Demetrius I of Bactria.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ڊيميٽريوس اول]] جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو]] [[موريا سلطنت]] جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت]] جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري [[سلوقي سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران [[ڊيميٽريوس اول]] هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان [[گنڌارا]]، [[ٽيڪسيلا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques: Catalogue Raisonné'', Bibliothèque Nationale, Paris, 1991.</ref><ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور ''يوناني-باختري''، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ ''هند-يوناني'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== [[ڊيميٽريوس اول]] ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> [[فائل:Demetrius Greek Invasion of India.png|thumb|250px|ساڄو|[[ڊيميٽريوس اول]] سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو]] ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو [[سڪو|سڪن]]، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. ==== اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري ==== [[اپولوڊوٽس اول]] شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن. قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ==== سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ ==== [[فائل:Map of the Indo-Greeks.png|thumb|300px|کاٻو|هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن [[اگٿوڪليس]]، [[پينٽيليون]] ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي. ==== ميناندر اول ==== [[ميناندر اول]]، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ''ملندا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ٻڌ ڪتاب ''[[ملندا پنه]]'' ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب [[ناگسينا]] جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ''ملندا پنه'' کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو. ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ==== باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو ==== ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت [[يوڪريٽيڊس اول]] باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> [[هيليوڪليس اول]]، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[يوئچي]] ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[هند-سٿي]] يا [[سڪا]] حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> === هند-سٿي دور === {{Main|هند-سٿي|سڪا}} [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|ساڄو|[[هند-سٿي]] حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن]] ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[سڪا]] يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ ''سڪا''، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ ''سٿين'' جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور ''هند-سٿي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب [[يوئچي]] جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ==== سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري [[گلگت]]، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق [[سيستان]] سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور ''سڪستان''، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> [[مائوس]] جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> ==== مائوس ==== [[فائل:Drachma of Maues LACMA M.84.110.7 (1 of 2).jpg|thumb|220px|کاٻو|[[مائوس]] جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان]] [[مائوس]]، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ ''موگا'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس [[ٽيڪسيلا]] تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> سندس اقتدار [[گنڌارا]]، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History'', Classical Numismatic Group.</ref> ==== سنڌ ۾ هند-سٿي اثر ==== هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. [[ازيس اول]] سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ ''وچين سنڌو واري صوبي'' جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|کاٻو|هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ''ميناگرا'' پڻ ڏيکاريل آهي]] قديم يوناني-رومي ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي ''سٿيا'' سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ''[[ميناگرا]]'' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ [[عربي سمنڊ]] تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. ==== ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال ==== [[ازيس اول]] هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان [[هپوسٽريٽس]] جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري [[راجوولا]] جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڪشهرات ۽ سنڌ ==== هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ [[ڪشهرات]] ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ [[گجرات]] ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ [[نهپان]] جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل [[اولهه جا ساتراپ]] ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا. ==== انتظام ۽ ثقافتي تسلسل ==== هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ''ساتراپ'' ۽ ''مهاساتراپ'' جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History''.</ref> هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا. پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشن سلطنت]] جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> === ڪوشان سلطنت جو دور === {{Main|ڪوشان سلطنت}} [[فائل:Map of the Kushan Empire.png|thumb|300px|ساڄو|[[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو [[باختر]]، [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو]] پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪوشان سلطنت]] هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ [[يوئچي]] سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي [[باختر]] ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ ==== [[ڪجولا ڪڊفيسس]] ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات [[بيگرام]]، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]] ۽ سنڌ تائين پهتيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سيستان]] کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-PARTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-parthian-dynasty-1/}}</ref> سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو. ==== سنڌو ماٿري ۽ واپار ==== ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا [[ريشم رستو|ريشم رستي]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو. سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ [[بارباريڪون]] نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي [[رومي سلطنت]] سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا. ==== ويما ڪڊفيسس ==== ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[ويما ڪڊفيسس]] جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ٻولين سان گڏ [[خروشٺي لکت]] استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ [[باختري ٻولي]] کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ڪنشڪ جو دور ==== [[فائل:Kanishka I with Nana.jpg|thumb|240px|کاٻو|[[ڪنشڪ اول]] جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي [[نانا]] ڏيکاريل آهي]] [[ڪنشڪ اول]] ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>Falk, Harry (2001), “The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas”, ''Silk Road Art and Archaeology'', 7, pp. 121–136.</ref> ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ [[پشاور|پروشاپور]] ۽ [[مٿرا]] شامل هئا. ڪنشڪ خاص طور [[ٻڌ ڌرم]] جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.<ref>Rosenfield, John M., ''The Dynastic Arts of the Kushans'', University of California Press, 1967.</ref> ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ [[نانا]]، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ ==== ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور [[گنڌارا]] ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. [[ڪاهو جو دڙو]]، [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ==== سماج ۽ آبادي ==== هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ [[آهير]] سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Beames1970">{{cite book |author=John Beames |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ |accessdate=22 March 2011 |year=1970 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن. ==== ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع ==== ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. [[واسوديو اول]] جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل [[ساساني سلطنت]] جو دٻاءُ وڌيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> [[اردشير اول]] ۽ سندس جانشين [[شاپور اول]] جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور [[باختر]]، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ [[ڪوشانشاهه]] يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا. === ساساني دور === {{Main|ساساني سلطنت}} [[فائل:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ساساني سلطنت]] پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾]] [[ساساني سلطنت]] جي قيام ۽ [[ڪوشان سلطنت]] جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[اردشير اول]] 224ع ۾ [[پارٿي سلطنت]] کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، [[سيستان]]، [[مڪران]]، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب [[اردشير اول]] پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. [[طبري]] جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو. ==== شاپور اول ۽ سنڌ ==== [[فائل:Gold coin of Shapur I, Ctesiphon mint.jpg|thumb|230px|کاٻو|[[شاپور اول]] جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو]] [[شاپور اول]] (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي [[ڪعبه زردشت]] واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ ''هند'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Huyse, Philip, ''Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt'', London, 1999.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل ''هند'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب شاپور اول جي دور ۾ ''هندستان'' ۽ [[نرسي]] جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام ==== [[فائل:Coin of Hormizd I Kushanshah, British Museum.jpg|thumb|220px|ساڄو|[[هرمز اول ڪوشان شاهه]] جو سڪو؛ [[برٽش ميوزيم]] جي مجموعي مان]] ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ''[[ڪوشان شاهه]]'' چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs/}}</ref> ''ڪوشان شاهه'' جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي [[پائڪولي ڪتبو|پائڪولي ڪتبي]] ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ''ڪوشان-ساساني'' سڪي سازي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS ii. Kushano-Sasanian Coinage |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-02-coinage/}}</ref> چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه [[شاپور ٻيون]] اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ==== سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار ==== ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ساساني سلطنت لاءِ [[مڪران]] ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي. ==== رتو ڪوٽ ==== سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ ''[[رتو ڪوٽ]]'' آهي. اهو قلعو [[ڪراچي]] جي ويجهو [[گهارو]] واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي [[بهرام پنجون|بهرام پنجين]] يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>Kervran, Monique, “Forteresses, entrepôts et commerce: une histoire à suivre depuis les ports du Sind et de la Makran jusqu'au Golfe Persique”, 1994, pp. 335–338.</ref> قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. ''انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== بهرام گور ۽ ديبل جي روايت ==== بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[بهرام پنجون]]، جنهن کي ''بهرام گور'' پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. [[طبري]] ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي [[ديبل]]، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.<ref>Ṭabari, tr. Bosworth, ''The History of al-Ṭabarī'', Vol. V, pp. 100–102.</ref> جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر ==== ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي [[زرتشتي]] آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا. ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي. ==== وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون ==== چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ [[ڪيداري]] حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> پنجين صديءَ ۾ [[هيفتالي]] وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه [[پيروز اول]] هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو. پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ڇهين صديءَ ۾ [[خسرو اول]] جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف [[اولھ ترڪ خاقانيت|اولھ ترڪن]] سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو. ==== ساساني دور جي پڄاڻي ==== ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت [[بازنطيني سلطنت]] سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان [[عرب مسلمانن جي فارس جي فتح|عرب مسلمانن جي فتوحات]] ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه [[يزدگرد ٽيون]] جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ [[راءِ گهراڻو]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. === گپتا ۽ هُن دور === {{Main|گپتا سلطنت|هُن}} [[فائل:Gupta Empire at peak.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[گپتا سلطنت]] ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن]] چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ [[گپتا سلطنت]] هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ [[ساساني سلطنت]]، آخري [[ڪوشان]] حڪمرانن، [[ڪيداري]]، [[الچون هُن|الچون هنن]] ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن. ==== گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري ==== [[گپتا سلطنت]] جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. [[چندرگپت اول]] ۽ خاص طور سندس جانشين [[سامدرگپت]] جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ [[الهه آباد ستون|الهه آباد ستون جو ڪتبو]] آهي. [[فائل:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[سامدرگپت]] جو سون جو سڪو]] الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ''ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي''، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Fleet, J. F., ''Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors'', Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, Calcutta, 1888.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌ ۾ ساساني اثر ==== چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ [[ساساني سلطنت]] جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. [[شاپور ٻيون|شاپور ٻئي]] جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، [[سيستان]] ۽ توران شامل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ŠĀPUR II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii/}}</ref> ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع ==== [[چندرگپت ٻيون]] جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن [[اولهه جا ساتراپ|اولهه جي سڪا ساتراپن]] کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي. اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون ==== چوٿين صدي عيسويءَ دوران [[ڪيداري]] نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن. ==== هُنن جو اڀار ==== [[فائل:Map of the Alkhon Huns and conquests.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[الچون هُن]] جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور ''هُوڻ'' جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي وچ ڌاري [[الچون هُن]] ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي [[گنڌارا]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان [[خنگيلا]] تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> ==== گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ ==== [[ڪمارگپت اول]] جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد [[اسڪندگپت]] ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تورامانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> تورامانا کان پوءِ [[مهرڪولا]] تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ ''سفيد هُن سلطنت'' جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== مقامي سياسي قوتن جو اڀار ==== پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[راءِ گهراڻو]] چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو. ==== هرشاوردن ۽ سنڌ ==== ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ [[هرشاوردن]] هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن. چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === راءِ گهراڻي جو دور === {{Main|راءِ گهراڻو}} [[فائل:Rai Dynasty of Sindh under Rai Shasi II The Last.png|thumb|300px|ساڄو|[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو]] '''[[راءِ گهراڻو]]''' سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري ''[[چچ نامو]]'' ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]]، [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪيداري]] ۽ [[الچون هُن]] جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو. ==== تاريخي ماخذ ==== راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو. موجوده ''چچ نامو'' تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[علي ڪوفي]] سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ڪجهه جديد محقق ''چچ نامي'' کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي. ==== گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز ==== ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ [[راجا چچ]] ۽ [[راجا ڏاهر]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو. [[اروڙ]] جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا [[ملتان]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا. ==== سلطنت جون حدون ==== ''چچ نامي'' ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف [[ملتان]]، اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو. متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ==== حڪومت ۽ انتظام ==== راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا. راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. [[سنڌو درياهه]] زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا. قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن. ==== مذهب ۽ سماج ==== ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي. تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري ''مذهبي رواداري'' بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن. ==== راءِ حڪمران ==== ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== راءِ ساهيرس ٻيو ==== ''چچ نامي'' جي بيان ۾ [[راءِ ساهيرس ٻيو]] بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور ''چچ نامي'' تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي. راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ [[راءِ ساهسي ٻيو]] تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ==== راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج ==== [[راءِ ساهسي ٻيو]] جي دور بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا چچ|چچ]] هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو. هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات ۽ [[راجا چچ]] جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي. چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر]] ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي. ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا. بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === برهمڻ گهراڻي جو دور === {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(تقريباً 632ع – 712ع)'' [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 700ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون]] [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور '''[[برهمڻ گهراڻو]]'''، '''چچ گهراڻو''' يا '''چچ خاندان''' چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد [[راجا چچ]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت ''[[چچ نامو]]'' ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' جي موجوده فارسي صورت [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز [[اروڙ]] هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سامونڊي ڪناري تي [[ديبل]] جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف [[ملتان]] هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. ''چچ نامي'' ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته [[ديبل]] جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي [[عربي سمنڊ]] جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ==== چچ جو اقتدار ۾ اچڻ ==== [[File:Map of the Chachas circa 650 CE.png|thumb|300px|left|تقريباً 650ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو.]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب [[راجا چچ|چچ]] اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو [[سيوستان]]، [[برهمڻ آباد]]، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل ''چچ نامي'' مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ==== مذهب ۽ سماج ==== ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. ''چچ نامو'' پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.<ref>{{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Trübner & Co. |year=1884}}</ref> ==== عربن سان شروعاتي رابطا ==== سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهتيون. ''چچ نامو'' ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> [[راشدون خلافت]] جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ [[اموي خلافت]] جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو. ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! حڪمران ! روايتي دورِ حڪومت ! مختصر بيان |- | [[راجا چچ]] | تقريباً 632ع–671ع | گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين. |- | [[راجا چندر]] | تقريباً 671ع–679ع | چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي. |- | [[راجا ڏاهر]] | تقريباً 679ع–712ع | چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي. |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[راجا چندر|چندر]] اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ ''چچ نامي'' ۾ ملي ٿو. ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[فائل:Raja dahir.jpg|thumb|220px|ساڄو|هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ [[راجا ڏاهر]] سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي]] [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو [[راجا چچ]] جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين [[اموي خلافت]] مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== سنڌ تي اموي فتح ==== {{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح}} 711ع يا 712ع ۾ [[حجاج بن يوسف]] جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين [[ديبل]] جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ديبل کان پوءِ عرب فوج [[نيرون ڪوٽ]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ پوءِ [[ملتان]] سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو [[اموي خلافت]] جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ [[عرب سنڌ|عرب حڪمرانيءَ]] جو دور شروع ٿيو. ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا. هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. ''چچ نامو'' برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو [[البلاذري]]، [[طبري]]، [[يعقوبي]] ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> 712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. === عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خدا آباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خدا آباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خدا آباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلھوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خدا آباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلھوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلھوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلھوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"/> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli"/>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور === ''(1947ع–1955ع)'' [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي]] [[فائل:NJV High School, Karachi 11.jpg|thumb|250px|کاٻو|[[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون]] 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ وقت [[محمد ايوب کهڙو]] سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير [[غلام حسين هدايت الله]] صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون ==== [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.<ref>{{cite journal |title=Sindh, 1947 and Beyond |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2016 |doi=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref><ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021 |chapter=Partition, Migration, and ‘Sons of the Soil’}}</ref> شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Afzal |first1=Nasreen |last2=Burdi |first2=Mukhtiar Ahmed |title=Deliberations on Exodus of Hindu Community from Sindh |journal=Ma’arif Research Journal |year=2020 |pages=21–36}}</ref> ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=32 |issue=2 |year=2019}}</ref> خاص طور [[ڪراچي]] ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي ==== [[ڪراچي]] آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان ''پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع'' تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي وارو علائقو]] بڻايو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref><ref>{{cite court |litigants=Muhammad Abbas v. Essa E. H. Jaffer |reporter=PLD |opinion=Karachi 1 |year=1970}}</ref> ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== صوبائي سياست ۽ حڪومتون ==== 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. [[محمد ايوب کهڙو]] آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[پير الاهي بخش]]، [[محمد يوسف عبدالله هارون]] ۽ [[قاضي فضل الله عبيدالله]] جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[پيرزادو عبد الستار]] 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.<ref>{{cite web |title=Fourth Assembly, 1953–1955 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_4th_assembly.pdf |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. [[جي. ايم. سيد]] ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Former Opposition Leaders |url=https://pas.gov.pk/former-opposition-leaders |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1947ع–1948ع | style="background:#eef5e9;" | آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پير الاهي بخش]] | style="background:#eaf2f8;" | 1948ع–1949ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد يوسف عبدالله هارون]] | style="background:#f4f8fc;" | 1949ع–1950ع | style="background:#eef5e9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[قاضي فضل الله عبيدالله]] | style="background:#eaf2f8;" | 1950ع–1951ع | style="background:#e2f0d9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1951ع | style="background:#eef5e9;" | ٻيو دور |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پيرزادو عبد الستار]] | style="background:#eaf2f8;" | 1953ع–1954ع | style="background:#e2f0d9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1954ع–1955ع | style="background:#eef5e9;" | ٽيون دور؛ [[ون يونٽ]] تائين |} <ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | دور |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام حسين هدايت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | 14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[شيخ دين محمد]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ميان امين الدين]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | نومبر 1952ع – مئي 1953ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[حبيب ابراهيم رحمت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | آگسٽ 1953ع – جون 1954ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== قانون ساز ادارا ==== سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. [[سيد ميران محمد شاهه]] 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته [[آغا بدرالدين خان دراني]] 1949ع کان 1951ع تائين ۽ [[مير غلام علي ٽالپر]] 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ==== [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي]] آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو '''سنڌ چيف ڪورٽ''' هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.<ref>{{cite web |title=History of Sindh High Court |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> 1947ع ۾ [[حاتم بي طيبجي]] سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا. ==== تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> [[سنڌ يونيورسٽي]]، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو. سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي. ==== زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ''ايويڪيو پراپرٽي'' جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |year=2019}}</ref> ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو. ==== خيرپور رياست ==== ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ [[خيرپور رياست]] کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياست]] طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين [[اولهه پاڪستان]] صوبي ۾ ضم ڪيا ويا. ===== ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي ===== 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ [[اولهه پاڪستان]] جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ وارو دور === {{Main|ون يونٽ}} ''(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)'' 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري '''[[اولهه پاڪستان]]''' نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[لاهور]] مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي [[اوڀر پاڪستان]] ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1998}}</ref> [[فائل:West Pakistan Map.gif|thumb|300px|کاٻو|[[ون يونٽ]] تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم [[اولهه پاڪستان]] صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.]] ون يونٽ جو قانوني بنياد ''ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955'' هو، جيڪو ٻي [[پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Callard |first=Keith |title=Pakistan: A Political Study |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1957}}</ref> ==== سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو ==== ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ [[اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي]] ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[خان عبدالجبار خان]]، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[سردار عبدالراشد خان]] ۽ پوءِ [[نواب مظفر علي خان قزلباش]] وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== اولهه پاڪستان جا وڏا وزير ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي وابستگي / حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[خان عبدالجبار خان|ڊاڪٽر خان صاحب]] | style="background:#f4f8fc;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | مسلم ليگ؛ بعد ۾ [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[سردار عبدالراشد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع | style="background:#e2f0d9;" | ريپبلڪن پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مظفر علي خان قزلباش|نواب مظفر علي خان قزلباش]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | ريپبلڪن پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو''' |} ==== اولهه پاڪستان جا گورنر ==== ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. [[مشتاق احمد گرماڻي]] نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، [[نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] ۽ [[محمد موسيٰ خان]] سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حڪومتي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[مشتاق احمد گرماڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | پارلياماني دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع | style="background:#e2f0d9;" | پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[امير محمد خان|نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع | style="background:#eef5e9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد موسيٰ خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[يوسف هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع | style="background:#eef5e9;" | مختصر عبوري دور |} ==== عدالتي تبديليون ==== ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود '''سنڌ چيف ڪورٽ''' 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ''ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955''، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين '''[[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]]''' جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.<ref>{{cite book |title=High Court of West Pakistan (Establishment) Order, 1955 |year=1955}}</ref> [[فائل:Sindh High Court.JPG|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران [[ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ]] جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.]] هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر [[مولوي تميز الدين خان]] ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت ==== ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور [[راولپنڊي]] ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ [[اسلام آباد]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[جي. ايم. سيد]] ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. [[حيدر بخش جتوئي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ ==== ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. [[سنڌي ادبي سنگت]] سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1996}}</ref> [[File:Sindhi.svg|thumb|220px|left|ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.]] هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ [[شيخ اياز]] سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون ==== 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا. ==== 1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور ==== 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ [[محمد ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو. ==== شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ ==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. '''4 مارچ 1967ع''' وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ==== ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي ==== 1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ [[محمد ايوب خان]] جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل [[يحيٰ خان]] اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''1 جولاءِ 1970ع''' تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو. ==== ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff;" | واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 30 سيپٽمبر 1955ع | style="background:#eef5e9;" | آئين ساز اسيمبلي ''Establishment of West Pakistan Act'' منظور ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#e2f0d9;" | ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1956ع | style="background:#eef5e9;" | نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1957ع–1958ع | style="background:#e2f0d9;" | اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1962ع | style="background:#e2f0d9;" | نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 مارچ 1967ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1968ع–1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1969ع | style="background:#eef5e9;" | يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#e2f0d9;" | '''اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.''' |} ==== تاريخي اثر ==== ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref><ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> 1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين === ''(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)'' [[ون يونٽ]] جي خاتمي سان '''1 جولاءِ 1970ع''' تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل [[يحيٰ خان]] جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ''ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970'' تحت [[اولهه پاڪستان]] جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi}}</ref> [[فائل:Pakistan-Sindh-location-map.svg|thumb|250px|کاٻو|1970ع ۾ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.]] سنڌ جي بحاليءَ سان [[ڪراچي]] ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ [[اسلام آباد]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== صوبائي انتظام جي بحالي ==== سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ [[مارشل لا]] لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''نواب افتخار حسين خان ممدوٽ''' 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> ==== 1970ع جون عام چونڊون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ [[قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع]] تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ '''27 عام سيٽون''' ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ '''60 عام سيٽون''' مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> 7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون. ==== 1971ع جو بحران ۽ سنڌ ==== 1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي [[عوامي ليگ]] قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ [[هندستان-پاڪستان جنگ 1971ع|پاڪستان-هندستان جنگ]] کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |year=1974}}</ref> ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ==== سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع ==== سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي / انتظامي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ|نواب افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[رحمان گل|ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل]] | style="background:#eaf2f8;" | 22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#f4f8fc;" | 29 اپريل 1972ع کان | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه جي ٻيهر تنظيم ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ [[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]] جي دائري هيٺ هئي. ''ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970'' تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل '''[[سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=About High Court |url=https://bhc.gov.pk/beta/introduction/about |website=High Court of Balochistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.]] گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Introduction of Sindh High Court, Karachi |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام ==== 1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. '''1 مئي 1972ع''' تي [[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers, Government of Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.]] [[فائل:Sindh Provincial Assembly 1970.svg|thumb|300px|ساڄو|[[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي چونڊن]] کان پوءِ [[سنڌ اسيمبلي]] جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.]] ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== سياسي ۽ سماجي تبديليون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ '''صوبائي خودمختياري''' ۽ '''سنڌي سڃاڻپ''' وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست ==== صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ [[سنڌي ٻولي]] جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو. 1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت '''''سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972''''' منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |publisher=Government of Sindh |year=1972}}</ref> ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو. ==== ثقافتي بحالي ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي ادبي سنگت]]، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا. [[شيخ اياز]]، [[محمد ابراهيم جويو]] ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي. ===== 1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا ===== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#eef5e9;" | ون يونٽ ختم؛ '''سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال''' ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 7 ڊسمبر 1970ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 17 ڊسمبر 1970ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 16 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ [[بنگلاديش]] جو قيام. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 20 ڊسمبر 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] سنڌ جو گورنر مقرر. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 مئي 1972ع''' | style="background:#eef5e9;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |} ==== تاريخي اهميت ==== 1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ '''ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ''' جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو. 1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو. === 1972ع کان 1988ع تائين وارو دور === ''(1972ع–1988ع)'' [[فائل:Zulfikar Ali Bhutto Portrait (cropped).jpg|thumb|220px|ساڄو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو گهرو اثر رهيو.]] 1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي چونڊيل صوبائي حڪومت، [[1973ع جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ [[تحريڪ بحالي جمهوريت|تحريڪ بحالي جمهوريت]] سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت ==== [[ممتاز علي ڀٽو]] 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== 1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا ==== 10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي [[1973ع جو آئين|آئين]] نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> 1973ع جي آئين سان [[سنڌ اسيمبلي]] کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا. آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> ==== غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت ==== ڊسمبر 1973ع ۾ [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan: Background Notes |publisher=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/pakistan/151007.htm}}</ref> ==== 1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو ==== مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي [[پاڪستان قومي اتحاد]] چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] ''آپريشن فيئر پلي'' ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي. ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[سيد غوث علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر علي غلام قاضي]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 1988ع – 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Chief Ministers of Sindh}}</ref> ==== گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور ==== 1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#eaf2f8;" | 1972ع–1973ع | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رعنا لياقت علي خان|بيگم رعنا لياقت علي خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1973ع–1976ع | style="background:#e2f0d9;" | آئيني صوبائي گورنر |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[نواب دلاور خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 1976ع–1977ع | style="background:#eef5e9;" | ڀٽو دور جو آخري مرحلو |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[عبدالقادر شيخ|جسٽس عبدالقادر شيخ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1977ع–1978ع | style="background:#e2f0d9;" | مارشل لا جي شروعاتي دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[ايس. ايم. عباسي|ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي]] | style="background:#eaf2f8;" | 1978ع–1984ع | style="background:#eef5e9;" | فوجي انتظام |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[جهانداد خان|ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1984ع–1987ع | style="background:#e2f0d9;" | فوجي / عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 1987ع–جون 1988ع | style="background:#eef5e9;" | ضياءُ دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | جون–سيپٽمبر 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري دور |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Governors of Sindh}}</ref> ==== عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ ==== 1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت '''[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]''' جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh}}</ref> 1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== 1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ ==== 4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Chandio |first=Amir Ali |title=Politics of Sindh under Zia Government}}</ref> [[فائل:Bhutto 1974.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.]] ==== تحريڪ بحالي جمهوريت ==== {{Main|تحريڪ بحالي جمهوريت}} 1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ [[عوامي تحريڪ]] ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.<ref>{{cite book |last=Haqqani |first=Husain |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> ==== 1985ع جون غيرجماعتي چونڊون ==== 1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> 1985ع ۾ 1973ع جو آئين ''روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر'' ۽ پوءِ [[اٺين ترميم]] سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست ==== 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. [[سوويت-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي. شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press}}</ref> 1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم [[آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن]] قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي. 1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ==== تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ ==== 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. [[سنڌي ادبي سنگت]]، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> [[شيخ اياز]]، [[ابراهيم جويو]]، [[رسول بخش پليجو]] ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. ==== سماجي ۽ معاشي تبديليون ==== هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. [[گڊو بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا. ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا. شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا. ==== 1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي ==== 29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم [[محمد خان جوڻيجو]] جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. [[اختر علي غلام قاضي]] مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو. 17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. ==== 1972ع–1988ع جون اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1 مئي 1972ع | style="background:#eef5e9;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1973ع | style="background:#eef5e9;" | 1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | ڊسمبر 1973ع | style="background:#e2f0d9;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1976ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] قائم ڪئي وئي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 اپريل 1979ع | style="background:#eef5e9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1981ع | style="background:#e2f0d9;" | [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1983ع | style="background:#eef5e9;" | ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1984ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1985ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير ٿيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1986ع | style="background:#e2f0d9;" | ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 29 مئي 1988ع | style="background:#eef5e9;" | جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 17 آگسٽ 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 2 ڊسمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. |} === 1988ع کان هاڻوڪي دور تائين === 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو]] [[فائل:Karachi Skyline.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو]] ==== جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع ==== جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ [[قائم علي شاهه]] 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ [[مهاجر قومي موومينٽ]] وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> 1990ع ۾ صدر [[غلام اسحاق خان]] وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ [[آفتاب شعبان ميراڻي]] مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ [[ڄام صادق علي]] نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ==== 1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ [[جي. ايم. سيد]]، [[رسول بخش پليجو]]، [[قادر مگسي]] ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون. 1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ [[مظفر حسين شاهه]] مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ [[عبدالله شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ [[ممتاز علي ڀٽو]] نگران وڏو وزير مقرر ٿيو. 1997ع جي چونڊن کان پوءِ [[لياقت علي جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل [[پرويز مشرف]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع ==== 1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا. ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت '''سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي''' ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. [[علي محمد مهر]] ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ [[ارباب غلام رحيم]] ورتي. هن دور ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي ==== 2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ [[قائم علي شاهه]] اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو. ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.<ref>{{cite web |title=Past Assemblies |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري ==== 2010ع ۾ [[ارڙهين آئيني ترميم]] پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو. ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ'''، '''سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ'''، '''سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ'''، '''سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ''' ۽ '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ''' شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |website=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ۽ قانوني ادارا ==== [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي. 1994ع ۾ '''سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي''' کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Judicial Academy Act |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=1994 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو. 2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو. ==== سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / جماعت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[آفتاب شعبان ميراڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ڄام صادق علي]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع | style="background:#eef5e9;" | شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مظفر حسين شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | اتحادي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي مدد شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[عبدالله شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[لياقت علي جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff;" | '''گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي محمد مهر]] | style="background:#f4f8fc;" | ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ارباب غلام رحيم]] | style="background:#eaf2f8;" | جون 2004ع – نومبر 2007ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ (ق) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 2007ع – اپريل 2008ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 2008ع – مارچ 2013ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[زاهد قربان علوي]] | style="background:#f4f8fc;" | مارچ–مئي 2013ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[فضل الرحمان]] | style="background:#eaf2f8;" | جون–آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مقبول باقر]] | style="background:#eaf2f8;" | آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |} <ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع تائين [[مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.<ref>{{cite web |title=Our Team |url=https://cm.sindh.gov.pk/chief-ministers-team |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 1988ع کان سنڌ جا گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |+ '''1988ع کان سنڌ جا گورنر''' |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | نمبر ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو سنڀالڻ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو ڇڏڻ ! style="background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / مختصر نوٽ |- | style="background:#eaf2f8;" | 18 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 5 جنوري 1987ع | style="background:#eef5e9;" | 23 جون 1988ع | style="background:#fdf2e9;" | 1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو |- | style="background:#d6eaf8;" | 19 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 24 جون 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي |- | style="background:#eaf2f8;" | 20 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[قادرالدين احمد|جسٽس قادرالدين احمد]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | 18 اپريل 1989ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 21 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[فخرالدين جي. ابراهيم|جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 اپريل 1989ع | style="background:#e2f0d9;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ جج ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#eef5e9;" | 18 جولاءِ 1993ع | style="background:#fdf2e9;" | پهريون دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 23 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[حڪيم محمد سعيد]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#fbe5d6;" | تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#eef5e9;" | 21 مئي 1995ع | style="background:#fdf2e9;" | ٻيو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 24 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪمال الدين اظفر]] | style="background:#f4f8fc;" | 22 مئي 1995ع | style="background:#e2f0d9;" | 16 مارچ 1997ع | style="background:#fbe5d6;" | سياستدان ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 25 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[معين الدين حيدر|ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر]] | style="background:#eaf2f8;" | 17 مارچ 1997ع | style="background:#eef5e9;" | 17 جون 1999ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر |- | style="background:#d6eaf8;" | 26 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ممنون حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جون 1999ع | style="background:#e2f0d9;" | 12 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 27 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عظيم دائودپوٽو|ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#eef5e9;" | 24 مئي 2000ع | style="background:#fdf2e9;" | فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 28 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ميان سومرو]] | style="background:#f4f8fc;" | 25 مئي 2000ع | style="background:#e2f0d9;" | 26 ڊسمبر 2002ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 29 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عشرت العباد خان|ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 27 ڊسمبر 2002ع | style="background:#eef5e9;" | 10 نومبر 2016ع | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8;" | 30 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[سعيد الزمان صديقي|جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي]] | style="background:#f4f8fc;" | 11 نومبر 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 جنوري 2017ع | style="background:#fbe5d6;" | اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان |- | style="background:#eaf2f8;" | 31 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد زبير]] | style="background:#eaf2f8;" | 2 فيبروري 2017ع | style="background:#eef5e9;" | 3 آگسٽ 2018ع | style="background:#fdf2e9;" | مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 32 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[عمران اسماعيل]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | 18 اپريل 2022ع | style="background:#fbe5d6;" | پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#fff2cc;" | — | style="background:#fff2cc; text-align:right; padding:7px;" | [[آغا سراج دراني]] | style="background:#fff2cc;" | 20 اپريل 2022ع | style="background:#fff2cc;" | 9 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#ffe699;" | '''قائم مقام گورنر'''؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#eaf2f8;" | 34 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪامران ٽيسوري|محمد ڪامران خان ٽيسوري]] | style="background:#eaf2f8;" | 10 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#eef5e9;" | 12 مارچ 2026ع | style="background:#fdf2e9;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر |- | style="background:#d9ead3;" | 35 | style="background:#d9ead3; text-align:right; padding:7px;" | '''[[محمد نهال هاشمي|سيد محمد نهال هاشمي]]''' | style="background:#d9ead3;" | '''13 مارچ 2026ع''' | style="background:#d9ead3;" | '''عهدي تي موجود''' | style="background:#b6d7a8;" | '''سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] سان لاڳاپيل''' |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Jailed PA speaker becomes acting Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1685798 |work=Dawn |date=20 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Tessori sacked as PML-N stalwart Nehal Hashmi made Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1981494 |work=Dawn |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گورنر ==== گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور [[عشرت العباد خان]] ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018ع کان 2022ع تائين [[عمران اسماعيل]]، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين [[ڪامران ٽيسوري]] گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي [[محمد نهال هاشمي]] سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.<ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ شهري سياست ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، پاڪستان پيپلز پارٽي، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو. [[فائل:Sindh Assembly 2018.svg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي]] ==== آبادي ۽ شهريڪاري ==== 1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو. ==== تعليم ==== 1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي. 2013ع ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ''' منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي. تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 Sindh – Education |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |publisher=UNICEF |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== صحت ==== صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |publisher=UNICEF |date=16 July 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2020ع جي [[ڪووڊ-19 وبا]] سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا. ==== ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ ==== 1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ '''[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق == جاگرافي == {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ جو قدرتي منظر]] [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|250px|ساڄو|سنڌ جو نقشو]] سنڌ [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ جي ڪل ايراضي '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي.<ref>{{cite web |title=Social Indicators of Pakistan 2021 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/social_statistics/publications/Social_Indicators_of_Pakistan_2021.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اوڀر ۾ [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ [[رڻ ڪڇ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر [[سنڌو درياهه]] آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ [[هيٺيون سنڌو طاس|هيٺين سنڌو طاس]] جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === طبعي بناوت === [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي]] [[فائل:Mangrove Forest Sindh.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌو ڊيلٽا]] ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي]] طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو]]، وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي پٽي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ [[مينگروو]] ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً '''5 ملين هيڪٽر''' آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/SindhWaterPolicy |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي معيشت ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو]] === روايتي جاگرافيائي ڀاڱا === سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * [[سرو، سنڌ|سرو]] — اتر سنڌ؛ * [[سنڌ جو وچولو|وچولو]] — وچ سنڌ؛ * [[لاڙ، سنڌ|لاڙ]] — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛ * [[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛ * [[ٿر]] ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ. هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref> === سنڌوءَ جو ميداني علائقو === سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا. سنڌ ۾ '''ڪچو''' انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' سڏيو وڃي ٿو. اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو '''ڪڇو''' يا '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Topography of Dadu District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-dadu/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ريگستان === [[فائل:Thar desert in cloudy weather.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي]] [[فائل:The Thar Desert.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جون وارياسي ڀٽون]] سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! ريگستان ! لڳ ڀڳ ايراضي ! اهم علائقا ! خاصيتون |- | [[ٿر ريگستان]] | وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | هندستان جي [[راجستان]] تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت |- | [[نارا ريگستان]] | تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' | خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا | تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون ''پٽ'' نما زمينون<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> |- | [[اڇڙو ٿر]] | تقريباً '''4,800 چورس ڪلوميٽر''' | خاص طور [[سانگهڙ ضلعو]]، [[کپرو تعلقو]]، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا | اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب ''اڇڙو ٿر'' سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> |} === ٿر ريگستان === [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار [[راجستان]] جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن. ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا. === نارا ريگستان === [[نارا ريگستان]] سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ ''پٽ'' نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === اڇڙو ٿر === [[اڇڙو ٿر]]، جنهن کي ''اڇو ريگستان'' پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. [[چوٽياري ذخيرو]] هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Socio Economic Assessment Study |url=https://www.wwf.org.pk/foreverindus/pdf/socioeconomic_assessment_07.pdf |publisher=WWF-Pakistan |year=2008 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبل ۽ جابلو علائقا === سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان [[گنجو ٽڪر]] هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === کيرٿر جبلن جو سلسلو === [[فائل:Kirthar Mountains.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]]؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي]] [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]] سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بلند مقام ==== [[فائل:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|230px|ساڄو|[[ڪتي جي قبر]]، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي]] سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ '''ڪُتي جي قبر''' نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Topography of Kamber-Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي ''بلند ترين چوٽي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. ==== گورک هِل ==== [[فائل:Gorakh Hill.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[گورک هل]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ]] [[گورک هل]] دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً '''5,688 فوٽ''' (1,734 ميٽر) آهي.<ref>{{cite news |title=A lesser hill station |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station |work=Dawn |date=30 May 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي. === ڪارونجهر === [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]]] [[ڪارونجهر]] جون ٽڪريون [[ننگرپارڪر]]، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن. === گنجو ٽڪر === [[گنجو ٽڪر]] [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي. === ارضيات === سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. === ميداني علائقا === [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.]] سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا. سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي. [[فائل:Indus river Sukkur barrage sunset.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[سکر بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.]] ==== ڪچو ۽ پڪو ==== سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور '''ڪچو''' چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا. حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي. === ڪاڇو === [[فائل:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو]] [[ڪاڇو]] سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي. [[فائل:Women in Sindh.jpg|thumb|280px|ساڄو|اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي]] ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران [[نائي گاج]]، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا ''واڪرن'' ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Water resource management in 'kutcha' areas |url=https://www.dawn.com/news/25070/water-resource-management-in-kutcha-areas |work=Dawn |date=5 March 2002 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.<ref>{{cite news |title=Major drains across Kachho belt flooded amid downpour |url=https://www.dawn.com/news/1763877 |work=Dawn |date=10 July 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Flooding in Sindh's Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range |url=https://www.dawn.com/news/1855992 |work=Dawn |date=31 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين === [[فائل:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي]] [[فائل:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|250px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.]] ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو [[منڇر ڍنڍ]] سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[نائي گاج]] سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا === سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار [[سنڌو ڊيلٽا]] جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا. هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. === سامونڊي پٽي === {{Main|سنڌ جو سامونڊي ڪنارو|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Coast of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ڀرسان [[عربي سمنڊ]] جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.]] سنڌ جو سامونڊي ڪنارو [[عربي سمنڊ]] جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''350 ڪلوميٽر''' آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://scda.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Coastal Development Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام [[سر ڪريڪ]] تائين وڃي ٿو. === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو ڊيلٽا}} [[سنڌو ڊيلٽا]] سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.<ref name="SFD-mangroves"/> ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.<ref name="SFD-mangroves"/> === ٻيٽ === [[فائل:Manora Karachi.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[منهوڙو]]، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ]] [[فائل:Karachi, Charna Island.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[چرنا ٻيٽ]]، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.]] [[فائل:Charna Island Karachi Arabian Sea.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[عربي سمنڊ]] ۾ [[چرنا ٻيٽ]] جو منظر.]] سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ [[منهوڙو]]، [[بابا ٻيٽ]]، [[ڀٽ ٻيٽ]]، [[بُنڊل ٻيٽ]] ۽ [[بُڊو ٻيٽ]] شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي. سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == آبهوا == {{Main|سنڌ جي آبهوا}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|ساڄو|[[جيڪب آباد ضلعو]]، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.]] سنڌ جي آبهوا مجموعي طور '''گرم، خشڪ کان نيم خشڪ''' نوعيت جي آهي، پر [[عربي سمنڊ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[ٿر ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]]، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''128.8 ملي ميٽر''' آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي آبهوا تي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسو|ڏکڻ ايشيائي چوماسي]]، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت [[ڏڪار]]، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === علائقائي موسمي فرق === روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي '''[[سرو، سنڌ|سرو]]'''، '''[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]''' ۽ '''[[لاڙ، سنڌ|لاڙ]]''' جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي. '''مٿين سنڌ'''، خاص طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment – Jacobabad |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/603581508344261114/pdf/SFG3674-EA-P154987-Box405303B-PUBLIC-Disclosed-10-18-17.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|کاٻو|سنڌ ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.]] '''وچ سنڌ''' ۾ [[سکر]]، [[نوابشاهه|شهيد بينظير آباد]]، [[سانگهڙ]]، [[مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو. '''هيٺين سنڌ''' يا لاڙ، جنهن ۾ [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي. [[گورک هل]]، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو. === موسمياتي کاتو === {{Main|پاڪستان موسميات کاتو}} سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني [[پاڪستان موسميات کاتو]] ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن. موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Provincial Disaster Management Authority Sindh |url=https://pdma.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون موسمون === سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي. '''سيارو''' عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون. '''بهار''' نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي. '''اونهارو''' اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects |publisher=World Bank |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/9fecf962-d3ad-5cec-909e-af3e7539dc02/download |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چوماسي وارو عرصو''' عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو. === سنڌ جو چوماسو === [[فائل:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|300px|ساڄو|آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.]] سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan (MODIS 2020-10-11) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_(MODIS_2020-10-11).jpg |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Still submerged, nearly six months on from the initial flooding (5330445429).jpg|thumb|300px|کاٻو|2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.]] چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان '''درياهي ٻوڏ''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات '''شهري ٻوڏ''' پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب '''اوچتي ٻوڏ''' پڻ اچي سگهي ٿي. === برسات === سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/478491468146962443/pdf/E15030vol-08.pdf |publisher=World Bank |year=2007 |access-date=24 August 2026}}</ref> بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي. === سامونڊي اثر === [[عربي سمنڊ]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. === گرمي جون لهرون === سنڌ ۾ [[گرمي جي لهر|گرمي جون لهرون]] اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. [[ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر]] دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سامونڊي طوفان === سنڌ جي ساحلي پٽي [[عربي سمنڊ]] ۾ ٺهندڙ [[مداري طوفان|مداري طوفانن]] ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن. 2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان '''اسنا''' سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon 2024 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2025/03/11/monsoon-2024-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=11 March 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === [[موسمي تبديلي]] سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=29 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا ۽ قدرتي نباتات === سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[ٻير]]، [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]] جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]] جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ [[مينگروو]] ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نباتات ۽ حياتيات == {{Main|سنڌ جي نباتات|سنڌ جي حيوانات}} [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img04.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ ''يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا''؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.]] سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ [[سنڌو درياهه]] جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[نارا ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، [[سنڌو ڊيلٽا]] جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه ماحولياتي نظام === سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.<ref>{{cite web |title=Kirthar National Park |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kirthar_National_Park |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.]] === نباتات === سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ [[ٻٻر]]، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار]]، [[ڦوڳ]]، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، ''Euphorbia'' جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ [[نم]]، [[انب]]، [[ڄمون]]، [[گدامڙي]]، [[سھانجڻو]]، [[بڙ]]، [[پپل]]، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن. ==== سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا |- style="background:#66BB6A; color:white; text-align:center;" ! سنڌي نالو ! سائنسي نالو ! مکيه ماحول ! حيثيت / اهميت |- | [[ڪنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ |- | [[ٻٻر]] | ''Vachellia nilotica'' (''Acacia nilotica'') | دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا | ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ |- | لئي / آسري | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين | لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ |- | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا | ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال |- | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | ٿر ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو وڻ |- | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا | ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور |- | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ميدان ۽ خشڪ علائقا | ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ |- | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | آباد ۽ شهري علائقا | ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام |- | [[ديوي (وڻ)|ديوي / ولائتي ڪنڊي]] | ''Prosopis juliflora'' | شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا | متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل |- | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ | سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس |} === ٻيلا === {{Main|سنڌ جا ٻيلا}} سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، [[سنڌو درياهه]]، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام '''دريائي ٻيلا'''، '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ '''[[مينگروو]] ٻيلا''' آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhforests.gov.pk/page-faq |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[لئي]]، [[ٻير]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]] ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Fauna and Flora of Sindh |url=https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== دريائي ٻيلا ==== [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي '''دريائي ٻيلا''' يا مقامي طور '''ڪچي جا ٻيلا''' چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً '''241,198 هيڪٽر''' آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور [[ٻٻر]] (''Vachellia nilotica''؛ اڳ ''Acacia nilotica'') سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي. ==== آبپاشي وارا ٻيلا ==== سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.<ref name="SFD-irrigated">{{cite web |title=Irrigated Plantations |url=https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ '''82,195 هيڪٽر''' آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ [[ٻٻر]]، [[يوڪلپٽس]]، [[ٽالهي]] يا شيشم (''Dalbergia sissoo'')، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="SFD-irrigated"/> آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي. ==== مينگروو ٻيلا ==== {{Main|سنڌ جا مينگروو ٻيلا|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Mangrove-Keti Bundar.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪيٽي بندر]] جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول]] سنڌ جا [[مينگروو]] ٻيلا [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي ڪريڪن ۽ [[ڪراچي]] جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |url=https://iucn.org/story/202507/international-day-conservation-mangrove-ecosystem-message-mr-mahmood-akhtar-cheema |publisher=IUCN |date=26 July 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً '''600,000 هيڪٽر''' تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SFD-mangroves">{{cite web |title=Mangroves |url=https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس '''اڇو تمر''' (''ايويسينيا مرينا'') آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ ''رائزو فورا ميوڪروناٽا''، ''سيريوپس ٽيگل'' ۽ ''ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم'' پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ''ايويسينيا مرينا'' جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.<ref name="SFD-mangroves"/><ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=World Environment Day – Defenders of the Coast |url=https://www.wwfpak.org/take_action/world_environment_day |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، [[آءِ يو سي اين]]، [[ورلڊ وائيڊ فنڊ فار نيچر|ڊبليو ڊبليو ايف]] ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Mangrove restoration begins on Karachi coast |url=https://iucn.org/story/202606/mangrove-restoration-begins-karachi-coast |publisher=IUCN |date=5 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار ==== سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]]، [[ڪاڇو]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]]، [[ٻير]]، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن. اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا. ==== سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري ==== سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ [[ديوي (وڻ)|ديوي]] (''Prosopis juliflora'')، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون. ==== ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ ==== سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام |- style="background:#66BB6A; color:white;" ! ٻيلائي نظام ! اهم هنڌ ! اندازي / سرڪاري ايراضي ! اهم نباتات ! ماحولياتي اهميت |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | دريائي ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا | style="background:#E0F2F1;" | تقريباً 241,198 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | آبپاشي وارا ٻيلا | style="background:#DCEDC8;" | بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾ | style="background:#B2DFDB;" | تقريباً 82,195 هيڪٽر | style="background:#FFECB3;" | ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | مينگروو ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل | style="background:#E0F2F1;" | ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه | style="background:#DCEDC8;" | ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان | style="background:#B2DFDB;" | متفرق ۽ وسيع علائقو | style="background:#FFECB3;" | ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش |} <ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref name="SFD-irrigated"/> <ref name="SFD-mangroves"/> === حيوانات === {{Main|سنڌ جي حيوانات}} سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ٿڻائتا ==== [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img09.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.]] سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، [[ڪارو هرڻ]]، [[ڦاڙهو]]، جهنگلي سوئر، بگھڙ، [[گدڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار چراخ]]، جهنگ ٻلو، [[ڪاراڪل]]، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ آئيبيڪس]] (''Capra aegagrus blythi'') سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. تاريخي طور سنڌ ۾ [[ايشيائي چيتو]] ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن. ==== سنڌو ٻلهڻ ==== {{Main|سنڌو درياهه جي ٻلهڻ}} [[فائل:Indus river Dolphin , The National Aquatic Animal of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'')، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.]] [[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'') سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan National Report to UNCED 1992 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1991-001.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite report |title=Report of the Workshop on the Conservation of the Ganges River Dolphin and Indus River Dolphin |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/SSC-OP-023.pdf |publisher=IUCN Species Survival Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو. === پکي === سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ [[مرڪزي ايشيائي فلائي وي]] سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا. [[هاليجي ڍنڍ]] ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Haleji Lake – Ramsar Site |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RAM/RAM_018_PK_en.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪينجهر ڍنڍ]] پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن. [[هوبره تلور]] ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي. === رڙهندڙ جانور === سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ [[واڳون]] شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[واڳون]] (''Crocodylus palustris'') سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.<ref>{{cite report |title=Crocodiles: An Action Plan for their Conservation |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/1992-008.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[انڊين ڪوبرا]]، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ''ساهه چوسڻ''. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي. ==== سامونڊي ڪُميون ==== ڪراچيءَ جي [[هاڪس بي]] ۽ [[سينڊزپٽ]] سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ [[سائي سامونڊي ڪُمي]] (''Chelonia mydas'') سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.<ref>{{cite web |title=Marine turtles |url=https://www.wwfpak.org/our_work_/biodiversity/marine_turtles/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان]] [[هاڪس بي]] کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=WWF Blog – Green turtle nesting at Hawks Bay |url=https://www.wwfpak.org/knowledge_hub_/wwf_blog/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> زيتوني رڊلي ڪُمي (''Lepidochelys olivacea'') پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي. === مڇيون ۽ آبي حيات === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ [[عربي سمنڊ]]، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون. ==== پلو ==== [[پلو]] يا هلسا (''Tenualosa ilisha'') سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي. سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. === ڍنڍون ۽ آبي زمينون === سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[ڊريگهه ڍنڍ]]، [[ديھ اڪرو-II]]، [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ [[سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو]] سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منڇر ڍنڍ]] تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي. === حياتياتي تحقيق جي تاريخ === سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا. 20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ''ڪل جنسن'' جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.<ref>ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، 1982ع.</ref> === جهنگلي حيات جو تحفظ === سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن. حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ [[موسمي تبديلي]] آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Participatory Conservation Plans for the Indus Delta |url=https://www.wwfpak.org/?384599/Speakers-term-conservation-plans-essential-for-the-protection-of-threatened-wildlife-and-coastal-resources= |publisher=WWF-Pakistan |date=3 April 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> == سياسي نظام == {{Main|سنڌ حڪومت|سنڌ جي سياست}} [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.]] سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام [[پاڪستان جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير]]، صوبائي ڪابينا، [[سنڌ جو گورنر|گورنر]]، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن. آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1431341153_169.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |at=Articles 129–130 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا. === صوبائي حڪومتي نظام === سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز [[ڪراچي]] ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ [[سيد مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sindh Cabinet |url=https://cm.sindh.gov.pk/sindh-cabinet |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Syed Murad Ali Shah Cabinet.jpg|[[سيد مراد علي شاهه]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير سنڌ]] <!-- گورنر سيد نهال هاشمي جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- اسپيڪر سيد اويس قادر شاهه جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- چيف جسٽس جسٽس ظفر احمد راجپوت جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> </gallery> === گورنر === {{Main|سنڌ جو گورنر}} [[سنڌ جو گورنر]] وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا. مارچ 2026ع ۾ [[سيد محمد نهال هاشمي]] کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.<ref>{{cite web |title=President approves appointment of Nehal Hashmi as Governor of Sindh |url=https://www.radio.gov.pk/12-03-2026/president-approves-appointment-of-nehal-hashmi-as-governor-sindh |publisher=Radio Pakistan |date=12 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Nehal Hashmi takes oath as Governor of Sindh |url=https://radio.gov.pk/13-03-2026/nehal-hashmi-sworn-in-as-sindh-governor |publisher=Radio Pakistan |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === وڏو وزير === {{Main|سنڌ جو وڏو وزير}} وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[سيد مراد علي شاهه]] ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ صوبائي اسيمبلي === {{Main|سنڌ صوبائي اسيمبلي}} [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي.]] سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ '''168 ميمبر''' آهن، جن مان '''130 عام سيٽون'''، '''29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون''' ۽ '''9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون''' آهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |at=Article 106 seat allocation |access-date=24 August 2026}}</ref> عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر === اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو. 25 فيبروري 2024ع تي [[سيد اويس قادر شاهه]] سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان [[اينٿوني نويد]] ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Speaker – Syed Awais Qadir Shah |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر === سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر '''ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني''' هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#4A235A; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر |- ! style="background:#6C3483; color:white;" | نمبر ! style="background:#2874A6; color:white;" | اسپيڪر ! style="background:#148F77; color:white;" | مدت ! style="background:#B9770E; color:white;" | تاريخي نوٽ |- | style="background:#F4ECF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني]] | style="background:#E8F6F3;" | 28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد ميران محمد شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1938ع – 1948ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو |- | style="background:#F4ECF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[مير غلام علي ٽالپر]] | style="background:#D5F5E3;" | 14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ وارو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[پير قربان علي شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غلام رسول خان کيهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[عبدالله حسين هارون]] | style="background:#D5F5E3;" | 6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد عبدالله شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[عبدالرزاق خان]] | style="background:#E8F6F3;" | 5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غوث بخش خان مهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 1993ع – 1997ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نواب مرزا (وڪيل)|نواب مرزا]] | style="background:#E8F6F3;" | 1997ع – 1998ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 2002ع – 2007ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ٻيو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نثار احمد کهڙو]] | style="background:#E8F6F3;" | 2008ع – 2013ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#D5F5E3;" | 2013ع – 2018ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 2018ع – 2023ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ٻيو مسلسل اسيمبلي دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد اويس قادر شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 25 فيبروري 2024ع – موجوده | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | موجوده اسپيڪر |} <ref>{{cite web |title=Speaker’s of Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Speakers.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Speaker |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === موجوده سياسي جوڙجڪ === سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] وٽ 37، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] وٽ هڪ ميمبر درج آهي.<ref>{{cite web |title=Party Composition – 2024 till date |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#922B21; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ |- ! style="background:#B03A2E; color:white;" | سياسي جماعت / حيثيت ! style="background:#1F618D; color:white;" | موجوده ميمبر ! style="background:#117A65; color:white;" | پارلياماني حيثيت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | style="background:#D6EAF8;" | 117 | style="background:#D5F5E3;" | حڪومتي اڪثريت |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | style="background:#AED6F1;" | 37 | style="background:#ABEBC6;" | مخالف ڌر جي وڏي جماعت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | style="background:#D6EAF8;" | 5 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | آزاد | style="background:#AED6F1;" | 3 | style="background:#ABEBC6;" | آزاد ميمبر |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | style="background:#D6EAF8;" | 1 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |} <ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === وفاق سان تعلق === سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن. وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو [[قومي مالياتي ايوارڊ]] تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن. === چونڊ نظام === سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === قومي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ لاءِ [[قومي اسيمبلي پاڪستان|قومي اسيمبلي]] جون '''61 عام سيٽون''' مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون '''14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون''' صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً '''913,052''' مقرر ٿي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === صوبائي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ صوبائي اسيمبلي جون '''130 عام چونڊ تڪ''' آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً '''428,432''' ماڻهو هئي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني حڪومتي نظام === {{Main|سنڌ ۾ مڪاني حڪومت}} سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع''' ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 – Schedule II |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Local Government (Third Amendment) Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |date=2 October 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ === [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | سربراهه ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#EAF2F8;" | ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | style="background:#EEF5E9;" | وڏي ميٽروپوليٽن شهر | style="background:#F3E5F5;" | ميئر | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪارپوريشن | style="background:#E2F0D9;" | وڏا شهري علائقا | style="background:#EADCF0;" | ميئر / چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ضلعي ڪائونسل | style="background:#EEF5E9;" | ڳوٺاڻو ضلعي علائقو | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | وچولي درجي جا شهر | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ٽائون ڪميٽي | style="background:#EEF5E9;" | ننڍا شهر ۽ قصبا | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون |- | style="background:#D6EAF8;" | يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | پاڙي يا ڳوٺن جي سطح | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون |} <ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون === [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments – Karachi |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميونسپل ڪارپوريشنون === سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن. === ترقياتي اٿارٽيون === سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون. [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.<ref>{{cite web |title=How KDA was Established |url=https://kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Khadim%20Magazine/October-2018/054-Karachi%20Civic%20Centre.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Lyari Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون |- ! style="background:#76448A; color:white;" | اٿارٽي ! style="background:#2874A6; color:white;" | علائقو ! style="background:#148F77; color:white;" | بنيادي ڪم |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | لاڙڪاڻو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي |} === پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون === 2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Acts 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا. === صوبائي اليڪشن ڪميشن === [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر '''اعجاز انور چوهان''' آهي.<ref>{{cite web |title=ECP Officers – Provincial Election Commissioner Sindh |url=https://ecp.gov.pk/index.php/notifications/officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Telephone Numbers and Office Addresses – Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سياسي تنظيمون === سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون === سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن. === غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم |- ! style="background:#148F77; color:white;" | شعبو ! style="background:#2874A6; color:white;" | عام سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | تعليم | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | صحت | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | غربت ۽ روزگار | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | انساني حق | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماحوليات | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | آفتن جي امداد | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي |} == انتظامي ورهاست == {{Main|سنڌ جون انتظامي ورهاستون}} [[فائل:Pakistan Sindh districts map.svg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.]] سنڌ [[پاڪستان]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ '''6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون''' موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.<ref name="SindhCensusReport2023">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي [[ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار [[ڊپٽي ڪمشنر]] هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي '''55,696,147''' هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ '''53.97 سيڪڙو آبادي شهري''' هئي.<ref name="SindhCensus2023">{{cite report |title=Population and Housing Census 2023: Provincial Census Report – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊويزنون === [[فائل:Sindh-Divisions-Map.png|thumb|300px|کاٻو|سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي]] سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]، [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر ڊويزن|سکر]] آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="SindhCensus2023" /> شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي '''92.57 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.<ref name="SindhCensus2023" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#174A7E; color:white; font-size:115%;" | '''سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#4472C4; color:white;" ! ڊويزن ! انتظامي مرڪز ! ضلعا ! آبادي 2023ع ! آبادي 2017ع ! شهري آبادي % |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[ڪراچي]] | 7 | 20,382,881 | 16,024,894 | 92.57% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 9 | 11,659,246 | 10,596,049 | 37.28% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[لاڙڪاڻو]] | 5 | 7,093,706 | 6,190,926 | 30.63% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سکر ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[سکر]] | 3 | 6,010,041 | 5,542,270 | 33.92% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[نوابشاهه]] | 3 | 5,930,649 | 5,275,426 | 29.27% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ميرپور خاص ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[ميرپورخاص]] | 3 | 4,619,624 | 4,224,945 | 19.38% |- style="background:#FFF2CC; font-weight:bold;" | سنڌ | [[ڪراچي]] | 30 | 55,696,147 | 47,854,510 | 53.97% |} <ref name="SindhCensus2023" /> === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.<ref name="SindhCensusReport2023" /> ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.<ref name="PBSdistrict2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! ڊويزن ! ضلعو ! صدر مقام ! آبادي 2023ع |- | 1 || style="background:#D9EAF7;" rowspan="9"| [[حيدرآباد ڊويزن]] || [[بدين ضلعو|بدين]] || [[بدين]] || 1,947,081 |- | 2 || [[دادو ضلعو|دادو]] || [[دادو، پاڪستان|دادو]] || 1,742,320 |- | 3 || [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] || 2,432,540 |- | 4 || [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي]] || 1,117,308 |- | 5 || [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] || [[مٽياري]] || 849,383 |- | 6 || [[سجاول ضلعو|سجاول]] || [[سجاول]] || 839,292 |- | 7 || [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] || [[ٽنڊو الهيار]] || 922,012 |- | 8 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] || [[ٽنڊو محمد خان]] || 726,119 |- | 9 || [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] || [[ٺٽو]] || 1,083,191 |- | 10 || style="background:#E2F0D9;" rowspan="7"| [[ڪراچي ڊويزن]] || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] || [[ڪراچي]] || 3,822,325 |- | 11 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] || [[ڪراچي]] || 3,950,031 |- | 12 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] || [[ڪراچي]] || 2,329,764 |- | 13 || [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] || [[ڪراچي]] || 2,679,380 |- | 14 || [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] || [[ڪياماڙي]] || 2,068,451 |- | 15 || [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || [[ڪورنگي]] || 3,128,971 |- | 16 || [[ملير ضلعو|ملير]] || [[ملير]] || 2,403,959 |- | 17 || style="background:#FCE4D6;" rowspan="5"| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] || [[جيڪب آباد]] || 1,174,097 |- | 18 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] || [[قمبر]] || 1,514,869 |- | 19 || [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || 1,233,957 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || 1,784,453 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] || [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] || 1,386,330 |- | 22 || style="background:#E4DFEC;" rowspan="3"| [[ميرپور خاص ڊويزن]] || [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || 1,681,386 |- | 23 || [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] || [[مٺي]] || 1,778,407 |- | 24 || [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] || [[عمرڪوٽ]] || 1,159,831 |- | 25 || style="background:#FFF2CC;" rowspan="3"| [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] || [[نوشھروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] || [[نوشهروفيروز]] || 1,777,082 |- | 26 || [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] || [[سانگهڙ]] || 2,308,465 |- | 27 || [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] || [[نوابشاهه]] || 1,845,102 |- | 28 || style="background:#DDEBF7;" rowspan="3"| [[سکر ڊويزن]] || [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] || [[ميرپور ماٿيلو]] || 1,772,609 |- | 29 || [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] || [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] || 2,597,535 |- | 30 || [[سکر ضلعو|سکر]] || [[سکر]] || 1,639,897 |} <ref name="PBSdistrict2023" /> === انتظامي ڍانچو === صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ '''5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون''' درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست === سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.<ref name="SindhCensus2023" /> شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.<ref name="PBSdistrict2023" /> === سنڌ جا وڏا شهر === {{Main|سنڌ جا شهر}} [[ڪراچي]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ '''شهري آبادي (urban locality)''' جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست جي تاريخ === سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} == زرعي معيشت== {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} [[فائل:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|thumb|300px|ساڄو|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي.]] سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ [[زراعت]] بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته [[ٿر ريگستان|ٿر]]، [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ '''4.87 ملين هيڪٽر''' زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ [[انب]]، [[کجور]]، [[ڪيلو]]، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/agriculture-statistics |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً '''1.20 ملين هيڪٽر'''، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ === سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.]] === اهم فصل === سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪپهه]] ۽ [[ڪمند]] آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2e7d32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم فصل |- ! style="background:#1b5e20; color:white; padding:7px;" | فصل ! style="background:#33691e; color:white; padding:7px;" | زرعي موسم ! style="background:#558b2f; color:white; padding:7px;" | اهم علائقا ! style="background:#827717; color:white; padding:7px;" | بنيادي استعمال / اهميت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪڻڪ]] | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا | style="background:#fffde7; text-align:right;" | بنيادي خوراڪي اناج |- | style="background:#c8e6c9;" | [[چانور]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪ ۽ برآمد |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪپهه]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور | style="background:#fffde7; text-align:right;" | ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال |- | style="background:#c8e6c9;" | [[ڪمند]] | style="background:#dcedc8;" | سالياني / خريف سان لاڳاپيل | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ٻاجهري]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[جوئر]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | اناج ۽ جانورن جو چارو |- | style="background:#e8f5e9;" | [[سرنهن]] ۽ ڪينولا | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | مٿين ۽ وچين سنڌ | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪي تيل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[سورج مُکي]] | style="background:#dcedc8;" | مختلف پوک جا دور | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪي تيل |} <ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪڻڪ === [[ڪڻڪ]] سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === چانور === [[فائل:Recently sown paddy fields in Sindh, Pakistan, December 2010 (5331068220).jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.]] [[چانور]] سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪپهه === [[ڪپهه]] سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪمند === [[ڪمند]] سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === باغباني === سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. [[ميرپورخاص]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، [[خيرپور]] کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار '''386,973 ٽن'''، ڪيلي جي '''123,263 ٽن''' ۽ کجور جي '''219,925 ٽن''' هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي. === خشڪ ۽ برساتي زراعت === [[فائل:Beautful field of Bajhra and korar in kertee.jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ [[ٿر]] ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.]] سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا ''باراني'' زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي. === مالداري ۽ پولٽري === {{Main|سنڌ ۾ مالداري}} مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو|لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://livestock.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Livestock & Fisheries Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Section 2.22 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا. === ماهيگيري === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي. سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Livestock & Fisheries Department |url=https://livestock.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي === سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت '''[[سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ]]'''، '''[[سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ]]'''، '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]'''، '''[[سنڌ ڪين ڪمشنر]]''' ۽ [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Work of Each Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/work-of-each-dept |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]''' ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ '''[[پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ]]''' کان منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/web/?page_id=10374 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي پاليسي ۽ تبديليون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ '''سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030''' تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن. === زمينداري ۽ آبادگاري === سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن. ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي. === موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا === سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.]] سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم زرعي ادارا === سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. '''[[زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو]]''' فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ '''[[سنڌ آبپاشي کاتو]]''' بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ '''[[لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]]''' مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته '''[[سنڌ خوراڪ کاتو]]''' خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Government Departments |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]]، [[سنڌ ڪين ڪمشنر]]، [[سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس]] جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == صنعت == {{Main|سنڌ جي معيشت|سنڌ ۾ صنعت}} [[فائل:SITE Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سائٽ، ڪراچي|سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي]]؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ]] [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي]] سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[ٽنڊو آدم]]، [[شهيد بينظير آباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]] ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Manufacturing Sector |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ '''34 سيڪڙو''' سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت '''ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي''' جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز === [[ڪراچي]] سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Stock Exchange Limited |url=https://www.psx.com.pk/ |publisher=Pakistan Stock Exchange |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب [[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> === پيداواري صنعت === سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries for June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم پيداواري شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي شعبا |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | شعبو ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | اهم صنعتي مرڪز ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | اهم پيداوار / سرگرمي |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ |- | style="background:#d6eaf8;" | لوهه ۽ اسٽيل | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري |- | style="background:#eaf2f8;" | گاڏين جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس |- | style="background:#d6eaf8;" | دواسازي | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪيميائي ۽ ڀاڻ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون |- | style="background:#d6eaf8;" | پيٽروليم ۽ ريفائننگ | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج |- | style="background:#eaf2f8;" | سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#d6eaf8;" | خوراڪ ۽ مشروبات | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ |- | style="background:#eaf2f8;" | رٻڙ ۽ پلاسٽڪ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان |- | style="background:#d6eaf8;" | چمڙي ۽ لباس | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون |} === ڪپڙي جي صنعت === [[ڪپڙي جي صنعت]] سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ '''600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون''' آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh at a Glance |url=https://business.gos.pk/ |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite web |title=Textile Industry |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي. === اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت === [[فائل:Pakistan Steel Mills.png|thumb|200px|ساڄو|[[پاڪستان اسٽيل ملز]] جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ]] سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو [[پاڪستان اسٽيل ملز]] آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون '''2015ع کان بند''' آهن.<ref>{{cite web |title=National Assembly Question on Pakistan Steel Mills |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/6970931f0c9c1_583.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive Roadmap Finalized for Pakistan Steel Mills Revival |url=https://moip.gov.pk/NewsDetail/ZDg0OGU3YzItYmVlMS00M2MxLWI3YTktMTFjOWIxMTJmZGY2 |publisher=Ministry of Industries and Production |date=9 February 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. === گاڏين جي صنعت === سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا. پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25: Manufacturing and Mining |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance, Government of Pakistan |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quantum Index of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25 |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === دواسازي جي صنعت === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت === ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي. === پيٽروليم ۽ ريفائننگ === سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي]] === سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد === سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي ''غير ڌاتي معدني شين'' جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === رٻڙ ۽ پلاسٽڪ === ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي. === چمڙي جي صنعت === سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي. === سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي === [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Information and Technology |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي بنيادن واري صنعت === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت ==== سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون. ==== چانورن جا ڪارخانا ==== مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن. ==== کنڊ جي صنعت ==== سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== خوراڪ جي پروسيسنگ ==== سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون === وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن. [[ڪراچي]] ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي. === هنري صنعت === {{Main|سنڌي دستڪاري}} سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، [[رلي]]، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن. هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن. === صنعتي اسٽيٽون ۽ زون === [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ]] صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Office Contacts |url=https://site.com.pk/?page_id=927 |publisher=Sindh Industrial Trading Estates Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#7030a0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون |- ! style="background:#5b2c6f; color:white; padding:7px;" | نالو ! style="background:#2874a6; color:white; padding:7px;" | هنڌ ! style="background:#148f77; color:white; padding:7px;" | نوعيت ! style="background:#b9770e; color:white; padding:7px;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ ڪراچي]] | style="background:#eaf2f8;" | ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | منظم صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار |- | style="background:#ebdef0;" | ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا | style="background:#d6eaf8;" | ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا |- | style="background:#f4ecf7;" | پورٽ قاسم صنعتي علائقو | style="background:#eaf2f8;" | بن قاسم، ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | بندرگاهي صنعتي علائقو | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] | style="background:#d6eaf8;" | لانڍي، ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | برآمداتي پروسيسنگ زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار |- | style="background:#f4ecf7;" | [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] | style="background:#eaf2f8;" | خيرپور | style="background:#e8f6f3;" | خاص اقتصادي زون | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] | style="background:#d6eaf8;" | ٺٽو ضلعو | style="background:#d5f5e3;" | سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#f4ecf7;" | نوري آباد صنعتي اسٽيٽ | style="background:#eaf2f8;" | ڄامشورو ضلعو | style="background:#e8f6f3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون |- | style="background:#ebdef0;" | ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ | style="background:#d6eaf8;" | ڄامشورو / ڪوٽڙي | style="background:#d5f5e3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت |} <ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص اقتصادي زون === [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Dhabeji Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/dsez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur & Hyderabad Industrial Enclaves |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-hyderabad-industrial-enclaves-are-central-to-sindhs-economic-future-these-projects-will-strengthen-the-provinces-industrial-base-particularly-in-agro-processing-engineeri/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |date=23 October 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون === [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. [[ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي]] موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.<ref>{{cite web |title=EPZA at a Glance |url=https://epza.gov.pk/epza-at-a-glance/ |publisher=Export Processing Zones Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً '''672.93 ملين آمريڪي ڊالر''' هيون.<ref>{{cite report |title=Project Background – Karachi Export Processing Zone |url=https://epza.gov.pk/wp-content/uploads/2025/09/RFPFIN1.pdf |publisher=Export Processing Zones Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار === [[فائل:Kharachi Port (cropped).JPG|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.]] [[فائل:Karachi port trust.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.]] [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون. پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار === سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت [[عالمي بينڪ]] جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن. === صنعتي پاليسي ۽ چئلينج === سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا. [[عالمي بينڪ]] جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Jobs and Competitiveness Program for Results |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/728841517924219411/pdf/PID-Sindh-Jobs-and-Competitiveness-Program-for-Results-Feb-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == معدنيات ۽ قدرتي وسيلا == {{Main|سنڌ جا قدرتي وسيلا|سنڌ ۾ معدنيات}} [[فائل:CAPELLA C02 SM SLC HH 20210202112819 20210202112823 - Thumbnail image.png|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ڪوئلي جو ميدان]]، [[اسلام ڪوٽ تعلقو]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]؛ سيٽلائيٽ تصوير.]] سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ [[ٿر ريگستان]] جي [[لگنائيٽ]] ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ [[قدرتي گئس]] ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]] ۽ شيل، جڏهن ته [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://gsp.gov.pk/who-we-are/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوئلو === {{Main|سنڌ ۾ ڪوئلو|ٿر ڪوئلي جو ميدان}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Tharparkar.svg|thumb|250px|کاٻو|سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جو هنڌ؛ [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] هن ضلعي ۾ واقع آهي.]] سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان [[ٿر ڪوئلي جو ميدان|ٿر]]، [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان|لاڪڙا]]، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Brief Review of the Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/Mineral-wealth-of-Pakistan-1991.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ٿر ريگستان]] ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري [[يو ايس ايڊ]] جي گڏيل تحقيق سان ٿي.<ref>{{cite web |title=GSP Achievements – Thar Coal |url=https://gsp.gov.pk/gsp-achievements/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ '''175 ارب ٽنن کان وڌيڪ''' ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور [[لگنائيٽ]] قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي. ==== لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان ==== [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان]] [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو ==== [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ '''2,500 چورس ڪلوميٽر''' اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ '''33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل'''، '''305.082 ملين ٽن اشارتي''' ۽ '''4,219.498 ملين ٽن تخميني''' ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === قدرتي گئس === [[فائل:Qadirpur gas field.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.]] سنڌ پاڪستان جي اهم [[قدرتي گئس]] پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]، [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾. سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]]، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[قادرپور گئس فيلڊ]] گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Qadirpur Gas Field/Plant, District Ghotki, Sindh |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/tender-file/SOR-TOR-QP-1-3744.pdf |publisher=Oil and Gas Development Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي ==== [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Hala/Gambat South/Mazarani |url=https://www.ppl.com.pk/content/halagambat-southmazarani |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي '''60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن''' ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL achieves Capacity and Production Enhancement at Gambat South GPF-II |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-achieves-capacity-and-production-enhancement-gambat-south-gpf-ii |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=11 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Boosting production at Shahdad X-1 |url=https://www.ppl.com.pk/content/boosting-production-shahdad-x-1-ppl-ramps-gas-flow-84-mmscfd-gambat-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=24 January 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | فيلڊ / بلاڪ ! style="background:#548235; color:white;" | علائقو ! style="background:#7030a0; color:white;" | اهميت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قادرپور گئس فيلڊ]] | style="background:#eef5e9;" | گهوٽڪي | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] | style="background:#e2f0d9;" | ڪشمور | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مزاراڻي | style="background:#eef5e9;" | وچ سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | ميانو | style="background:#e2f0d9;" | سنڌ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | سانوڻ | style="background:#eef5e9;" | سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | شاهه دادپور | style="background:#e2f0d9;" | سانگهڙ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | آدم / آدم ويسٽ | style="background:#eef5e9;" | هالا بلاڪ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل |} <ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Partner-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/partner-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === تيل ۽ ڪنڊينسيٽ === سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ [[ڪنڊينسيٽ]] جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. هيٺين سنڌ، خاص طور [[بدين ضلعو|بدين]] وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن. گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً '''3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس''' ۽ '''750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ''' جي پيداوار شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL commissions Faiz X-1 Deep |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-commissions-faiz-x-1-deep-output-36-mmscfd-gas-750-bpd-condensate |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Exploration South |url=https://www.ppl.com.pk/content/exploration-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات === سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]]، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چن پٿر''' سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. '''جپسم''' سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته '''سليڪا واري''' شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي. '''چائنا ڪلي''' ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي. === گرينائيٽ === {{Main|ڪارونجهر}} [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]].]] سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي. ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي. === کاڻون === سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا. صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f2a; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا |- ! style="background:#806000; color:white;" | علائقو ! style="background:#7f6000; color:white;" | ضلعو / خطو ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | اهم وسيلو ! style="background:#548235; color:white;" | نوعيت |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | لگنائيٽ ڪوئلو | style="background:#e2f0d9;" | وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو | style="background:#bdd7ee;" | ڪوئلو | style="background:#c6e0b4;" | پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | سونڊا–جهرڪ | style="background:#fff2cc;" | ٺٽو / ڄامشورو | style="background:#ddebf7;" | ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات | style="background:#e2f0d9;" | معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | بدين–ميرپورخاص | style="background:#ffe699;" | بدين، ميرپورخاص | style="background:#bdd7ee;" | لگنائيٽ | style="background:#c6e0b4;" | جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ڪارونجهر]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | گرينائيٽ | style="background:#e2f0d9;" | ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | کيرٿر–لڪي پٽي | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي | style="background:#bdd7ee;" | چن پٿر، جپسم، شيل | style="background:#c6e0b4;" | سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === معاشي اهميت === سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://epa.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Environmental Protection Agency, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ معدني ڳولا === [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، [[جاگرافيائي معلوماتي نظام|جي آءِ ايس]] ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Us |url=https://gsp.gov.pk/contact-us/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Geophysics |url=https://gsp.gov.pk/geophysics/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Drilling Directorate |url=https://gsp.gov.pk/drilling-directorate/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=UK-Supported Capacity Building Initiative Launched at GSP |url=https://gsp.gov.pk/2026/04/16/uk-supported-capacity-building-initiative-launched-at-gsp-to-strengthen-geoscientific-capabilities/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |date=16 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو. == توانائي == {{Main|سنڌ ۾ توانائي}} [[فائل:Jhimpir Wind Farm 2012.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ|جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.]] سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ [[قدرتي گئس]]، خام تيل، [[ڪوئلو]]، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته [[ڪراچي]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ توانائي کاتو|توانائي کاتي]] جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhenergy.gov.pk/about-us/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي پيداوار === سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن. [[نيپرا]] جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش '''2,640 ميگاواٽ''' هئي. انهن ۾ [[اينگرو پاورجن ٿر]] 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ [[پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 1,320 ميگاواٽ ۽ [[لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي === سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]] ۽ [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ==== ڪي اليڪٽرڪ ==== {{Main|ڪي اليڪٽرڪ}} [[ڪي اليڪٽرڪ]] پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Company Profile |url=https://ke.com.pk/company-profile/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ '''6,500 چورس ڪلوميٽر''' تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://ke.com.pk/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Member Incharge Wafaqi Mohtasib visits KE Head Office |url=https://ke.com.pk/member-incharge-wafaqi-mohtasib-visits-ke-head-office-directs-company-to-continue-empathetic-customer-centric-behaviour/ |publisher=K-Electric |date=18 May 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== حيسڪو ==== {{Main|حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني}} [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]]، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs – HESCO |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite report |title=Electricity Distribution Efficiency Improvement Project – HESCO ESMF |url=https://www.hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404094712/http://hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== سيپڪو ==== {{Main|سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني}} [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.<ref>{{cite report |title=Distribution Licence Modification – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/06%20June/LPM%20filed%20by%20SEPCO%20in%20its%20Distribution%20Licence.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ '''56,300 چورس ڪلوميٽر''' ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Distribution Companies Integrated Investment Plan 2025-26 to 2029-30 – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/02%20Feb/Distribution%20Investment%20Plan%20of%20SEPCO.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | نوعيت ! style="background:#C55A11; color:white;" | خاصيت |- | style="background:#D9EAF7;" | [[ڪي اليڪٽرڪ]] | style="background:#E2F0D9;" | ڪراچي ۽ ڀرپاسي | style="background:#F3E5F5;" | عمودي طور مربوط يوٽيلٽي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ |- | style="background:#EAF2F8;" | [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني|حيسڪو]] | style="background:#EBF1DE;" | وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ | style="background:#EADCF0;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | 13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني|سيپڪو]] | style="background:#E2F0D9;" | اتر ۽ مٿين سنڌ | style="background:#F3E5F5;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو |} <ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽرانسميشن نظام === سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن. [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/stdc/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جو ڪوئلو === {{Main|ٿر ڪوئلي جو ميدان|سنڌ ۾ ڪوئلو}} [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً '''175 ارب ٽن''' لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.<ref>{{cite report |title=Thar Coal Pricing Framework |url=https://www.tceb.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Thar-Coal-Pricing-Framework-Amended-Final.pdf |publisher=Thar Coal and Energy Board, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. [[سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني]] بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite report |title=Sindh Engro Coal Mining Company Annual Report 2020 |url=https://www.engroenergy.com/app/media/2021/05/SECMC-AR-2020.pdf |publisher=Sindh Engro Coal Mining Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{Main|سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا}} سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن. [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.<ref>{{cite report |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDCL%20AR%202024-Urdu.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.<ref>{{cite report |title=Half Yearly Report 2025-26 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDC%20HY%20Report%20December%202025-26.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ايل اين جي === [[پورٽ قاسم]] پاڪستان ۾ درآمد ٿيل [[مائع قدرتي گئس]] جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.<ref>{{cite web |title=How SSGC’s RLNG Project will change Pakistan’s energy dynamics |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5561 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً '''1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني''' تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=New LNG Regasification Terminals |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5899 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Gas Transmission |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=5597 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سي اين جي === [[دٻايل قدرتي گئس]] سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=LNG and Gas Supply Updates |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=116 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي. === پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو === سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا. پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.<ref>{{cite web |title=LNG Operations and Port Qasim Energy Infrastructure |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5506 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. === قابلِ تجديد توانائي === سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور [[جھمپير]]، [[گهاڙو]] ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي. ==== هوائي توانائي ==== [[فائل:Jhimpir Wind Powerproject.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جھمپير]]، [[ٺٽو ضلعو]] ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.]] سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً '''50,000 ميگاواٽ''' ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Wind |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً '''1,845.475 ميگاواٽ''' هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Wind Power Plants – Operational Capacity |url=https://nepra.org.pk/CAD-Database/CMS-CAD/Uploads/123456789123451751263125.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |date=16 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== شمسي توانائي ==== سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. [[سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ]] عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Solar Energy Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |publisher=World Bank |date=14 June 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ '''200,000 گهرن''' لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://ssep.gos.pk/about-us/ |publisher=Sindh Solar Energy Project, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي ''moderately unsatisfactory'' قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي '''منصوبي جا هدف''' سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Sindh Solar Energy Project: Implementation Completion and Results Report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099052726184091329 |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان علاوه [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Solar PV |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي جا اهم ادارا === سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، [[سنڌ ڪول اٿارٽي]]، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Government Rules of Business – Energy Department |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Laws-Rules.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F1D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم توانائي ادارا |- ! style="background:#806000; color:white;" | ادارو ! style="background:#2E75B6; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[سنڌ توانائي کاتو]] | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] | style="background:#DDEBF7;" | قانوني اٿارٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] | style="background:#D9EAF7;" | خاص بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت |} <ref>{{cite web |title=Sindh Energy Holding Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/sehcl/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ڪول اٿارٽي === [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Thar Coal |url=https://sindhenergy.gov.pk/thar-coal/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي شعبي جا چئلينج === سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن. نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار '''74.80 سيڪڙو''' ۽ '''74.20 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Distribution Companies FY 2024-25 |url=https://www.nepra.org.pk/M%26E/PER/Distribution/2026/PER%202024-25%20Distribution%20Companies.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite report |title=NTDC Transmission Investment Plan – Evacuation of Power from Jhimpir and Gharo Wind Cluster |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/NTDC%20Revised%20Investment%20Plan.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> == آبپاشي نظام == {{Main|سنڌ ۾ آبپاشي}} [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.]] [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[سنڌو درياهه]]؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.]] سنڌ جو آبپاشي نظام [[سنڌو درياهه]] تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. [[سنڌ آبپاشي کاتو]] بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ '''14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر''' درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Irrigation Channel Directory |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Channels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تاريخي ارتقا === سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان [[سنڌو درياهه]]، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي ''انڊيشن ڪئنالن'' يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي. ==== ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام ==== [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا دور]] ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو. هن دور سان منسوب واهن ۾ [[گهاڙ واهه]] سان لاڳاپيل شاخون، [[نور واهه]]، [[شاهه جي ڪڙ]]، [[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]، [[نصرت واهه]]، [[مراد واهه]]، [[باگ واهه]] ۽ [[فيروز واهه]] شامل آهن. [[سرفراز واهه]] پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] سان منسوب آهي.<ref>عبدالله ورياهه، ”سنڌ جا قديم سڪا: سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2)“، ''مهراڻ''، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ، 1991ع.</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي. === بئراجن وارو جديد دور === سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. [[سکر بئراج]] 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ ۽ [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ٽي مکيه بئراج |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | بئراج ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ ! style="background:#7030a0; color:white; padding:7px;" | مکيه واهن جو انگ ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي ! style="background:#806000; color:white; padding:7px;" | اهم واهه |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سکر بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1932ع | style="background:#f3e5f5;" | 7 | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]]، [[روهڙي ڪئنال]]، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال |- | style="background:#d6eaf8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | style="background:#e2f0d9;" | 1955ع | style="background:#eadcf0;" | 4 | style="background:#fbe5d6;" | ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ | style="background:#ffe699; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]]، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] |- | style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1962ع؛ افتتاح 1963ع | style="background:#f3e5f5;" | 4 | style="background:#fdf2e9;" | CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال |} <ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکر بئراج === {{Main|سکر بئراج}} [[سکر بئراج]] سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. [[نارا ڪئنال]] 226 ميل ۽ [[روهڙي ڪئنال]] تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گڊو بئراج === {{Main|گڊو بئراج}} [[فائل:2010 Pakistan flood Khewali by Landsat-5 2010-08-12 small.jpg|thumb|300px|ساڄو|2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[گڊو بئراج]]، [[ڪشمور]] ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.]] [[گڊو بئراج]] [[ڪشمور]] جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. [[ريڻي ڪئنال]] پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي بئراج === {{Main|ڪوٽڙي بئراج}} [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]]، [[ڄامشورو]] واري ڪناري کان ڏٺل.]] [[ڪوٽڙي بئراج]]، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''3.084 ملين ايڪڙ''' آهي.<ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪلري بگهار فيڊر [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه واهه ۽ فيڊر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2874a6; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه |- ! style="background:#1f618d; color:white;" | بئراج ! style="background:#148f77; color:white;" | ڪنارو ! style="background:#7d6608; color:white;" | مکيه واهه / فيڊر |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | rowspan="2" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڊيزرٽ پٽ فيڊر |- | rowspan="2" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | گهوٽڪي فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ريڻي ڪئنال |- | rowspan="7" style="background:#d6eaf8;" | [[سکر بئراج]] | rowspan="3" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | نارتھ ويسٽ ڪئنال |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | رائيس ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | دادو ڪئنال |- | rowspan="4" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ايسٽ |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[روهڙي ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ويسٽ |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | ساڄو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]] |- | rowspan="3" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | پنياري / اولڊ ڦليلي |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڦليلي ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | [[اڪرم واهه]] |} <ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي === سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي. === پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. [[راءُ ڪميشن]] جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ '''سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو''' تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.<ref>{{cite book |title=Construction of Kalabagh Dam: Background Paper |publisher=PILDAT |year=2011}}</ref> 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ [[سنڌ طاس معاهدو]] ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.<ref>{{cite web |title=Indus Waters Treaty |url=https://www.worldbank.org/en/region/sar/brief/fact-sheet-the-indus-waters-treaty-1960-and-the-world-bank |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع === {{Main|پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع}} 1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] ان جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Water Apportionment Accord 1991 |url=https://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |publisher=Indus River System Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | 1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | صوبو ! style="background:#548235; color:white;" | خريف (MAF) ! style="background:#7030a0; color:white;" | ربيع (MAF) ! style="background:#c55a11; color:white;" | ڪُل (MAF) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 37.07 | 18.87 | '''55.94''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | '''سنڌ''' | 33.94 | 14.82 | '''48.76''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[خيبر پختونخواهه]] | 3.48 | 2.30 | '''5.78''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 2.85 | 1.02 | '''3.87''' |} <ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.<ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا === [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ '''سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ''' وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي '''25 MAF''' پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Study on Water Requirements Downstream Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/23.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Ecological Assessment for Downstream Indus Impacts |url=https://www.aiib.org/en/projects/details/2024/_download/Pakistan/Ecological-Assessment-for-Downstream-Indus-Impacts-Biodiversity-Action-Plan.pdf |publisher=Asian Infrastructure Investment Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === نيڪالي نظام === سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project – Management Report |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور [[منڇر ڍنڍ]]، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Flood Recovery and Reconstruction Platform |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099022825073520714/pdf/P179981-cae3b8b1-4760-4c77-aabb-547025a2ab8a.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا === سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام [[سنڌ آبپاشي کاتو]] سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Water Charging in Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/MetaMeta_Watercharging_Sindh.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === واهن ۽ شاخن جي لائيننگ === سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت '''ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ''' جو منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا === [[سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ]] 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-water-and-agriculture-transformation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Implementation Status and Results Report – Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062326030513469 |publisher=World Bank |date=23 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Barrages Improvement Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099081826170036586 |publisher=World Bank |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند === سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Building Resilience, Uplifting Communities in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2025/06/23/building-resilience-uplifting-communities-in-south-asia |publisher=World Bank |date=23 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا === سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[چوٽياريون ذخيرو]] خاص اهميت رکن ٿا. [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[چوٽياريون ذخيرو]] نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته [[منڇر ڍنڍ]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي. === ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي === سنڌ آبپاشي کاتي جي [[ننڍن ڊيمن جي تنظيم]] کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ [[حب ڊيم]] پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. [[چوٽياريون ذخيرو]] سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي. === پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج === سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/PagesContent/SindhWaterPolicy/SWP.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == واپار == {{Main|سنڌ جي معيشت|ڪراچي جي معيشت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.]] سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', مالي سال 2024–25.</ref><ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years'', مالي سال 2024–25.</ref> سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics, ''External Trade Statistics'', 2026.</ref> === درآمد ۽ برآمد === سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي. [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً '''53.951 ملين ٽن''' مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً '''2.651 ملين ٽي اي يو''' رهي.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics: Overall Statistics and Cargo Throughput 2024–25''.</ref> [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً '''45.305 ملين ٽن''' هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ '''1.003 ملين ٽي اي يو''' ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years, 2024–25''.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#176B87; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع |- ! style="background:#1B6B93; color:white;" | بندرگاهه ! style="background:#2E8A99; color:white;" | مجموعي مال ! style="background:#4F709C; color:white;" | ڪنٽينر ٽرئفڪ ! style="background:#7A3E65; color:white;" | نمايان سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3;" | [[ڪراچي بندرگاهه]] | style="background:#EAF2F8;" | 53.951 ملين ٽن | style="background:#F4ECF7;" | 2.651 ملين ٽي اي يو | style="background:#FCEEF5; text-align:right;" | ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ |- | style="background:#D5F5E3;" | [[پورٽ قاسم]] | style="background:#D6EAF8;" | 45.305 ملين ٽن | style="background:#E8DAEF;" | 1.003 ملين ٽي اي يو | style="background:#F5E6EE; text-align:right;" | ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر |} <ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', 2024–25.</ref> <ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance'', 2024–25.</ref> === زرعي جنسن جو واپار === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا. پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ '''1.774 ملين ٽن چانور''' برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance: Import/Export Statistics 2024–25''.</ref> زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي. === زرعي مارڪيٽون === سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور '''زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون''' ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.<ref>Government of Sindh, ''Agricultural Produce Markets Act, 1939/1940'', جيئن سنڌ ۾ لاڳو ۽ ترميم ٿيل.</ref> 2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ ''جنرل مارڪيٽ''، ''نوٽيفائيڊ مارڪيٽ''، ''پرائيويٽ مارڪيٽ'' ۽ ''مارڪيٽ ڪمپني'' جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.<ref>Provincial Assembly of Sindh, ''Agricultural Produce Markets (Amendment) Act, 2019'', شايع ٿيل 2020ع.</ref> سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.<ref>Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh, ''Agriculture Marketing Functions''.</ref> === چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون === سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>Karachi Chamber of Commerce and Industry, ''About KCCI''.</ref> [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.<ref>Pakistan Scientific and Technological Information Centre, ''Chambers of Commerce & Industry of Pakistan''.</ref><ref>Sukkur Chamber of Commerce & Industry, ''About SCCI'', 2026.</ref> ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو. ==== اهم واپاري ادارا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#76448A; color:white;" | ادارو ! style="background:#2874A6; color:white;" | مرڪز ! style="background:#148F77; color:white;" | ڪردار |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3;" | حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | سکر | style="background:#E8F6F3;" | مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ |- | style="background:#EBDEF0;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|ساڄو|اڳوڻي [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ واپاري تقريب؛ موجوده [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.]] [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''Corporate Information'', 2026.</ref> ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''About Us'', 2025.</ref> === برآمدات جي واڌاري === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو. وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.<ref>Ministry of Commerce, Government of Pakistan, ''Strategic Trade Policy Framework''.</ref> سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن. === واپاري ميلا ۽ نمائشون === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ '''ايڪسپو پاڪستان'''، '''ٽيڪسٽائيل ايڪسپو''' ۽ '''فوڊ ايگ پاڪستان''' شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش '''فوڊ ايگ پاڪستان''' 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.<ref>Trade Development Authority of Pakistan, ''FoodAg Pakistan 2025 – Exhibitors Brochure''.</ref> اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون. === آبي بندرگاهون === {{Main|ڪراچي بندرگاهه|پورٽ قاسم}} [[فائل:Port Qasim.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[پورٽ قاسم]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.]] سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، واقع آهن. ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics 2024–25''.</ref> پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance 2024–25''.</ref> [[فائل:Bahra (ship, 2012), IMO 9595008, Port Qasim, Karachi, Pakistan 20170829 162927.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پورٽ قاسم]] وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.]] === خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز === سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن. ''خشڪي بندر'' جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ''ڊرائي پورٽ'' جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا === ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي. مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. '''مجازي اثاثن واري قانون 2026ع''' تحت [[پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Government of Pakistan, ''Virtual Assets Act, 2026''.</ref> قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Virtual Assets Act, 2026'', sections 18–20.</ref> 2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Draft Pakistan Virtual Asset Services Regulations, 2026''.</ref> == بئنڪاري ۽ مالياتي نظام == {{Main|پاڪستان ۾ بئنڪاري}} [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر، [[ڪراچي]]؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.]] سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – March 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-march-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] وٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – December 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-dec-2025 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Statistical Bulletin – June 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistical-bulletin/412/statistical-bulletin-june-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي جو مالياتي مرڪز === ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي. [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.]] === سنڌ بئنڪ === {{Main|سنڌ بئنڪ}} '''[[سنڌ بئنڪ]]''' سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي '''10 ارب رپين''' جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور [[سنڌ حڪومت]] طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون '''330 آن لائين شاخون''' پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان '''58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص''' هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون '''170.502 ارب رپيا'''، خالص قرض '''147.521 ارب رپيا''' ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ '''342.091 ارب رپيا''' هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Financials |url=https://www.sindhbank.com.pk/financials/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ === '''[[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]]''' سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي '''هڪ ارب رپيا''' ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Microfinance Banks |url=https://www.sbp.org.pk/sbp-regulated-institutions/microfinance-banks |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ '''سجاڳ عورت قرض'''، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Microfinance Bank Limited |url=https://sindhmfb.com/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Financial Stability Review 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/FSR/2025/Complete%20FSR%202025.pdf |publisher=State Bank of Pakistan |year=2026 |at=Annexure VIII |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوآپريٽو بئنڪاري === سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. '''سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ''' صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. [[فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز]] جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ '''20 جنوري 2004ع''' تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي '''تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام''' هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي. === سرڪاري فنڊن جو انتظام === سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. '''سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس''' 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Fund Management House Act, 2013 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=SpecializedUnits%5CFMH%5CSindh+Fund+Management+House+Act%2C+2013.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |date=29 October 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ '''سنڌ صوبائي پينشن فنڊ''' ۽ '''سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ''' جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Funds Managed by the Sindh Fund Management House |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2FVOLUME+-+I.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري === سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Quarterly Branchless Banking Newsletters |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/quarterly-branchless-banking-newsletters |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا مالياتي ادارا === سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#2F75B5; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | ملڪيت / دائرو ! style="background:#7030A0; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سنڌ بئنڪ]] | style="background:#EAF2F8;" | تجارتي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | سنڌ حڪومت | style="background:#F3E5F5;" | تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري |- | style="background:#BDD7EE;" | [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] | style="background:#D6EAF8;" | مائڪرو فنانس بئنڪ | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت | style="background:#EADCF0;" | گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت |- | style="background:#D9EAF7;" | سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#EAF2F8;" | تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي ڪوآپريٽو نظام | style="background:#F3E5F5;" | زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ |- | style="background:#BDD7EE;" | سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس | style="background:#D6EAF8;" | سرڪاري فنڊ انتظام | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ حڪومت | style="background:#EADCF0;" | سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام |- | style="background:#D9EAF7;" | [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | مرڪزي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي / قومي | style="background:#F3E5F5;" | مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام |- | style="background:#BDD7EE;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | سرمائي بازار | style="background:#C6E0B4;" | قومي | style="background:#EADCF0;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي |} == خدمتن وارا شعبا == [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي]] پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.]] سنڌ جي معيشت ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[شهيد بينظيرآباد]]، [[ميرپورخاص]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=National Census Report 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/National-Census-Report-2023.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Section 1.7.3, Services Sector |access-date=24 August 2026}}</ref> === صحت جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[فائل:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڪراچي]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[فائل:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] سان لاڳاپيل اسپتال، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.]] سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. [[سنڌ صحت کاتو]] صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل اسپتالون، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون]]، [[قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=District Wise Health Facilities |url=https://health.sindh.gov.pk/district-wise-health-facilities |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي. === قانوني خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ عدليه}} [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.]] سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت [[اين آي آر سي]] جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون. وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ [[سنڌ بار ڪائونسل]] بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ [[ڪراچي بار ايسوسيئيشن]]، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Verified List of Advocates – Karachi Bar Association 2026 |url=https://app.sindhbarcouncil.org/KBA_Election_2026/Additional_List_Karachi_Bar_Association.pdf |publisher=Sindh Bar Council |date=6 May 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن. === تعليم ۽ تدريس جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref>{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Established Offices of Research, Innovation and Commercialization |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون === [[فائل:NED University White House.png|thumb|300px|کاٻو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي انتظامي عمارت، [[ڪراچي]].]] سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي|سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي]] صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Employment Through Skill – Technical and Vocational Training Programmes |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/AdmissionNoticeforAS2022_23.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme 2025–26 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن. ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي. === ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري === {{Main|سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ}} سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي. [[فائل:Greenline Metro Station Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي گرين لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ|گرين لائين]] جي اسٽيشن، [[ڪراچي]]؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.]] ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي. صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. === پوليس ۽ امن امان جون خدمتون === {{Main|سنڌ پوليس}} [[فائل:Karachi local police Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ [[سنڌ پوليس]] صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.]] '''[[سنڌ پوليس]]''' صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو. عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن. پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن. === سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون === صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا. وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن. === هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون === سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي. === واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون === {{See also|سنڌ ۾ واپار}} هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون. بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. [[ڪراچي]] ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي. === سياحت ۽ مهمان نوازي === {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. [[موهن جو دڙو]]، [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[ڪارونجهر]]، [[ڀنڀور]] ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن. مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن. === ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا === خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن. غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا. == محنت ۽ روزگار == {{Main|سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار}} سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي '''ليبر فورس سروي 2024–25ع''' موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] '''51.9 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرڪت '''82.8 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''18.5 سيڪڙو''' هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 3.2 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ '''49.2 سيڪڙو''' هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع |- style="background:#2E75B6; color:white;" ! اشاري ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مختصر وضاحت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ليبر فورس شرڪت جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 51.9% | style="background:#E2F0D9;" | 82.8% | style="background:#FCE4EC;" | 18.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | روزگار-آبادي تناسب | style="background:#EBF1DE;" | 49.2% | style="background:#EBF1DE;" | 79.0% | style="background:#F8D7E4;" | 16.8% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | بيروزگاري جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 5.3% | style="background:#E2F0D9;" | 4.6% | style="background:#FCE4EC;" | 9.0% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي |} <ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بيروزگاري ۽ نوجوان === سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ '''5.3 سيڪڙو''' ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان '''9.0 سيڪڙو''' ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ '''32.0 سيڪڙو''' 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Section 8.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق === سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون. ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ '''84.1 سيڪڙو''' هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روزگار جي شعبي وار ورڇ === 2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان '''31.9 سيڪڙو''' زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، '''17.4 سيڪڙو''' هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، '''15.5 سيڪڙو''' پيداواري صنعت ۾ ۽ '''8.3 سيڪڙو''' تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh: Percentage Distribution of Employed Persons by Major Industry Divisions, Sex and Area 2024-25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#4F81BD; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع |- style="background:#5B9BD5; color:white;" ! شعبو ! روزگار جو حصو ! معاشي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري | style="background:#E2F0D9;" | 31.9% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | هول سيل ۽ پرچون واپار | style="background:#EBF1DE;" | 17.4% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | پيداواري صنعت | style="background:#E2F0D9;" | 15.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | تعمير | style="background:#EBF1DE;" | 8.3% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج | style="background:#E2F0D9;" | 5.8% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | سرڪاري انتظام ۽ دفاع | style="background:#EBF1DE;" | 3.9% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | سرڪاري ملازمت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#E2F0D9;" | 3.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | صحت ۽ سماجي خدمتون | style="background:#EBF1DE;" | 2.2% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون |} <ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === رسمي ۽ غير رسمي روزگار === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ '''17.5 ملين''' روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً '''4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو''' رسمي روزگار ۾ ۽ '''13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو''' غير رسمي روزگار ۾ هئا.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 4.17 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي. 2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ === [[گهٽ روزگاري]] انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.<ref>{{cite web |title=Labour Force Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/labour-force-statistics/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ ۾ گهٽ اجرت === سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع]] تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Act, 2015 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000105.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت '''43,000 رپيا''' مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Notifications |url=https://mwb.sindh.gov.pk/notifications?show=notification |publisher=Minimum Wages Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#806000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع |- style="background:#BF9000; color:white;" ! پورهيت جو درجو ! گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | غير ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 43,000 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | نيم ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 44,484 رپيا |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 53,350 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | انتهائي ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 55,626 رپيا |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبري ۽ قرضي پورهيو === سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي '''سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع''' منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Bonded Labour System (Abolition) Act, 2015 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000171.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Bonded Labour System (Abolition) Rules, 2021 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=RULE&Year=2021 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورت زرعي پورهيت === سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ '''سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع''' منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت === [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع]] ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Home-Based Workers Act, 2018 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000035.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪم واري هنڌ جي حفاظت === 2012ع جي [[بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه]] جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون '''سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع''' آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا === سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون '''سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع''' آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Industrial Relations Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Labour & Human Resources Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون === سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي. === ملازمن جون تنظيمون === سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. [[ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز]] سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=The Employers' Federation of Pakistan |url=https://efp.org.pk/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي [[سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري]]، [[ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]]، [[نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]] ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي. === سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي === سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو. پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Sindh Workers Welfare Fund Act, 2014 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا |- style="background:#8064A2; color:white;" ! ادارو ! نوعيت ! بنيادي ڪم |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ]] | style="background:#EAF2F8;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] | style="background:#D6EAF8;" | انتظامي / ضابطي وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | ٽه ڌري بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] | style="background:#D6EAF8;" | سماجي تحفظ وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | مزدور ڀلائي ادارو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | ليبر ڪورٽون | style="background:#D6EAF8;" | عدالتي فورم | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل |} === سنڌ جا اهم مزدور قانون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#9E480E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون |- style="background:#C65911; color:white; text-align:center;" ! قانون ! سال ! بنيادي موضوع |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ]] | 2013ع | ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ]] | 2014ع | مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون]] | 2015ع | گهٽ ۾ گهٽ اجرت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون | 2015ع | اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون | 2015ع | ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون | 2015ع | ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ]] | 2015ع | ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون]] | 2015ع | جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون]] | 2017ع | ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ]] | 2018ع | گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ زچگي فائدا قانون | 2018ع | عورت ملازمن جا زچگي فائدا |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ]] | 2019ع | عورت زرعي پورهيتن جا حق |} <ref>{{cite web |title=Sindh Code – Labour Legislation |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام === سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Labour & Human Resources Department |url=https://lhr.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي [[ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم]] تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Follow-up Meeting on Labour Inspection Management System |url=https://dglabour.gos.pk/category/feature/ |publisher=Director General of Labour Sindh |date=27 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم چئلينج === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن. خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران '''روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت''' پڻ اهم مسئلا آهن. == غربت ۽ عدم مساوات == {{Main|سنڌ ۾ غربت|پاڪستان ۾ غربت}} سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. [[ڪراچي]] ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] 2018–19ع ۽ [[پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي]] 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً '''24.1 سيڪڙو''' هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Supplemental Report on Poverty |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''37 سيڪڙو''' غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مالي غربت === مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي. 2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099435110262212337/pdf/P17853203df4d20a0984e039a963f22e1b.pdf |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7F6000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو |- style="background:#BF9000; color:white;" ! اشاريو ! شرح / حد ! ماخذ ۽ بنيادي سال ! وضاحت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | مجموعي مالي غربت | style="background:#E2F0D9;" | 24.1% | style="background:#D9EAF7;" | HIES 2018–19 / PSLM 2019–20 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | ضلعي غربت جي حد | style="background:#C6E0B4;" | 4.3%–60.8% | style="background:#DDEBF7;" | ساڳيو بنيادي ڊيٽا | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي غربت | style="background:#E2F0D9;" | لڳ ڀڳ 37% | style="background:#D9EAF7;" | عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ |} <ref>{{cite report |title=Monetary Poverty in Pakistan: Province and District Level Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهڻ رخي غربت === {{Main|گهڻ رخي غربت انڊيڪس}} [[گهڻ رخي غربت انڊيڪس]] رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=United Nations Development Programme |date=20 June 2016 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=UNDP Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.<ref>{{cite report |title=Living Conditions and Multidimensional Poverty |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-12/Pakistan%20PDNA%20Supplemental%20Report%20-%20Final.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite report |title=Multidimensional Poverty Index for Pakistan 2024 |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI2024/PAK.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت === سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي. عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ '''30 سيڪڙو پوائنٽن''' تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092625085022301/pdf/P511459-e807c881-43e1-47ab-ae2e-aab3fb945be4.pdf |publisher=World Bank |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ضلعي تفاوت === سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح '''29.3 سيڪڙو''' هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Poverty Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[بدين ضلعو|بدين]] ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي. === آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات === سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا '''ڪوانٽائلن''' ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2018–19 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/hies2018-19/hies_2018-19_writeup.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |at=Table 3 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/HIES-2024-25-Report-Final-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري '''جني ڪوئفشنٽ''' باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Poverty & Equity Brief – October 2024 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099658401062541791/pdf/IDU-55165e86-4c07-4822-96b9-01b81895854e.pdf |publisher=World Bank |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === انساني ترقي ۽ سماجي محرومي === غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. [[پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع]] سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Human Development Report |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/pakistan-national-human-development-report |publisher=UNDP Pakistan |date=24 April 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. === خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت === غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو '''22.3 سيڪڙو'''، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/4a0114eb7d1cecbbbf2f65c5ce0789db-0310012022/original/Pakistan-Floods-2022-PDNA-Main-Report.pdf |publisher=Government of Pakistan, World Bank, Asian Development Bank, European Union and United Nations |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي [[قد جي گهٽ واڌ|اسٽنٽنگ]] جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت === [[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا. پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ '''8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ''' وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Poverty Impact |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910201032325572/pdf/P17999100118d70520b99204e51eee8c9b2.pdf |publisher=World Bank |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً '''7.9 ارب آمريڪي ڊالر''' ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماحولياتي ۽ موسمي غربت === سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا. ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا. === سماجي تحفظ === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ '''سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي''' ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي '''Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh''' منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> قومي سطح تي [[نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري]] سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite web |title=Mind the Gap: Addressing Exclusion in Pakistan’s Social Protection System |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/04/mind-the-gap-addressing-exclusion-in-pakistan-s-social-protection-system |publisher=World Bank |date=4 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ |- style="background:#8064A2; color:white;" ! محرومي ! وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه ! بنيادي اثر |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | مالي غربت | style="background:#EAF2F8;" | ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | صحت ۽ غذائيت | style="background:#EAF2F8;" | غريب عورتون ۽ ٻار | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | پاڻي ۽ صفائي | style="background:#D6EAF8;" | ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روزگار | style="background:#EAF2F8;" | نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسمي خطرو | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان |} === پاليسي چئلينج === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا. صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. == انفارميشن ٽيڪنالاجي == {{Main|سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي}} سنڌ ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز [[ڪراچي]] آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology – A Rising Hub for Innovation |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي [[وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن]] موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز === [[ڪراچي]] جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/snd/awaiting-opportunity |title=معلومات ۽ ٽيڪنالاجي – جدت لاءِ وڌندڙ مرڪز |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون === سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ === [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.]] سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Software Technology Parks – Frequently Asked Questions |url=https://stp.techdestination.com/faqs/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ '''ڪراچي آءِ ٽي پارڪ''' پڻ شامل آهي. وزارت ان کي [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Establishment of IT Park at Karachi (PSEB) |url=https://www.moitt.gov.pk/ProjectDetail/NmU3ZGZiZjMtMjY2OC00ODA1LWIxN2MtMzFjODcwMTE0MDAy |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ '''Establishment of IT Park Karachi''' کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bidding Document – Establishment of IT Park Karachi |url=https://techdestination.com/rfp-doc/RFP-laptop-and-printer-for-it-park-karachi.pdf |publisher=Pakistan Software Export Board |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن === [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي کان ٻاهر، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت === سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي. اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون. === ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو === سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> === فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات === فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا. اپريل 2026ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ ''فارم آر'' جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=IT exporters, freelancers get relief |url=https://www.moitt.gov.pk/NewsDetail/Y2JlOTkwNDktYzI1NS00NzFkLWIxOGMtN2ExNDgzOTdkZDk3 |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |date=7 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون === سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. [[ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ]] تحت '''سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ''' قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Introduction – CLICK Project |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Introduction – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي [[نادرا]]، [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان]]، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=MoU Ceremony – Signing between SBOSS and external Aggregators |url=https://business.gos.pk/en/events/2 |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون === سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس === سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن. سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Objectives – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/objectives |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | سطح ! style="background:#7030A0; color:white;" | مرڪز / علائقو ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي | style="background:#F3E5F5;" | پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#F3E5F5;" | ڪراچي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#EADCF0;" | حيدرآباد | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي | style="background:#F3E5F5;" | سنڌ | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | ڪراچي آءِ ٽي پارڪ | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبو | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول |} <ref>{{cite web |title=Projects |url=https://moitt.gov.pk/Projects |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === چئلينج ۽ مستقبل === سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> == ثقافت == {{Main|سنڌي ثقافت}} [[فائل:Children in a village, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077775).jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع]] [[فائل:Temple in Sant Nenuram ashram.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنت نينورام آشرم]]، [[اسلام ڪوٽ]]؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.]] [[سنڌي ثقافت]] سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. [[موهن جو دڙو]] کان وٺي [[مڪلي]]، [[ڀنڀور]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Archaeology, Art and Religion in Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌيت === '''سنڌيت''' سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ [[سنڌي ٻولي]]، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[تصوف]] سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]] ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي. سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[اڏيرو لال]]، [[منگهوپير]]، [[سيوهڻ]]، [[ساڌ ٻيلو]]، [[سنت نينورام آشرم]] ۽ [[ننگرپارڪر]] جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. === ثقافتي ورثو === {{Main|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثي وارو ماڳ.]] سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. [[موهن جو دڙو]] 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Tomb of Isa Khan Tarkhan II.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.]] [[مڪلي جو قبرستان]] 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]]، [[ننگرپارڪر جا جين مندر]] ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Properties submitted on the Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === لباس === [[فائل:Sindhi Ajrak.jpg|thumb|300px|ساڄو|روايتي [[اجرڪ]]؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.]] سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا [[سنڌي ٽوپي]] ۽ [[اجرڪ]] شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن. '''اجرڪ''' سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. '''سنڌي ٽوپي''' به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. === دستڪاري ۽ روايتي هنر === سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. [[هالا]] خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي. '''رلي''' مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي. === موسيقي === {{Main|سنڌي موسيقي}} سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف '''سُرن''' ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ [[يڪتارو]]، دنبورو، [[الگوزو]]، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. ==== بورينڊو ==== [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="UNESCO-Boreendo">{{cite web |title=Boreendo, Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge, and skills |url=https://ich.unesco.org/en/USL/boreendo-bhorindo-ancient-dying-folk-musical-instrument-its-melodies-knowledge-and-skills-02328 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ [[يونيسڪو]] بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي '''تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست''' ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="UNESCO-Boreendo"/> سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 20.COM 7.A.3 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.A.3 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |date=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو === سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل راڻو]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]] ۽ [[سورٺ راءِ ڏياچ]] سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا. [[شاهه جو رسالو]] انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو. === ميلا ۽ ثقافتي تقريبون === سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن. '''سنڌي ثقافتي ڏينهن''' جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/505780 |title=Sindh celebrates first ever 'Sindhi Topi Day' |publisher=Dawn |date=6 December 2009 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ثقافتي ادارا ۽ تحفظ === سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي]] وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Protecting World Heritage of Pakistan for sustainable development |url=https://www.unesco.org/en/articles/protecting-world-heritage-pakistan-sustainable-development |publisher=UNESCO |date=25 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! شعبو ! نمايان مثال ! مرڪزي علائقا ! ثقافتي اهميت |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | آثارِ قديمه | style="background:#E8EAF6;" | [[موهن جو دڙو]]، [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي]] | style="background:#E3F2FD;" | لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تاريخي فنِ تعمير | style="background:#C5CAE9;" | [[مڪلي]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#BBDEFB;" | ٺٽو، ڪراچي | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روايتي ڪپڙو | style="background:#E8EAF6;" | [[اجرڪ]]، رلي، ڀرت | style="background:#E3F2FD;" | هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسيقي | style="background:#C5CAE9;" | شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، [[بورينڊو]] | style="background:#BBDEFB;" | ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | لوڪ ادب | style="background:#E8EAF6;" | سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي | style="background:#E3F2FD;" | سڄي سنڌ | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مذهبي ۽ روحاني ورثو | style="background:#C5CAE9;" | ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر | style="background:#BBDEFB;" | سنڌ جا مختلف علائقا | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ |} == قديم آثار ۽ تاريخي ورثو == {{Main|سنڌ جا آثار قديمه|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[فائل:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.]] سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان [[ڏکڻ ايشيا]] جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي. سنڌ جا ٻه ماڳ، '''[[موهن جو دڙو]]''' ۽ '''[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]'''، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.<ref name="UNESCO-Mohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="UNESCO-Makli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن ۾ [[ڀنڀور]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[ننگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]] ۽ [[عمرڪوٽ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Tentative Lists |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار === سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[آمري]]، [[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]] ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا. ==== آمري ==== [[آمري]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون. ==== ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ==== {{Main|ڪوٽ ڏيجي ثقافت}} '''ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو''' [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هن ماڳ کي '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] ٺهرايو هو.<ref>{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur-2/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} ==== موهن جو دڙو ==== [[فائل:Great Bath of Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]] جو مشهور [[وڏو غسل خانو]]؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.]] [[موهن جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.<ref name="UNESCO-Mohenjo"/> موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ==== چانهو جو دڙو ==== [[چانهو جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== لکين جو دڙو ==== [[لکين جو دڙو]] [[سکر]] جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |title=Lakhian jo Daro, SITE, Sukkur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhian-jo-daro-site-sukkur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي. === سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار === ==== جهڪر جو دڙو ==== [[جهڪر جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ '''جهڪر مرحلي''' يا '''جهڪر ثقافت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ==== لوهم جو دڙو ==== [[لوهم جو دڙو]]، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا. === ٻڌ دور جا آثار === سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو. ==== ڪاهو جو دڙو ==== [[ڪاهو جو دڙو]]، جنهن کي '''ميرپورخاص اسٽوپا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[ميرپورخاص]] ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا. === جين آثار === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ۽ [[ڪارونجهر]] واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. [[گوري مندر]]، [[ويراواهه جا جين مندر]]، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ [[ڀوڏيسر]] جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Rana |first=Asif Mahmood |title=Examination of Jaina Paintings of Bazaar Temple, Nagarparkar |url=https://saj.sindhculture.gov.pk/images/SAJ/Vol6No12020/07_Examination_of_Jaina_Paintings.pdf |journal=Sindh Antiquities Journal |publisher=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department, Government of Sindh |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === اوائلي اسلامي آثار === ==== ڀنڀور ==== {{Main|ڀنڀور}} [[ڀنڀور]] [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.<ref name="BanbhoreSindh">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڀنڀور]] ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.]] شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.<ref name="BanbhoreSindh"/> ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه '''[[ديبل]]''' سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ''ديبل سان سڃاتو ويندو آهي'' لکڻ، ''ڀنڀور ئي ديبل هو'' واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي. ڀنڀور 2004ع کان '''پورٽ آف بنڀور''' جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== برهمڻ آباد ۽ منصوره ==== [[برهمڻ آباد]] ۽ [[منصوره، سنڌ|منصوره]] سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ [[شهدادپور]] کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي '''برهمڻ آباد (منصوره)''' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="BrahmanabadMansura">{{cite web |title=Brahmanabad (Mansura) |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ancient-city-remains-brahmanabad-mansura/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منصوره]] عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>{{cite journal |last=Panhwar |first=M. H. |title=Locations of Brahmanka, Patala, Demetrias, Min-Naggra, Brahmano, Brahmanva, Brahmanabad, Dalurai and Mansura |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=1 |year=1983}}</ref> === وچئين دور جا تاريخي آثار === ==== مڪلي جو قبرستان ==== {{Main|مڪلي جو قبرستان}} [[مڪلي]]، [[ٺٽو]] ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين [[سما گهراڻو|سمن]]، [[ارغون گهراڻو|ارغونن]]، [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي]]، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> ==== چوڪنڊي قبرستان ==== [[چوڪنڊي قبرستان]] ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.<ref>{{cite web |title=Chaukhandi Tombs, Karachi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1287 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي آثار === سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ==== رني ڪوٽ ==== {{Main|رني ڪوٽ قلعو}} [[رني ڪوٽ قلعو]] موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Rani Kot (Fort), Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rani Kot Fort, Dadu |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي ''قديم سنڌو تهذيب جو قلعو'' يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي. ==== ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا ==== [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=18 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F2A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ |- style="background:#8B6B3E; color:white;" ! نمبر ! ماڳ ! ضلعو / هنڌ ! بنيادي دور ! نوعيت ! حيثيت / اهميت |- | style="background:#FCE4D6;" | 1 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[موهن جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ٽيون هزار سال ق.م | سنڌو تهذيب جو شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 2 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[آمري]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت |- | style="background:#FCE4D6;" | 3 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | شروعاتي هڙاپائي دور | قلعي بند قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 4 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[چانهو جو دڙو]]''' | شهيد بينظيرآباد وارو علائقو | سنڌو تهذيب | شهري / صنعتي ماڳ | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز |- | style="background:#FCE4D6;" | 5 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لکين جو دڙو]]''' | [[سکر ضلعو]] | شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي | وڏو قديم دڙو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 6 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[جهڪر جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | پوئين هڙاپائي دور | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ |- | style="background:#FCE4D6;" | 7 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لوهم جو دڙو]]''' | دادو وارو علائقو | پوئين هڙاپائي دور | قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت |- | style="background:#F8CBAD;" | 8 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڪاهو جو دڙو]]''' | [[ميرپورخاص ضلعو]] | تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي | ٻڌ اسٽوپا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور |- | style="background:#FCE4D6;" | 9 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڀنڀور]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي | بندرگاهه / قلعي بند شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 10 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[برهمڻ آباد]]–[[منصوره، سنڌ|منصوره]]''' | [[سانگهڙ ضلعو]] | قديم کان عرب دور | شهري آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث |- | style="background:#FCE4D6;" | 11 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[گوري مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو |- | style="background:#F8CBAD;" | 12 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڀوڏيسر جا مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مذهبي آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو |- | style="background:#FCE4D6;" | 13 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ويراواهه جا جين مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#F8CBAD;" | 14 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[مڪلي جو قبرستان]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 14هين–18هين صدي | قبرستان / مقبرا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو |- | style="background:#FCE4D6;" | 15 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[چوڪنڊي قبرستان]]''' | [[ڪراچي]] | خاص طور 17هين–18هين صدي | پٿر جون سينگاريل قبرون | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 16 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي | دفاعي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 17 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | 18هين صديءَ جي پڇاڙي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 18 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[عمرڪوٽ قلعو]]''' | [[عمرڪوٽ ضلعو]] | وچئين / اوائلي جديد دور | تاريخي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 19 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[نئون ڪوٽ قلعو]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 19هين صدي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |} === عالمي ورثي جي حيثيت === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! ماڳ ! حيثيت ! داخلا جو سال ! بنيادي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[موهن جو دڙو]] | style="background:#E2F0D9;" | '''عالمي ورثو''' | 1980ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌو تهذيب جو شهري آثار |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[مڪلي جو قبرستان]] | style="background:#C6E0B4;" | '''عالمي ورثو''' | 1981ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[رني ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | تاريخي دفاعي قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | مغل دور جي مسجد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سينگاريل پٿر جون قبرون |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڀنڀور]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2004ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2016ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[عمرڪوٽ قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قلعو |} <ref>{{cite web |title=Pakistan – World Heritage List and Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === آثارن جي تحفظ ۽ انتظام === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار [[سنڌ حڪومت]] ڏانهن منتقل ٿيو. [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو]] ۽ ان جو [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي]] موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.<ref>{{cite web |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta – State of Conservation |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/9078/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران '''تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت''' تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. == ٻوليون == [[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Sindhi as a first language in 1998.png|thumb|300px|ساڄو|پاڪستان ۾ [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.]] [[سنڌ]] لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي، جڏهن ته [[اردو]]، [[پشتو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[هندڪو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان '''33,462,299'''، يعني '''60.14 سيڪڙو'''، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو '''22.30 سيڪڙو''' سان ٻئي، پشتو '''5.31 سيڪڙو''' سان ٽئين ۽ پنجابي '''4.07 سيڪڙو''' سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.<ref name="PBS-Sindh2023"/><ref name="PBS-MotherTongue">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌي ٻولي === {{Main|سنڌي ٻولي}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور [[سنسڪرت]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن. سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ '''امپلاسيو''' آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو [[فاعل-مفعول-فعل]] آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا. سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر '''وچولي'''، '''لاڙي'''، '''سِريلي'''، '''ٿري''' ۽ '''ڪڇي''' سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي. === سنڌي رسم الخط === پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل '''[[سنڌي رسم الخط]]''' ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ '''52 اکر''' آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي. هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ [[ديوناگري]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ [[خداوادي رسم الخط|خداوادي]] ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي. === سنڌيءَ جي قانوني حيثيت === سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد '''سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع''' ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.<ref name="SindhiAct1972">{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |url=https://sl.sindhila.org/assets/pdf/act-1972.pdf |publisher=Government of Sindh |date=17 July 1972 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Boli Act |url=https://sindhila.org/newsite/home/act?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === اردو ٻولي === '''[[اردو]]''' سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''12,409,745''' ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو '''22.30 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب '''40.39 سيڪڙو''' هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو '''1.12 سيڪڙو''' هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. === پشتو ٻولي === '''[[پشتو]]''' 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ '''2,955,893''' ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو '''5.31 سيڪڙو''' هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران [[خيبر پختونخوا]]، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي. === پنجابي ٻولي === '''[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]''' پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ '''2,265,471''' ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو '''4.07 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === بلوچي ٻولي === '''[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]''' سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''1,208,147''' ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''2.17 سيڪڙو''' هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سرائيڪي ٻولي === '''[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]''' سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''913,418''' ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''1.64 سيڪڙو''' هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === هندڪو ۽ براهوي === 2023ع جي آدمشماري ۾ '''830,581''' سنڌ واسين، يعني '''1.49 سيڪڙو''' آباديءَ، [[هندڪو]] کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] سنڌ جي '''265,769''' ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون === سنڌ جي لساني تنوع ۾ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]، [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ انهن کان سواءِ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[پارڪري ڪولي ٻولي|پارڪري ڪولي]] ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ''ٻيون ٻوليون'' ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PBS-MotherTongue"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق === سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي '''92.12 سيڪڙو''' آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب '''32.84 سيڪڙو''' هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي '''40.39 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف '''1.12 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌي ٻولي اٿارٽي === {{Main|سنڌي ٻولي اٿارٽي}} '''[[سنڌي ٻولي اٿارٽي|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=Sindhi Language Authority |url=https://sindhila.org/newsite/?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس '''1991ع''' ۾ نامياري عالم [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي '''سنڌي ٻولي'''، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب ''سنڌي ٻولي'' تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.<ref name="SLA"/> === مادري ٻولي موجب آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي '''55,638,409''' هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:<ref name="PBS-Sindh2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 33,462,299 | style="background:#C8E6C9;" | '''60.14%''' | 92.12% | 32.84% |- | style="background:#E0F2F1;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 12,409,745 | style="background:#BBDEFB;" | '''22.30%''' | 1.12% | 40.39% |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[پشتو]] | 2,955,893 | 5.31% | 1.00% | 9.00% |- | style="background:#E0F2F1;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 2,265,471 | 4.07% | 1.29% | 6.44% |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,208,147 | 2.17% | 1.76% | 2.53% |- | style="background:#E0F2F1;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 913,418 | 1.64% | 0.50% | 2.62% |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 830,581 | 1.49% | 0.65% | 2.21% |- | style="background:#E0F2F1;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 265,769 | 0.48% | 0.70% | 0.28% |- | 9 | style="text-align:right;" | [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] | 57,059 | 0.10% | 0.06% | 0.14% |- | 10 | style="text-align:right;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 53,249 | 0.10% | 0.02% | 0.16% |- | 11 | style="text-align:right;" | [[بلتي ٻولي|بلتي]] | 27,193 | 0.05% | 0.003% | 0.09% |- | 12 | style="text-align:right;" | [[شينا ٻولي|شينا]] | 22,273 | 0.04% | 0.01% | 0.07% |- | 13 | style="text-align:right;" | [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] | 14,885 | 0.03% | 0.004% | 0.05% |- | 14 | style="text-align:right;" | [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] | 777 | 0.001% | 0.001% | 0.002% |- | 15 | style="text-align:right;" | '''ٻيون ٻوليون''' | 1,151,650 | 2.07% | 0.77% | 3.18% |} {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع<ref name="PBS-Sindh2023"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=60.14 |color1=#F39C12 |label2=[[اردو]] |value2=22.30 |color2=#2980B9 |label3=[[پشتو]] |value3=5.31 |color3=#27AE60 |label4=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4=4.07 |color4=#C0392B |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=2.17 |color5=#8E44AD |label6=[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6=1.64 |color6=#16A085 |label7=[[هندڪو]] |value7=1.49 |color7=#D35400 |label8=[[براهوي ٻولي|براهوي]] |value8=0.48 |color8=#7D3C98 |label9=ٻيون ٻوليون |value9=2.40 |color9=#95A5A6 }} === 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو === {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! مادري ٻولي ! 2017ع ! 2023ع ! تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ) |- | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 61.60% | 60.14% | −1.46 |- | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 18.20% | 22.30% | +4.10 |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو]] | 5.46% | 5.31% | −0.15 |- | style="background:#FFEBEE; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 5.31% | 4.07% | −1.24 |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 2.00% | 2.17% | +0.17 |- | style="background:#E0F7FA; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 2.23% | 1.64% | −0.59 |- | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 1.58% | 1.49% | −0.09 |- | style="background:#EFEBE9; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 0.73% | 0.48% | −0.25 |} <ref name="PBS-Sindh2023"/> == مذهب == {{See also|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ ۾ هندومت|سنڌ ۾ تصوف}} [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، [[ڀٽ شاهه]]؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.]] [[فائل:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ساڌ ٻيلو]]، [[سکر]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.]] [[سنڌ]] مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي [[هندومت]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين مت]]، [[اسلام]]، [[عيسائيت]]، [[سک مت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.<ref name="PBSReligion2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي '''55,638,409''' ماڻهن مان '''50,126,428'''، يعني '''90.09 سيڪڙو'''، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === اسلام === {{Main|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ تي عربن جي فتح}} سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح سان ٿيو. [[راجا ڏاهر]] جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو. [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ [[جيسيه]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === تصوف === {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ [[تصوف]] کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.<ref>{{cite journal |title=On the History of Sufism in Australia |journal=Journal of Sufi Studies |publisher=Brill |volume=11 |year=2022 |pages=115–135}}</ref> سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]]، [[مخدوم نوح]]، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن. [[مڪلي جو قبرستان]] ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === هندومت === {{Main|سنڌ ۾ هندومت}} [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[ساڌ ٻيلو]] جي هندو مذهبي عمارت، [[سکر]].]] هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي. 1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً '''26.4 سيڪڙو'''، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي.<ref name="Sindh1941">{{cite book |title=Census of India, 1941: Sind |year=1941 |at=Table on Religion}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي. 2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''هندو جاتي''' ۽ '''شيڊيولڊ ڪاسٽس''' کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ '''3,575,848''' يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس '''1,325,559''' يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي هندو آبادي خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. [[ساڌ ٻيلو]]، [[راماپير مندر، ٽنڊو الهيار|راماپير مندر]]، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ '''[[سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع]]''' منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Hindus Marriage Act, 2016 |url=https://humanrights.sindh.gov.pk/hr-acts |publisher=Human Rights Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جين مت === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[فائل:Gori Temple (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[گوري مندر]]، [[ننگرپارڪر]]؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.]] [[جين مت]] سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. [[ننگرپارڪر جا جين مندر]]، [[گوري مندر]]، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن. ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا. === سنڌ ۾ عيسائيت === {{Main|سنڌ ۾ عيسائيت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img43 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.]] سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن ''اعمال توما'' ۾ رسول [[سينٽ ٿامس]] کي هند-پارٿي حڪمران [[گونڊوفارس]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.<ref>{{cite journal |last=Fleet |first=J. F. |title=St. Thomas and Gondophernes |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=37 |issue=2 |year=1905 |pages=223–236 |doi=10.1017/S0035869X00033049}}</ref> بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. ''اعمال توما'' جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |title=Networks and social cohesion in ancient Indian Ocean trade: geography, ethnicity, religion |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}</ref><ref>{{cite journal |title=The South Indian Tradition of the Apostle Thomas |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press}}</ref> قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن. سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Meersman |first=Achilles |title=Did the British Introduce Christianity into Sind? |journal=Journal of the Sind Historical Society |note=Reprinted in Sindh Observer: Selections from the Journal of Sindh Historical Society, ed. Mubarak Ali |pages=99–100}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. [[ڪراچي آرچ ڊائوسيس]] 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر [[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]] آهي.<ref>{{cite web |title=Archdiocese of Karachi |url=https://www.catholicsinpakistan.org/dioceses/karachi/ |publisher=Catholics in Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''546,968''' عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو '''0.98 سيڪڙو''' هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.<ref name="PBSReligion2023"/> === سک مت === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب [[سک مت]] سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''5,182''' ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.01 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === پارسي ۽ زرتشتي برادري === [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] يا [[پارسي]] برادري سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا. [[جمشيد نسروانجي مهتا]]، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. 2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ '''1,763''' پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً '''0.003 سيڪڙو''' هئا.<ref name="PBSReligion2023"/> === مذهبي آبادي، 2023ع === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! نمبر ! مذهب / مردم شماري category ! آبادي ! سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | '''[[اسلام]]''' | 50,126,428 | '''90.09%''' | 85.45% | 94.06% |- | style="background:#FFF3E0;" | 2 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | '''[[هندومت|هندو جاتي]]''' | 3,575,848 | '''6.43%''' | 9.73% | 3.61% |- | style="background:#FDEDEC;" | 3 | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | '''[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]]''' | 1,325,559 | '''2.38%''' | 4.48% | 0.59% |- | style="background:#EAF2F8;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عيسائيت]]''' | 546,968 | '''0.98%''' | 0.24% | 1.62% |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[احمديه]] | 18,266 | 0.03% | 0.02% | 0.04% |- | style="background:#FFF9C4;" | 6 | style="background:#FCF3CF; text-align:right;" | [[سک مت]] | 5,182 | 0.01% | 0.01% | 0.01% |- | style="background:#F2F3F4;" | 7 | style="background:#E5E7E9; text-align:right;" | [[پارسي]] | 1,763 | 0.003% | 0.001% | 0.005% |- | style="background:#F8F9F9;" | 8 | style="text-align:right;" | ٻيا | 38,395 | 0.07% | 0.07% | 0.07% |} <ref name="PBSReligion2023"/> {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع<ref name="PBSReligion2023"/> |label1=[[اسلام]] |value1=90.09 |color1=#2E8B57 |label2=هندو جاتي |value2=6.43 |color2=#F39C12 |label3=[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]] |value3=2.38 |color3=#E67E22 |label4=[[عيسائيت]] |value4=0.98 |color4=#3498DB |label5=[[احمديه]] |value5=0.03 |color5=#8E44AD |label6=[[سک مت]] |value6=0.01 |color6=#F4D03F |label7=پارسي ۽ ٻيا |value7=0.08 |color7=#95A5A6 }} {{clear}} === مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي === هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي. <div style="overflow-x:auto; border:1px solid #AAB7B8; padding:0.2em;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:92%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! rowspan="2" style="min-width:125px;" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" | 1872ع<ref name="sindh1872">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |jstor=saoa.crl.25057641 |access-date=16 November 2024 |title=Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |volume=2 |pages=76 (part 1) & 112–138 (part 2) |publisher=Bombay, 1875. |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921175249/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1872|1872ع جا انگ [[برطانوي هندستان ۾ آدمشماري|آدمشماري]] جي انهن ضلعن ــ [[ڪراچي ضلعو (سنڌ)|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ضلعو (سنڌ)|حيدرآباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] ــ ۽ [[خيرپور رياست]] جي مجموعي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن. خيرپور رياست ۾ مذهبي وابستگي الڳ نه ڳڻي وئي هئي.}} ! colspan="2" | 1881ع<ref name="sindh1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=3 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1881|1881ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1891ع<ref name="sindh1891">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408203225/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1891|1891ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1901ع<ref name="sindh1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207080045/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1901|1901ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1911ع<ref name="sindh1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |archive-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045130/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1911|1911ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1921ع<ref name="sindh1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=6 May 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022430/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1921|1921ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1931ع<ref name="sindh1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=5 May 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022514/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1931|1931ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1941ع{{rp|28}}{{efn|name=Sindh1941}} ! colspan="2" | 1951ع<ref name="sindh1951">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|title=CPopulation According to Religion, Tables-6, Pakistan – Census 1951|access-date=21 July 2024|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013102/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|url-status=live}}</ref>{{rp|22–26}}{{efn|name=Sindh1951|[[وفاقي گادي وارو علائقو (ڪراچي)]] پڻ شامل آهي.}} ! colspan="2" | 1998ع<ref name="sindh1998">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|title=Population Distribution by Religion, 1998 Census|access-date=23 January 2023|archive-date=23 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250923095306/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="sindh2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|title=TABLE 9 – POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=23 January 2023|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013148/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="2017 Census">{{cite web |title=Religious Demographics of Pakistan 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf |archive-date=29 August 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="sindh2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=6 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030321/https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census – 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |access-date=21 July 2024 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212115052/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=live }}</ref> |- style="background:#D2B4DE;" ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- style="background:#E8F5E9;" ! style="text-align:right;" | [[اسلام]] [[فائل:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,712,266{{efn|[[سني اسلام|سني]]: 1,700,468<br>[[شيعو اسلام|شيعا]]: 11,798}} | {{Percentage|1712266|2192415|2}} | 1,989,630 || {{Percentage|1989630|2542976|2}} | 2,318,180 || {{Percentage|2318180|3003711|2}} | 2,609,337 || {{Percentage|2609337|3410223|2}} | 2,822,756 || {{Percentage|2822756|3737223|2}} | 2,562,700 || {{Percentage|2562700|3472508|2}} | 3,017,377 || {{Percentage|3017377|4114253|2}} | 3,462,015 || {{Percentage|3462015|4840795|2}} | 5,535,645 || {{Percentage|5535645|6047748|2}} | 27,796,814 || {{Percentage|27796814|30439893|2}} | 43,234,107 || {{Percentage|43234107|47854510|2}} | 50,126,428 || {{Percentage|50126428|55638409|2}} |- style="background:#FFF3E0;" ! style="text-align:right;" | [[هندومت]] [[فائل:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|1872ع جي آدمشماريءَ ۾ قبائلي مذهبي گروهه، جين ۽ نانڪ پنٿي پڻ هن درجي ۾ شامل هئا؛ 1881ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي، 1891ع ۾ قبائلي، ۽ 1901ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي پڻ هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيا ويا.}} | 475,848{{efn|جاتي هندو: 390,435<br>[[پاڪستان ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽس|شيڊيولڊ ڪاسٽس]]، قبائلي ۽ جين: 61,514<br>نانڪ پنٿي (سک): 23,899}} | {{Percentage|475848|2192415|2}} | 544,848 || {{Percentage|544848|2542976|2}} | 674,371 || {{Percentage|674371|3003711|2}} | 787,683 || {{Percentage|787683|3410223|2}} | 877,313 || {{Percentage|877313|3737223|2}} | 876,629 || {{Percentage|876629|3472508|2}} | 1,055,119 || {{Percentage|1055119|4114253|2}} | 1,279,530 || {{Percentage|1279530|4840795|2}} | 482,560 || {{Percentage|482560|6047748|2}} | 2,280,842 || {{Percentage|2280842|30439893|2}} | 4,176,986 || {{Percentage|4176986|47854510|2}} | 4,901,407 || {{Percentage|4901407|55638409|2}} |- style="background:#EAF2F8;" ! style="text-align:right;" | [[عيسائيت]] [[فائل:Christian cross.svg|15px]] | 3,329{{efn|[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]: 1,670<br>[[چرچ آف انگلينڊ]]: 1,142<br>مقامي عيسائي (مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ سرياني): 359<br>پريسبيٽيرين: 156<br>يوناني آرٿوڊوڪس: 2}} | {{Percentage|3329|2192415|2}} | 6,082 || {{Percentage|6082|2542976|2}} | 7,768 || {{Percentage|7768|3003711|2}} | 7,825 || {{Percentage|7825|3410223|2}} | 10,917 || {{Percentage|10917|3737223|2}} | 11,734 || {{Percentage|11734|3472508|2}} | 15,152 || {{Percentage|15152|4114253|2}} | 20,304 || {{Percentage|20304|4840795|2}} | 22,601 || {{Percentage|22601|6047748|2}} | 294,885 || {{Percentage|294885|30439893|2}} | 408,301 || {{Percentage|408301|47854510|2}} | 546,968 || {{Percentage|546968|55638409|2}} |- style="background:#F2F3F4;" ! style="text-align:right;" | [[زرتشتي مذهب]] [[فائل:Faravahar.svg|15px]] | 870{{efn|شاهنشاهي فرقي جا: 712<br>قديمي فرقي جا: 158}} | {{Percentage|870|2192415|2}} | 1,063 || {{Percentage|1063|2542976|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3003711|2}} | 2,000 || {{Percentage|2000|3410223|2}} | 2,411 || {{Percentage|2411|3737223|2}} | 2,913 || {{Percentage|2913|3472508|2}} | 3,537 || {{Percentage|3537|4114253|2}} | 3,841 || {{Percentage|3841|4840795|2}} | 5,046 || {{Percentage|5046|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,763 || {{Percentage|1763|55638409|3}} |- style="background:#FFFDE7;" ! style="text-align:right;" | [[ٻڌ ڌرم]] [[فائل:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 67 || {{Percentage|67|2192415|3}} | 9 || {{Percentage|9|2542976|3}} | 2 || {{Percentage|2|3003711|3}} | 0 || {{Percentage|0|3410223|3}} | 21 || {{Percentage|21|3737223|3}} | 41 || {{Percentage|41|3472508|3}} | 53 || {{Percentage|53|4114253|3}} | 111 || {{Percentage|111|4840795|3}} | 670 || {{Percentage|670|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#E8EAF6;" ! style="text-align:right;" | [[يهوديت]] [[فائل:Star of David.svg|15px]] | 35 || {{Percentage|35|2192415|3}} | 153 || {{Percentage|153|2542976|2}} | 210 || {{Percentage|210|3003711|2}} | 428 || {{Percentage|428|3410223|2}} | 595 || {{Percentage|595|3737223|2}} | 671 || {{Percentage|671|3472508|2}} | 985 || {{Percentage|985|4114253|2}} | 1,082 || {{Percentage|1082|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF8E1;" ! style="text-align:right;" | [[جين مت]] [[فائل:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,191 || {{Percentage|1191|2542976|2}} | 923 || {{Percentage|923|3003711|2}} | 921 || {{Percentage|921|3410223|2}} | 1,349 || {{Percentage|1349|3737223|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3472508|2}} | 1,144 || {{Percentage|1144|4114253|2}} | 3,687 || {{Percentage|3687|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF9C4;" ! style="text-align:right;" | [[سک مت]] [[فائل:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 720 || {{Percentage|720|3003711|2}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census|1901ع جي آدمشماريءَ ۾ سک آباديءَ کي هندو درجي ۾ ڳڻيو ويو هو.}} || {{N/a}} | 12,339 || {{Percentage|12339|3737223|2}} | 8,036 || {{Percentage|8036|3472508|2}} | 19,172 || {{Percentage|19172|4114253|2}} | 32,627 || {{Percentage|32627|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 5,182 || {{Percentage|5182|55638409|2}} |- style="background:#EFEBE9;" ! style="text-align:right;" | قبائلي مذهب | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census}} || {{N/a}} | 9,224 || {{Percentage|9224|3737223|2}} | 8,186 || {{Percentage|8186|3472508|2}} | 204 || {{Percentage|204|4114253|2}} | 37,598 || {{Percentage|37598|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#F3E5F5;" ! style="text-align:right;" | [[احمديه]] [[فائل:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 43,524 || {{Percentage|43524|30439893|2}} | 21,661 || {{Percentage|21661|47854510|2}} | 18,266 || {{Percentage|18266|55638409|2}} |- style="background:#ECEFF1;" ! style="text-align:right;" | ٻيا | 0 || {{Percentage|0|2192415|2}} | 0 || {{Percentage|0|2542976|2}} | 3 || {{Percentage|3|3003711|2}} | 2,029 || {{Percentage|2029|3410223|2}} | 298 || {{Percentage|298|3737223|2}} | 64 || {{Percentage|64|3472508|3}} | 1,510 || {{Percentage|1510|4114253|2}} | 0 || {{Percentage|0|4840795|2}} | 1,226 || {{Percentage|1226|6047748|2}} | 23,828 || {{Percentage|23828|30439893|2}} | 13,455 || {{Percentage|13455|47854510|2}} | 38,395 || {{Percentage|38395|55638409|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D5F5E3; font-weight:bold;" ! جواب ڏيندڙ ڪل آبادي ! 2,192,415 ! {{Percentage|2192415|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,047,748 ! {{Percentage|6047748|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,638,409 ! {{Percentage|55638409|55696147|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" ! ڪل آبادي ! 2,322,765 ! {{Percentage|2322765|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,054,474 ! {{Percentage|6054474|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,696,147 ! {{Percentage|55696147|55696147|2}} |} </div> == تعليم == {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} [[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|270px|[[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|270px|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[فائل:Aga Khan University .jpg|thumb|270px|[[آغا خان يونيورسٽي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ [[اعليٰ تعليم]] تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ ''سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع'' منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |title=Sindh Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2013 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |date=11 March 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[نوابشاهه]] ۽ [[ٽنڊو ڄام]] ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === خواندگي === {{See also|پاڪستان ۾ تعليم}} [[فائل:Literacy Rate by Pakistani District - 2017 Census.svg|thumb|270px|2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] 2023ع جي [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|آدمشماري]] موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.<ref name="SindhCensusEducation2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=Provincial Census Report 2023 — Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |pages=73–74 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/National%20Census%20Report-2023.pdf |title=National Census Report 2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |page=145 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#345995; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)'''<ref name="SindhCensusEducation2023"/> |- style="background:#E8EEF7;" ! rowspan="2" | علائقو ! colspan="3" | 2017ع ! colspan="3" | 2023ع |- style="background:#D9E6F5;" ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! style="background:#EDF7ED;" | سڄي سنڌ | 54.57٪ | 62.52٪ | 45.95٪ | style="background:#DFF2DF; font-weight:bold;" | 57.54٪ | 64.23٪ | 50.21٪ |- ! style="background:#FFF4E5;" | ٻهراڙي | 35.19٪ | 46.91٪ | 22.64٪ | style="background:#FFE9CC; font-weight:bold;" | 38.14٪ | 48.06٪ | 27.52٪ |- ! style="background:#EAF4FC;" | شهري | 70.43٪ | 75.13٪ | 65.28٪ | style="background:#DDEFFC; font-weight:bold;" | 72.26٪ | 76.27٪ | 67.80٪ |} </div> === اسڪولي تعليم === [[فائل:Back to school after six months interruption.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] [[فائل:Studying for the chance to become a teacher.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.]] سنڌ حڪومت جي ''اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع'' موجب صوبي ۾ '''40,978 سرڪاري اسڪول''' رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.<ref name="ASC2023-24">{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |page=16 |access-date=24 August 2026}}</ref> پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي. ==== سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#287271; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''<ref name="ASC2023-24"/> |- style="background:#D9F0EF;" ! سطح ! اسڪولن جو تعداد ! ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | style="text-align:right; background:#EDF8F7;" | پرائمري | 36,225 | 88.4٪ |- | style="text-align:right; background:#F2F8E9;" | مڊل | 1,581 | 3.9٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF4E6;" | ايليمينٽري | 1,027 | 2.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FDEBEC;" | ثانوي | 1,654 | 4.0٪ |- | style="text-align:right; background:#EEEAF8;" | اعليٰ ثانوي | 491 | 1.2٪ |- style="background:#D5E8E8; font-weight:bold;" ! ڪل ! 40,978 ! 100٪ |} === اسڪولي بنيادي سهولتون === سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.<ref name="SindhAssemblyEducation">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1997 |title=Questions and Answers — Education Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#7B5E57; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#EFE5E2;" ! بنيادي سهولت ! سهولت رکندڙ اسڪول ! ڪل سرڪاري اسڪول ! لڳ ڀڳ دستيابي |- | style="text-align:right; background:#E7F5FF;" | پيئڻ جو پاڻي | 26,006 | 40,978 | 63.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF3BF;" | بجلي | 13,013 | 40,978 | 31.8٪ |- | style="text-align:right; background:#E6FCF5;" | ٽوائلٽ | 17,136 | 40,978 | 41.8٪ |- | style="text-align:right; background:#F3F0FF;" | بائونڊري وال | 20,913 | 40,978 | 51.0٪ |} === ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم === [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''440,473 شاگرد''' داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.<ref name="SindhAssemblyEducation"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#4A6FA5; color:white; padding:7px;" | '''ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#E5EDF7;" ! ضلعو ! اسڪول ! ڇوڪرا ! ڇوڪريون ! ڪل داخلا |- | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | 337 | 39,984 | 48,391 | 88,375 |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | 180 | 25,528 | 28,135 | 53,663 |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 206 | 21,946 | 22,573 | 44,519 |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 221 | 40,156 | 47,042 | 87,198 |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 601 | 36,832 | 33,477 | 70,309 |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | 139 | 22,193 | 31,137 | 53,330 |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | 185 | 20,403 | 22,676 | 43,079 |- style="background:#D8E5F3; font-weight:bold;" ! ڪل ! 1,869 ! 207,042 ! 233,431 ! 440,473 |} === تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج === سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/documents/sindh-multiple-indicator-cluster-survey-2018-19 |title=Sindh – Multiple Indicator Cluster Survey 2018–19 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |date=16 July 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> === اسڪول کان ٻاهر ٻار === [[File:Providing shelter for flood-affected families as they return home (5330424997).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ [[يونيسيف]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ '''65 لک''' ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.<ref name="SSDMS">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/new-digital-application-helps-monitor-student-attendance-sindh |title=New digital application helps monitor student attendance in Sindh |date=16 March 2022 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SchoolMonitoringSindh">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/mobile-app-helps-reduce-school-dropout-pakistans-sindh-province |title=Mobile App helps reduce school dropout in Pakistan’s Sindh province |date=28 September 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڇوڪرين جي تعليم === سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. 2019ع ۾ سنڌ حڪومت، [[جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي]] ۽ [[يونيسيف]] جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref name="NFE2019">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/government-japan-sindhs-school-education-literacy-department-and-unicef-inaugurate |title=Government of Japan, Sindh’s School Education & Literacy Department and UNICEF inaugurate non-formal education centres |date=1 March 2019 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === غير رسمي تعليم === {{Main|غير رسمي تعليم}} غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو.<ref name="NFE2019"/> ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/interactive-teaching-methods-help-students-learn-better-non-formal-education-centre |title=Interactive teaching methods help students learn better at Non-Formal Education Centre in Pakistan |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ ''پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع'' شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/Publications |title=Pakistan Non-Formal Education Statistics Reports 2022–23 |date=25 October 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام === سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="SchoolMonitoringSindh"/> 2022ع ۾ [[سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم]] نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.<ref name="SSDMS"/> ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکيا جو معيار ۽ جائزو === تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ [[نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ]] منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ ''نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ'' رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/PublicationDetail/YWFlNzdiMTUtNzcxOS00ZjI0LWFjODYtYzg4ZTU5OWNmYTg5 |title=National Achievement Test (NAT) 2023 Findings for Sindh |date=31 May 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي. === سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن === {{Main|سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن}} [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جا اهم پروگرام '''فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز'''، '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' ۽ '''پيپلز اسڪول پروگرام''' شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/public/files/1749787515_0.pdf |title=Request for Proposal 2025–2026: Establishment and Operation of First Phase of New Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/aasps |title=Adopt-a-School Program |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص تعليم === {{Main|سنڌ ۾ خاص تعليم}} سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون [[معذور ماڻهن جي بااختياري وارو کاتو، سنڌ|معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي]] وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/institutions/ |title=List of Institutions |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ڪوٽڙي]] ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ '''اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ''' پڻ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === فني ۽ ووڪيشنل تعليم === {{Main|سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي}} [[File:Commercial College.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي]] ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.]] سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر [[ڪراچي]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/BoG/BoG3M-WP.pdf |title=Sindh Technical Education & Vocational Training Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو [[ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ]]، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/Admission_2021_22/TSC_PROSPECTUS_2021.pdf |title=STEVTA Programmes and Courses |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1443.pdf |title=Institutes, Technologies, Trades, Programs and Intake Capacity – District-wise |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي '''ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام''' لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |title=CCTE Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme, Academic Session 2025–2026 |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا === سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! ذريعو ! ادارو ! بنيادي موضوع ! اهم/تازي رپورٽ |- | اينيوئل اسڪول سينسس | اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ | سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون | 2023–24 |- | پاڪستان جي آدمشماري | [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] | خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ | 2023 |- | پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات | 2023–24 |- | نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | شاگردن جي سکيا جا نتيجا | 2023 |- | سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي | سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / [[يونيسيف]] | ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا | 2018–19 |- | غير رسمي تعليم جون شماريات | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | غير رسمي سکيا ۽ خواندگي | 2022–23 |} </div> === تعليم ۽ پائيدار ترقي === سنڌ ۾ تعليم جي ترقي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4]] سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/reports/every-child-learns |title=Every Child Learns |publisher=UNICEF Pakistan |date=May 2019 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن. {{clear}} ===اعليٰ تعليم=== [[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] [[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|270px|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت، [[ڄامشورو]].]] [[File:Sukkur IBA University Academic Block III.jpg|thumb|270px|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، [[سکر]].]] سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي [[سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.<ref name="HECRecognised">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]]، [[عمرڪوٽ]]، [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.<ref name="HECCampuses">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |title=University of Karachi |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |title=University of Sindh |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |title=Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto University of Law |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#264653;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#DCECEF;" ! نمبر ! يونيورسٽي / ادارو ! شهر ! بنيادي شعبو ! نوعيت |- | 1 || [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] || [[سکر]] || فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو || صوبائي سرڪاري |- | 2 || [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] || [[سکر]] || عام / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 3 || [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] || [[سکر]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 4 || [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 5 || [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] || [[ٽنڊو ڄام]] || زراعت || صوبائي سرڪاري |- | 6 || [[سنڌ يونيورسٽي]] || [[ڄامشورو]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 7 || [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڄامشورو]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 8 || [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] || [[ڄامشورو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 9 || [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ڊيزائن || صوبائي سرڪاري |- | 10 || [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] || [[خيرپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 11 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] || [[خيرپور]] || ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون || صوبائي سرڪاري |- | 12 || [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] || [[گمبٽ]] || طب ۽ صحت || سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو |- | 13 || [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[نوابشاهه]] || انجنيئرنگ ۽ سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 14 || [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] || [[نوابشاهه]] || طب / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 15 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 16 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] || [[سڪرنڊ]] || ويٽرنري سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 17 || [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[لاڙڪاڻو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 18 || [[شيخ اياز يونيورسٽي]] || [[شڪارپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 19 || [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] || [[ڀٽ شاهه]] || عام / صوفي اڀياس || صوبائي سرڪاري |- | 20 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 21 || [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || صوبائي سرڪاري |- | 22 || [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 23 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ سماجي سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 24 || [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 25 || [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 26 || [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 27 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] || [[ڪراچي]] || قانون || صوبائي سرڪاري |- | 28 || [[ڪراچي يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 29 || [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || عام || '''وفاقي سرڪاري''' |} </div> <small>'''نوٽ:''' يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.<ref name="HECRecognised"/></small> ====سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. [[حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ |title=Sindh Higher Education Commission |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A4C93;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#EDE5F5;" ! نمبر ! ادارو ! شهر ! اهم شعبو |- | 1 || [[آغا خان يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب، صحت ۽ تحقيق |- | 2 || [[همدرد يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / صحت / فارميسي |- | 3 || [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] || [[ڪراچي]] || فن ۽ آرڪيٽيڪچر |- | 4 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس |- | 5 || [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ |- | 6 || [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 7 || [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 8 || [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس |- | 9 || [[اقراء يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ |- | 10 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 11 || [[گرين وِچ يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام |- | 12 || [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] || [[ڪراچي]] || عام / عورتن لاءِ |- | 13 || [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 14 || [[انڊس يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / انجنيئرنگ |- | 15 || [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 16 || [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] || [[ڪراچي]] || بزنس |- | 17 || [[اِلما يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 18 || [[سليم حبيب يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ |- | 19 || [[سهيل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || صحت ۽ حياتياتي سائنس |- | 20 || [[اسرا يونيورسٽي]] || [[حيدرآباد]] || عام / طب ۽ صحت |- | 21 || [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ثقافت |} </div> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/scholarships/ |title=Scholarships — Public and Private Sector Universities/DAIs |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====علائقائي ڪيمپس==== اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب [[سنڌ يونيورسٽي]] جا [[ميرپورخاص]]، [[بدين]] ۽ [[دادو]] ۾؛ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[خيرپور]] ۾؛ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا [[گهوٽڪي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] ۾؛ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[لاڙڪاڻو]] ۾؛ ۽ [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ ڪيمپس موجود آهي.<ref name="HECCampuses"/> [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جا [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[خيرپور]] ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref name="HECCampuses"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس''' |- style="background:#B2DFDB;" ! يونيورسٽي ! مکيه هنڌ ! ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]] |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | [[خيرپور]] |- | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور]] | [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] |- | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر]] | [[ڪنڌڪوٽ]]، [[خيرپور]] |- | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[ٽنڊو ڄام]] | [[عمرڪوٽ]] |} ===طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم=== {{Main|سنڌ ۾ طبي تعليم}} [[File:Dow Medical College (31714721).jpeg|thumb|270px|[[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪراچي]].]] سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.<ref name="PMDCPublic">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PublicMedicalColleges |title=Public Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="PMDCPrivate">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PrivateMedicalColleges |title=Private Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سکر]]، [[گمبٽ]] ۽ [[خيرپور]] آهن. انهن ۾ [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ ميڊيڪل ڪاليج]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]]، [[گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[خيرپور ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPublic"/> خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[ٽنڊو محمد خان]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[باقائي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[اسرا يونيورسٽي]] جي طبي فيڪلٽي، [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[محمد ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPrivate"/> ====نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم==== طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا. نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي [[پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن. ===تحقيق ۽ تحقيقي ادارا=== [[File:LEJ Science Information Center.jpg|thumb|270px|[[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، [[ڪراچي يونيورسٽي]].]] سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ڄامشورو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]] ۽ [[ڏوڪري]] ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن. سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز==== [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ [[حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري]] ۽ [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ICCBS">{{cite web |url=https://iccs.edu/page-about-us |title=About ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي [[عالمي صحت تنظيم]] جي سهڪاري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iccs.edu/page-summer-internship |title=Summer Internship Program – ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |title=Dr. Panjwani Center for Molecular Medicine and Drug Research |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا==== سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ [[آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن]] قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] ۽ [[آغا خان يونيورسٽي]] سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |title=Offices of Research, Innovation and Commercialization – Established ORICs |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |title=Established and Recognized Business Incubation Centers |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===زرعي تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Faculty Of Agricultural Engineering, Tandojam.JPG|thumb|270px|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.]] [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي [[عمرڪوٽ]] ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECCampuses"/> سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ [[ميرپورخاص]] ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ [[سڪرنڊ]] منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research Wing Sindh Tandojam |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٽنڊو ڄام]] زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]]، [[ڏوڪري]]، [[ڪنري]]، [[ڪوٽڏيجي]]، [[پنگريو]]، [[دادو]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.<ref name="AgriResearchSindh"/> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3A7D44;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا''' |- style="background:#DDEEDD;" ! ادارو ! هنڌ ! تحقيق جو بنيادي شعبو |- | ڪپهه تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪپهه |- | ڪمند تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪمند |- | تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || تيلدار فصل |- | فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || زرعي فصل |- | فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي |- | ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جون بيماريون |- | ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || جيت ۽ فصلن جو تحفظ |- | مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽي ۽ ماحول |- | مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽيءَ جي زرخيزي |- | انب تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || انب |- | ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ميوا |- | ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ڀاڄيون |- | مرچ تحقيقاتي ادارو || [[ڪنري]] || مرچ |- | ڪيلو تحقيقاتي ادارو || [[ڪوٽڏيجي]] || ڪيلو |- | ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ترش ميوا |- | ٽماٽو تحقيقاتي ادارو || [[پنگريو]] || ٽماٽو |- | ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ڪڻڪ |- | مڪئي تحقيقاتي ادارو || [[دادو]] || مڪئي |- | دالين جو تحقيقاتي ادارو || [[ڏوڪري]] || داليون |- | ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو || [[ٺٽو]] || چانور |} </div> <ref name="AgriResearchSindh"/> ===سنڌالاجي=== {{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}} [[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|270px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] 1962ع ۾ ''سنڌي اڪيڊمي'' قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="Sindhology">{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |title=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/267 |title=Sindhology Museum |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌي ادبي بورڊ=== {{Main|سنڌي ادبي بورڊ}} [[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|thumb|270px|''[[شاهه جو رسالو]]''؛ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.]] [[سنڌي ادبي بورڊ]] سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي. ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== {{Main|سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ}} [[سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]] [[ڄامشورو]] ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/pages.jsp?page=sindhtextbookboard |title=Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/98780%20Notification%20for%20constitute%20a%20committee%20for%20constitute%20for%20monitoring%20of%20supply%20of%20free%20textbooks%20by%20the%20Sindh%20textbook%20Board%2C%20Jamshoro%20to%20TEO%2C%20during%20the%20acedemic%20year%20i.e.%202024-25.PDF |title=Monitoring of Supply of Free Textbooks by the Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=16 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://ebooks.stbb.edu.pk/ |title=Sindh Textbook Board eBooks Portal |publisher=Sindh Textbook Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو. [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.bsek.edu.pk/ |title=Board of Secondary Education Karachi |publisher=Board of Secondary Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://biek.edu.pk/ |title=Board of Intermediate Education Karachi |publisher=Board of Intermediate Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#457B9D;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ''' |- style="background:#DDEBF3;" ! نمبر ! بورڊ ! مرڪز ! سطح |- | 1 || [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || ثانوي |- | 2 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || اعليٰ ثانوي |- | 3 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 4 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر]] || [[سکر]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 5 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 6 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 7 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |} ===ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا=== سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو. سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ]] ۽ [[ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي]] شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ===سنڌ جو تعليمي ورثو=== [[File:Sindh Madrassa.jpg|thumb|270px|[[سنڌ مدرسۃ الاسلام]]، [[ڪراچي]]؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[File:Students taking lesson in a classroom in the Anglo-Vernacular School in Karachi in 1873.jpg|thumb|270px|1873ع ۾ [[ڪراچي]] جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.]] سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا. [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] 1 سيپٽمبر 1885ع تي [[حسن علي آفندي]] جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. [[محمد علي جناح]] 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.<ref name="SMIHistory">{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |title=History of Sindh Madressatul Islam |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about |title=About Sindh Madressatul Islam University |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور [[سکر بئراج]] جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.<ref name="NEDHistory">{{cite web |url=https://www.neduet.edu.pk/our_university |title=Our University |publisher=NED University of Engineering and Technology |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! هنڌ ! قيام ! تاريخي اهميت / شعبو |- | [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1859ع | سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ |- | [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1861ع | تاريخي تعليمي ادارو |- | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] | [[ڪراچي]] | 1885ع | جديد تعليم؛ [[محمد علي جناح]] جو تعليمي ادارو<ref name="SMIHistory"/> |- | [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1887ع | تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج |- | [[اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1921ع | موجوده [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو<ref name="NEDHistory"/> |- | [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1945ع | طبي تعليم |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | 1947ع | سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | 1963ع/1977ع | انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي |} </div> ==صحت== {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[File:NICVD.jpg|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو [[ٽنڊو محمد خان]] وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.]] [[File:Siut karachi - panoramio.jpg|thumb|270px|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (ايس آءِ يو ٽي)، [[ڪراچي]]؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.]] [[File:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|270px|ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، [[ڪراچي]]؛ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جي صحت جي سهولتن مان هڪ.]] [[File:NICVD logo.png|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو نشان؛ ادارو [[ڪراچي]] ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.]] سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ]]، [[عباسي شهيد اسپتال]] ۽ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sindh.gov.pk/ |title=Government of Sindh – Hospitals |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو ''سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19'' آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/5296/file/Sindh.pdf |title=Sindh Multiple Indicator Cluster Survey 2018-19: Survey Findings Report |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Board, Government of Sindh and UNICEF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ماءُ ۽ ٻار جي صحت=== سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ [[نوزائتي ٻار جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00796B;" |+ style="background:#00796B;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اشارو ! في 1,000 زنده ڄمڻ |- | نوزائتي ٻار جي موت جي شرح | 24 |- | نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح | 14 |- | هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح | 39 |- | هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح | 8 |- | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح''' | '''46''' |} ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ====ماءُ جي موت==== [[پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019]] موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.<ref name="PMMS2019">{{cite web |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR366/FR366.pdf |title=Pakistan Maternal Mortality Survey 2019 |publisher=National Institute of Population Studies and ICF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> هي انگ ''حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح'' ۽ سخت تعريف واري ''ماءُ جي موت جي شرح'' جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.<ref name="PMMS2019"/> ===پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون=== صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.<ref name="PSLM201819Health">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Hieskey.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2018-19: Health |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي غذائيت=== [[File:A young girl is checked for signs of malnutrition, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077949).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي [[غذائي کوٽ]] جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.]] [[File:Nutrition status of children under 5 in Pakistan.png|thumb|270px|پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، [[نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع]] جي انگن اکرن موجب.]] غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا [[اسٽنٽنگ|اسٽنٽڊ]] هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا [[ويسٽنگ|ويسٽڊ]] هئا.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #E65100;" |+ style="background:#E65100;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#FFE0B2;" ! غذائي اشارو ! شرح ! بنيادي مطلب |- | [[اسٽنٽنگ]] | '''50.2٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ |- | گهٽ وزن | '''40.7٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ |- | [[ويسٽنگ]] | '''14.8٪''' | قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ |} ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري=== سنڌ ۾ [[وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون. سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #3949AB;" |+ style="background:#3949AB;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#C5CAE9;" ! اشارو ! ڪوريج |- | پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو | 57.6٪ |- | نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو | 55.4٪ |- | خسري جو ٻيو ٽيڪو | 64.7٪ |- | 12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري | '''43.8٪''' |- | 24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا | '''32.7٪''' |} ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج=== MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي [[اورل ريهائيڊريشن سالٽس|او آر ايس]] ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.<ref name="SindhMICS201819"/> اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو=== سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. ''هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021'' موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#BBDEFB;" ! اداري جو قسم ! تعداد ! بسترا |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 121 | 208 |- | ٽي بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | '''بنيادي صحت يونٽ''' | '''793''' | '''1,535''' |- | '''ڳوٺاڻا صحت مرڪز''' | '''128''' | '''1,323''' |} </div> ===اسپتالون ۽ بستر=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اداري جو قسم ! ادارا ! بسترا ! بسترن جو حصو ! بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | <div style="background:#1565C0;width:35.6%;height:18px;"></div> |- | ٻيا صحت ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | <div style="background:#00897B;width:24.5%;height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | <div style="background:#C62828;width:14.9%;height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | <div style="background:#2E7D32;width:8.3%;height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | <div style="background:#EF6C00;width:7.8%;height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | <div style="background:#8E24AA;width:5.8%;height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | <div style="background:#F9A825;width:2.5%;height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | <div style="background:#607D8B;width:0.5%;height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C;color:white;" | '''ڪل''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''2,991''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''25,507''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''100٪''' ! style="background:#00695C;color:white;" | — |} </div> ===صحت جي افرادي قوت=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #7B1FA2;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#E1BEE7;" ! عملو ! تعداد |- | ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | ليڊي هيلٿ وزيٽر | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليبارٽري ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} == آمدورفت == {{Main|سنڌ ۾ آمدورفت}} [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] [[File:PK Karachi Airport asv2020-02.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.]] [[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.]] سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا. سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[ڪوٽڙي]] اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي [[ڪراچي–روهڙي]] واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روڊن جو نظام === سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي. سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. [[ايم-9 موٽر وي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |page=14 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! رستو ! سنڌ اندر اهم شهر / علائقا ! بنيادي رابطو ! نوعيت |- | [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] | [[ڪراچي]]، [[ٺٽو]]، [[حيدرآباد]]، [[مورو]] | سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] | [[ڪوٽڙي]]، [[دادو]]، [[شڪارپور]] | سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] | [[ڪراچي]] ۽ اولهندي سنڌ | ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن | قومي شاهراهه |- | [[ايم-9 موٽر وي]] | [[ڪراچي]]–[[حيدرآباد]] | ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو | موٽر وي |} </div> <ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست === سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ [[شاهراهه فيصل]]، [[ايم اي جناح روڊ]]، [[شاهراهه پاڪستان]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن. حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن. === شهري عوامي آمدورفت === سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/ |title=Sindh Mass Transit Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ پيپلز بس سروس]] ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/sindh-peoples-intra-district-project |title=Sindh People's Intra District Project |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== پيپلز بس سروس ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو''' |- style="background:#FFCDD2;" ! سروس ! بسون ! رستا ! روٽ جي مجموعي ڊگھائي |- | ريڊ پيپلز بس | 210 | 10 | 211 ڪلوميٽر |- | پنڪ بس | 28 | 2 | 67 ڪلوميٽر |- | اليڪٽرڪ بس | 40 | 3 | 84 ڪلوميٽر |- style="background:#EF9A9A;font-weight:bold;" ! مجموعي ! 243 ! 14 ! 362 ڪلوميٽر |} <ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === بس ريپڊ ٽرانزٽ === [[ڪراچي]] ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. [[عبدالستار ايڌي لائين|اورنج لائين]] اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/brt-abdul-sattar-edhi-line-orange-line |title=BRT Abdul Sattar Edhi Line (Orange Line) |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين]] تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/karachi-bus-rapid-transit-brt |title=Karachi Bus Rapid Transit — Red Line |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/news/launch-of-new-ev-5-bus-service-operation-dha-city-near-by-goths-towards-down-town |title=Launch of New EV-5 Bus Service Operation |publisher=Sindh Mass Transit Authority |date=23 May 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا === سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! سطح ! بنيادي ذميواري |- | [[سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو]] | صوبائي | ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي |- | [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] | صوبائي | بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام |- | [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] | وفاقي | قومي شاهراهون ۽ موٽر وي |- | [[پاڪستان ريلوي]] | وفاقي | مسافر ۽ مال بردار ريلوي |- | [[پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي]] | وفاقي | سول هوائي اڏن جو انتظام |} === ريلوي نظام === {{Main|سنڌ ۾ ريلوي}} سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. [[ڪراچي]] پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[روهڙي]] اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي. پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون === [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karachi_Cantonment_railway_station |title=Karachi Cantonment railway station |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون''' |- style="background:#D7CCC8;" ! اسٽيشن ! شهر / ضلعو ! اهميت |- | [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو |- | [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | وڏو مسافر ريلوي مرڪز |- | [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | شهري ۽ مين لائين رابطو |- | [[لانڍي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪوٽڙي]] | اهم تاريخي جنڪشن |- | [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[حيدرآباد]] | وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز |- | [[ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن]] | [[ٽنڊو آدم]] | وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت |- | [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]] | [[نوابشاهه]] | شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن |- | [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]] | [[خيرپور]] | اتر سنڌ جي مين لائين تي |- | [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[روهڙي]] | اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر ريلوي اسٽيشن]] | [[سکر]] | سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت |} === سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون === سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون. سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ [[گرين لائين ايڪسپريس]]، [[ڪراچي ايڪسپريس]]، [[ڪراڪرم ايڪسپريس]]، [[تيزگام]]، [[شاهه حسين ايڪسپريس]]، [[علامه اقبال ايڪسپريس]]، [[پاڪ بزنس ايڪسپريس]] ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PlanJourney.aspx |title=Plan Your Journey |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> === مال جي ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Pakistan Railways Freight and Containerized Traffic Notices |publisher=Pakistan Railways |date=15 July 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pqa.gov.pk/Content/Media/daily-shipping-and-cargo-handling-reports/dailyShippingCargoStat_14-MAR-2026-83d05363512c4e13b714052a322d9447.PDF |title=Daily Shipping and Cargo Statement |publisher=Port Qasim Authority |date=14 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام [[سنڌ پيپلز بس سروس]]، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي. === نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن. بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون. {{clear}} ===هوائي آمدورفت=== [[File:PK Karachi Airport asv2020-01.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.]] سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]] آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ '''او پي ڪي سي''' درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — AIRAC Amendment 02/26 |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه [[سکر هوائي اڏو]] اتر سنڌ ۽ [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — Moenjodaro Airport Updates |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا اهم هوائي اڏا=== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا''' |- style="background:#DDEBFA;" ! هوائي اڏو ! شهر / ضلعو ! آءِ سي اي او ڪوڊ ! بنيادي حيثيت |- | [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] | [[ڪراچي]] | او پي ڪي سي | بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو |- | [[سکر هوائي اڏو]] | [[سکر]] | او پي ايس ڪي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | او پي ايم جي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[نوابشاهه هوائي اڏو]] | [[نوابشاهه]] | او پي اين ايڇ | هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ |} </div> <ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> <small>'''نوٽ:''' هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.</small> ===سنڌ جون ايئرلائين خدمتون=== سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. [[ڪراچي]] مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون. ان ڪري ''سنڌ جون ايئرلائينز'' جي بدران '''سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون''' وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت. ===سامونڊي ۽ آبي آمدورفت=== [[File:PortQasimKarachi.svg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Mangroves port Qasim.jpg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جي ڀرپاسي ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.]] سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد [[عربي سمنڊ]]، [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو. [[ڪراچي بندرگاهه]] جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس=== [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] ڪياماڙي ۽ [[منهوڙو]] جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ '''عارفه ڪريم''' جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي '''سرخاب-II''' سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/NewsLetters/FINAL%20PDF%20KPT%20Newsletter%2030-07-2024_c_a26d.pdf |title=KPT Ferry Boat Arfa Karim Recommissioned |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/CMEEII_1107240001_k_2fa2.pdf |title=Hiring of Routine Boats for Port Department |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا=== [[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن. سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي. ===بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري=== سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي. ===گاڏين جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام [[سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ]] ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhMotorTax">{{cite web |url=https://www.excise.gos.pk/taxes/motor-vehicle-tax/ |title=Motor Vehicle Tax |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhMotorTax"/> سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://taxportal.excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.<ref name="SindhMotorTax"/> ====گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C6BC0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! خدمت ! بنيادي ڪم |- | آن لائين گاڏي تصديق | رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ |- | سي اين آءِ سي ذريعي تصديق | مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق |- | ڪئڪ پي (فوري ادائيگي) | موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي |- | نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر | رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو |- | نمبر پليٽ جي جانچ | سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت |- | چالان ٻيهر ڇپائڻ | ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ |} <ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون=== سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Two Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Four Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ '''سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن''' کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان '''ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن''' آهي. ===ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي=== سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً '''67 ارب رپيا''' رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.<ref name="SindhBudgetTransport2025">{{cite web |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |title=Sindh Citizens’ Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |page=24 |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع'''<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> |- style="background:#D6EEEA;" ! پروگرام ! مختص رقم |- | ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ | '''67.0 ارب رپيا''' |- | ترقياتي خرچ | 59.7 ارب رپيا |- | سروس ڊليوري | 7.28 ارب رپيا |- | ٽرانسپورٽ سبسڊي | 3 ارب رپيا |- | 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي | 300 ملين رپيا |- | سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس | 175 ملين رپيا |- | موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام | 15.4 ملين رپيا |} </div> ===آمدورفت ۽ ماحول=== سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي. 2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> ===آمدورفت جو علائقائي ڍانچو=== سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. [[ڪراچي]] سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ [[حيدرآباد]] ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ [[روهڙي]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ [[سکر]] اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته [[ڪوٽڙي]] ۽ [[ڄامشورو]] سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز''' |- style="background:#ECEFF1;" ! مرڪز ! اهم ذريعا ! بنيادي ڪردار |- | [[ڪراچي]] | بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس | قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي |- | [[حيدرآباد]] | ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس | ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن |- | [[روهڙي]] | ريلوي، قومي شاهراهه | قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر]] | ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه | اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي]] | ريلوي، شاهراهه، پل | سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو |- | [[پورٽ قاسم]] | سامونڊي جهاز، ريل، روڊ | صنعتي ۽ مال برداري مرڪز |} </div> {{clear}} ==سياحت== {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|270px|[[موئن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|270px|[[رني ڪوٽ قلعو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.]] سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh — The Cradle of Civilizations |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: [[موئن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.<ref name="STDCSindh">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===عالمي ورثو=== سنڌ جا ٻه ماڳ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن مان [[موئن جو دڙو]] ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[مڪلي جو قبرستان]] [[ٺٽو]] ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6D4C41;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! ضلعو ! دور / نوعيت ! عالمي ورثي ۾ شموليت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه | 1980ع |- | [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]] | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | 14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير | 1981ع |} <ref name="UNESCOMohenjo"/><ref name="UNESCOMakli"/> ===آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ=== سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. [[موئن جو دڙو]] ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]]، [[آمري]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[ڀنڀور]] ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا. [[ڀنڀور]] سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ ''پورٽ آف ڀنڀور'' جي نالي سان شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8D6E63;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو]] | قديم شهر | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[مڪلي جو قبرستان]] | [[ٺٽو]] | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[ڀنڀور]] | [[ٺٽو ضلعو]] | آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[رني ڪوٽ قلعو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | قلعو | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | [[خيرپور ضلعو]] | قلعو | تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ |- | [[عمرڪوٽ قلعو]] | [[عمرڪوٽ]] | قلعو | تاريخي ماڳ |- | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | [[ٿرپارڪر]] | قلعو | ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو |- | [[چوڪنڊي قبرستان]] | [[ڪراچي]] | تاريخي پٿري قبرون | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[فيض محل]] | [[خيرپور]] | محل | ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو |- | [[موهٽا محل]] | [[ڪراچي]] | محل / ميوزيم | ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو |- | [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] | [[ڪراچي]] | تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم | قومي تاريخ سان لاڳاپيل |} </div> <ref name="STDCSindh"/> ===قلعا ۽ شاهي محل=== [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|270px|[[فيض محل]]، [[خيرپور]]؛ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. [[رني ڪوٽ قلعو]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. [[عمرڪوٽ قلعو]] سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي. [[فيض محل]] خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ [[موهٽا محل]] ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCSindh"/> ===ميوزيم=== سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. [[سنڌ ميوزيم]] حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته [[موئن جو دڙو ميوزيم]] ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[موهٽا محل ميوزيم]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي. ===قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت=== [[File:Gorakh Hill Station.jpg|thumb|270px|[[گورک هل اسٽيشن]]، [[کيرٿر جبل]]؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جو قدرتي منظرنامو [[عربي سمنڊ]] جي ساحل، [[سنڌو درياهه]]، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[کيرٿر جبل]] تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. [[ڪارونجهر جبل]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.<ref name="STDCSindh"/> [[ڪينجهر ڍنڍ]] سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/hotels/keenjhar-lake-resort/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٿر ۽ نگرپارڪر=== [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن. [[نگرپارڪر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر جبل]]، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ''ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ'' کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ آبي سياحت=== سنڌ ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism — Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سامونڊي سياحت ۽ ساحل=== [[File:Clifton Beach Karachi.jpg|thumb|270px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي ڏاکڻي سرحد [[عربي سمنڊ]] سان لڳي ٿي ۽ [[ڪراچي]] صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]، [[هاڪس بي]]، [[سينڊزپٽ]]، [[فرينچ بيچ]]، [[پيراڊائز پوائنٽ]] ۽ [[منهوڙو]] شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ====سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0277BD;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E1F5FE;" ! سامونڊي ڪنارو / ماڳ ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] | [[ڪراچي]] | شهري ساحل ۽ عوامي تفريح |- | [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] | [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] | سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون |- | [[هاڪس بي]] | [[ڪراچي]] | سامونڊي ساحل ۽ هٽس |- | [[سينڊزپٽ]] | [[ڪراچي]] | ريتيلو ساحل |- | [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]] | [[ڪراچي]] | ساحلي تفريح |- | [[پيراڊائز پوائنٽ]] | [[ڪراچي]] | پٿريلو سامونڊي ڪنارو |- | [[منهوڙو]] | [[ڪراچي]] | ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو |} </div> ===مذهبي سياحت=== سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ۾ [[عبدالله شاهه غازي]]، [[منگهو پير]] ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ''' |- style="background:#F3E5F5;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[لال شهباز قلندر جي درگاهه]] | [[سيوهڻ]] | صوفي درگاهه |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه]] | [[ڀٽ شاهه]] | صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز |- | [[سچل سرمست جي درگاهه]] | [[درازا]] | صوفي درگاهه |- | [[عبدالله شاهه غازي جي درگاهه]] | [[ڪراچي]] | صوفي درگاهه |- | [[منگهو پير]] | [[ڪراچي]] | تاريخي صوفي زيارتگاهه |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد |- | [[مسجد منزلگاهه]] | [[سکر]] | تاريخي مسجد |- | [[ساڌ ٻيلو]] | [[سکر]] | هندو مذهبي ماڳ |- | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[نگرپارڪر]] | تاريخي جين مذهبي ورثو |- | [[هنگلاج ماتا مندر]] | بلوچستان | '''سنڌ کان ٻاهر'''؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي |} </div> ===ثقافتي سياحت=== [[File:Frere Hall Karachi Pakistan 01.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]]، [[ڪراچي]]؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.]] [[File:Frere Hall & Library Karachi.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]] ۽ ان جا باغ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ٺٽو]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[سيوهڻ]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ [[نگرپارڪر]] جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[حيدرآباد]] ۾ [[مکي هائوس ميوزيم]]، [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، [[خيرپور]] ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[هندو جيمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/heritage-buildings/ |title=Heritage Buildings |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم=== [[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb|270px|[[مکي هائوس ميوزيم]]، [[حيدرآباد]]؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.]] سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ [[موئن جو دڙو ميوزيم]]، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-category/museum/ |title=Museums |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. ===ڪراچي ۾ شهري سياحت=== [[File:Mazar View at night.JPG|thumb|270px|رات جي وقت [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]]؛ [[محمد علي جناح]] جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.]] [[File:MohattaPalace.jpg|thumb|270px|[[موهٽا محل]]، [[ڪراچي]]؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.]] [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. [[مزار قائد]]، [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[وزير مينشن]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] ۽ [[چوڪنڊي قبرستان]] شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> شهر جي تفريحي سياحت ۾ [[ڪراچي زو]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[باغ ابن قاسم]] ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن. ===تفريحي ماڳ=== سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪارونجهر جبل]] ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00838F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E0F7FA;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[باغ ابن قاسم]] | [[ڪراچي]] | شهري باغ / سامونڊي تفريح |- | [[ڪراچي زو]] | [[ڪراچي]] | زولاجيڪل باغ |- | [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]] | [[ڪراچي]] | شهري تفريح |- | [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] | [[ڪراچي]] | پارڪ |- | [[ڪينجهر ڍنڍ]] | [[ٺٽو ضلعو]] | ڍنڍ / آبي تفريح |- | [[گورک هل اسٽيشن]] | [[دادو ضلعو]] | جابلو تفريح |- | [[ڪارونجهر جبل]] | [[نگرپارڪر]] | قدرتي ۽ ثقافتي سياحت |- | بکر ڍنڍ | [[سانگهڙ ضلعو]] | ڍنڍ / ريزارٽ |} </div> ===سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش=== [[File:Keenjhar Lake STDC resort.JPG|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img2.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img4.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي. اداري جي موجوده فهرست ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]] تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، [[لاڙڪاڻو]] ۾ سمبارا اِن، [[سيوهڻ]] ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، [[نگرپارڪر]] ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[مٺي]] ۾ مارئي ريسٽ هائوس، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ موٽل ۽ [[حيدرآباد]] ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.<ref name="STDCResorts">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/resorts/ |title=Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس''' |- style="background:#E8F5E9;" ! نالو ! هنڌ ! قسم / سياحتي تعلق |- | ڪينجهر ليڪ ريزارٽ | [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو]] | ڍنڍ ڪناري ريزارٽ |- | سمبارا اِن | [[لاڙڪاڻو]] | هوٽل / تاريخي سياحت |- | لال شهباز ريسٽ هائوس | [[سيوهڻ]] | مذهبي ۽ تاريخي سياحت |- | روپلو ڪولهي ريزارٽ | [[نگرپارڪر]] | ڪارونجهر / ٿر سياحت |- | مارئي ريسٽ هائوس | [[مٺي]] | ٿر سياحت |- | ڳڙهي خدا بخش موٽل | [[ڳڙهي خدا بخش]] | تاريخي / سياسي سياحت |- | هيريٽيج گيسٽ هائوس | [[حيدرآباد]] | ثقافتي ۽ شهري سياحت |} </div> <ref name="STDCResorts"/> ===هوٽلون ۽ مهمان نوازي=== سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.<ref name="STDCHotels">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/pakistan-hotels/ |title=Pakistan Hotels — Sindh Province |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.<ref name="STDCHotels"/> {{clear}} ===ٿر ۾ سياحت=== [[File:Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.]] [[File:A view of Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. [[مٺي]] علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته [[نگرپارڪر]] قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.<ref name="STDCResorts"/> سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ''ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري'' شامل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> ===سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا=== سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ [[موئن جو دڙو]]، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations"/> اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون''' |- style="background:#ECEFF1;" ! سياحتي پروگرام ! بنيادي علائقو / موضوع |- | موئن جو دڙو ٽرين سفاري | [[موئن جو دڙو]] ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو |- | ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري | [[ٿر ريگستان]] ۽ مقامي ثقافت |- | سکر ٽرين سفاري | [[سکر]] ۽ اتر سنڌ |} </div> <ref name="STDCDestinations"/> ===جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت=== سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته [[ٿر ريگستان]] ۽ [[ڪارونجهر جبل]] صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا. سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي. ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي. ===کيرٿر ۽ جابلو سياحت=== [[File:Kirthar National Park.jpg|thumb|270px|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]]؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.]] [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ [[رني ڪوٽ قلعو]] جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي. هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي. ===شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا=== سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ ''شڪارگاهون'' طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو. ===ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون=== سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[درازا]] ۾ [[سچل سرمست]] جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جو انتظام=== سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> 2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/about/ |title=About Us |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-list/ |title=Heritage and Archaeological Sites of Sindh |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.<ref name="PDMISindh">{{cite web |url=https://pdmi.sindhculture.gov.pk/ |title=Planning, Development, Monitoring & Implementation Cell |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.<ref name="PDMISindh"/> آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/ |title=Exploration & Excavation Branch Sindh |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جي علائقائي ورڇ=== سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. [[ڪراچي]] ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ [[ٺٽو]] ۽ [[سجاول]] عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ [[ڄامشورو]] ۽ [[دادو]] رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ [[لاڙڪاڻو]] موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ [[خيرپور]] ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ [[سکر]] سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته [[ٿرپارڪر]] ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! علائقو ! اهم سياحتي نوعيت ! چونڊ ماڳ |- | [[ڪراچي]] | ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي | مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو |- | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت | مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر |- | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت | رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري |- | [[دادو ضلعو|دادو]] | جابلو ۽ قدرتي سياحت | گورک هل، کيرٿر |- | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | آثارِ قديمه ۽ تاريخ | موئن جو دڙو |- | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو | فيض محل، ڪوٽ ڏيجي |- | [[سکر ضلعو|سکر]] | درياهي، تاريخي ۽ مذهبي | لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر |- | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي | ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي |} </div> ===سياحت ۽ ورثي جو تحفظ=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي [[مڪلي]] ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا. {{clear}} ==رانديون== {{Main|سنڌ ۾ رانديون}} [[File:National Stadium, Karachi playing field.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] جو راند جو ميدان.]] سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته [[فٽ بال]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[باڪسنگ]]، [[والي بال]]، [[سنوڪر]]، [[اسڪواش]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]]، [[ٽيبل ٽينس]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽينس]]، [[جوڊو]]، [[ڪراٽي]]، [[تائيڪوانڊو]] ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ [[ملهه]] کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-department |title=Sports Department |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪرڪيٽ=== {{Main|سنڌ ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.]] ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ [[ڪراچي]] پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو [[نياز اسٽيڊيم]] پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/ |title=Pakistan Cricket Board |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون [[قائداعظم ٽرافي]] ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ ''سنڌ اي'' ۽ ''سنڌ بي'' نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/tournament-reports.php?action=tournament_matches&tournament_id=52 |title=Quaid-e-Azam Trophy 1959/60 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-197778/tournament/167.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 1977/78 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان [[ڪراچي]] جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، [[حيدرآباد]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/quaid-e-azam-trophy-to-commence-from-26-october.html |title=Quaid-e-Azam Trophy to commence from 26 October |date=22 October 2024 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-202526/points-table/1426.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025/26 — Points Table |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ [[جاويد ميانداد]]، [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[موين خان]]، [[سرفراز احمد]] ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن. ===فٽ بال=== {{Main|سنڌ ۾ فٽ بال}} سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت [[ڪراچي]]، خاص طور [[لياري]] سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن ''مني برازيل'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.pk/node/2069451/pakistan |title=In Pakistan’s ‘Mini Brazil,’ football fever runs late into the night during Ramadan |publisher=Arab News Pakistan |date=25 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> لياري جو [[ڪڪري گرائونڊ]] علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2422701/lyaris-newly-renovated-kakri-ground-ready-to-host-games |title=Lyari's newly renovated Kakri Ground ready to host games |publisher=The Express Tribune |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ===باڪسنگ=== [[لياري]] سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP">{{cite web |url=https://www.app.com.pk/national/over-4000-athletes-to-participate-in-18th-edition-of-sindh-games-to-be-started-from-feb-23-sports-minister/ |title=Over 4000 Athletes to participate in 18th edition of Sindh Games |date=21 February 2024 |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===هاڪي=== [[File:Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ڪڪري گرائونڊ]]، [[لياري]]، [[ڪراچي]]؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.]] [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]] سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ۾ واقع [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو اڳ ''هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم'' جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ ''هاڪي اڪيڊمي نيپا'' ۽ ''عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ'' صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===ملهه=== {{Main|ملهه}} [[File:Malakhro Sindhi Culture Game.jpg|thumb|270px|سنڌ جي روايتي راند [[ملهه]] جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.]] [[ملهه]] سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي. ===والي بال=== [[والي بال]] سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي. ===سنوڪر=== [[سنوڪر]] ۽ [[بليئرڊس]] سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي. ===ٻيون رانديون=== سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن. ===سنڌ گيمز=== {{Main|سنڌ گيمز}} سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي. 18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين [[ڪراچي]] ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان '''4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر''' حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP"/><ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/22-02-2024/18th-sindh-games-to-commence-in-karachi-from-friday |title=18th edition of Sindh Games to begin in Karachi |date=22 February 2024 |publisher=Radio Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع''' |- style="background:#D9EAF7;" ! نمبر ! ڊويزن ! اهم مرڪز |- | 1 | [[ڪراچي ڊويزن]] | [[ڪراچي]] |- | 2 | [[حيدرآباد ڊويزن]] | [[حيدرآباد]] |- | 3 | [[سکر ڊويزن]] | [[سکر]] |- | 4 | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | 5 | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | [[ميرپورخاص]] |- | 6 | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | [[نوابشاهه]] |} </div> <ref name="SindhGames2024APP"/> ===سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست=== [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.]] [[File:Pakistan national football team lineup, 1966.jpg|thumb|270px|[[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، [[ڪراچي]]؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.]] سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جڏهن ته [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص]]، [[نوابشاهه]]، [[خيرپور]]، [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]]، [[دادو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ '''239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون''' موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ====اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم''' |- style="background:#BBDEFB;" ! اسٽيڊيم / ميدان ! شهر ! مکيه راند ! اهميت |- | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] | [[ڪراچي]] | ڪرڪيٽ | بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | [[نياز اسٽيڊيم]] | [[حيدرآباد]] | ڪرڪيٽ | تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان |- | [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] | [[ڪراچي]] | هاڪي | قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي |- | [[پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس]] | [[ڪراچي]] | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت |- | [[ڪڪري گرائونڊ]] | [[لياري]]، ڪراچي | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز |- | يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ |- | ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم | ڪراچي | ڪرڪيٽ | فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[دادو]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[سکر]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ | [[شڪارپور]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ | [[لاڙڪاڻو]] | ڪرڪيٽ | علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |} ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس '''سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد''' ۽ '''اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال''' هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل '''102 ترقياتي اسڪيمون''' مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ '''120 اسڪيمون''' تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور '''3,541.323 ملين رپيا''' خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====راندين جي ڍانچي ۾ ترقي==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون''' |- style="background:#B2DFDB;" ! مالي سال ! مڪمل ٿيل سهولتون ! خرچ (ملين رپيا) |- | 2018–19ع | 16 | 923.801 |- | 2019–20ع | 0 | — |- | 2020–21ع | 11 | 790.754 |- | 2021–22ع | 20 | 936.375 |- | 2022–23ع | 0 | — |- | 2023–24ع | 15 | 890.393 |- style="background:#00695C;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 62 | 3,541.323 |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===عورتن جون رانديون=== سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، [[جيڪب آباد]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، [[گهوٽڪي]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> 2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ [[لياري]] ۾ عورتن لاءِ '''سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ''' منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ ''پنڪ گيمز'' جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Assembly Questions |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون=== سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[سکر ڊويزن|سکر]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون. ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Domestic%20Tournaments%20schedule%202023-24.pdf |title=Domestic Tournaments Schedule 2023–24 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ '''ڪراچي ريجن بليوز''' اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Schedule-QeAT-2025-26.pdf |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025–26 Schedule |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي رانديگرن جي فهرست=== سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[جاويد ميانداد]]، [[موين خان]] ۽ [[سرفراز احمد]] جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي. صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ '''59 رانديگر''' هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====چونڊ مشهور رانديگر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر''' |- style="background:#E1BEE7;" ! رانديگر ! راند ! لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر ! نمايان حيثيت |- | [[حنيف محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[مشتاق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[صادق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[جاويد ميانداد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[معين خان]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان |- | [[سرفراز احمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[محمد آصف (سنوڪر رانديگر)|محمد آصف]] | سنوڪر | ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي | عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر |} ===اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون=== سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان ''سنڌ ڪاليج گيمز'' پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا. 2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://urdu.app.com.pk/urdu/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%BE-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D9%85%D8%B2%D8%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%84%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%B9-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%8C%D9%85/ |title=Sindh College Games |publisher=Associated Press of Pakistan |date=28 January 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Sports and Youth Affairs — Questions and Answers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري=== سنڌ حڪومت [[ملهه]] سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو=== سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي '''20 راندين جا ترقياتي منصوبا''' تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت '''2,040.992 ملين رپيا''' هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا''' |- style="background:#FFCDD2;" ! ضلعو ! راند / سهولت ! منصوبن جو انگ ! تخميني لاڳت (ملين رپيا) |- | ڪراچي ڏکڻ | فٽ بال | 3 | 100.000 |- | ڪراچي وچ | ڪرڪيٽ | 2 | 142.699 |- | ڪراچي وچ | فٽ بال | 2 | 311.697 |- | ملير | ڪرڪيٽ | 1 | 100.000 |- | ملير | انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس | 1 | 101.629 |- | ملير | ايٿليٽڪ ٽريڪ | 1 | 191.103 |- | ملير | فٽ بال | 2 | 96.698 |- | ڪراچي اوڀر | ڪرڪيٽ گرائونڊ | 1 | 45.000 |- | ڪراچي اوڀر | اسڪائوٽنگ سينٽر | 1 | 99.918 |- | ڪراچي اوڀر | رانديگرن جي هاسٽل | 1 | 200.000 |- | ڪياماڙي | فٽ بال | 1 | 205.539 |- | ڪورنگي | گهڻ-مقصدي هال | 1 | 153.996 |- | ڪورنگي | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 1 | 97.780 |- | ڪراچي اولهه | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 2 | 194.933 |- style="background:#C62828;color:white;font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 20 | 2,040.992 |} <ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Development of Sports Infrastructure |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي انتظامي جوڙجڪ=== سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون. سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#283593;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع''' |- style="background:#C5CAE9;" ! ضلعو ! سهولتن جو انگ ! ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]] | 46 | 19.2٪ |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ڪراچي وچ ضلعو|وچ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 24 | 10.0٪ |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]] | 17 | 7.1٪ |- style="background:#283593;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 239 | 100٪ |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ==سنڌ جا کاڌا== [[File:Sindhi Biryani.JPG|thumb|270px|[[سنڌي برياني]]؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.]] [[File:SINDHI KUNEH JA BHEE.jpg|thumb|270px|[[بيهه]] مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.]] '''سنڌي کاڌا''' سنڌ جي جاگرافي، [[سنڌو درياهه]]، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—[[لاڙ]]، [[وچولو]]، [[سرو]]، [[ٿر]]، [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۽ [[ڪراچي]]—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور '''سائي ڀاڄي''' دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.<ref name="DawnSindhiFood">{{cite news |last=Jillani |first=Maryam |title=Sindhi food: A vibrant cuisine hidden from the Pakistani and Indian public |url=https://www.dawn.com/news/1473441 |work=Dawn |date=3 April 2019 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب [[ڪنڊي (وڻ)|ڪنڊي]] جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.<ref name="SindhCultureFood">{{cite web |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/12 |title=وجود وڃائيندڙ وڻ |website=e-Library of Culture Department |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=25 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== [[File:Sindhi Sai Bhaji.JPG|thumb|270px|'''سائي ڀاڄي'''؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.]] [[File:Sindhi Sai Bhaji During Cooking.JPG|thumb|270px|روايتي سنڌي '''سائي ڀاڄي''' پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.]] سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ '''سائي ڀاڄي''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DawnSindhiFood"/> '''دال پڪوان''' ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ '''ڪوڪي''' ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. '''لولو''' يا مٺي ماني، '''ڀُڳا چانور'''، '''سنڌي ڪڙهي'''، '''ٽِڪڙ'''، '''ڍوڍو''' ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #BF360C;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا''' |- ! style="background:#FFCCBC;" | کاڌو ! style="background:#FFCCBC;" | بنيادي جزا ! style="background:#FFCCBC;" | قسم ! style="background:#FFCCBC;" | روايتي استعمال |- | '''سائي ڀاڄي''' | دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون | ڀاڄي / دال | منجهند يا رات جو کاڌو |- | '''دال پڪوان''' | دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان | ناشتو / مکيه طعام | خاص طور ناشتو |- | '''ڪوڪي''' | ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا | ماني | ناشتو يا ٻين طعامن سان |- | '''ڀُڳا چانور''' | چانور، بصر ۽ مصالحا | چانورن جو طعام | دال يا ڀاڄيءَ سان |- | '''سنڌي ڪڙهي''' | بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ | ٻوڙ | چانورن سان |- | '''جوئر جو ڍوڍو''' | جوئر جو اٽو | روايتي ماني | ڳوٺاڻن علائقن ۾ |- | '''پلو مڇي''' | پلو ۽ مصالحا | مڇي | موسمي ۽ خاص طعام |- | '''پلو چانور''' | پلو، چانور ۽ مصالحا | مڇي / چانور | خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾ |} ===سنڌ جون مٺايون=== سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. '''لولو''' سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته '''ڪُٽي'''، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/> [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿر]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.<ref name="SindhCultureFood"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #AD1457;" |+ style="background:#AD1457; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ''' |- ! style="background:#F8BBD0;" | نالو ! style="background:#F8BBD0;" | بنيادي جزا ! style="background:#F8BBD0;" | نوعيت |- | لولو | اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ | مٺي ماني |- | ڪُٽي | ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ | گهريلو مٺاڻ |- | سيرو | سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ | حلوو |- | کيرڻي | کير، چانور ۽ کنڊ | کير وارو مٺاڻ |- | سنڱرين جو مٺاڻ | پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه | مقامي روايتي خوراڪ |} ===سنڌ جا مشروب=== سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ '''لَسي'''، '''ڇاڇ'''، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي. '''ٿاڌل''' پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #0277BD;" |+ style="background:#0277BD; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا روايتي مشروب''' |- ! style="background:#B3E5FC;" | مشروب ! style="background:#B3E5FC;" | بنياد ! style="background:#B3E5FC;" | عام استعمال |- | لسي | ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ | اونهارو ۽ کاڌي سان |- | ڇاڇ | ڏهي ۽ پاڻي | روزاني استعمال |- | ٿاڌل | ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ | اونهارو ۽ خاص موقعا |- | کير | کير | روزاني استعمال |- | شربت | پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا | اونهارو ۽ مهمانيون |} ===سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== [[File:Tenualosa illisha.jpg|thumb|270px|[[پلو (مڇي)|پلو]] (''Tenualosa ilisha'')؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.]] [[File:Sindhi Fish Curry.JPG|thumb|270px|'''سنڌي مڇيءَ جي ڪَري'''؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.]] '''[[پلو (مڇي)|پلو]]''' سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو ''[[Tenualosa ilisha]]'' آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو '''پلو/پلا''' درج ٿيل آهي.<ref name="FAOHilsa">{{cite book |title=FAO Species Catalogue: Clupeoid Fishes of the World |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=https://www.fao.org/4/ac482e/ac482e30.pdf |access-date=25 August 2026}}</ref> پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، [[جهولي لال]]/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/><ref name="DawnPalla">{{cite news |title=The palla, the shrine, the catch and the cook |url=https://www.dawn.com/news/1204243 |work=Dawn |date=31 August 2015 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي '''تريل پلو''' ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. '''پلو پلاءُ''' ۽ '''پلو چانور''' مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="DawnPalla"/><ref name="DawnPallaCulture">{{cite news |title=Society: Love, Lore and Livelihood |url=https://www.dawn.com/news/1710714 |work=Dawn |date=18 September 2022 |access-date=25 August 2026}}</ref> پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnPalla"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | طعام ! style="background:#B2DFDB;" | تياريءَ جو بنيادي طريقو ! style="background:#B2DFDB;" | خاصيت |- | '''تريل پلو''' | مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ | سڀ کان عام طريقن مان هڪ |- | '''پلو پلاءُ''' | پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ | روايتي چانورن وارو طعام |- | '''پلو چانور''' | تريل يا پڪل پلو چانورن سان | سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام |- | '''پلي جو ٻوڙ''' | پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا | ٻوڙ واري صورت |- | '''سيڪيل پلو''' | ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ | روايتي پچائڻ جو طريقو |- | '''ٻاڦيل پلو''' | مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ | مڇيءَ جي روايتي تياري |- | '''پلي جا آنا''' | ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ | موسمي لذت |} ==نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== سنڌ ۾ [[ذريعا ابلاغ|ذريعن ابلاغ]] ۽ [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ٽيليويزن=== [[File:PTV Inauguration 1964.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو [[ڪراچي]] مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.]] [[File:PTV logo 1964-1972.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.]] [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.<ref name="PTVKarachi">{{cite web |url=https://www.ptv.com.pk/ptvcorporate/introduction |title=Introduction – PTV Karachi |publisher=Pakistan Television Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ [[ڪي ٽي اين نيوز]]، [[مهران ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي نيوز]]، [[ڌرتي ٽي وي]] ۽ [[آواز ٽي وي]] سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/assets/uploads/tam/TAM_Tariff_Medialogic.pdf |title=Television Audience Measurement Tariff and Channel List |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/faqstv/ |title=Frequently Asked Questions – Satellite Television |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ريڊيو=== [[File:Radio Pakistan - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ريڊيو پاڪستان]] جي تاريخي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.<ref name="PBCStationsHistory">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/programmes |title=Programmes – PBC Stations |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن.<ref name="PBCLiveSindh">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/live-streaming |title=Live Streaming |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا. ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/fm-station |title=FM Station |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/chronology-of-pbc |title=Chronology of PBC |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ====ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #6A1B9A;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز'''<ref name="PBCStationsHistory"/><ref name="PBCLiveSindh"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | مرڪز ! style="background:#E1BEE7;" | قيام ! style="background:#E1BEE7;" | موجوده اهم نشرياتي خدمت |- | [[ڪراچي]] | 31 جولاءِ 1948ع | ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز |- | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 17 آگسٽ 1955ع | ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز |- | [[خيرپور]] | 21 مارچ 1983ع | ايف ايم 101 |- | [[لاڙڪاڻو]] | 24 سيپٽمبر 1995ع | ايف ايم 101 |- | [[مٺي]] | 19 سيپٽمبر 2005ع | ايف ايم 101 |- | [[ڀٽ شاهه]] | 13 ڊسمبر 2008ع | ايف ايم 101.4 |} ===اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا=== سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي. ===ٽيلي ڪميونيڪيشن=== سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن. [[يونيورسل سروس فنڊ]] جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.usf.org.pk/storage/publications/1637424408-usfpdf.pdf |title=Digital Connectivity Bulletin |publisher=Universal Service Fund |access-date=25 August 2026}}</ref> ===موبائل فون ۽ انٽرنيٽ=== [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PSLM201920ICT">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/PSLM_2019_20_District_Level.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2019–20, District Level |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2021 |access-date=25 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PSLM201920ICT"/> ====ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00838F;" |+ style="background:#00838F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20'''<ref name="PSLM201920ICT"/> |- ! style="background:#B2EBF2;" | اشارو ! style="background:#B2EBF2;" | سنڌ ! style="background:#B2EBF2;" | پاڪستان |- | 10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''49٪''' | 45٪ |- | مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''67٪''' | 65٪ |- | عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''29٪''' | 25٪ |- | 10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال | '''22٪''' | 19٪ |- | مردن جو انٽرنيٽ استعمال | '''27٪''' | 24٪ |- | عورتن جو انٽرنيٽ استعمال | '''16٪''' | 14٪ |} ===شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست=== سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Finding_Report_of_PSLM_District_Level_Survey_2019-20.pdf |title=Key Findings Report, PSLM District Level Survey 2019–20 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026}}</ref> ===اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن=== [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي.<ref name="PEMRAAbout">{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جا [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[سکر]] ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/ |title=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|آءِ پي ٽي وي]]، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/regulations/ |title=Regulations |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت=== سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي. == مشهور شخصيتون == سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي. === سياستدانن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! شخصيت ! دور / حيثيت ! نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[محمد علي جناح]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1876–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني پاڪستان؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1928–1979 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بينظير ڀٽو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953–2007 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[جي. ايم. سيد]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1904–1995 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الله بخش سومرو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1900–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ [[اتحاد پارٽي (سنڌ)|اتحاد پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[سر عبدالله هارون]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1872–1942 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سر غلام حسين هدايت الله]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1879–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر |- | style="background:#CFE2F3;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ايوب کهڙو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1901–1980 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ |- | style="background:#D9EAF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير الاهي بخش]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1890–1975 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان |- | style="background:#CFE2F3;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شيخ عبدالمجيد سنڌي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1889–1978 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ |- | style="background:#D9EAF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1901–1970 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري اڳواڻ؛ [[سنڌ هاري ڪميٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رسول بخش پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1930–2018 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ [[عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[فاضل راهو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1934–1987 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عبدالواحد آريسر]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–2015 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بشير خان قريشي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1959–2012 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد خان جوڻيجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1932–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[غلام مصطفيٰ جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1931–2009 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1933–2021 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ [[سنڌ نيشنل فرنٽ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 19 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مير رسول بخش ٽالپر]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1920–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | گورنر سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 20 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[پير علي محمد راشدي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1905–1987 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ |- | style="background:#D9EAF7;" | 21 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1909–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | پير پاڳارو؛ [[حر تحريڪ]] جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 22 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شاهه احمد نوراني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1926–2003 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومي مذهبي سياستدان؛ [[جمعيت علماءِ پاڪستان]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 23 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الطاف حسين]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني [[متحده قومي موومينٽ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 24 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عظيم احمد طارق]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ |- | style="background:#D9EAF7;" | 25 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[قائم علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1933– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 26 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ميان سومرو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1950– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ |- | style="background:#D9EAF7;" | 27 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[آصف علي زرداري]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1955– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | صدر پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 28 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رضا رباني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1953– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 29 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[شيرين رحمان|شيري رحمان]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1960– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي |- | style="background:#CFE2F3;" | 30 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1988– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير |- | style="background:#D9EAF7;" | 31 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سسئي پليجو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1976– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر |- | style="background:#CFE2F3;" | 32 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[اياز لطيف پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1968– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست سياستدان؛ [[قومي عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 33 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مراد علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1962– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} === مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#674EA7; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس |- style="background:#8E7CC3; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان ڪم / تصنيف |- | style="background:#EADCF8;" | 1 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1727–1788 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامه'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 2 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مير محمد معصوم بکري]] | style="background:#D9EAD3;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ''تاريخ معصومي'' |- | style="background:#EADCF8;" | 3 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير طاهر محمد نسياني]] | style="background:#E2F0D9;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تاريخ طاهري'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 4 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي]] | style="background:#D9EAD3;" | 19هين–20هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم |- | style="background:#EADCF8;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1875–1953 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''قديم سنڌ''؛ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 6 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#EADCF8;" | 7 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[پير حسام الدين راشدي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1911–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#DDD1EA;" | 8 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#D9EAD3;" | 1917–2011 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ ''سنڌ اسٽڊيز'' |- | style="background:#EADCF8;" | 9 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[جي. ايم. سيد]] | style="background:#E2F0D9;" | 1904–1995 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون |- | style="background:#DDD1EA;" | 10 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAD3;" | 1925–2007 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق |- | style="background:#EADCF8;" | 11 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ممتاز حسين پٺاڻ]] | style="background:#E2F0D9;" | 20هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق |- | style="background:#DDD1EA;" | 12 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مبارڪ علي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1941– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم |} === سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر |- style="background:#6AA84F; color:white;" ! نمبر ! نالو ! شعبو ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E2F0D9;" | 1 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[محمد حسين پنهور|ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAF7;" | زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق |- | style="background:#C6E0B4;" | 2 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[پرويز هودڀائي]] | style="background:#CFE2F3;" | نيوڪليائي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ |- | style="background:#E2F0D9;" | 3 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[تسنيم زهرا حسين]] | style="background:#D9EAF7;" | نظرياتي طبعيات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#C6E0B4;" | 4 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[نرگس ماولوالا]] | style="background:#CFE2F3;" | فلڪياتي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم |- | style="background:#E2F0D9;" | 5 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[سليم الزمان صديقي]] | style="background:#D9EAF7;" | نامياتي ڪيميا | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ |} === تعليمي ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#A64D79; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر |- style="background:#C27BA0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان خدمتون |- | style="background:#F4CCCC;" | 1 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[حسن علي آفندي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1830–1895 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو باني |- | style="background:#EAD1DC;" | 2 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1886–1968 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | فلسفي، تعليمي ماهر؛ [[سنڌ يونيورسٽي]] جو وائيس چانسلر |- | style="background:#F4CCCC;" | 3 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[ايلسا قاضي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1884–1967 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم |- | style="background:#EAD1DC;" | 4 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم |- | style="background:#F4CCCC;" | 5 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#E2F0D9;" | 1917–2011 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 6 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#D9EAD3;" | 1918–1999 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير |- | style="background:#F4CCCC;" | 7 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[غلام علي الانا]] | style="background:#E2F0D9;" | 1930–2020 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 8 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[محمد ابراهيم جويو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1915–2017 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت |} === اديبن ۽ شاعرن جي فهرست === سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ادبي ميدان ! نمايان حيثيت / ڪم |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | ''[[شاهه جو رسالو]]''؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[سامي (شاعر)|سامي]]''' | 1743–1850 | ويدانت، شاعري | style="text-align:right;" | ''سامي جا سلوڪ''؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | 15هين–16هين صدي | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 6 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[مرزا قليچ بيگ]]''' | 1853–1929 | ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما |- | style="background:#F3E5F5;" | 7 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]''' | 1875–1953 | تاريخ، لسانيات، نثر | style="text-align:right;" | ''قديم سنڌ''، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#E1BEE7;" | 8 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' | 1885–1954 | افسانو، مضمون، تحقيق | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 9 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[محمد ابراهيم جويو]]''' | 1915–2017 | مضمون، ترجمو، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 10 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[شيخ اياز]]''' | 1923–1997 | شاعري، نثر | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 11 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[نارائڻ شيام]]''' | 1922–1989 | شاعري | style="text-align:right;" | ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو |- | style="background:#E1BEE7;" | 12 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[پوپٽي هيراننداڻي]]''' | 1924–2005 | افسانو، ناول، خودنوشت | style="text-align:right;" | هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب |- | style="background:#F3E5F5;" | 13 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[تنوير عباسي]]''' | 1934–1999 | شاعري، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق |- | style="background:#E1BEE7;" | 14 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[نسيم کرل]]''' | 1939–1978 | مختصر ڪهاڻي | style="text-align:right;" | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 15 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امر جليل]]''' | 1936– | افسانو، ڪالم، ناول | style="text-align:right;" | سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ |- | style="background:#E1BEE7;" | 16 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' | 1940–2016 | افسانو، ڊرامو | style="text-align:right;" | سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 17 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امداد حسيني]]''' | 1940–2022 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر |- | style="background:#E1BEE7;" | 18 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سراج الحق ميمڻ]]''' | 1933–2013 | ناول، صحافت، لسانيات | style="text-align:right;" | ''پڙاڏو سوئي سڏ'' سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#F3E5F5;" | 19 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[آغا سليم]]''' | 1935–2016 | ناول، افسانو، تحقيق | style="text-align:right;" | سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم |- | style="background:#E1BEE7;" | 20 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[حسن درس]]''' | 1966–2011 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ |} <ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library – Literature and Latifiyat |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڳائڻن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C2185B; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون |- style="background:#E91E63; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! صنف ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 1 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | 1954– | صوفي، ڪافي، غزل | style="text-align:right;" | بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز |- | style="background:#F8BBD0;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[مائي ڀاڳي]]''' | 1920–1986 | ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ |- | style="background:#FCE4EC;" | 3 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[جيجي زرينه بلوچ]]''' | 1934–2005 | لوڪ، قومي گيت | style="text-align:right;" | ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن |- | style="background:#F8BBD0;" | 4 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[علڻ فقير]]''' | 1932–2000 | صوفي ۽ لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو |- | style="background:#FCE4EC;" | 5 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[محمد جمن]]''' | 1935–1990 | ڪافي، لوڪ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو |- | style="background:#F8BBD0;" | 6 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[استاد محمد يوسف]]''' | 1940–1997 | ڪافي، ڪلاسيڪي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار |- | style="background:#FCE4EC;" | 7 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[منظور سخيراڻي]]''' | 1959– | لوڪ، جديد سنڌي گيت | style="text-align:right;" | جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز |- | style="background:#F8BBD0;" | 8 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[جلال چانڊيو]]''' | 1944–2001 | لوڪ، يڪتارو | style="text-align:right;" | سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 9 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[صنم ماروي]]''' | 1986– | صوفي، لوڪ | style="text-align:right;" | قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي |- | style="background:#F8BBD0;" | 10 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[شازيه خشڪ]]''' | 1970– | سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ | style="text-align:right;" | پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي |- | style="background:#FCE4EC;" | 11 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[حميرا چنا]]''' | 1966– | غزل، لوڪ، فلمي | style="text-align:right;" | قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ |- | style="background:#F8BBD0;" | 12 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[روبي علي]]''' | معاصر | لوڪ، صوفي | style="text-align:right;" | سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز |} === موسيقارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار |- style="background:#8E24AA; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[استاد منظور علي خان]]''' | سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[استاد محمد جمن]]''' | ڪافي، ساز ۽ راڳ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[غلام حسين ڪليري]]''' | شاهه جو راڳ | style="text-align:right;" | ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن | style="text-align:right;" | ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[الن فقير|علڻ فقير]]''' | لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش |} === اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون |- style="background:#E64A19; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 1 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[وحيد مراد]]''' | 1938–1983 | فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 2 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[مصطفيٰ قريشي]]''' | 1940– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار |- | style="background:#FBE9E7;" | 3 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[محمد علي (اداڪار)|محمد علي]]''' | 1931–2006 | فلم | style="text-align:right;" | حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار |- | style="background:#FFCCBC;" | 4 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[طلعت حسين]]''' | 1940–2024 | ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر | style="text-align:right;" | ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي |- | style="background:#FBE9E7;" | 5 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[عمر شريف]]''' | 1960–2021 | ٿيٽر، مزاح، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو |- | style="background:#FFCCBC;" | 6 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[انور مقصود]]''' | 1935– | ٽيليويزن، ڊراما، طنز | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 7 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[بشريٰ انصاري]]''' | 1956– | اداڪاري، ڳائڻ، مزاح | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت |- | style="background:#FFCCBC;" | 8 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[همايون سعيد]]''' | 1971– | ٽيليويزن، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت |- | style="background:#FBE9E7;" | 9 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[ماهره خان]]''' | 1984– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 10 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[سڪينه سمون]]''' | 1960ع واري ڏهاڪي– | اداڪاري، هدايتڪاري | style="text-align:right;" | سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره |- | style="background:#FBE9E7;" | 11 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[سلطانه صديقي]]''' | 1950– | ٽيليويزن، پروڊڪشن | style="text-align:right;" | حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو |} === عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | وفات تقريباً 1551ع | تصوف، قضا، شاعري | style="text-align:right;" | سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ |- | style="background:#B2DFDB;" | 2 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم نوح]]''' | 1506–1590 | تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ |- | style="background:#B2DFDB;" | 4 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]''' | 1692–1761 | فقه، حديث، تفسير | style="text-align:right;" | ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]''' | وفات 1748ع | فلسفو، تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا |- | style="background:#B2DFDB;" | 6 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | تصوف، فڪر | style="text-align:right;" | سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | تصوف | style="text-align:right;" | وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور |- | style="background:#B2DFDB;" | 8 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مولانا عبيدالله سنڌي]]''' | 1872–1944 | اسلامي فڪر، سياست | style="text-align:right;" | ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي |- | style="background:#E0F2F1;" | 9 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[علامه آءِ. آءِ. قاضي]]''' | 1886–1968 | فلسفو، دين، تعليم | style="text-align:right;" | اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان |- | style="background:#B2DFDB;" | 10 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]''' | 1916–2003 | اسلامي علوم، سنڌي ادب | style="text-align:right;" | عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت |} === رانديگرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر |- style="background:#1976D2; color:white;" ! نمبر ! رانديگر ! راند ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E3F2FD;" | 1 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[حنيف محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[جاويد ميانداد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[ظهير عباس]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[مشتاق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 5 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[صادق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي |- | style="background:#BBDEFB;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[وسيم باري]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 7 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[اقبال قاسم]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[توصيف احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر |- | style="background:#E3F2FD;" | 9 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[راشد لطيف]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#BBDEFB;" | 10 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[معين خان]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 11 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[شاهد آفريدي]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر |- | style="background:#BBDEFB;" | 12 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[سرفراز احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح |- | style="background:#E3F2FD;" | 13 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[دانش ڪنيريا]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 14 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسين شاهه]]''' | باڪسنگ | style="text-align:right;" | پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو |- | style="background:#E3F2FD;" | 15 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[سهيل عباس]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ |- | style="background:#BBDEFB;" | 16 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسن سردار]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |} === فنڪارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#EF6C00; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار |- style="background:#FB8C00; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FFF3E0;" | 1 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[صادقين]]''' | خطاطي، مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان |- | style="background:#FFE0B2;" | 2 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[گلجي]]''' | مصوري، خطاطي | style="text-align:right;" | ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور |- | style="background:#FFF3E0;" | 3 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[علي امام (مصور)|علي امام]]''' | مصوري، آرٽ تعليم | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو |- | style="background:#FFE0B2;" | 4 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[لبنى آغا]]''' | جديد مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره |- | style="background:#FFF3E0;" | 5 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[جميل نقش]]''' | مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور |} == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] <references group="lower-alpha"/> 6y33mol0ijfizgta5njd88zuc8q0wzi 413835 413834 2026-09-20T23:16:03Z Intisar Ali 8681 413835 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|Sindh}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|سندھ}}) [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي ماڻهن]] جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌو ماٿري]] جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اتر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] جون رياستون [[راجسٿان]] ۽ [[گجرات]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي [[سنڌو درياهه]] جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ [[زراعت]] کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف [[فصل]]، [[ميوو|ميوا]] ۽ [[ڀاڄي|ڀاڄيون]] پيدا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع [[سنڌي ثقافت|ثقافت]]، ادب، موسيقي ۽ [[تصوف]] جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون [[مزار]]ون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|هندن]] جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> صوبي جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] کان علاوه [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[پشتون ماڻهو|پشتون]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]، [[برمي ماڻهو|برمي]] ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: [[موهن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو تاريخي قبرستان|مڪلي جون تاريخي يادگارون]]. موهن جو دڙو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ انتظامي طور [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري [[سنڌ صوبو (1936–1955)|هڪ الڳ صوبو]] قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت [[برما]] کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. == نالي جي معنيٰ == {{Main|سنڌ جي نالي جو اشتقاق}} '''سنڌ''' جو نالو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ''سنڌو'' (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي.{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} قديم دور ۾ [[ڪابل درياهه]]، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ ''سنڌو'' جو نالو استعمال ٿيو.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ ''سنڌ'' کي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ ''سند'' يا ''سندو'' جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.<ref>ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125</ref> ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ ''سنڌو'' جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن.<ref>williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.</ref> ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.<ref>Thornton, edward, op. cit. p. 199</ref> [[اليگزينڊر ڪننگهام]] موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ ''سنڊو'' جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي ''سنڌو'' سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ ''سئنڌَو'' (Saindhava) يا ''سئنڌو'' (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا.<ref>ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''سَئندَو'' جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.<ref>آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا ''سنڌي'' نالي جي لساني ارتقا کي ''سنڌو'' ۽ ''سئنڌو'' جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سئنڌو'' يا ''سئنڌوئي'' جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ ''سنڌي'' جي موجوده صورت تائين پهتيون.<ref>الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سراج ميمڻ لفظ ''سنڌ'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن ''سنڌ''، ''سنڌو''، ''سِڌو'' ۽ ''سَنڌ'' جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، ''سنڌو'' جو تعلق سنسڪرت جي ''ند'' سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ ''سنڌو'' جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي.<ref>سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.</ref> ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ ''سنڌ'' کي [[قديم دراوڙي ٻولي|قديم دراوڙي]] لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> [[قديم يونان|قديم يوناني]] ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ ''انڊس'' جي صورت رائج ٿي. قديم [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب ''سنڌو'' مان ''هندو'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي ''هند'' ۽ ''انڊيا'' جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو ''Sind'' پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت ''Sindh'' آهي. [[پاڪستان]] جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر ''س'' سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[چوڌري رحمت علي]] 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ ''نائو آر نيور'' ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref> === سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا === سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي. ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابو معشر]] سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. ''اخبار الحڪماءِ'' جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref> اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ [[ٺٽو]] ۽ [[مڪلي]] خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref> === سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا === سنڌ ۽ موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.<ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ''تاريخ تمدن سنڌ'' ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي ''اقليم سنڌ'' سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref> اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref> صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref> موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي.<ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref> پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا.<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.<ref>ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48؛ ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref> موجوده بلوچستان ۾ [[مهرڳڙهه]] جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[مڪران]]، [[لسٻيلو]]، [[قلات]] ۽ [[سبي]] الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده [[نصيرآباد ڊويزن]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} === قبل از تاريخي دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان [[مهرڳڙهه]] خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref> === سنڌو تهذيب جو دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} [[فائل:IVC Map.png|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا اهم ماڳ]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|250px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جا آثار]] [[فائل:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|250px|ساڄو|موهن جي دڙي جي [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏي غسل خاني]] ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر]] سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society'', Cambridge University Press, 2010.</ref> هن تهذيب جو دائرو موجوده [[سنڌ]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو. سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[موهن جو دڙو]]، [[هڙاپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[راکي ڳڙهي]] ۽ [[گنويري والا]] هئا، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'', AltaMira Press.</ref> ==== شهري رٿابندي ==== سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> [[موهن جو دڙو]] هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> موهن جي دڙي جو [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏو غسل خانو]] سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref> ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا [[ميسوپوٽيميا]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> ==== فن ۽ دستڪاري ==== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو]] سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌو لکت ==== [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي [[سنڌو لکت]] جون نشانيون موجود آهن]] سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل [[سنڌو لکت|لکت جو نظام]] استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.<ref>Parpola, Asko, ''Deciphering the Indus Script''.</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script.</ref> سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي. ==== آبادي ==== سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون.<ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', Chapter on Demography.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي. ==== زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي ==== تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.<ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', AltaMira Press.</ref> هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.<ref>Edwin Bryant (2001). ''The Quest for the Origins of Vedic Culture''. pp. 159–60.</ref> شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. === ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور === {{Main|ويدڪ دور|سپت سنڌو|سنڌو-سئوويرا}} [[فائل:Rigveda MS2097.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[رگ ويد]] جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي]] [[فائل:Rohri.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي موجود [[روهڙي]]؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ [[ويد|ويدڪ]]، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا. ==== سپت سنڌو ==== [[رگ ويد]] ۾ ''سپت سنڌو'' نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي. سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان ''شتدرو'' کي عام طور [[ستلج درياهه|ستلج]]، ''پرشڻي'' کي [[راوي درياهه|راوي]]، ''اسڪني'' کي [[چناب درياهه|چناب]]، ''وتستا'' کي [[جهلم درياهه|جهلم]] ۽ ''وپاشا'' کي [[بياس درياهه|بياس]] سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود ''سپت سنڌو'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.<ref>Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale, ''Vedic Index of Names and Subjects'', London, 1912.</ref><ref>Witzel, Michael, "Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State", ''Electronic Journal of Vedic Studies'', 1995.</ref> ويدڪ ادب ۾ ''سنڌو'' لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا]] ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو. ==== سنڌو ۽ سئوويرا ==== پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا|سنڌو ۽ سئوويرا]] جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]، [[جين ڌرم|جين]] ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', University of Calcutta.</ref><ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي ''سنڌو-سئوويرا'' سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين [[سنڌو ماٿري]] ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب ''سنڌو'' جو علائقو سنڌو درياهه ۽ [[سليمان جبل|سليمان جبلن]] جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته ''سئوويرا'' کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta.</ref> ==== روڙڪ ۽ واپار ==== [[روڙڪ]] (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ [[روهڙي]] واري علائقي سان سڃاتو آهي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref><ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India''.</ref> شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989.</ref> ==== مهاڀارت ۾ سنڌ ==== [[مهاڀارت]] ۾ ''سنڌو'' ۽ ''سئوويرا'' جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ [[جئدرٿ]] کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ [[ڪورو سلطنت|ڪورو]] شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> [[فائل:India 500 BCE.jpg|thumb|250px|کاٻو|تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن]] [[اسڪو پارپولا]] جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ ''سنڌو-سئوويرا'' جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ''ڀارت ورش'' جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن [[هخامنشي سلطنت]] سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ ''[[هندوش]]'' نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي دور]] شروع ٿيو. === هخامنشي فارسي دور === {{Main|هخامنشي سلطنت|هندوش}} [[فائل:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|300px|ساڄو|[[دارا اول]] جي دور ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن تائين پکڙيل هئي]] [[فائل:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[دارا اول]] جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن]] ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[سنڌو ماٿري]] جا ڪجهه علائقا [[هخامنشي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. [[دارا اول]] جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو ''هندوش'' (Hinduš) ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. [[بهستون ڪتبو|بهستون ڪتبي]] ۾ [[گنڌارا]] جو نالو موجود آهي، پر ''هندوش'' ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم ==== [[هيروڊوٽس]] موجب، دارا اول [[ڪاريانڊا جو اسڪائليڪس|اسڪائليڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book IV, 44.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. دارا جي شاهي ڪتبن مان ''هندوش'' جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ''ڊي اين اي'' ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=DARIUS iii. Darius I the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii/}}</ref> ==== انتظام ۽ خراج ==== دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID TAXATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation/}}</ref> هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book III, 94–95.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ''ساتراپي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> [[سوسا]] ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل [[عاج]] هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي ==== [[فائل:Apadana Palace Indians.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو [[هخامنشي سلطنت]] جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو]] هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ARMY i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/}}</ref> هيروڊوٽس موجب، [[خشايارشا اول]] جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII, 65–66.</ref> انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="سيلاني">ڪتاب: ''سنڌ گهمندڙ سيلاني''، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> البت، [[خشايارشا اول]] جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII.</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> ==== فارسي اثر ==== هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ [[اناطوليا]] ۽ [[مصر]] کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. [[پرسيپولس]] مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[فائل:The Apadana Staircase with the Procession of the Vassals (4686171639).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي [[هخامنشي سلطنت]] جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن]] هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. [[آرامي ٻولي]] هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ [[خروشٺي لکت]] جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Salomon, Richard, ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages'', Oxford University Press, 1998.</ref> ==== هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي ==== سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. [[دارا ٽيون|دارا ٽئين]] جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[مقدوني سلطنت|مقدوني]] اثر جو مرحلو شروع ٿيو. === يوناني ۽ سلوقي دور === {{Main|سڪندر اعظم|سڪندر اعظم جي هندستاني مهم|سلوقي سلطنت}} [[فائل:Alexander's expedition down the Hydaspes and the Indus to the Indian Ocean. Fleuron T142758-2.png|thumb|300px|ساڄو|[[سڪندر اعظم]] جي هائيڊاسپس کان [[سنڌو درياهه]] وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو]] چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[سڪندر اعظم]] 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ [[هندوڪش]] پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Books IV–V.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Alexander the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي ==== 326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. [[ٽيڪسيلا]] جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته [[پورس]] سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال [[جهلم درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي [[هائيڊاسپس جي جنگ]] لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V.</ref><ref>Curtius Rufus, ''Histories of Alexander the Great'', Book VIII.</ref> [[فائل:Porus alexander coin.png|thumb|190px|کاٻو|سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن]] هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>Holt, Frank L., ''Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions'', University of California Press, 2003.</ref> سڪندر اڳتي [[بياس درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V, 25–29.</ref> ==== سنڌ ۾ سڪندر جي مهم ==== 325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[ميوسيڪانس]]، [[آڪسيڪانس]] ۽ [[سامبس]] سان منسوب علائقا شامل هئا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 15–17.</ref> انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ''ساتراپي'' ۽ ''ساتراپ'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ [[ايجينور جو پيٿون]] کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> يوناني ماخذن ۾ ''سنڊيمانا'' نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 16.</ref> هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ==== سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين ==== سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ [[پٽالا]] نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 17–20.</ref> سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي [[نيارڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال [[آريان]] جي ''انڊيڪا'' ۾ محفوظ آهي.<ref>Arrian, ''Indica'', 18–42.</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان [[گيدروسيا]]، يعني موجوده [[مڪران]]، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 23–27.</ref> ==== سڪندر کان پوءِ ==== [[سڪندر اعظم]] 323 ق.م. ۾ [[بابل]] ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي [[ديادوخي]] چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو. سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ [[ايجينور جو پيٿون]] سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI.</ref><ref>Heckel, Waldemar, ''Who's Who in the Age of Alexander the Great'', Blackwell, 2006.</ref> ان ئي دور ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو. ==== سلوقس ۽ چندرگپت ==== [[فائل:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|180px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جو مجسمو؛ هو [[سلوقي سلطنت]] جو باني هو]] [[فائل:SeleucosCoin.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جي دور جو سڪو]] سڪندر جي جانشينن مان [[سلوقس اول نيڪيٽر]] بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو [[موريا سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ [[موريا سلطنت|موريا دور]] جي شروعات ٿي. === موريا سلطنت جو دور === {{Main|موريا سلطنت}} [[فائل:Mauryas map.svg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 250 ق.م. ۾ [[موريا سلطنت]] جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[سڪندر اعظم]] جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.<ref>Justin, ''Epitome of Pompeius Trogus'', Book XV.</ref><ref>Romila Thapar, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== چندرگپت موريا ۽ سلوقس ==== لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ [[سلوقس اول نيڪيٽر]] پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=SELEUCUS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucus-kings/}}</ref> قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور [[گنڌارا]] ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ [[پاروپاميسادي]]، [[اراخوسيا]] ۽ [[گيدروسيا]] جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iv. Political and Cultural Relations: Seleucid, Parthian, Sasanian Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iv-relations/}}</ref> معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي [[ايپسس جي جنگ]] ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Demetrius'', 28.</ref> قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref> هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ==== موريا انتظام ==== موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جڏهن ته [[ٽيڪسيلا]] اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي [[گنگا]] جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا. چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسار]] موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== اشوڪ جو دور ==== [[فائل:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[اشوڪ]] جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو]] بندوسار کان پوءِ [[اشوڪ]] لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ''ڌم'' بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> تقريباً 260 ق.م. ۾ [[ڪلنگا جنگ]] کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ''ڌم جي فتح'' کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> اشوڪ پاڻ [[ٻڌ ڌرم]] جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ''ڌم'' کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> ==== اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان ==== [[فائل:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|250px|ساڄو|[[شاهباز ڳڙهي]] ۾ [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جا پٿريلا فرمان]]؛ اهي [[خروشٺي لکت]] ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن]] موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده [[خيبر پختونخواهه]] جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] سان لکيل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM i. In Pre-Islamic Times |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-i/}}</ref> وڌيڪ اولهه ۾ [[قنڌار]] مان اشوڪ جا [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[آرامي ٻولي|آرامي]] ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻڌ ڌرم ==== اشوڪ جي سرپرستيءَ سان [[ٻڌ ڌرم]] جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM iv. Buddhist Sites in Afghanistan and Central Asia |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-iv/}}</ref> سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ [[ڪاهو جو دڙو]] جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. ==== موريا سلطنت جو زوال ==== اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران [[برهدرتھ موريا]] کي سندس فوجي سپهه سالار [[پشيمتر شونگ]] قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ [[شونگ سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Shunga dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref>Thapar, Romila, ''The Mauryas Revisited'', K.P. Bagchi.</ref><ref>Majumdar, R. C., ''Ancient India''.</ref> شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت|يوناني-باختري]] ۽ پوءِ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو. === هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور === {{Main|هند-يوناني بادشاهت|يوناني-باختري بادشاهت}} [[فائل:IndoGreekMap.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[هند-يوناني بادشاهت]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] [[فائل:Coin of Demetrius I of Bactria.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ڊيميٽريوس اول]] جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو]] [[موريا سلطنت]] جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت]] جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري [[سلوقي سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران [[ڊيميٽريوس اول]] هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان [[گنڌارا]]، [[ٽيڪسيلا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques: Catalogue Raisonné'', Bibliothèque Nationale, Paris, 1991.</ref><ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور ''يوناني-باختري''، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ ''هند-يوناني'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== [[ڊيميٽريوس اول]] ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> [[فائل:Demetrius Greek Invasion of India.png|thumb|250px|ساڄو|[[ڊيميٽريوس اول]] سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو]] ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو [[سڪو|سڪن]]، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. ==== اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري ==== [[اپولوڊوٽس اول]] شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن. قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ==== سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ ==== [[فائل:Map of the Indo-Greeks.png|thumb|300px|کاٻو|هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن [[اگٿوڪليس]]، [[پينٽيليون]] ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي. ==== ميناندر اول ==== [[ميناندر اول]]، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ''ملندا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ٻڌ ڪتاب ''[[ملندا پنه]]'' ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب [[ناگسينا]] جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ''ملندا پنه'' کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو. ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ==== باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو ==== ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت [[يوڪريٽيڊس اول]] باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> [[هيليوڪليس اول]]، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[يوئچي]] ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[هند-سٿي]] يا [[سڪا]] حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> === هند-سٿي دور === {{Main|هند-سٿي|سڪا}} [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|ساڄو|[[هند-سٿي]] حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن]] ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[سڪا]] يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ ''سڪا''، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ ''سٿين'' جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور ''هند-سٿي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب [[يوئچي]] جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ==== سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري [[گلگت]]، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق [[سيستان]] سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور ''سڪستان''، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> [[مائوس]] جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> ==== مائوس ==== [[فائل:Drachma of Maues LACMA M.84.110.7 (1 of 2).jpg|thumb|220px|کاٻو|[[مائوس]] جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان]] [[مائوس]]، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ ''موگا'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس [[ٽيڪسيلا]] تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> سندس اقتدار [[گنڌارا]]، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History'', Classical Numismatic Group.</ref> ==== سنڌ ۾ هند-سٿي اثر ==== هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. [[ازيس اول]] سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ ''وچين سنڌو واري صوبي'' جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|کاٻو|هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ''ميناگرا'' پڻ ڏيکاريل آهي]] قديم يوناني-رومي ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي ''سٿيا'' سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ''[[ميناگرا]]'' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ [[عربي سمنڊ]] تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. ==== ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال ==== [[ازيس اول]] هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان [[هپوسٽريٽس]] جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري [[راجوولا]] جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڪشهرات ۽ سنڌ ==== هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ [[ڪشهرات]] ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ [[گجرات]] ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ [[نهپان]] جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل [[اولهه جا ساتراپ]] ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا. ==== انتظام ۽ ثقافتي تسلسل ==== هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ''ساتراپ'' ۽ ''مهاساتراپ'' جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History''.</ref> هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا. پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشن سلطنت]] جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> === ڪوشان سلطنت جو دور === {{Main|ڪوشان سلطنت}} [[فائل:Map of the Kushan Empire.png|thumb|300px|ساڄو|[[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو [[باختر]]، [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو]] پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪوشان سلطنت]] هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ [[يوئچي]] سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي [[باختر]] ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ ==== [[ڪجولا ڪڊفيسس]] ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات [[بيگرام]]، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]] ۽ سنڌ تائين پهتيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سيستان]] کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-PARTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-parthian-dynasty-1/}}</ref> سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو. ==== سنڌو ماٿري ۽ واپار ==== ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا [[ريشم رستو|ريشم رستي]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو. سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ [[بارباريڪون]] نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي [[رومي سلطنت]] سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا. ==== ويما ڪڊفيسس ==== ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[ويما ڪڊفيسس]] جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ٻولين سان گڏ [[خروشٺي لکت]] استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ [[باختري ٻولي]] کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ڪنشڪ جو دور ==== [[فائل:Kanishka I with Nana.jpg|thumb|240px|کاٻو|[[ڪنشڪ اول]] جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي [[نانا]] ڏيکاريل آهي]] [[ڪنشڪ اول]] ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>Falk, Harry (2001), “The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas”, ''Silk Road Art and Archaeology'', 7, pp. 121–136.</ref> ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ [[پشاور|پروشاپور]] ۽ [[مٿرا]] شامل هئا. ڪنشڪ خاص طور [[ٻڌ ڌرم]] جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.<ref>Rosenfield, John M., ''The Dynastic Arts of the Kushans'', University of California Press, 1967.</ref> ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ [[نانا]]، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ ==== ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور [[گنڌارا]] ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. [[ڪاهو جو دڙو]]، [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ==== سماج ۽ آبادي ==== هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ [[آهير]] سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Beames1970">{{cite book |author=John Beames |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ |accessdate=22 March 2011 |year=1970 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن. ==== ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع ==== ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. [[واسوديو اول]] جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل [[ساساني سلطنت]] جو دٻاءُ وڌيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> [[اردشير اول]] ۽ سندس جانشين [[شاپور اول]] جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور [[باختر]]، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ [[ڪوشانشاهه]] يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا. === ساساني دور === {{Main|ساساني سلطنت}} [[فائل:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ساساني سلطنت]] پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾]] [[ساساني سلطنت]] جي قيام ۽ [[ڪوشان سلطنت]] جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[اردشير اول]] 224ع ۾ [[پارٿي سلطنت]] کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، [[سيستان]]، [[مڪران]]، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب [[اردشير اول]] پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. [[طبري]] جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو. ==== شاپور اول ۽ سنڌ ==== [[فائل:Gold coin of Shapur I, Ctesiphon mint.jpg|thumb|230px|کاٻو|[[شاپور اول]] جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو]] [[شاپور اول]] (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي [[ڪعبه زردشت]] واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ ''هند'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Huyse, Philip, ''Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt'', London, 1999.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل ''هند'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب شاپور اول جي دور ۾ ''هندستان'' ۽ [[نرسي]] جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام ==== [[فائل:Coin of Hormizd I Kushanshah, British Museum.jpg|thumb|220px|ساڄو|[[هرمز اول ڪوشان شاهه]] جو سڪو؛ [[برٽش ميوزيم]] جي مجموعي مان]] ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ''[[ڪوشان شاهه]]'' چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs/}}</ref> ''ڪوشان شاهه'' جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي [[پائڪولي ڪتبو|پائڪولي ڪتبي]] ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ''ڪوشان-ساساني'' سڪي سازي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS ii. Kushano-Sasanian Coinage |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-02-coinage/}}</ref> چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه [[شاپور ٻيون]] اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ==== سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار ==== ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ساساني سلطنت لاءِ [[مڪران]] ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي. ==== رتو ڪوٽ ==== سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ ''[[رتو ڪوٽ]]'' آهي. اهو قلعو [[ڪراچي]] جي ويجهو [[گهارو]] واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي [[بهرام پنجون|بهرام پنجين]] يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>Kervran, Monique, “Forteresses, entrepôts et commerce: une histoire à suivre depuis les ports du Sind et de la Makran jusqu'au Golfe Persique”, 1994, pp. 335–338.</ref> قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. ''انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== بهرام گور ۽ ديبل جي روايت ==== بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[بهرام پنجون]]، جنهن کي ''بهرام گور'' پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. [[طبري]] ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي [[ديبل]]، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.<ref>Ṭabari, tr. Bosworth, ''The History of al-Ṭabarī'', Vol. V, pp. 100–102.</ref> جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر ==== ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي [[زرتشتي]] آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا. ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي. ==== وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون ==== چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ [[ڪيداري]] حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> پنجين صديءَ ۾ [[هيفتالي]] وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه [[پيروز اول]] هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو. پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ڇهين صديءَ ۾ [[خسرو اول]] جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف [[اولھ ترڪ خاقانيت|اولھ ترڪن]] سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو. ==== ساساني دور جي پڄاڻي ==== ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت [[بازنطيني سلطنت]] سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان [[عرب مسلمانن جي فارس جي فتح|عرب مسلمانن جي فتوحات]] ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه [[يزدگرد ٽيون]] جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ [[راءِ گهراڻو]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. === گپتا ۽ هُن دور === {{Main|گپتا سلطنت|هُن}} [[فائل:Gupta Empire at peak.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[گپتا سلطنت]] ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن]] چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ [[گپتا سلطنت]] هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ [[ساساني سلطنت]]، آخري [[ڪوشان]] حڪمرانن، [[ڪيداري]]، [[الچون هُن|الچون هنن]] ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن. ==== گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري ==== [[گپتا سلطنت]] جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. [[چندرگپت اول]] ۽ خاص طور سندس جانشين [[سامدرگپت]] جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ [[الهه آباد ستون|الهه آباد ستون جو ڪتبو]] آهي. [[فائل:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[سامدرگپت]] جو سون جو سڪو]] الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ''ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي''، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Fleet, J. F., ''Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors'', Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, Calcutta, 1888.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌ ۾ ساساني اثر ==== چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ [[ساساني سلطنت]] جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. [[شاپور ٻيون|شاپور ٻئي]] جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، [[سيستان]] ۽ توران شامل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ŠĀPUR II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii/}}</ref> ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع ==== [[چندرگپت ٻيون]] جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن [[اولهه جا ساتراپ|اولهه جي سڪا ساتراپن]] کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي. اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون ==== چوٿين صدي عيسويءَ دوران [[ڪيداري]] نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن. ==== هُنن جو اڀار ==== [[فائل:Map of the Alkhon Huns and conquests.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[الچون هُن]] جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور ''هُوڻ'' جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي وچ ڌاري [[الچون هُن]] ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي [[گنڌارا]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان [[خنگيلا]] تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> ==== گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ ==== [[ڪمارگپت اول]] جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد [[اسڪندگپت]] ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تورامانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> تورامانا کان پوءِ [[مهرڪولا]] تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ ''سفيد هُن سلطنت'' جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== مقامي سياسي قوتن جو اڀار ==== پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[راءِ گهراڻو]] چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو. ==== هرشاوردن ۽ سنڌ ==== ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ [[هرشاوردن]] هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن. چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === راءِ گهراڻي جو دور === {{Main|راءِ گهراڻو}} [[فائل:Rai Dynasty of Sindh under Rai Shasi II The Last.png|thumb|300px|ساڄو|[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو]] '''[[راءِ گهراڻو]]''' سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري ''[[چچ نامو]]'' ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]]، [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪيداري]] ۽ [[الچون هُن]] جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو. ==== تاريخي ماخذ ==== راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو. موجوده ''چچ نامو'' تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[علي ڪوفي]] سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ڪجهه جديد محقق ''چچ نامي'' کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي. ==== گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز ==== ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ [[راجا چچ]] ۽ [[راجا ڏاهر]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو. [[اروڙ]] جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا [[ملتان]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا. ==== سلطنت جون حدون ==== ''چچ نامي'' ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف [[ملتان]]، اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو. متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ==== حڪومت ۽ انتظام ==== راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا. راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. [[سنڌو درياهه]] زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا. قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن. ==== مذهب ۽ سماج ==== ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي. تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري ''مذهبي رواداري'' بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن. ==== راءِ حڪمران ==== ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== راءِ ساهيرس ٻيو ==== ''چچ نامي'' جي بيان ۾ [[راءِ ساهيرس ٻيو]] بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور ''چچ نامي'' تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي. راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ [[راءِ ساهسي ٻيو]] تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ==== راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج ==== [[راءِ ساهسي ٻيو]] جي دور بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا چچ|چچ]] هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو. هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات ۽ [[راجا چچ]] جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي. چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر]] ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي. ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا. بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === برهمڻ گهراڻي جو دور === {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(تقريباً 632ع – 712ع)'' [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 700ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون]] [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور '''[[برهمڻ گهراڻو]]'''، '''چچ گهراڻو''' يا '''چچ خاندان''' چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد [[راجا چچ]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت ''[[چچ نامو]]'' ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' جي موجوده فارسي صورت [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز [[اروڙ]] هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سامونڊي ڪناري تي [[ديبل]] جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف [[ملتان]] هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. ''چچ نامي'' ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته [[ديبل]] جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي [[عربي سمنڊ]] جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ==== چچ جو اقتدار ۾ اچڻ ==== [[File:Map of the Chachas circa 650 CE.png|thumb|300px|left|تقريباً 650ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو.]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب [[راجا چچ|چچ]] اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو [[سيوستان]]، [[برهمڻ آباد]]، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل ''چچ نامي'' مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ==== مذهب ۽ سماج ==== ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. ''چچ نامو'' پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.<ref>{{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Trübner & Co. |year=1884}}</ref> ==== عربن سان شروعاتي رابطا ==== سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهتيون. ''چچ نامو'' ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> [[راشدون خلافت]] جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ [[اموي خلافت]] جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو. ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! حڪمران ! روايتي دورِ حڪومت ! مختصر بيان |- | [[راجا چچ]] | تقريباً 632ع–671ع | گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين. |- | [[راجا چندر]] | تقريباً 671ع–679ع | چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي. |- | [[راجا ڏاهر]] | تقريباً 679ع–712ع | چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي. |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[راجا چندر|چندر]] اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ ''چچ نامي'' ۾ ملي ٿو. ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[فائل:Raja dahir.jpg|thumb|220px|ساڄو|هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ [[راجا ڏاهر]] سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي]] [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو [[راجا چچ]] جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين [[اموي خلافت]] مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== سنڌ تي اموي فتح ==== {{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح}} 711ع يا 712ع ۾ [[حجاج بن يوسف]] جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين [[ديبل]] جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ديبل کان پوءِ عرب فوج [[نيرون ڪوٽ]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ پوءِ [[ملتان]] سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو [[اموي خلافت]] جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ [[عرب سنڌ|عرب حڪمرانيءَ]] جو دور شروع ٿيو. ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا. هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. ''چچ نامو'' برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو [[البلاذري]]، [[طبري]]، [[يعقوبي]] ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> 712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. === عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خدا آباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خدا آباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خدا آباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلھوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خدا آباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلھوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلھوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلھوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"/> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli"/>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور === ''(1947ع–1955ع)'' [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي]] [[فائل:NJV High School, Karachi 11.jpg|thumb|250px|کاٻو|[[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون]] 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ وقت [[محمد ايوب کهڙو]] سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير [[غلام حسين هدايت الله]] صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون ==== [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.<ref>{{cite journal |title=Sindh, 1947 and Beyond |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2016 |doi=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref><ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021 |chapter=Partition, Migration, and ‘Sons of the Soil’}}</ref> شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Afzal |first1=Nasreen |last2=Burdi |first2=Mukhtiar Ahmed |title=Deliberations on Exodus of Hindu Community from Sindh |journal=Ma’arif Research Journal |year=2020 |pages=21–36}}</ref> ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=32 |issue=2 |year=2019}}</ref> خاص طور [[ڪراچي]] ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي ==== [[ڪراچي]] آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان ''پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع'' تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي وارو علائقو]] بڻايو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref><ref>{{cite court |litigants=Muhammad Abbas v. Essa E. H. Jaffer |reporter=PLD |opinion=Karachi 1 |year=1970}}</ref> ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== صوبائي سياست ۽ حڪومتون ==== 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. [[محمد ايوب کهڙو]] آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[پير الاهي بخش]]، [[محمد يوسف عبدالله هارون]] ۽ [[قاضي فضل الله عبيدالله]] جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[پيرزادو عبد الستار]] 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.<ref>{{cite web |title=Fourth Assembly, 1953–1955 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_4th_assembly.pdf |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. [[جي. ايم. سيد]] ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Former Opposition Leaders |url=https://pas.gov.pk/former-opposition-leaders |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1947ع–1948ع | style="background:#eef5e9;" | آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پير الاهي بخش]] | style="background:#eaf2f8;" | 1948ع–1949ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد يوسف عبدالله هارون]] | style="background:#f4f8fc;" | 1949ع–1950ع | style="background:#eef5e9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[قاضي فضل الله عبيدالله]] | style="background:#eaf2f8;" | 1950ع–1951ع | style="background:#e2f0d9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1951ع | style="background:#eef5e9;" | ٻيو دور |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پيرزادو عبد الستار]] | style="background:#eaf2f8;" | 1953ع–1954ع | style="background:#e2f0d9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1954ع–1955ع | style="background:#eef5e9;" | ٽيون دور؛ [[ون يونٽ]] تائين |} <ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | دور |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام حسين هدايت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | 14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[شيخ دين محمد]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ميان امين الدين]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | نومبر 1952ع – مئي 1953ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[حبيب ابراهيم رحمت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | آگسٽ 1953ع – جون 1954ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== قانون ساز ادارا ==== سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. [[سيد ميران محمد شاهه]] 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته [[آغا بدرالدين خان دراني]] 1949ع کان 1951ع تائين ۽ [[مير غلام علي ٽالپر]] 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ==== [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي]] آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو '''سنڌ چيف ڪورٽ''' هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.<ref>{{cite web |title=History of Sindh High Court |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> 1947ع ۾ [[حاتم بي طيبجي]] سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا. ==== تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> [[سنڌ يونيورسٽي]]، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو. سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي. ==== زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ''ايويڪيو پراپرٽي'' جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |year=2019}}</ref> ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو. ==== خيرپور رياست ==== ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ [[خيرپور رياست]] کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياست]] طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين [[اولهه پاڪستان]] صوبي ۾ ضم ڪيا ويا. ===== ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي ===== 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ [[اولهه پاڪستان]] جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ وارو دور === {{Main|ون يونٽ}} ''(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)'' 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري '''[[اولهه پاڪستان]]''' نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[لاهور]] مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي [[اوڀر پاڪستان]] ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1998}}</ref> [[فائل:West Pakistan Map.gif|thumb|300px|کاٻو|[[ون يونٽ]] تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم [[اولهه پاڪستان]] صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.]] ون يونٽ جو قانوني بنياد ''ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955'' هو، جيڪو ٻي [[پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Callard |first=Keith |title=Pakistan: A Political Study |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1957}}</ref> ==== سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو ==== ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ [[اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي]] ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[خان عبدالجبار خان]]، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[سردار عبدالراشد خان]] ۽ پوءِ [[نواب مظفر علي خان قزلباش]] وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== اولهه پاڪستان جا وڏا وزير ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي وابستگي / حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[خان عبدالجبار خان|ڊاڪٽر خان صاحب]] | style="background:#f4f8fc;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | مسلم ليگ؛ بعد ۾ [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[سردار عبدالراشد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع | style="background:#e2f0d9;" | ريپبلڪن پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مظفر علي خان قزلباش|نواب مظفر علي خان قزلباش]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | ريپبلڪن پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو''' |} ==== اولهه پاڪستان جا گورنر ==== ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. [[مشتاق احمد گرماڻي]] نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، [[نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] ۽ [[محمد موسيٰ خان]] سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حڪومتي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[مشتاق احمد گرماڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | پارلياماني دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع | style="background:#e2f0d9;" | پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[امير محمد خان|نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع | style="background:#eef5e9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد موسيٰ خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[يوسف هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع | style="background:#eef5e9;" | مختصر عبوري دور |} ==== عدالتي تبديليون ==== ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود '''سنڌ چيف ڪورٽ''' 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ''ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955''، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين '''[[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]]''' جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.<ref>{{cite book |title=High Court of West Pakistan (Establishment) Order, 1955 |year=1955}}</ref> [[فائل:Sindh High Court.JPG|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران [[ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ]] جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.]] هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر [[مولوي تميز الدين خان]] ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت ==== ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور [[راولپنڊي]] ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ [[اسلام آباد]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[جي. ايم. سيد]] ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. [[حيدر بخش جتوئي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ ==== ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. [[سنڌي ادبي سنگت]] سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1996}}</ref> [[File:Sindhi.svg|thumb|220px|left|ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.]] هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ [[شيخ اياز]] سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون ==== 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا. ==== 1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور ==== 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ [[محمد ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو. ==== شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ ==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. '''4 مارچ 1967ع''' وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ==== ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي ==== 1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ [[محمد ايوب خان]] جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل [[يحيٰ خان]] اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''1 جولاءِ 1970ع''' تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو. ==== ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff;" | واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 30 سيپٽمبر 1955ع | style="background:#eef5e9;" | آئين ساز اسيمبلي ''Establishment of West Pakistan Act'' منظور ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#e2f0d9;" | ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1956ع | style="background:#eef5e9;" | نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1957ع–1958ع | style="background:#e2f0d9;" | اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1962ع | style="background:#e2f0d9;" | نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 مارچ 1967ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1968ع–1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1969ع | style="background:#eef5e9;" | يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#e2f0d9;" | '''اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.''' |} ==== تاريخي اثر ==== ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref><ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> 1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين === ''(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)'' [[ون يونٽ]] جي خاتمي سان '''1 جولاءِ 1970ع''' تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل [[يحيٰ خان]] جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ''ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970'' تحت [[اولهه پاڪستان]] جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi}}</ref> [[فائل:Pakistan-Sindh-location-map.svg|thumb|250px|کاٻو|1970ع ۾ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.]] سنڌ جي بحاليءَ سان [[ڪراچي]] ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ [[اسلام آباد]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== صوبائي انتظام جي بحالي ==== سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ [[مارشل لا]] لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''نواب افتخار حسين خان ممدوٽ''' 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> ==== 1970ع جون عام چونڊون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ [[قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع]] تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ '''27 عام سيٽون''' ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ '''60 عام سيٽون''' مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> 7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون. ==== 1971ع جو بحران ۽ سنڌ ==== 1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي [[عوامي ليگ]] قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ [[هندستان-پاڪستان جنگ 1971ع|پاڪستان-هندستان جنگ]] کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |year=1974}}</ref> ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ==== سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع ==== سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي / انتظامي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ|نواب افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[رحمان گل|ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل]] | style="background:#eaf2f8;" | 22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#f4f8fc;" | 29 اپريل 1972ع کان | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه جي ٻيهر تنظيم ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ [[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]] جي دائري هيٺ هئي. ''ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970'' تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل '''[[سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=About High Court |url=https://bhc.gov.pk/beta/introduction/about |website=High Court of Balochistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.]] گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Introduction of Sindh High Court, Karachi |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام ==== 1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. '''1 مئي 1972ع''' تي [[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers, Government of Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.]] [[فائل:Sindh Provincial Assembly 1970.svg|thumb|300px|ساڄو|[[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي چونڊن]] کان پوءِ [[سنڌ اسيمبلي]] جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.]] ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== سياسي ۽ سماجي تبديليون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ '''صوبائي خودمختياري''' ۽ '''سنڌي سڃاڻپ''' وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست ==== صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ [[سنڌي ٻولي]] جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو. 1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت '''''سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972''''' منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |publisher=Government of Sindh |year=1972}}</ref> ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو. ==== ثقافتي بحالي ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي ادبي سنگت]]، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا. [[شيخ اياز]]، [[محمد ابراهيم جويو]] ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي. ===== 1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا ===== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#eef5e9;" | ون يونٽ ختم؛ '''سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال''' ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 7 ڊسمبر 1970ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 17 ڊسمبر 1970ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 16 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ [[بنگلاديش]] جو قيام. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 20 ڊسمبر 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] سنڌ جو گورنر مقرر. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 مئي 1972ع''' | style="background:#eef5e9;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |} ==== تاريخي اهميت ==== 1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ '''ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ''' جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو. 1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو. === 1972ع کان 1988ع تائين وارو دور === ''(1972ع–1988ع)'' [[فائل:Zulfikar Ali Bhutto Portrait (cropped).jpg|thumb|220px|ساڄو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو گهرو اثر رهيو.]] 1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي چونڊيل صوبائي حڪومت، [[1973ع جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ [[تحريڪ بحالي جمهوريت|تحريڪ بحالي جمهوريت]] سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت ==== [[ممتاز علي ڀٽو]] 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== 1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا ==== 10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي [[1973ع جو آئين|آئين]] نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> 1973ع جي آئين سان [[سنڌ اسيمبلي]] کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا. آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> ==== غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت ==== ڊسمبر 1973ع ۾ [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan: Background Notes |publisher=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/pakistan/151007.htm}}</ref> ==== 1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو ==== مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي [[پاڪستان قومي اتحاد]] چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] ''آپريشن فيئر پلي'' ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي. ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[سيد غوث علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر علي غلام قاضي]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 1988ع – 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Chief Ministers of Sindh}}</ref> ==== گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور ==== 1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#eaf2f8;" | 1972ع–1973ع | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رعنا لياقت علي خان|بيگم رعنا لياقت علي خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1973ع–1976ع | style="background:#e2f0d9;" | آئيني صوبائي گورنر |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[نواب دلاور خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 1976ع–1977ع | style="background:#eef5e9;" | ڀٽو دور جو آخري مرحلو |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[عبدالقادر شيخ|جسٽس عبدالقادر شيخ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1977ع–1978ع | style="background:#e2f0d9;" | مارشل لا جي شروعاتي دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[ايس. ايم. عباسي|ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي]] | style="background:#eaf2f8;" | 1978ع–1984ع | style="background:#eef5e9;" | فوجي انتظام |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[جهانداد خان|ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1984ع–1987ع | style="background:#e2f0d9;" | فوجي / عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 1987ع–جون 1988ع | style="background:#eef5e9;" | ضياءُ دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | جون–سيپٽمبر 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري دور |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Governors of Sindh}}</ref> ==== عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ ==== 1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت '''[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]''' جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh}}</ref> 1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== 1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ ==== 4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Chandio |first=Amir Ali |title=Politics of Sindh under Zia Government}}</ref> [[فائل:Bhutto 1974.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.]] ==== تحريڪ بحالي جمهوريت ==== {{Main|تحريڪ بحالي جمهوريت}} 1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ [[عوامي تحريڪ]] ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.<ref>{{cite book |last=Haqqani |first=Husain |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> ==== 1985ع جون غيرجماعتي چونڊون ==== 1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> 1985ع ۾ 1973ع جو آئين ''روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر'' ۽ پوءِ [[اٺين ترميم]] سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست ==== 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. [[سوويت-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي. شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press}}</ref> 1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم [[آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن]] قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي. 1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ==== تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ ==== 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. [[سنڌي ادبي سنگت]]، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> [[شيخ اياز]]، [[ابراهيم جويو]]، [[رسول بخش پليجو]] ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. ==== سماجي ۽ معاشي تبديليون ==== هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. [[گڊو بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا. ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا. شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا. ==== 1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي ==== 29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم [[محمد خان جوڻيجو]] جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. [[اختر علي غلام قاضي]] مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو. 17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. ==== 1972ع–1988ع جون اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1 مئي 1972ع | style="background:#eef5e9;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1973ع | style="background:#eef5e9;" | 1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | ڊسمبر 1973ع | style="background:#e2f0d9;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1976ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] قائم ڪئي وئي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 اپريل 1979ع | style="background:#eef5e9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1981ع | style="background:#e2f0d9;" | [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1983ع | style="background:#eef5e9;" | ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1984ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1985ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير ٿيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1986ع | style="background:#e2f0d9;" | ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 29 مئي 1988ع | style="background:#eef5e9;" | جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 17 آگسٽ 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 2 ڊسمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. |} === 1988ع کان هاڻوڪي دور تائين === 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو]] [[فائل:Karachi Skyline.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو]] ==== جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع ==== جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ [[قائم علي شاهه]] 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ [[مهاجر قومي موومينٽ]] وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> 1990ع ۾ صدر [[غلام اسحاق خان]] وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ [[آفتاب شعبان ميراڻي]] مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ [[ڄام صادق علي]] نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ==== 1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ [[جي. ايم. سيد]]، [[رسول بخش پليجو]]، [[قادر مگسي]] ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون. 1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ [[مظفر حسين شاهه]] مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ [[عبدالله شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ [[ممتاز علي ڀٽو]] نگران وڏو وزير مقرر ٿيو. 1997ع جي چونڊن کان پوءِ [[لياقت علي جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل [[پرويز مشرف]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع ==== 1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا. ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت '''سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي''' ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. [[علي محمد مهر]] ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ [[ارباب غلام رحيم]] ورتي. هن دور ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي ==== 2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ [[قائم علي شاهه]] اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو. ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.<ref>{{cite web |title=Past Assemblies |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري ==== 2010ع ۾ [[ارڙهين آئيني ترميم]] پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو. ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ'''، '''سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ'''، '''سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ'''، '''سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ''' ۽ '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ''' شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |website=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ۽ قانوني ادارا ==== [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي. 1994ع ۾ '''سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي''' کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Judicial Academy Act |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=1994 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو. 2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو. ==== سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / جماعت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[آفتاب شعبان ميراڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ڄام صادق علي]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع | style="background:#eef5e9;" | شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مظفر حسين شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | اتحادي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي مدد شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[عبدالله شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[لياقت علي جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff;" | '''گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي محمد مهر]] | style="background:#f4f8fc;" | ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ارباب غلام رحيم]] | style="background:#eaf2f8;" | جون 2004ع – نومبر 2007ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ (ق) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 2007ع – اپريل 2008ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 2008ع – مارچ 2013ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[زاهد قربان علوي]] | style="background:#f4f8fc;" | مارچ–مئي 2013ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[فضل الرحمان]] | style="background:#eaf2f8;" | جون–آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مقبول باقر]] | style="background:#eaf2f8;" | آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |} <ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع تائين [[مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.<ref>{{cite web |title=Our Team |url=https://cm.sindh.gov.pk/chief-ministers-team |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 1988ع کان سنڌ جا گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |+ '''1988ع کان سنڌ جا گورنر''' |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | نمبر ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو سنڀالڻ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو ڇڏڻ ! style="background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / مختصر نوٽ |- | style="background:#eaf2f8;" | 18 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 5 جنوري 1987ع | style="background:#eef5e9;" | 23 جون 1988ع | style="background:#fdf2e9;" | 1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو |- | style="background:#d6eaf8;" | 19 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 24 جون 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي |- | style="background:#eaf2f8;" | 20 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[قادرالدين احمد|جسٽس قادرالدين احمد]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | 18 اپريل 1989ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 21 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[فخرالدين جي. ابراهيم|جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 اپريل 1989ع | style="background:#e2f0d9;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ جج ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#eef5e9;" | 18 جولاءِ 1993ع | style="background:#fdf2e9;" | پهريون دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 23 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[حڪيم محمد سعيد]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#fbe5d6;" | تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#eef5e9;" | 21 مئي 1995ع | style="background:#fdf2e9;" | ٻيو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 24 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪمال الدين اظفر]] | style="background:#f4f8fc;" | 22 مئي 1995ع | style="background:#e2f0d9;" | 16 مارچ 1997ع | style="background:#fbe5d6;" | سياستدان ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 25 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[معين الدين حيدر|ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر]] | style="background:#eaf2f8;" | 17 مارچ 1997ع | style="background:#eef5e9;" | 17 جون 1999ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر |- | style="background:#d6eaf8;" | 26 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ممنون حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جون 1999ع | style="background:#e2f0d9;" | 12 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 27 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عظيم دائودپوٽو|ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#eef5e9;" | 24 مئي 2000ع | style="background:#fdf2e9;" | فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 28 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ميان سومرو]] | style="background:#f4f8fc;" | 25 مئي 2000ع | style="background:#e2f0d9;" | 26 ڊسمبر 2002ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 29 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عشرت العباد خان|ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 27 ڊسمبر 2002ع | style="background:#eef5e9;" | 10 نومبر 2016ع | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8;" | 30 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[سعيد الزمان صديقي|جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي]] | style="background:#f4f8fc;" | 11 نومبر 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 جنوري 2017ع | style="background:#fbe5d6;" | اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان |- | style="background:#eaf2f8;" | 31 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد زبير]] | style="background:#eaf2f8;" | 2 فيبروري 2017ع | style="background:#eef5e9;" | 3 آگسٽ 2018ع | style="background:#fdf2e9;" | مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 32 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[عمران اسماعيل]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | 18 اپريل 2022ع | style="background:#fbe5d6;" | پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#fff2cc;" | — | style="background:#fff2cc; text-align:right; padding:7px;" | [[آغا سراج دراني]] | style="background:#fff2cc;" | 20 اپريل 2022ع | style="background:#fff2cc;" | 9 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#ffe699;" | '''قائم مقام گورنر'''؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#eaf2f8;" | 34 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪامران ٽيسوري|محمد ڪامران خان ٽيسوري]] | style="background:#eaf2f8;" | 10 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#eef5e9;" | 12 مارچ 2026ع | style="background:#fdf2e9;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر |- | style="background:#d9ead3;" | 35 | style="background:#d9ead3; text-align:right; padding:7px;" | '''[[محمد نهال هاشمي|سيد محمد نهال هاشمي]]''' | style="background:#d9ead3;" | '''13 مارچ 2026ع''' | style="background:#d9ead3;" | '''عهدي تي موجود''' | style="background:#b6d7a8;" | '''سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] سان لاڳاپيل''' |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Jailed PA speaker becomes acting Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1685798 |work=Dawn |date=20 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Tessori sacked as PML-N stalwart Nehal Hashmi made Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1981494 |work=Dawn |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گورنر ==== گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور [[عشرت العباد خان]] ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018ع کان 2022ع تائين [[عمران اسماعيل]]، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين [[ڪامران ٽيسوري]] گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي [[محمد نهال هاشمي]] سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.<ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ شهري سياست ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، پاڪستان پيپلز پارٽي، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو. [[فائل:Sindh Assembly 2018.svg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي]] ==== آبادي ۽ شهريڪاري ==== 1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو. ==== تعليم ==== 1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي. 2013ع ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ''' منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي. تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 Sindh – Education |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |publisher=UNICEF |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== صحت ==== صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |publisher=UNICEF |date=16 July 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2020ع جي [[ڪووڊ-19 وبا]] سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا. ==== ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ ==== 1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ '''[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق == جاگرافي == {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ جو قدرتي منظر]] [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|250px|ساڄو|سنڌ جو نقشو]] سنڌ [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ جي ڪل ايراضي '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي.<ref>{{cite web |title=Social Indicators of Pakistan 2021 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/social_statistics/publications/Social_Indicators_of_Pakistan_2021.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اوڀر ۾ [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ [[رڻ ڪڇ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر [[سنڌو درياهه]] آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ [[هيٺيون سنڌو طاس|هيٺين سنڌو طاس]] جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === طبعي بناوت === [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي]] [[فائل:Mangrove Forest Sindh.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌو ڊيلٽا]] ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي]] طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو]]، وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي پٽي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ [[مينگروو]] ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً '''5 ملين هيڪٽر''' آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/SindhWaterPolicy |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي معيشت ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو]] === روايتي جاگرافيائي ڀاڱا === سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * [[سرو، سنڌ|سرو]] — اتر سنڌ؛ * [[سنڌ جو وچولو|وچولو]] — وچ سنڌ؛ * [[لاڙ، سنڌ|لاڙ]] — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛ * [[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛ * [[ٿر]] ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ. هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref> === سنڌوءَ جو ميداني علائقو === سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا. سنڌ ۾ '''ڪچو''' انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' سڏيو وڃي ٿو. اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو '''ڪڇو''' يا '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Topography of Dadu District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-dadu/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ريگستان === [[فائل:Thar desert in cloudy weather.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي]] [[فائل:The Thar Desert.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جون وارياسي ڀٽون]] سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! ريگستان ! لڳ ڀڳ ايراضي ! اهم علائقا ! خاصيتون |- | [[ٿر ريگستان]] | وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | هندستان جي [[راجستان]] تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت |- | [[نارا ريگستان]] | تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' | خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا | تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون ''پٽ'' نما زمينون<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> |- | [[اڇڙو ٿر]] | تقريباً '''4,800 چورس ڪلوميٽر''' | خاص طور [[سانگهڙ ضلعو]]، [[کپرو تعلقو]]، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا | اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب ''اڇڙو ٿر'' سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> |} === ٿر ريگستان === [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار [[راجستان]] جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن. ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا. === نارا ريگستان === [[نارا ريگستان]] سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ ''پٽ'' نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === اڇڙو ٿر === [[اڇڙو ٿر]]، جنهن کي ''اڇو ريگستان'' پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. [[چوٽياري ذخيرو]] هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Socio Economic Assessment Study |url=https://www.wwf.org.pk/foreverindus/pdf/socioeconomic_assessment_07.pdf |publisher=WWF-Pakistan |year=2008 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبل ۽ جابلو علائقا === سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان [[گنجو ٽڪر]] هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === کيرٿر جبلن جو سلسلو === [[فائل:Kirthar Mountains.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]]؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي]] [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]] سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بلند مقام ==== [[فائل:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|230px|ساڄو|[[ڪتي جي قبر]]، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي]] سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ '''ڪُتي جي قبر''' نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Topography of Kamber-Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي ''بلند ترين چوٽي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. ==== گورک هِل ==== [[فائل:Gorakh Hill.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[گورک هل]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ]] [[گورک هل]] دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً '''5,688 فوٽ''' (1,734 ميٽر) آهي.<ref>{{cite news |title=A lesser hill station |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station |work=Dawn |date=30 May 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي. === ڪارونجهر === [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]]] [[ڪارونجهر]] جون ٽڪريون [[ننگرپارڪر]]، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن. === گنجو ٽڪر === [[گنجو ٽڪر]] [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي. === ارضيات === سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. === ميداني علائقا === [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.]] سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا. سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي. [[فائل:Indus river Sukkur barrage sunset.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[سکر بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.]] ==== ڪچو ۽ پڪو ==== سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور '''ڪچو''' چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا. حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي. === ڪاڇو === [[فائل:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو]] [[ڪاڇو]] سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي. [[فائل:Women in Sindh.jpg|thumb|280px|ساڄو|اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي]] ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران [[نائي گاج]]، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا ''واڪرن'' ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Water resource management in 'kutcha' areas |url=https://www.dawn.com/news/25070/water-resource-management-in-kutcha-areas |work=Dawn |date=5 March 2002 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.<ref>{{cite news |title=Major drains across Kachho belt flooded amid downpour |url=https://www.dawn.com/news/1763877 |work=Dawn |date=10 July 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Flooding in Sindh's Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range |url=https://www.dawn.com/news/1855992 |work=Dawn |date=31 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين === [[فائل:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي]] [[فائل:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|250px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.]] ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو [[منڇر ڍنڍ]] سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[نائي گاج]] سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا === سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار [[سنڌو ڊيلٽا]] جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا. هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. === سامونڊي پٽي === {{Main|سنڌ جو سامونڊي ڪنارو|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Coast of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ڀرسان [[عربي سمنڊ]] جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.]] سنڌ جو سامونڊي ڪنارو [[عربي سمنڊ]] جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''350 ڪلوميٽر''' آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://scda.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Coastal Development Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام [[سر ڪريڪ]] تائين وڃي ٿو. === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو ڊيلٽا}} [[سنڌو ڊيلٽا]] سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.<ref name="SFD-mangroves"/> ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.<ref name="SFD-mangroves"/> === ٻيٽ === [[فائل:Manora Karachi.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[منهوڙو]]، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ]] [[فائل:Karachi, Charna Island.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[چرنا ٻيٽ]]، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.]] [[فائل:Charna Island Karachi Arabian Sea.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[عربي سمنڊ]] ۾ [[چرنا ٻيٽ]] جو منظر.]] سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ [[منهوڙو]]، [[بابا ٻيٽ]]، [[ڀٽ ٻيٽ]]، [[بُنڊل ٻيٽ]] ۽ [[بُڊو ٻيٽ]] شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي. سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == آبهوا == {{Main|سنڌ جي آبهوا}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|ساڄو|[[جيڪب آباد ضلعو]]، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.]] سنڌ جي آبهوا مجموعي طور '''گرم، خشڪ کان نيم خشڪ''' نوعيت جي آهي، پر [[عربي سمنڊ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[ٿر ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]]، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''128.8 ملي ميٽر''' آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي آبهوا تي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسو|ڏکڻ ايشيائي چوماسي]]، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت [[ڏڪار]]، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === علائقائي موسمي فرق === روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي '''[[سرو، سنڌ|سرو]]'''، '''[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]''' ۽ '''[[لاڙ، سنڌ|لاڙ]]''' جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي. '''مٿين سنڌ'''، خاص طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment – Jacobabad |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/603581508344261114/pdf/SFG3674-EA-P154987-Box405303B-PUBLIC-Disclosed-10-18-17.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|کاٻو|سنڌ ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.]] '''وچ سنڌ''' ۾ [[سکر]]، [[نوابشاهه|شهيد بينظير آباد]]، [[سانگهڙ]]، [[مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو. '''هيٺين سنڌ''' يا لاڙ، جنهن ۾ [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي. [[گورک هل]]، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو. === موسمياتي کاتو === {{Main|پاڪستان موسميات کاتو}} سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني [[پاڪستان موسميات کاتو]] ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن. موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Provincial Disaster Management Authority Sindh |url=https://pdma.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون موسمون === سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي. '''سيارو''' عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون. '''بهار''' نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي. '''اونهارو''' اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects |publisher=World Bank |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/9fecf962-d3ad-5cec-909e-af3e7539dc02/download |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چوماسي وارو عرصو''' عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو. === سنڌ جو چوماسو === [[فائل:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|300px|ساڄو|آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.]] سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan (MODIS 2020-10-11) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_(MODIS_2020-10-11).jpg |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Still submerged, nearly six months on from the initial flooding (5330445429).jpg|thumb|300px|کاٻو|2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.]] چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان '''درياهي ٻوڏ''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات '''شهري ٻوڏ''' پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب '''اوچتي ٻوڏ''' پڻ اچي سگهي ٿي. === برسات === سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/478491468146962443/pdf/E15030vol-08.pdf |publisher=World Bank |year=2007 |access-date=24 August 2026}}</ref> بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي. === سامونڊي اثر === [[عربي سمنڊ]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. === گرمي جون لهرون === سنڌ ۾ [[گرمي جي لهر|گرمي جون لهرون]] اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. [[ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر]] دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سامونڊي طوفان === سنڌ جي ساحلي پٽي [[عربي سمنڊ]] ۾ ٺهندڙ [[مداري طوفان|مداري طوفانن]] ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن. 2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان '''اسنا''' سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon 2024 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2025/03/11/monsoon-2024-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=11 March 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === [[موسمي تبديلي]] سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=29 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا ۽ قدرتي نباتات === سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[ٻير]]، [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]] جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]] جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ [[مينگروو]] ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نباتات ۽ حياتيات == {{Main|سنڌ جي نباتات|سنڌ جي حيوانات}} [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img04.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ ''يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا''؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.]] سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ [[سنڌو درياهه]] جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[نارا ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، [[سنڌو ڊيلٽا]] جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه ماحولياتي نظام === سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.<ref>{{cite web |title=Kirthar National Park |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kirthar_National_Park |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.]] === نباتات === سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ [[ٻٻر]]، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار]]، [[ڦوڳ]]، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، ''Euphorbia'' جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ [[نم]]، [[انب]]، [[ڄمون]]، [[گدامڙي]]، [[سھانجڻو]]، [[بڙ]]، [[پپل]]، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن. ==== سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا |- style="background:#66BB6A; color:white; text-align:center;" ! سنڌي نالو ! سائنسي نالو ! مکيه ماحول ! حيثيت / اهميت |- | [[ڪنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ |- | [[ٻٻر]] | ''Vachellia nilotica'' (''Acacia nilotica'') | دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا | ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ |- | لئي / آسري | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين | لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ |- | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا | ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال |- | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | ٿر ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو وڻ |- | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا | ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور |- | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ميدان ۽ خشڪ علائقا | ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ |- | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | آباد ۽ شهري علائقا | ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام |- | [[ديوي (وڻ)|ديوي / ولائتي ڪنڊي]] | ''Prosopis juliflora'' | شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا | متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل |- | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ | سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس |} === ٻيلا === {{Main|سنڌ جا ٻيلا}} سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، [[سنڌو درياهه]]، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام '''دريائي ٻيلا'''، '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ '''[[مينگروو]] ٻيلا''' آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhforests.gov.pk/page-faq |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[لئي]]، [[ٻير]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]] ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Fauna and Flora of Sindh |url=https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== دريائي ٻيلا ==== [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي '''دريائي ٻيلا''' يا مقامي طور '''ڪچي جا ٻيلا''' چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً '''241,198 هيڪٽر''' آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور [[ٻٻر]] (''Vachellia nilotica''؛ اڳ ''Acacia nilotica'') سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي. ==== آبپاشي وارا ٻيلا ==== سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.<ref name="SFD-irrigated">{{cite web |title=Irrigated Plantations |url=https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ '''82,195 هيڪٽر''' آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ [[ٻٻر]]، [[يوڪلپٽس]]، [[ٽالهي]] يا شيشم (''Dalbergia sissoo'')، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="SFD-irrigated"/> آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي. ==== مينگروو ٻيلا ==== {{Main|سنڌ جا مينگروو ٻيلا|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Mangrove-Keti Bundar.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪيٽي بندر]] جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول]] سنڌ جا [[مينگروو]] ٻيلا [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي ڪريڪن ۽ [[ڪراچي]] جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |url=https://iucn.org/story/202507/international-day-conservation-mangrove-ecosystem-message-mr-mahmood-akhtar-cheema |publisher=IUCN |date=26 July 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً '''600,000 هيڪٽر''' تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SFD-mangroves">{{cite web |title=Mangroves |url=https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس '''اڇو تمر''' (''ايويسينيا مرينا'') آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ ''رائزو فورا ميوڪروناٽا''، ''سيريوپس ٽيگل'' ۽ ''ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم'' پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ''ايويسينيا مرينا'' جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.<ref name="SFD-mangroves"/><ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=World Environment Day – Defenders of the Coast |url=https://www.wwfpak.org/take_action/world_environment_day |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، [[آءِ يو سي اين]]، [[ورلڊ وائيڊ فنڊ فار نيچر|ڊبليو ڊبليو ايف]] ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Mangrove restoration begins on Karachi coast |url=https://iucn.org/story/202606/mangrove-restoration-begins-karachi-coast |publisher=IUCN |date=5 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار ==== سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]]، [[ڪاڇو]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]]، [[ٻير]]، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن. اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا. ==== سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري ==== سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ [[ديوي (وڻ)|ديوي]] (''Prosopis juliflora'')، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون. ==== ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ ==== سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام |- style="background:#66BB6A; color:white;" ! ٻيلائي نظام ! اهم هنڌ ! اندازي / سرڪاري ايراضي ! اهم نباتات ! ماحولياتي اهميت |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | دريائي ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا | style="background:#E0F2F1;" | تقريباً 241,198 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | آبپاشي وارا ٻيلا | style="background:#DCEDC8;" | بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾ | style="background:#B2DFDB;" | تقريباً 82,195 هيڪٽر | style="background:#FFECB3;" | ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | مينگروو ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل | style="background:#E0F2F1;" | ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه | style="background:#DCEDC8;" | ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان | style="background:#B2DFDB;" | متفرق ۽ وسيع علائقو | style="background:#FFECB3;" | ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش |} <ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref name="SFD-irrigated"/> <ref name="SFD-mangroves"/> === حيوانات === {{Main|سنڌ جي حيوانات}} سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ٿڻائتا ==== [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img09.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.]] سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، [[ڪارو هرڻ]]، [[ڦاڙهو]]، جهنگلي سوئر، بگھڙ، [[گدڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار چراخ]]، جهنگ ٻلو، [[ڪاراڪل]]، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ آئيبيڪس]] (''Capra aegagrus blythi'') سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. تاريخي طور سنڌ ۾ [[ايشيائي چيتو]] ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن. ==== سنڌو ٻلهڻ ==== {{Main|سنڌو درياهه جي ٻلهڻ}} [[فائل:Indus river Dolphin , The National Aquatic Animal of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'')، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.]] [[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'') سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan National Report to UNCED 1992 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1991-001.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite report |title=Report of the Workshop on the Conservation of the Ganges River Dolphin and Indus River Dolphin |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/SSC-OP-023.pdf |publisher=IUCN Species Survival Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو. === پکي === سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ [[مرڪزي ايشيائي فلائي وي]] سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا. [[هاليجي ڍنڍ]] ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Haleji Lake – Ramsar Site |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RAM/RAM_018_PK_en.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪينجهر ڍنڍ]] پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن. [[هوبره تلور]] ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي. === رڙهندڙ جانور === سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ [[واڳون]] شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[واڳون]] (''Crocodylus palustris'') سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.<ref>{{cite report |title=Crocodiles: An Action Plan for their Conservation |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/1992-008.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[انڊين ڪوبرا]]، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ''ساهه چوسڻ''. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي. ==== سامونڊي ڪُميون ==== ڪراچيءَ جي [[هاڪس بي]] ۽ [[سينڊزپٽ]] سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ [[سائي سامونڊي ڪُمي]] (''Chelonia mydas'') سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.<ref>{{cite web |title=Marine turtles |url=https://www.wwfpak.org/our_work_/biodiversity/marine_turtles/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان]] [[هاڪس بي]] کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=WWF Blog – Green turtle nesting at Hawks Bay |url=https://www.wwfpak.org/knowledge_hub_/wwf_blog/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> زيتوني رڊلي ڪُمي (''Lepidochelys olivacea'') پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي. === مڇيون ۽ آبي حيات === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ [[عربي سمنڊ]]، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون. ==== پلو ==== [[پلو]] يا هلسا (''Tenualosa ilisha'') سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي. سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. === ڍنڍون ۽ آبي زمينون === سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[ڊريگهه ڍنڍ]]، [[ديھ اڪرو-II]]، [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ [[سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو]] سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منڇر ڍنڍ]] تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي. === حياتياتي تحقيق جي تاريخ === سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا. 20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ''ڪل جنسن'' جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.<ref>ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، 1982ع.</ref> === جهنگلي حيات جو تحفظ === سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن. حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ [[موسمي تبديلي]] آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Participatory Conservation Plans for the Indus Delta |url=https://www.wwfpak.org/?384599/Speakers-term-conservation-plans-essential-for-the-protection-of-threatened-wildlife-and-coastal-resources= |publisher=WWF-Pakistan |date=3 April 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> == سياسي نظام == {{Main|سنڌ حڪومت|سنڌ جي سياست}} [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.]] سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام [[پاڪستان جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير]]، صوبائي ڪابينا، [[سنڌ جو گورنر|گورنر]]، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن. آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1431341153_169.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |at=Articles 129–130 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا. === صوبائي حڪومتي نظام === سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز [[ڪراچي]] ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ [[سيد مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sindh Cabinet |url=https://cm.sindh.gov.pk/sindh-cabinet |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Syed Murad Ali Shah Cabinet.jpg|[[سيد مراد علي شاهه]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير سنڌ]] <!-- گورنر سيد نهال هاشمي جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- اسپيڪر سيد اويس قادر شاهه جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- چيف جسٽس جسٽس ظفر احمد راجپوت جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> </gallery> === گورنر === {{Main|سنڌ جو گورنر}} [[سنڌ جو گورنر]] وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا. مارچ 2026ع ۾ [[سيد محمد نهال هاشمي]] کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.<ref>{{cite web |title=President approves appointment of Nehal Hashmi as Governor of Sindh |url=https://www.radio.gov.pk/12-03-2026/president-approves-appointment-of-nehal-hashmi-as-governor-sindh |publisher=Radio Pakistan |date=12 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Nehal Hashmi takes oath as Governor of Sindh |url=https://radio.gov.pk/13-03-2026/nehal-hashmi-sworn-in-as-sindh-governor |publisher=Radio Pakistan |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === وڏو وزير === {{Main|سنڌ جو وڏو وزير}} وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[سيد مراد علي شاهه]] ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ صوبائي اسيمبلي === {{Main|سنڌ صوبائي اسيمبلي}} [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي.]] سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ '''168 ميمبر''' آهن، جن مان '''130 عام سيٽون'''، '''29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون''' ۽ '''9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون''' آهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |at=Article 106 seat allocation |access-date=24 August 2026}}</ref> عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر === اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو. 25 فيبروري 2024ع تي [[سيد اويس قادر شاهه]] سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان [[اينٿوني نويد]] ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Speaker – Syed Awais Qadir Shah |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر === سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر '''ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني''' هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#4A235A; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر |- ! style="background:#6C3483; color:white;" | نمبر ! style="background:#2874A6; color:white;" | اسپيڪر ! style="background:#148F77; color:white;" | مدت ! style="background:#B9770E; color:white;" | تاريخي نوٽ |- | style="background:#F4ECF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني]] | style="background:#E8F6F3;" | 28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد ميران محمد شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1938ع – 1948ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو |- | style="background:#F4ECF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[مير غلام علي ٽالپر]] | style="background:#D5F5E3;" | 14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ وارو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[پير قربان علي شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غلام رسول خان کيهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[عبدالله حسين هارون]] | style="background:#D5F5E3;" | 6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد عبدالله شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[عبدالرزاق خان]] | style="background:#E8F6F3;" | 5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غوث بخش خان مهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 1993ع – 1997ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نواب مرزا (وڪيل)|نواب مرزا]] | style="background:#E8F6F3;" | 1997ع – 1998ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 2002ع – 2007ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ٻيو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نثار احمد کهڙو]] | style="background:#E8F6F3;" | 2008ع – 2013ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#D5F5E3;" | 2013ع – 2018ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 2018ع – 2023ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ٻيو مسلسل اسيمبلي دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد اويس قادر شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 25 فيبروري 2024ع – موجوده | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | موجوده اسپيڪر |} <ref>{{cite web |title=Speaker’s of Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Speakers.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Speaker |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === موجوده سياسي جوڙجڪ === سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] وٽ 37، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] وٽ هڪ ميمبر درج آهي.<ref>{{cite web |title=Party Composition – 2024 till date |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#922B21; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ |- ! style="background:#B03A2E; color:white;" | سياسي جماعت / حيثيت ! style="background:#1F618D; color:white;" | موجوده ميمبر ! style="background:#117A65; color:white;" | پارلياماني حيثيت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | style="background:#D6EAF8;" | 117 | style="background:#D5F5E3;" | حڪومتي اڪثريت |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | style="background:#AED6F1;" | 37 | style="background:#ABEBC6;" | مخالف ڌر جي وڏي جماعت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | style="background:#D6EAF8;" | 5 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | آزاد | style="background:#AED6F1;" | 3 | style="background:#ABEBC6;" | آزاد ميمبر |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | style="background:#D6EAF8;" | 1 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |} <ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === وفاق سان تعلق === سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن. وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو [[قومي مالياتي ايوارڊ]] تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن. === چونڊ نظام === سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === قومي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ لاءِ [[قومي اسيمبلي پاڪستان|قومي اسيمبلي]] جون '''61 عام سيٽون''' مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون '''14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون''' صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً '''913,052''' مقرر ٿي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === صوبائي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ صوبائي اسيمبلي جون '''130 عام چونڊ تڪ''' آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً '''428,432''' ماڻهو هئي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني حڪومتي نظام === {{Main|سنڌ ۾ مڪاني حڪومت}} سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع''' ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 – Schedule II |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Local Government (Third Amendment) Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |date=2 October 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ === [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | سربراهه ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#EAF2F8;" | ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | style="background:#EEF5E9;" | وڏي ميٽروپوليٽن شهر | style="background:#F3E5F5;" | ميئر | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪارپوريشن | style="background:#E2F0D9;" | وڏا شهري علائقا | style="background:#EADCF0;" | ميئر / چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ضلعي ڪائونسل | style="background:#EEF5E9;" | ڳوٺاڻو ضلعي علائقو | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | وچولي درجي جا شهر | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ٽائون ڪميٽي | style="background:#EEF5E9;" | ننڍا شهر ۽ قصبا | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون |- | style="background:#D6EAF8;" | يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | پاڙي يا ڳوٺن جي سطح | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون |} <ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون === [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments – Karachi |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميونسپل ڪارپوريشنون === سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن. === ترقياتي اٿارٽيون === سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون. [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.<ref>{{cite web |title=How KDA was Established |url=https://kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Khadim%20Magazine/October-2018/054-Karachi%20Civic%20Centre.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Lyari Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون |- ! style="background:#76448A; color:white;" | اٿارٽي ! style="background:#2874A6; color:white;" | علائقو ! style="background:#148F77; color:white;" | بنيادي ڪم |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | لاڙڪاڻو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي |} === پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون === 2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Acts 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا. === صوبائي اليڪشن ڪميشن === [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر '''اعجاز انور چوهان''' آهي.<ref>{{cite web |title=ECP Officers – Provincial Election Commissioner Sindh |url=https://ecp.gov.pk/index.php/notifications/officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Telephone Numbers and Office Addresses – Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سياسي تنظيمون === سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون === سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن. === غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم |- ! style="background:#148F77; color:white;" | شعبو ! style="background:#2874A6; color:white;" | عام سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | تعليم | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | صحت | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | غربت ۽ روزگار | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | انساني حق | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماحوليات | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | آفتن جي امداد | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي |} == انتظامي ورهاست == {{Main|سنڌ جون انتظامي ورهاستون}} [[فائل:Pakistan Sindh districts map.svg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.]] سنڌ [[پاڪستان]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ '''6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون''' موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.<ref name="SindhCensusReport2023">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي [[ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار [[ڊپٽي ڪمشنر]] هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي '''55,696,147''' هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ '''53.97 سيڪڙو آبادي شهري''' هئي.<ref name="SindhCensus2023">{{cite report |title=Population and Housing Census 2023: Provincial Census Report – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊويزنون === [[فائل:Sindh-Divisions-Map.png|thumb|300px|کاٻو|سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي]] سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]، [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر ڊويزن|سکر]] آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="SindhCensus2023" /> شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي '''92.57 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.<ref name="SindhCensus2023" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#174A7E; color:white; font-size:115%;" | '''سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#4472C4; color:white;" ! ڊويزن ! انتظامي مرڪز ! ضلعا ! آبادي 2023ع ! آبادي 2017ع ! شهري آبادي % |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[ڪراچي]] | 7 | 20,382,881 | 16,024,894 | 92.57% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 9 | 11,659,246 | 10,596,049 | 37.28% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[لاڙڪاڻو]] | 5 | 7,093,706 | 6,190,926 | 30.63% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سکر ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[سکر]] | 3 | 6,010,041 | 5,542,270 | 33.92% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[نوابشاهه]] | 3 | 5,930,649 | 5,275,426 | 29.27% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ميرپور خاص ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[ميرپورخاص]] | 3 | 4,619,624 | 4,224,945 | 19.38% |- style="background:#FFF2CC; font-weight:bold;" | سنڌ | [[ڪراچي]] | 30 | 55,696,147 | 47,854,510 | 53.97% |} <ref name="SindhCensus2023" /> === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.<ref name="SindhCensusReport2023" /> ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.<ref name="PBSdistrict2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! ڊويزن ! ضلعو ! صدر مقام ! آبادي 2023ع |- | 1 || style="background:#D9EAF7;" rowspan="9"| [[حيدرآباد ڊويزن]] || [[بدين ضلعو|بدين]] || [[بدين]] || 1,947,081 |- | 2 || [[دادو ضلعو|دادو]] || [[دادو، پاڪستان|دادو]] || 1,742,320 |- | 3 || [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] || 2,432,540 |- | 4 || [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي]] || 1,117,308 |- | 5 || [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] || [[مٽياري]] || 849,383 |- | 6 || [[سجاول ضلعو|سجاول]] || [[سجاول]] || 839,292 |- | 7 || [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] || [[ٽنڊو الهيار]] || 922,012 |- | 8 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] || [[ٽنڊو محمد خان]] || 726,119 |- | 9 || [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] || [[ٺٽو]] || 1,083,191 |- | 10 || style="background:#E2F0D9;" rowspan="7"| [[ڪراچي ڊويزن]] || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] || [[ڪراچي]] || 3,822,325 |- | 11 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] || [[ڪراچي]] || 3,950,031 |- | 12 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] || [[ڪراچي]] || 2,329,764 |- | 13 || [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] || [[ڪراچي]] || 2,679,380 |- | 14 || [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] || [[ڪياماڙي]] || 2,068,451 |- | 15 || [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || [[ڪورنگي]] || 3,128,971 |- | 16 || [[ملير ضلعو|ملير]] || [[ملير]] || 2,403,959 |- | 17 || style="background:#FCE4D6;" rowspan="5"| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] || [[جيڪب آباد]] || 1,174,097 |- | 18 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] || [[قمبر]] || 1,514,869 |- | 19 || [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || 1,233,957 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || 1,784,453 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] || [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] || 1,386,330 |- | 22 || style="background:#E4DFEC;" rowspan="3"| [[ميرپور خاص ڊويزن]] || [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || 1,681,386 |- | 23 || [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] || [[مٺي]] || 1,778,407 |- | 24 || [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] || [[عمرڪوٽ]] || 1,159,831 |- | 25 || style="background:#FFF2CC;" rowspan="3"| [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] || [[نوشھروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] || [[نوشهروفيروز]] || 1,777,082 |- | 26 || [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] || [[سانگهڙ]] || 2,308,465 |- | 27 || [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] || [[نوابشاهه]] || 1,845,102 |- | 28 || style="background:#DDEBF7;" rowspan="3"| [[سکر ڊويزن]] || [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] || [[ميرپور ماٿيلو]] || 1,772,609 |- | 29 || [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] || [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] || 2,597,535 |- | 30 || [[سکر ضلعو|سکر]] || [[سکر]] || 1,639,897 |} <ref name="PBSdistrict2023" /> === انتظامي ڍانچو === صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ '''5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون''' درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست === سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.<ref name="SindhCensus2023" /> شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.<ref name="PBSdistrict2023" /> === سنڌ جا وڏا شهر === {{Main|سنڌ جا شهر}} [[ڪراچي]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ '''شهري آبادي (urban locality)''' جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست جي تاريخ === سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} == زرعي معيشت== {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} [[فائل:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|thumb|300px|ساڄو|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي.]] سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ [[زراعت]] بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته [[ٿر ريگستان|ٿر]]، [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ '''4.87 ملين هيڪٽر''' زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ [[انب]]، [[کجور]]، [[ڪيلو]]، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/agriculture-statistics |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً '''1.20 ملين هيڪٽر'''، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ === سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.]] === اهم فصل === سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪپهه]] ۽ [[ڪمند]] آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2e7d32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم فصل |- ! style="background:#1b5e20; color:white; padding:7px;" | فصل ! style="background:#33691e; color:white; padding:7px;" | زرعي موسم ! style="background:#558b2f; color:white; padding:7px;" | اهم علائقا ! style="background:#827717; color:white; padding:7px;" | بنيادي استعمال / اهميت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪڻڪ]] | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا | style="background:#fffde7; text-align:right;" | بنيادي خوراڪي اناج |- | style="background:#c8e6c9;" | [[چانور]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪ ۽ برآمد |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪپهه]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور | style="background:#fffde7; text-align:right;" | ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال |- | style="background:#c8e6c9;" | [[ڪمند]] | style="background:#dcedc8;" | سالياني / خريف سان لاڳاپيل | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ٻاجهري]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[جوئر]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | اناج ۽ جانورن جو چارو |- | style="background:#e8f5e9;" | [[سرنهن]] ۽ ڪينولا | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | مٿين ۽ وچين سنڌ | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪي تيل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[سورج مُکي]] | style="background:#dcedc8;" | مختلف پوک جا دور | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪي تيل |} <ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪڻڪ === [[ڪڻڪ]] سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === چانور === [[فائل:Recently sown paddy fields in Sindh, Pakistan, December 2010 (5331068220).jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.]] [[چانور]] سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪپهه === [[ڪپهه]] سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪمند === [[ڪمند]] سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === باغباني === سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. [[ميرپورخاص]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، [[خيرپور]] کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار '''386,973 ٽن'''، ڪيلي جي '''123,263 ٽن''' ۽ کجور جي '''219,925 ٽن''' هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي. === خشڪ ۽ برساتي زراعت === [[فائل:Beautful field of Bajhra and korar in kertee.jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ [[ٿر]] ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.]] سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا ''باراني'' زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي. === مالداري ۽ پولٽري === {{Main|سنڌ ۾ مالداري}} مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو|لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://livestock.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Livestock & Fisheries Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Section 2.22 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا. === ماهيگيري === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي. سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Livestock & Fisheries Department |url=https://livestock.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي === سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت '''[[سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ]]'''، '''[[سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ]]'''، '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]'''، '''[[سنڌ ڪين ڪمشنر]]''' ۽ [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Work of Each Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/work-of-each-dept |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]''' ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ '''[[پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ]]''' کان منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/web/?page_id=10374 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي پاليسي ۽ تبديليون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ '''سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030''' تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن. === زمينداري ۽ آبادگاري === سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن. ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي. === موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا === سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.]] سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم زرعي ادارا === سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. '''[[زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو]]''' فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ '''[[سنڌ آبپاشي کاتو]]''' بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ '''[[لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]]''' مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته '''[[سنڌ خوراڪ کاتو]]''' خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Government Departments |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]]، [[سنڌ ڪين ڪمشنر]]، [[سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس]] جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == صنعت == {{Main|سنڌ جي معيشت|سنڌ ۾ صنعت}} [[فائل:SITE Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سائٽ، ڪراچي|سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي]]؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ]] [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي]] سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[ٽنڊو آدم]]، [[شهيد بينظير آباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]] ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Manufacturing Sector |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ '''34 سيڪڙو''' سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت '''ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي''' جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز === [[ڪراچي]] سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Stock Exchange Limited |url=https://www.psx.com.pk/ |publisher=Pakistan Stock Exchange |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب [[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> === پيداواري صنعت === سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries for June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم پيداواري شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي شعبا |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | شعبو ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | اهم صنعتي مرڪز ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | اهم پيداوار / سرگرمي |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ |- | style="background:#d6eaf8;" | لوهه ۽ اسٽيل | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري |- | style="background:#eaf2f8;" | گاڏين جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس |- | style="background:#d6eaf8;" | دواسازي | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪيميائي ۽ ڀاڻ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون |- | style="background:#d6eaf8;" | پيٽروليم ۽ ريفائننگ | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج |- | style="background:#eaf2f8;" | سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#d6eaf8;" | خوراڪ ۽ مشروبات | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ |- | style="background:#eaf2f8;" | رٻڙ ۽ پلاسٽڪ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان |- | style="background:#d6eaf8;" | چمڙي ۽ لباس | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون |} === ڪپڙي جي صنعت === [[ڪپڙي جي صنعت]] سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ '''600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون''' آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh at a Glance |url=https://business.gos.pk/ |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite web |title=Textile Industry |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي. === اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت === [[فائل:Pakistan Steel Mills.png|thumb|200px|ساڄو|[[پاڪستان اسٽيل ملز]] جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ]] سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو [[پاڪستان اسٽيل ملز]] آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون '''2015ع کان بند''' آهن.<ref>{{cite web |title=National Assembly Question on Pakistan Steel Mills |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/6970931f0c9c1_583.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive Roadmap Finalized for Pakistan Steel Mills Revival |url=https://moip.gov.pk/NewsDetail/ZDg0OGU3YzItYmVlMS00M2MxLWI3YTktMTFjOWIxMTJmZGY2 |publisher=Ministry of Industries and Production |date=9 February 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. === گاڏين جي صنعت === سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا. پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25: Manufacturing and Mining |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance, Government of Pakistan |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quantum Index of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25 |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === دواسازي جي صنعت === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت === ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي. === پيٽروليم ۽ ريفائننگ === سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي]] === سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد === سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي ''غير ڌاتي معدني شين'' جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === رٻڙ ۽ پلاسٽڪ === ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي. === چمڙي جي صنعت === سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي. === سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي === [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Information and Technology |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي بنيادن واري صنعت === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت ==== سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون. ==== چانورن جا ڪارخانا ==== مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن. ==== کنڊ جي صنعت ==== سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== خوراڪ جي پروسيسنگ ==== سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون === وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن. [[ڪراچي]] ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي. === هنري صنعت === {{Main|سنڌي دستڪاري}} سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، [[رلي]]، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن. هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن. === صنعتي اسٽيٽون ۽ زون === [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ]] صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Office Contacts |url=https://site.com.pk/?page_id=927 |publisher=Sindh Industrial Trading Estates Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#7030a0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون |- ! style="background:#5b2c6f; color:white; padding:7px;" | نالو ! style="background:#2874a6; color:white; padding:7px;" | هنڌ ! style="background:#148f77; color:white; padding:7px;" | نوعيت ! style="background:#b9770e; color:white; padding:7px;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ ڪراچي]] | style="background:#eaf2f8;" | ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | منظم صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار |- | style="background:#ebdef0;" | ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا | style="background:#d6eaf8;" | ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا |- | style="background:#f4ecf7;" | پورٽ قاسم صنعتي علائقو | style="background:#eaf2f8;" | بن قاسم، ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | بندرگاهي صنعتي علائقو | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] | style="background:#d6eaf8;" | لانڍي، ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | برآمداتي پروسيسنگ زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار |- | style="background:#f4ecf7;" | [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] | style="background:#eaf2f8;" | خيرپور | style="background:#e8f6f3;" | خاص اقتصادي زون | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] | style="background:#d6eaf8;" | ٺٽو ضلعو | style="background:#d5f5e3;" | سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#f4ecf7;" | نوري آباد صنعتي اسٽيٽ | style="background:#eaf2f8;" | ڄامشورو ضلعو | style="background:#e8f6f3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون |- | style="background:#ebdef0;" | ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ | style="background:#d6eaf8;" | ڄامشورو / ڪوٽڙي | style="background:#d5f5e3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت |} <ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص اقتصادي زون === [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Dhabeji Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/dsez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur & Hyderabad Industrial Enclaves |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-hyderabad-industrial-enclaves-are-central-to-sindhs-economic-future-these-projects-will-strengthen-the-provinces-industrial-base-particularly-in-agro-processing-engineeri/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |date=23 October 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون === [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. [[ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي]] موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.<ref>{{cite web |title=EPZA at a Glance |url=https://epza.gov.pk/epza-at-a-glance/ |publisher=Export Processing Zones Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً '''672.93 ملين آمريڪي ڊالر''' هيون.<ref>{{cite report |title=Project Background – Karachi Export Processing Zone |url=https://epza.gov.pk/wp-content/uploads/2025/09/RFPFIN1.pdf |publisher=Export Processing Zones Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار === [[فائل:Kharachi Port (cropped).JPG|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.]] [[فائل:Karachi port trust.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.]] [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون. پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار === سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت [[عالمي بينڪ]] جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن. === صنعتي پاليسي ۽ چئلينج === سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا. [[عالمي بينڪ]] جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Jobs and Competitiveness Program for Results |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/728841517924219411/pdf/PID-Sindh-Jobs-and-Competitiveness-Program-for-Results-Feb-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == معدنيات ۽ قدرتي وسيلا == {{Main|سنڌ جا قدرتي وسيلا|سنڌ ۾ معدنيات}} [[فائل:CAPELLA C02 SM SLC HH 20210202112819 20210202112823 - Thumbnail image.png|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ڪوئلي جو ميدان]]، [[اسلام ڪوٽ تعلقو]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]؛ سيٽلائيٽ تصوير.]] سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ [[ٿر ريگستان]] جي [[لگنائيٽ]] ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ [[قدرتي گئس]] ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]] ۽ شيل، جڏهن ته [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://gsp.gov.pk/who-we-are/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوئلو === {{Main|سنڌ ۾ ڪوئلو|ٿر ڪوئلي جو ميدان}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Tharparkar.svg|thumb|250px|کاٻو|سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جو هنڌ؛ [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] هن ضلعي ۾ واقع آهي.]] سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان [[ٿر ڪوئلي جو ميدان|ٿر]]، [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان|لاڪڙا]]، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Brief Review of the Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/Mineral-wealth-of-Pakistan-1991.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ٿر ريگستان]] ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري [[يو ايس ايڊ]] جي گڏيل تحقيق سان ٿي.<ref>{{cite web |title=GSP Achievements – Thar Coal |url=https://gsp.gov.pk/gsp-achievements/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ '''175 ارب ٽنن کان وڌيڪ''' ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور [[لگنائيٽ]] قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي. ==== لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان ==== [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان]] [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو ==== [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ '''2,500 چورس ڪلوميٽر''' اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ '''33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل'''، '''305.082 ملين ٽن اشارتي''' ۽ '''4,219.498 ملين ٽن تخميني''' ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === قدرتي گئس === [[فائل:Qadirpur gas field.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.]] سنڌ پاڪستان جي اهم [[قدرتي گئس]] پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]، [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾. سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]]، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[قادرپور گئس فيلڊ]] گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Qadirpur Gas Field/Plant, District Ghotki, Sindh |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/tender-file/SOR-TOR-QP-1-3744.pdf |publisher=Oil and Gas Development Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي ==== [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Hala/Gambat South/Mazarani |url=https://www.ppl.com.pk/content/halagambat-southmazarani |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي '''60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن''' ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL achieves Capacity and Production Enhancement at Gambat South GPF-II |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-achieves-capacity-and-production-enhancement-gambat-south-gpf-ii |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=11 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Boosting production at Shahdad X-1 |url=https://www.ppl.com.pk/content/boosting-production-shahdad-x-1-ppl-ramps-gas-flow-84-mmscfd-gambat-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=24 January 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | فيلڊ / بلاڪ ! style="background:#548235; color:white;" | علائقو ! style="background:#7030a0; color:white;" | اهميت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قادرپور گئس فيلڊ]] | style="background:#eef5e9;" | گهوٽڪي | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] | style="background:#e2f0d9;" | ڪشمور | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مزاراڻي | style="background:#eef5e9;" | وچ سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | ميانو | style="background:#e2f0d9;" | سنڌ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | سانوڻ | style="background:#eef5e9;" | سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | شاهه دادپور | style="background:#e2f0d9;" | سانگهڙ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | آدم / آدم ويسٽ | style="background:#eef5e9;" | هالا بلاڪ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل |} <ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Partner-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/partner-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === تيل ۽ ڪنڊينسيٽ === سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ [[ڪنڊينسيٽ]] جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. هيٺين سنڌ، خاص طور [[بدين ضلعو|بدين]] وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن. گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً '''3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس''' ۽ '''750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ''' جي پيداوار شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL commissions Faiz X-1 Deep |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-commissions-faiz-x-1-deep-output-36-mmscfd-gas-750-bpd-condensate |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Exploration South |url=https://www.ppl.com.pk/content/exploration-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات === سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]]، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چن پٿر''' سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. '''جپسم''' سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته '''سليڪا واري''' شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي. '''چائنا ڪلي''' ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي. === گرينائيٽ === {{Main|ڪارونجهر}} [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]].]] سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي. ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي. === کاڻون === سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا. صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f2a; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا |- ! style="background:#806000; color:white;" | علائقو ! style="background:#7f6000; color:white;" | ضلعو / خطو ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | اهم وسيلو ! style="background:#548235; color:white;" | نوعيت |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | لگنائيٽ ڪوئلو | style="background:#e2f0d9;" | وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو | style="background:#bdd7ee;" | ڪوئلو | style="background:#c6e0b4;" | پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | سونڊا–جهرڪ | style="background:#fff2cc;" | ٺٽو / ڄامشورو | style="background:#ddebf7;" | ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات | style="background:#e2f0d9;" | معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | بدين–ميرپورخاص | style="background:#ffe699;" | بدين، ميرپورخاص | style="background:#bdd7ee;" | لگنائيٽ | style="background:#c6e0b4;" | جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ڪارونجهر]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | گرينائيٽ | style="background:#e2f0d9;" | ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | کيرٿر–لڪي پٽي | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي | style="background:#bdd7ee;" | چن پٿر، جپسم، شيل | style="background:#c6e0b4;" | سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === معاشي اهميت === سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://epa.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Environmental Protection Agency, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ معدني ڳولا === [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، [[جاگرافيائي معلوماتي نظام|جي آءِ ايس]] ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Us |url=https://gsp.gov.pk/contact-us/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Geophysics |url=https://gsp.gov.pk/geophysics/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Drilling Directorate |url=https://gsp.gov.pk/drilling-directorate/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=UK-Supported Capacity Building Initiative Launched at GSP |url=https://gsp.gov.pk/2026/04/16/uk-supported-capacity-building-initiative-launched-at-gsp-to-strengthen-geoscientific-capabilities/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |date=16 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو. == توانائي == {{Main|سنڌ ۾ توانائي}} [[فائل:Jhimpir Wind Farm 2012.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ|جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.]] سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ [[قدرتي گئس]]، خام تيل، [[ڪوئلو]]، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته [[ڪراچي]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ توانائي کاتو|توانائي کاتي]] جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhenergy.gov.pk/about-us/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي پيداوار === سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن. [[نيپرا]] جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش '''2,640 ميگاواٽ''' هئي. انهن ۾ [[اينگرو پاورجن ٿر]] 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ [[پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 1,320 ميگاواٽ ۽ [[لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي === سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]] ۽ [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ==== ڪي اليڪٽرڪ ==== {{Main|ڪي اليڪٽرڪ}} [[ڪي اليڪٽرڪ]] پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Company Profile |url=https://ke.com.pk/company-profile/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ '''6,500 چورس ڪلوميٽر''' تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://ke.com.pk/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Member Incharge Wafaqi Mohtasib visits KE Head Office |url=https://ke.com.pk/member-incharge-wafaqi-mohtasib-visits-ke-head-office-directs-company-to-continue-empathetic-customer-centric-behaviour/ |publisher=K-Electric |date=18 May 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== حيسڪو ==== {{Main|حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني}} [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]]، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs – HESCO |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite report |title=Electricity Distribution Efficiency Improvement Project – HESCO ESMF |url=https://www.hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404094712/http://hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== سيپڪو ==== {{Main|سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني}} [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.<ref>{{cite report |title=Distribution Licence Modification – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/06%20June/LPM%20filed%20by%20SEPCO%20in%20its%20Distribution%20Licence.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ '''56,300 چورس ڪلوميٽر''' ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Distribution Companies Integrated Investment Plan 2025-26 to 2029-30 – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/02%20Feb/Distribution%20Investment%20Plan%20of%20SEPCO.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | نوعيت ! style="background:#C55A11; color:white;" | خاصيت |- | style="background:#D9EAF7;" | [[ڪي اليڪٽرڪ]] | style="background:#E2F0D9;" | ڪراچي ۽ ڀرپاسي | style="background:#F3E5F5;" | عمودي طور مربوط يوٽيلٽي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ |- | style="background:#EAF2F8;" | [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني|حيسڪو]] | style="background:#EBF1DE;" | وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ | style="background:#EADCF0;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | 13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني|سيپڪو]] | style="background:#E2F0D9;" | اتر ۽ مٿين سنڌ | style="background:#F3E5F5;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو |} <ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽرانسميشن نظام === سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن. [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/stdc/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جو ڪوئلو === {{Main|ٿر ڪوئلي جو ميدان|سنڌ ۾ ڪوئلو}} [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً '''175 ارب ٽن''' لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.<ref>{{cite report |title=Thar Coal Pricing Framework |url=https://www.tceb.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Thar-Coal-Pricing-Framework-Amended-Final.pdf |publisher=Thar Coal and Energy Board, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. [[سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني]] بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite report |title=Sindh Engro Coal Mining Company Annual Report 2020 |url=https://www.engroenergy.com/app/media/2021/05/SECMC-AR-2020.pdf |publisher=Sindh Engro Coal Mining Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{Main|سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا}} سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن. [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.<ref>{{cite report |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDCL%20AR%202024-Urdu.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.<ref>{{cite report |title=Half Yearly Report 2025-26 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDC%20HY%20Report%20December%202025-26.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ايل اين جي === [[پورٽ قاسم]] پاڪستان ۾ درآمد ٿيل [[مائع قدرتي گئس]] جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.<ref>{{cite web |title=How SSGC’s RLNG Project will change Pakistan’s energy dynamics |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5561 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً '''1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني''' تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=New LNG Regasification Terminals |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5899 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Gas Transmission |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=5597 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سي اين جي === [[دٻايل قدرتي گئس]] سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=LNG and Gas Supply Updates |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=116 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي. === پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو === سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا. پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.<ref>{{cite web |title=LNG Operations and Port Qasim Energy Infrastructure |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5506 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. === قابلِ تجديد توانائي === سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور [[جھمپير]]، [[گهاڙو]] ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي. ==== هوائي توانائي ==== [[فائل:Jhimpir Wind Powerproject.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جھمپير]]، [[ٺٽو ضلعو]] ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.]] سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً '''50,000 ميگاواٽ''' ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Wind |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً '''1,845.475 ميگاواٽ''' هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Wind Power Plants – Operational Capacity |url=https://nepra.org.pk/CAD-Database/CMS-CAD/Uploads/123456789123451751263125.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |date=16 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== شمسي توانائي ==== سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. [[سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ]] عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Solar Energy Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |publisher=World Bank |date=14 June 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ '''200,000 گهرن''' لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://ssep.gos.pk/about-us/ |publisher=Sindh Solar Energy Project, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي ''moderately unsatisfactory'' قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي '''منصوبي جا هدف''' سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Sindh Solar Energy Project: Implementation Completion and Results Report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099052726184091329 |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان علاوه [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Solar PV |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي جا اهم ادارا === سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، [[سنڌ ڪول اٿارٽي]]، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Government Rules of Business – Energy Department |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Laws-Rules.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F1D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم توانائي ادارا |- ! style="background:#806000; color:white;" | ادارو ! style="background:#2E75B6; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[سنڌ توانائي کاتو]] | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] | style="background:#DDEBF7;" | قانوني اٿارٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] | style="background:#D9EAF7;" | خاص بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت |} <ref>{{cite web |title=Sindh Energy Holding Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/sehcl/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ڪول اٿارٽي === [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Thar Coal |url=https://sindhenergy.gov.pk/thar-coal/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي شعبي جا چئلينج === سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن. نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار '''74.80 سيڪڙو''' ۽ '''74.20 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Distribution Companies FY 2024-25 |url=https://www.nepra.org.pk/M%26E/PER/Distribution/2026/PER%202024-25%20Distribution%20Companies.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite report |title=NTDC Transmission Investment Plan – Evacuation of Power from Jhimpir and Gharo Wind Cluster |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/NTDC%20Revised%20Investment%20Plan.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> == آبپاشي نظام == {{Main|سنڌ ۾ آبپاشي}} [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.]] [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[سنڌو درياهه]]؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.]] سنڌ جو آبپاشي نظام [[سنڌو درياهه]] تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. [[سنڌ آبپاشي کاتو]] بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ '''14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر''' درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Irrigation Channel Directory |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Channels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تاريخي ارتقا === سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان [[سنڌو درياهه]]، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي ''انڊيشن ڪئنالن'' يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي. ==== ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام ==== [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا دور]] ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو. هن دور سان منسوب واهن ۾ [[گهاڙ واهه]] سان لاڳاپيل شاخون، [[نور واهه]]، [[شاهه جي ڪڙ]]، [[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]، [[نصرت واهه]]، [[مراد واهه]]، [[باگ واهه]] ۽ [[فيروز واهه]] شامل آهن. [[سرفراز واهه]] پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] سان منسوب آهي.<ref>عبدالله ورياهه، ”سنڌ جا قديم سڪا: سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2)“، ''مهراڻ''، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ، 1991ع.</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي. === بئراجن وارو جديد دور === سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. [[سکر بئراج]] 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ ۽ [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ٽي مکيه بئراج |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | بئراج ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ ! style="background:#7030a0; color:white; padding:7px;" | مکيه واهن جو انگ ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي ! style="background:#806000; color:white; padding:7px;" | اهم واهه |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سکر بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1932ع | style="background:#f3e5f5;" | 7 | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]]، [[روهڙي ڪئنال]]، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال |- | style="background:#d6eaf8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | style="background:#e2f0d9;" | 1955ع | style="background:#eadcf0;" | 4 | style="background:#fbe5d6;" | ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ | style="background:#ffe699; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]]، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] |- | style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1962ع؛ افتتاح 1963ع | style="background:#f3e5f5;" | 4 | style="background:#fdf2e9;" | CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال |} <ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکر بئراج === {{Main|سکر بئراج}} [[سکر بئراج]] سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. [[نارا ڪئنال]] 226 ميل ۽ [[روهڙي ڪئنال]] تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گڊو بئراج === {{Main|گڊو بئراج}} [[فائل:2010 Pakistan flood Khewali by Landsat-5 2010-08-12 small.jpg|thumb|300px|ساڄو|2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[گڊو بئراج]]، [[ڪشمور]] ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.]] [[گڊو بئراج]] [[ڪشمور]] جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. [[ريڻي ڪئنال]] پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي بئراج === {{Main|ڪوٽڙي بئراج}} [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]]، [[ڄامشورو]] واري ڪناري کان ڏٺل.]] [[ڪوٽڙي بئراج]]، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''3.084 ملين ايڪڙ''' آهي.<ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪلري بگهار فيڊر [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه واهه ۽ فيڊر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2874a6; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه |- ! style="background:#1f618d; color:white;" | بئراج ! style="background:#148f77; color:white;" | ڪنارو ! style="background:#7d6608; color:white;" | مکيه واهه / فيڊر |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | rowspan="2" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڊيزرٽ پٽ فيڊر |- | rowspan="2" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | گهوٽڪي فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ريڻي ڪئنال |- | rowspan="7" style="background:#d6eaf8;" | [[سکر بئراج]] | rowspan="3" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | نارتھ ويسٽ ڪئنال |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | رائيس ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | دادو ڪئنال |- | rowspan="4" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ايسٽ |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[روهڙي ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ويسٽ |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | ساڄو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]] |- | rowspan="3" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | پنياري / اولڊ ڦليلي |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڦليلي ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | [[اڪرم واهه]] |} <ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي === سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي. === پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. [[راءُ ڪميشن]] جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ '''سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو''' تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.<ref>{{cite book |title=Construction of Kalabagh Dam: Background Paper |publisher=PILDAT |year=2011}}</ref> 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ [[سنڌ طاس معاهدو]] ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.<ref>{{cite web |title=Indus Waters Treaty |url=https://www.worldbank.org/en/region/sar/brief/fact-sheet-the-indus-waters-treaty-1960-and-the-world-bank |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع === {{Main|پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع}} 1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] ان جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Water Apportionment Accord 1991 |url=https://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |publisher=Indus River System Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | 1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | صوبو ! style="background:#548235; color:white;" | خريف (MAF) ! style="background:#7030a0; color:white;" | ربيع (MAF) ! style="background:#c55a11; color:white;" | ڪُل (MAF) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 37.07 | 18.87 | '''55.94''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | '''سنڌ''' | 33.94 | 14.82 | '''48.76''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[خيبر پختونخواهه]] | 3.48 | 2.30 | '''5.78''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 2.85 | 1.02 | '''3.87''' |} <ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.<ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا === [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ '''سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ''' وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي '''25 MAF''' پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Study on Water Requirements Downstream Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/23.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Ecological Assessment for Downstream Indus Impacts |url=https://www.aiib.org/en/projects/details/2024/_download/Pakistan/Ecological-Assessment-for-Downstream-Indus-Impacts-Biodiversity-Action-Plan.pdf |publisher=Asian Infrastructure Investment Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === نيڪالي نظام === سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project – Management Report |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور [[منڇر ڍنڍ]]، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Flood Recovery and Reconstruction Platform |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099022825073520714/pdf/P179981-cae3b8b1-4760-4c77-aabb-547025a2ab8a.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا === سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام [[سنڌ آبپاشي کاتو]] سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Water Charging in Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/MetaMeta_Watercharging_Sindh.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === واهن ۽ شاخن جي لائيننگ === سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت '''ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ''' جو منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا === [[سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ]] 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-water-and-agriculture-transformation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Implementation Status and Results Report – Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062326030513469 |publisher=World Bank |date=23 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Barrages Improvement Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099081826170036586 |publisher=World Bank |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند === سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Building Resilience, Uplifting Communities in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2025/06/23/building-resilience-uplifting-communities-in-south-asia |publisher=World Bank |date=23 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا === سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[چوٽياريون ذخيرو]] خاص اهميت رکن ٿا. [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[چوٽياريون ذخيرو]] نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته [[منڇر ڍنڍ]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي. === ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي === سنڌ آبپاشي کاتي جي [[ننڍن ڊيمن جي تنظيم]] کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ [[حب ڊيم]] پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. [[چوٽياريون ذخيرو]] سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي. === پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج === سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/PagesContent/SindhWaterPolicy/SWP.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == واپار == {{Main|سنڌ جي معيشت|ڪراچي جي معيشت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.]] سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', مالي سال 2024–25.</ref><ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years'', مالي سال 2024–25.</ref> سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics, ''External Trade Statistics'', 2026.</ref> === درآمد ۽ برآمد === سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي. [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً '''53.951 ملين ٽن''' مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً '''2.651 ملين ٽي اي يو''' رهي.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics: Overall Statistics and Cargo Throughput 2024–25''.</ref> [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً '''45.305 ملين ٽن''' هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ '''1.003 ملين ٽي اي يو''' ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years, 2024–25''.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#176B87; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع |- ! style="background:#1B6B93; color:white;" | بندرگاهه ! style="background:#2E8A99; color:white;" | مجموعي مال ! style="background:#4F709C; color:white;" | ڪنٽينر ٽرئفڪ ! style="background:#7A3E65; color:white;" | نمايان سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3;" | [[ڪراچي بندرگاهه]] | style="background:#EAF2F8;" | 53.951 ملين ٽن | style="background:#F4ECF7;" | 2.651 ملين ٽي اي يو | style="background:#FCEEF5; text-align:right;" | ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ |- | style="background:#D5F5E3;" | [[پورٽ قاسم]] | style="background:#D6EAF8;" | 45.305 ملين ٽن | style="background:#E8DAEF;" | 1.003 ملين ٽي اي يو | style="background:#F5E6EE; text-align:right;" | ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر |} <ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', 2024–25.</ref> <ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance'', 2024–25.</ref> === زرعي جنسن جو واپار === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا. پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ '''1.774 ملين ٽن چانور''' برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance: Import/Export Statistics 2024–25''.</ref> زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي. === زرعي مارڪيٽون === سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور '''زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون''' ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.<ref>Government of Sindh, ''Agricultural Produce Markets Act, 1939/1940'', جيئن سنڌ ۾ لاڳو ۽ ترميم ٿيل.</ref> 2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ ''جنرل مارڪيٽ''، ''نوٽيفائيڊ مارڪيٽ''، ''پرائيويٽ مارڪيٽ'' ۽ ''مارڪيٽ ڪمپني'' جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.<ref>Provincial Assembly of Sindh, ''Agricultural Produce Markets (Amendment) Act, 2019'', شايع ٿيل 2020ع.</ref> سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.<ref>Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh, ''Agriculture Marketing Functions''.</ref> === چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون === سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>Karachi Chamber of Commerce and Industry, ''About KCCI''.</ref> [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.<ref>Pakistan Scientific and Technological Information Centre, ''Chambers of Commerce & Industry of Pakistan''.</ref><ref>Sukkur Chamber of Commerce & Industry, ''About SCCI'', 2026.</ref> ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو. ==== اهم واپاري ادارا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#76448A; color:white;" | ادارو ! style="background:#2874A6; color:white;" | مرڪز ! style="background:#148F77; color:white;" | ڪردار |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3;" | حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | سکر | style="background:#E8F6F3;" | مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ |- | style="background:#EBDEF0;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|ساڄو|اڳوڻي [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ واپاري تقريب؛ موجوده [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.]] [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''Corporate Information'', 2026.</ref> ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''About Us'', 2025.</ref> === برآمدات جي واڌاري === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو. وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.<ref>Ministry of Commerce, Government of Pakistan, ''Strategic Trade Policy Framework''.</ref> سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن. === واپاري ميلا ۽ نمائشون === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ '''ايڪسپو پاڪستان'''، '''ٽيڪسٽائيل ايڪسپو''' ۽ '''فوڊ ايگ پاڪستان''' شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش '''فوڊ ايگ پاڪستان''' 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.<ref>Trade Development Authority of Pakistan, ''FoodAg Pakistan 2025 – Exhibitors Brochure''.</ref> اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون. === آبي بندرگاهون === {{Main|ڪراچي بندرگاهه|پورٽ قاسم}} [[فائل:Port Qasim.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[پورٽ قاسم]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.]] سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، واقع آهن. ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics 2024–25''.</ref> پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance 2024–25''.</ref> [[فائل:Bahra (ship, 2012), IMO 9595008, Port Qasim, Karachi, Pakistan 20170829 162927.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پورٽ قاسم]] وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.]] === خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز === سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن. ''خشڪي بندر'' جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ''ڊرائي پورٽ'' جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا === ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي. مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. '''مجازي اثاثن واري قانون 2026ع''' تحت [[پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Government of Pakistan, ''Virtual Assets Act, 2026''.</ref> قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Virtual Assets Act, 2026'', sections 18–20.</ref> 2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Draft Pakistan Virtual Asset Services Regulations, 2026''.</ref> == بئنڪاري ۽ مالياتي نظام == {{Main|پاڪستان ۾ بئنڪاري}} [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر، [[ڪراچي]]؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.]] سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – March 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-march-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] وٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – December 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-dec-2025 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Statistical Bulletin – June 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistical-bulletin/412/statistical-bulletin-june-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي جو مالياتي مرڪز === ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي. [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.]] === سنڌ بئنڪ === {{Main|سنڌ بئنڪ}} '''[[سنڌ بئنڪ]]''' سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي '''10 ارب رپين''' جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور [[سنڌ حڪومت]] طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون '''330 آن لائين شاخون''' پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان '''58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص''' هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون '''170.502 ارب رپيا'''، خالص قرض '''147.521 ارب رپيا''' ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ '''342.091 ارب رپيا''' هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Financials |url=https://www.sindhbank.com.pk/financials/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ === '''[[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]]''' سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي '''هڪ ارب رپيا''' ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Microfinance Banks |url=https://www.sbp.org.pk/sbp-regulated-institutions/microfinance-banks |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ '''سجاڳ عورت قرض'''، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Microfinance Bank Limited |url=https://sindhmfb.com/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Financial Stability Review 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/FSR/2025/Complete%20FSR%202025.pdf |publisher=State Bank of Pakistan |year=2026 |at=Annexure VIII |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوآپريٽو بئنڪاري === سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. '''سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ''' صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. [[فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز]] جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ '''20 جنوري 2004ع''' تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي '''تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام''' هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي. === سرڪاري فنڊن جو انتظام === سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. '''سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس''' 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Fund Management House Act, 2013 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=SpecializedUnits%5CFMH%5CSindh+Fund+Management+House+Act%2C+2013.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |date=29 October 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ '''سنڌ صوبائي پينشن فنڊ''' ۽ '''سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ''' جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Funds Managed by the Sindh Fund Management House |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2FVOLUME+-+I.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري === سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Quarterly Branchless Banking Newsletters |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/quarterly-branchless-banking-newsletters |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا مالياتي ادارا === سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#2F75B5; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | ملڪيت / دائرو ! style="background:#7030A0; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سنڌ بئنڪ]] | style="background:#EAF2F8;" | تجارتي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | سنڌ حڪومت | style="background:#F3E5F5;" | تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري |- | style="background:#BDD7EE;" | [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] | style="background:#D6EAF8;" | مائڪرو فنانس بئنڪ | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت | style="background:#EADCF0;" | گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت |- | style="background:#D9EAF7;" | سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#EAF2F8;" | تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي ڪوآپريٽو نظام | style="background:#F3E5F5;" | زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ |- | style="background:#BDD7EE;" | سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس | style="background:#D6EAF8;" | سرڪاري فنڊ انتظام | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ حڪومت | style="background:#EADCF0;" | سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام |- | style="background:#D9EAF7;" | [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | مرڪزي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي / قومي | style="background:#F3E5F5;" | مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام |- | style="background:#BDD7EE;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | سرمائي بازار | style="background:#C6E0B4;" | قومي | style="background:#EADCF0;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي |} == خدمتن وارا شعبا == [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي]] پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.]] سنڌ جي معيشت ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[شهيد بينظيرآباد]]، [[ميرپورخاص]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=National Census Report 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/National-Census-Report-2023.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Section 1.7.3, Services Sector |access-date=24 August 2026}}</ref> === صحت جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[فائل:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڪراچي]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[فائل:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] سان لاڳاپيل اسپتال، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.]] سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. [[سنڌ صحت کاتو]] صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل اسپتالون، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون]]، [[قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=District Wise Health Facilities |url=https://health.sindh.gov.pk/district-wise-health-facilities |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي. === قانوني خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ عدليه}} [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.]] سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت [[اين آي آر سي]] جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون. وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ [[سنڌ بار ڪائونسل]] بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ [[ڪراچي بار ايسوسيئيشن]]، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Verified List of Advocates – Karachi Bar Association 2026 |url=https://app.sindhbarcouncil.org/KBA_Election_2026/Additional_List_Karachi_Bar_Association.pdf |publisher=Sindh Bar Council |date=6 May 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن. === تعليم ۽ تدريس جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref>{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Established Offices of Research, Innovation and Commercialization |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون === [[فائل:NED University White House.png|thumb|300px|کاٻو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي انتظامي عمارت، [[ڪراچي]].]] سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي|سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي]] صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Employment Through Skill – Technical and Vocational Training Programmes |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/AdmissionNoticeforAS2022_23.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme 2025–26 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن. ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي. === ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري === {{Main|سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ}} سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي. [[فائل:Greenline Metro Station Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي گرين لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ|گرين لائين]] جي اسٽيشن، [[ڪراچي]]؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.]] ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي. صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. === پوليس ۽ امن امان جون خدمتون === {{Main|سنڌ پوليس}} [[فائل:Karachi local police Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ [[سنڌ پوليس]] صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.]] '''[[سنڌ پوليس]]''' صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو. عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن. پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن. === سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون === صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا. وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن. === هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون === سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي. === واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون === {{See also|سنڌ ۾ واپار}} هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون. بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. [[ڪراچي]] ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي. === سياحت ۽ مهمان نوازي === {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. [[موهن جو دڙو]]، [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[ڪارونجهر]]، [[ڀنڀور]] ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن. مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن. === ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا === خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن. غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا. == محنت ۽ روزگار == {{Main|سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار}} سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي '''ليبر فورس سروي 2024–25ع''' موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] '''51.9 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرڪت '''82.8 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''18.5 سيڪڙو''' هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 3.2 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ '''49.2 سيڪڙو''' هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع |- style="background:#2E75B6; color:white;" ! اشاري ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مختصر وضاحت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ليبر فورس شرڪت جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 51.9% | style="background:#E2F0D9;" | 82.8% | style="background:#FCE4EC;" | 18.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | روزگار-آبادي تناسب | style="background:#EBF1DE;" | 49.2% | style="background:#EBF1DE;" | 79.0% | style="background:#F8D7E4;" | 16.8% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | بيروزگاري جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 5.3% | style="background:#E2F0D9;" | 4.6% | style="background:#FCE4EC;" | 9.0% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي |} <ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بيروزگاري ۽ نوجوان === سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ '''5.3 سيڪڙو''' ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان '''9.0 سيڪڙو''' ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ '''32.0 سيڪڙو''' 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Section 8.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق === سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون. ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ '''84.1 سيڪڙو''' هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روزگار جي شعبي وار ورڇ === 2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان '''31.9 سيڪڙو''' زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، '''17.4 سيڪڙو''' هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، '''15.5 سيڪڙو''' پيداواري صنعت ۾ ۽ '''8.3 سيڪڙو''' تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh: Percentage Distribution of Employed Persons by Major Industry Divisions, Sex and Area 2024-25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#4F81BD; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع |- style="background:#5B9BD5; color:white;" ! شعبو ! روزگار جو حصو ! معاشي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري | style="background:#E2F0D9;" | 31.9% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | هول سيل ۽ پرچون واپار | style="background:#EBF1DE;" | 17.4% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | پيداواري صنعت | style="background:#E2F0D9;" | 15.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | تعمير | style="background:#EBF1DE;" | 8.3% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج | style="background:#E2F0D9;" | 5.8% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | سرڪاري انتظام ۽ دفاع | style="background:#EBF1DE;" | 3.9% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | سرڪاري ملازمت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#E2F0D9;" | 3.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | صحت ۽ سماجي خدمتون | style="background:#EBF1DE;" | 2.2% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون |} <ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === رسمي ۽ غير رسمي روزگار === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ '''17.5 ملين''' روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً '''4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو''' رسمي روزگار ۾ ۽ '''13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو''' غير رسمي روزگار ۾ هئا.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 4.17 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي. 2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ === [[گهٽ روزگاري]] انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.<ref>{{cite web |title=Labour Force Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/labour-force-statistics/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ ۾ گهٽ اجرت === سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع]] تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Act, 2015 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000105.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت '''43,000 رپيا''' مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Notifications |url=https://mwb.sindh.gov.pk/notifications?show=notification |publisher=Minimum Wages Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#806000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع |- style="background:#BF9000; color:white;" ! پورهيت جو درجو ! گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | غير ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 43,000 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | نيم ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 44,484 رپيا |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 53,350 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | انتهائي ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 55,626 رپيا |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبري ۽ قرضي پورهيو === سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي '''سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع''' منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Bonded Labour System (Abolition) Act, 2015 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000171.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Bonded Labour System (Abolition) Rules, 2021 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=RULE&Year=2021 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورت زرعي پورهيت === سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ '''سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع''' منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت === [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع]] ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Home-Based Workers Act, 2018 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000035.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪم واري هنڌ جي حفاظت === 2012ع جي [[بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه]] جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون '''سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع''' آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا === سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون '''سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع''' آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Industrial Relations Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Labour & Human Resources Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون === سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي. === ملازمن جون تنظيمون === سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. [[ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز]] سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=The Employers' Federation of Pakistan |url=https://efp.org.pk/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي [[سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري]]، [[ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]]، [[نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]] ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي. === سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي === سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو. پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Sindh Workers Welfare Fund Act, 2014 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا |- style="background:#8064A2; color:white;" ! ادارو ! نوعيت ! بنيادي ڪم |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ]] | style="background:#EAF2F8;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] | style="background:#D6EAF8;" | انتظامي / ضابطي وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | ٽه ڌري بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] | style="background:#D6EAF8;" | سماجي تحفظ وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | مزدور ڀلائي ادارو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | ليبر ڪورٽون | style="background:#D6EAF8;" | عدالتي فورم | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل |} === سنڌ جا اهم مزدور قانون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#9E480E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون |- style="background:#C65911; color:white; text-align:center;" ! قانون ! سال ! بنيادي موضوع |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ]] | 2013ع | ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ]] | 2014ع | مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون]] | 2015ع | گهٽ ۾ گهٽ اجرت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون | 2015ع | اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون | 2015ع | ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون | 2015ع | ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ]] | 2015ع | ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون]] | 2015ع | جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون]] | 2017ع | ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ]] | 2018ع | گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ زچگي فائدا قانون | 2018ع | عورت ملازمن جا زچگي فائدا |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ]] | 2019ع | عورت زرعي پورهيتن جا حق |} <ref>{{cite web |title=Sindh Code – Labour Legislation |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام === سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Labour & Human Resources Department |url=https://lhr.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي [[ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم]] تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Follow-up Meeting on Labour Inspection Management System |url=https://dglabour.gos.pk/category/feature/ |publisher=Director General of Labour Sindh |date=27 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم چئلينج === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن. خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران '''روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت''' پڻ اهم مسئلا آهن. == غربت ۽ عدم مساوات == {{Main|سنڌ ۾ غربت|پاڪستان ۾ غربت}} سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. [[ڪراچي]] ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] 2018–19ع ۽ [[پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي]] 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً '''24.1 سيڪڙو''' هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Supplemental Report on Poverty |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''37 سيڪڙو''' غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مالي غربت === مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي. 2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099435110262212337/pdf/P17853203df4d20a0984e039a963f22e1b.pdf |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7F6000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو |- style="background:#BF9000; color:white;" ! اشاريو ! شرح / حد ! ماخذ ۽ بنيادي سال ! وضاحت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | مجموعي مالي غربت | style="background:#E2F0D9;" | 24.1% | style="background:#D9EAF7;" | HIES 2018–19 / PSLM 2019–20 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | ضلعي غربت جي حد | style="background:#C6E0B4;" | 4.3%–60.8% | style="background:#DDEBF7;" | ساڳيو بنيادي ڊيٽا | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي غربت | style="background:#E2F0D9;" | لڳ ڀڳ 37% | style="background:#D9EAF7;" | عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ |} <ref>{{cite report |title=Monetary Poverty in Pakistan: Province and District Level Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهڻ رخي غربت === {{Main|گهڻ رخي غربت انڊيڪس}} [[گهڻ رخي غربت انڊيڪس]] رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=United Nations Development Programme |date=20 June 2016 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=UNDP Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.<ref>{{cite report |title=Living Conditions and Multidimensional Poverty |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-12/Pakistan%20PDNA%20Supplemental%20Report%20-%20Final.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite report |title=Multidimensional Poverty Index for Pakistan 2024 |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI2024/PAK.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت === سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي. عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ '''30 سيڪڙو پوائنٽن''' تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092625085022301/pdf/P511459-e807c881-43e1-47ab-ae2e-aab3fb945be4.pdf |publisher=World Bank |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ضلعي تفاوت === سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح '''29.3 سيڪڙو''' هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Poverty Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[بدين ضلعو|بدين]] ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي. === آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات === سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا '''ڪوانٽائلن''' ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2018–19 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/hies2018-19/hies_2018-19_writeup.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |at=Table 3 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/HIES-2024-25-Report-Final-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري '''جني ڪوئفشنٽ''' باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Poverty & Equity Brief – October 2024 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099658401062541791/pdf/IDU-55165e86-4c07-4822-96b9-01b81895854e.pdf |publisher=World Bank |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === انساني ترقي ۽ سماجي محرومي === غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. [[پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع]] سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Human Development Report |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/pakistan-national-human-development-report |publisher=UNDP Pakistan |date=24 April 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. === خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت === غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو '''22.3 سيڪڙو'''، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/4a0114eb7d1cecbbbf2f65c5ce0789db-0310012022/original/Pakistan-Floods-2022-PDNA-Main-Report.pdf |publisher=Government of Pakistan, World Bank, Asian Development Bank, European Union and United Nations |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي [[قد جي گهٽ واڌ|اسٽنٽنگ]] جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت === [[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا. پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ '''8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ''' وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Poverty Impact |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910201032325572/pdf/P17999100118d70520b99204e51eee8c9b2.pdf |publisher=World Bank |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً '''7.9 ارب آمريڪي ڊالر''' ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماحولياتي ۽ موسمي غربت === سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا. ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا. === سماجي تحفظ === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ '''سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي''' ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي '''Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh''' منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> قومي سطح تي [[نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري]] سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite web |title=Mind the Gap: Addressing Exclusion in Pakistan’s Social Protection System |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/04/mind-the-gap-addressing-exclusion-in-pakistan-s-social-protection-system |publisher=World Bank |date=4 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ |- style="background:#8064A2; color:white;" ! محرومي ! وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه ! بنيادي اثر |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | مالي غربت | style="background:#EAF2F8;" | ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | صحت ۽ غذائيت | style="background:#EAF2F8;" | غريب عورتون ۽ ٻار | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | پاڻي ۽ صفائي | style="background:#D6EAF8;" | ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روزگار | style="background:#EAF2F8;" | نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسمي خطرو | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان |} === پاليسي چئلينج === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا. صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. == انفارميشن ٽيڪنالاجي == {{Main|سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي}} سنڌ ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز [[ڪراچي]] آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology – A Rising Hub for Innovation |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي [[وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن]] موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز === [[ڪراچي]] جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/snd/awaiting-opportunity |title=معلومات ۽ ٽيڪنالاجي – جدت لاءِ وڌندڙ مرڪز |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون === سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ === [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.]] سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Software Technology Parks – Frequently Asked Questions |url=https://stp.techdestination.com/faqs/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ '''ڪراچي آءِ ٽي پارڪ''' پڻ شامل آهي. وزارت ان کي [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Establishment of IT Park at Karachi (PSEB) |url=https://www.moitt.gov.pk/ProjectDetail/NmU3ZGZiZjMtMjY2OC00ODA1LWIxN2MtMzFjODcwMTE0MDAy |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ '''Establishment of IT Park Karachi''' کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bidding Document – Establishment of IT Park Karachi |url=https://techdestination.com/rfp-doc/RFP-laptop-and-printer-for-it-park-karachi.pdf |publisher=Pakistan Software Export Board |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن === [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي کان ٻاهر، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت === سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي. اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون. === ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو === سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> === فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات === فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا. اپريل 2026ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ ''فارم آر'' جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=IT exporters, freelancers get relief |url=https://www.moitt.gov.pk/NewsDetail/Y2JlOTkwNDktYzI1NS00NzFkLWIxOGMtN2ExNDgzOTdkZDk3 |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |date=7 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون === سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. [[ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ]] تحت '''سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ''' قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Introduction – CLICK Project |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Introduction – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي [[نادرا]]، [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان]]، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=MoU Ceremony – Signing between SBOSS and external Aggregators |url=https://business.gos.pk/en/events/2 |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون === سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس === سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن. سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Objectives – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/objectives |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | سطح ! style="background:#7030A0; color:white;" | مرڪز / علائقو ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي | style="background:#F3E5F5;" | پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#F3E5F5;" | ڪراچي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#EADCF0;" | حيدرآباد | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي | style="background:#F3E5F5;" | سنڌ | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | ڪراچي آءِ ٽي پارڪ | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبو | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول |} <ref>{{cite web |title=Projects |url=https://moitt.gov.pk/Projects |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === چئلينج ۽ مستقبل === سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> == ثقافت == {{Main|سنڌي ثقافت}} [[فائل:Children in a village, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077775).jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع]] [[فائل:Temple in Sant Nenuram ashram.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنت نينورام آشرم]]، [[اسلام ڪوٽ]]؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.]] [[سنڌي ثقافت]] سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. [[موهن جو دڙو]] کان وٺي [[مڪلي]]، [[ڀنڀور]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Archaeology, Art and Religion in Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌيت === '''سنڌيت''' سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ [[سنڌي ٻولي]]، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[تصوف]] سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]] ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي. سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[اڏيرو لال]]، [[منگهوپير]]، [[سيوهڻ]]، [[ساڌ ٻيلو]]، [[سنت نينورام آشرم]] ۽ [[ننگرپارڪر]] جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. === ثقافتي ورثو === {{Main|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثي وارو ماڳ.]] سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. [[موهن جو دڙو]] 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Tomb of Isa Khan Tarkhan II.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.]] [[مڪلي جو قبرستان]] 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]]، [[ننگرپارڪر جا جين مندر]] ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Properties submitted on the Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === لباس === [[فائل:Sindhi Ajrak.jpg|thumb|300px|ساڄو|روايتي [[اجرڪ]]؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.]] سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا [[سنڌي ٽوپي]] ۽ [[اجرڪ]] شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن. '''اجرڪ''' سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. '''سنڌي ٽوپي''' به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. === دستڪاري ۽ روايتي هنر === سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. [[هالا]] خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي. '''رلي''' مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي. === موسيقي === {{Main|سنڌي موسيقي}} سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف '''سُرن''' ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ [[يڪتارو]]، دنبورو، [[الگوزو]]، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. ==== بورينڊو ==== [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="UNESCO-Boreendo">{{cite web |title=Boreendo, Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge, and skills |url=https://ich.unesco.org/en/USL/boreendo-bhorindo-ancient-dying-folk-musical-instrument-its-melodies-knowledge-and-skills-02328 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ [[يونيسڪو]] بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي '''تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست''' ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="UNESCO-Boreendo"/> سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 20.COM 7.A.3 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.A.3 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |date=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو === سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل راڻو]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]] ۽ [[سورٺ راءِ ڏياچ]] سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا. [[شاهه جو رسالو]] انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو. === ميلا ۽ ثقافتي تقريبون === سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن. '''سنڌي ثقافتي ڏينهن''' جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/505780 |title=Sindh celebrates first ever 'Sindhi Topi Day' |publisher=Dawn |date=6 December 2009 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ثقافتي ادارا ۽ تحفظ === سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي]] وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Protecting World Heritage of Pakistan for sustainable development |url=https://www.unesco.org/en/articles/protecting-world-heritage-pakistan-sustainable-development |publisher=UNESCO |date=25 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! شعبو ! نمايان مثال ! مرڪزي علائقا ! ثقافتي اهميت |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | آثارِ قديمه | style="background:#E8EAF6;" | [[موهن جو دڙو]]، [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي]] | style="background:#E3F2FD;" | لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تاريخي فنِ تعمير | style="background:#C5CAE9;" | [[مڪلي]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#BBDEFB;" | ٺٽو، ڪراچي | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روايتي ڪپڙو | style="background:#E8EAF6;" | [[اجرڪ]]، رلي، ڀرت | style="background:#E3F2FD;" | هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسيقي | style="background:#C5CAE9;" | شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، [[بورينڊو]] | style="background:#BBDEFB;" | ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | لوڪ ادب | style="background:#E8EAF6;" | سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي | style="background:#E3F2FD;" | سڄي سنڌ | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مذهبي ۽ روحاني ورثو | style="background:#C5CAE9;" | ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر | style="background:#BBDEFB;" | سنڌ جا مختلف علائقا | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ |} == قديم آثار ۽ تاريخي ورثو == {{Main|سنڌ جا آثار قديمه|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[فائل:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.]] سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان [[ڏکڻ ايشيا]] جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي. سنڌ جا ٻه ماڳ، '''[[موهن جو دڙو]]''' ۽ '''[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]'''، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.<ref name="UNESCO-Mohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="UNESCO-Makli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن ۾ [[ڀنڀور]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[ننگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]] ۽ [[عمرڪوٽ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Tentative Lists |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار === سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[آمري]]، [[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]] ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا. ==== آمري ==== [[آمري]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون. ==== ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ==== {{Main|ڪوٽ ڏيجي ثقافت}} '''ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو''' [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هن ماڳ کي '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] ٺهرايو هو.<ref>{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur-2/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} ==== موهن جو دڙو ==== [[فائل:Great Bath of Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]] جو مشهور [[وڏو غسل خانو]]؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.]] [[موهن جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.<ref name="UNESCO-Mohenjo"/> موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ==== چانهو جو دڙو ==== [[چانهو جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== لکين جو دڙو ==== [[لکين جو دڙو]] [[سکر]] جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |title=Lakhian jo Daro, SITE, Sukkur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhian-jo-daro-site-sukkur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي. === سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار === ==== جهڪر جو دڙو ==== [[جهڪر جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ '''جهڪر مرحلي''' يا '''جهڪر ثقافت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ==== لوهم جو دڙو ==== [[لوهم جو دڙو]]، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا. === ٻڌ دور جا آثار === سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو. ==== ڪاهو جو دڙو ==== [[ڪاهو جو دڙو]]، جنهن کي '''ميرپورخاص اسٽوپا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[ميرپورخاص]] ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا. === جين آثار === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ۽ [[ڪارونجهر]] واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. [[گوري مندر]]، [[ويراواهه جا جين مندر]]، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ [[ڀوڏيسر]] جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Rana |first=Asif Mahmood |title=Examination of Jaina Paintings of Bazaar Temple, Nagarparkar |url=https://saj.sindhculture.gov.pk/images/SAJ/Vol6No12020/07_Examination_of_Jaina_Paintings.pdf |journal=Sindh Antiquities Journal |publisher=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department, Government of Sindh |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === اوائلي اسلامي آثار === ==== ڀنڀور ==== {{Main|ڀنڀور}} [[ڀنڀور]] [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.<ref name="BanbhoreSindh">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڀنڀور]] ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.]] شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.<ref name="BanbhoreSindh"/> ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه '''[[ديبل]]''' سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ''ديبل سان سڃاتو ويندو آهي'' لکڻ، ''ڀنڀور ئي ديبل هو'' واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي. ڀنڀور 2004ع کان '''پورٽ آف بنڀور''' جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== برهمڻ آباد ۽ منصوره ==== [[برهمڻ آباد]] ۽ [[منصوره، سنڌ|منصوره]] سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ [[شهدادپور]] کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي '''برهمڻ آباد (منصوره)''' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="BrahmanabadMansura">{{cite web |title=Brahmanabad (Mansura) |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ancient-city-remains-brahmanabad-mansura/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منصوره]] عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>{{cite journal |last=Panhwar |first=M. H. |title=Locations of Brahmanka, Patala, Demetrias, Min-Naggra, Brahmano, Brahmanva, Brahmanabad, Dalurai and Mansura |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=1 |year=1983}}</ref> === وچئين دور جا تاريخي آثار === ==== مڪلي جو قبرستان ==== {{Main|مڪلي جو قبرستان}} [[مڪلي]]، [[ٺٽو]] ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين [[سما گهراڻو|سمن]]، [[ارغون گهراڻو|ارغونن]]، [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي]]، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> ==== چوڪنڊي قبرستان ==== [[چوڪنڊي قبرستان]] ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.<ref>{{cite web |title=Chaukhandi Tombs, Karachi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1287 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي آثار === سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ==== رني ڪوٽ ==== {{Main|رني ڪوٽ قلعو}} [[رني ڪوٽ قلعو]] موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Rani Kot (Fort), Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rani Kot Fort, Dadu |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي ''قديم سنڌو تهذيب جو قلعو'' يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي. ==== ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا ==== [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=18 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F2A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ |- style="background:#8B6B3E; color:white;" ! نمبر ! ماڳ ! ضلعو / هنڌ ! بنيادي دور ! نوعيت ! حيثيت / اهميت |- | style="background:#FCE4D6;" | 1 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[موهن جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ٽيون هزار سال ق.م | سنڌو تهذيب جو شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 2 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[آمري]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت |- | style="background:#FCE4D6;" | 3 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | شروعاتي هڙاپائي دور | قلعي بند قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 4 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[چانهو جو دڙو]]''' | شهيد بينظيرآباد وارو علائقو | سنڌو تهذيب | شهري / صنعتي ماڳ | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز |- | style="background:#FCE4D6;" | 5 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لکين جو دڙو]]''' | [[سکر ضلعو]] | شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي | وڏو قديم دڙو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 6 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[جهڪر جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | پوئين هڙاپائي دور | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ |- | style="background:#FCE4D6;" | 7 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لوهم جو دڙو]]''' | دادو وارو علائقو | پوئين هڙاپائي دور | قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت |- | style="background:#F8CBAD;" | 8 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڪاهو جو دڙو]]''' | [[ميرپورخاص ضلعو]] | تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي | ٻڌ اسٽوپا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور |- | style="background:#FCE4D6;" | 9 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڀنڀور]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي | بندرگاهه / قلعي بند شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 10 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[برهمڻ آباد]]–[[منصوره، سنڌ|منصوره]]''' | [[سانگهڙ ضلعو]] | قديم کان عرب دور | شهري آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث |- | style="background:#FCE4D6;" | 11 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[گوري مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو |- | style="background:#F8CBAD;" | 12 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڀوڏيسر جا مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مذهبي آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو |- | style="background:#FCE4D6;" | 13 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ويراواهه جا جين مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#F8CBAD;" | 14 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[مڪلي جو قبرستان]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 14هين–18هين صدي | قبرستان / مقبرا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو |- | style="background:#FCE4D6;" | 15 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[چوڪنڊي قبرستان]]''' | [[ڪراچي]] | خاص طور 17هين–18هين صدي | پٿر جون سينگاريل قبرون | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 16 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي | دفاعي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 17 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | 18هين صديءَ جي پڇاڙي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 18 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[عمرڪوٽ قلعو]]''' | [[عمرڪوٽ ضلعو]] | وچئين / اوائلي جديد دور | تاريخي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 19 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[نئون ڪوٽ قلعو]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 19هين صدي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |} === عالمي ورثي جي حيثيت === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! ماڳ ! حيثيت ! داخلا جو سال ! بنيادي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[موهن جو دڙو]] | style="background:#E2F0D9;" | '''عالمي ورثو''' | 1980ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌو تهذيب جو شهري آثار |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[مڪلي جو قبرستان]] | style="background:#C6E0B4;" | '''عالمي ورثو''' | 1981ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[رني ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | تاريخي دفاعي قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | مغل دور جي مسجد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سينگاريل پٿر جون قبرون |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڀنڀور]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2004ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2016ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[عمرڪوٽ قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قلعو |} <ref>{{cite web |title=Pakistan – World Heritage List and Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === آثارن جي تحفظ ۽ انتظام === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار [[سنڌ حڪومت]] ڏانهن منتقل ٿيو. [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو]] ۽ ان جو [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي]] موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.<ref>{{cite web |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta – State of Conservation |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/9078/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران '''تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت''' تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. == ٻوليون == [[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Sindhi as a first language in 1998.png|thumb|300px|ساڄو|پاڪستان ۾ [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.]] [[سنڌ]] لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي، جڏهن ته [[اردو]]، [[پشتو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[هندڪو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان '''33,462,299'''، يعني '''60.14 سيڪڙو'''، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو '''22.30 سيڪڙو''' سان ٻئي، پشتو '''5.31 سيڪڙو''' سان ٽئين ۽ پنجابي '''4.07 سيڪڙو''' سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.<ref name="PBS-Sindh2023"/><ref name="PBS-MotherTongue">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌي ٻولي === {{Main|سنڌي ٻولي}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور [[سنسڪرت]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن. سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ '''امپلاسيو''' آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو [[فاعل-مفعول-فعل]] آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا. سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر '''وچولي'''، '''لاڙي'''، '''سِريلي'''، '''ٿري''' ۽ '''ڪڇي''' سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي. === سنڌي رسم الخط === پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل '''[[سنڌي رسم الخط]]''' ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ '''52 اکر''' آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي. هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ [[ديوناگري]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ [[خداوادي رسم الخط|خداوادي]] ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي. === سنڌيءَ جي قانوني حيثيت === سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد '''سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع''' ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.<ref name="SindhiAct1972">{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |url=https://sl.sindhila.org/assets/pdf/act-1972.pdf |publisher=Government of Sindh |date=17 July 1972 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Boli Act |url=https://sindhila.org/newsite/home/act?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === اردو ٻولي === '''[[اردو]]''' سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''12,409,745''' ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو '''22.30 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب '''40.39 سيڪڙو''' هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو '''1.12 سيڪڙو''' هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. === پشتو ٻولي === '''[[پشتو]]''' 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ '''2,955,893''' ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو '''5.31 سيڪڙو''' هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران [[خيبر پختونخوا]]، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي. === پنجابي ٻولي === '''[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]''' پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ '''2,265,471''' ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو '''4.07 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === بلوچي ٻولي === '''[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]''' سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''1,208,147''' ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''2.17 سيڪڙو''' هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سرائيڪي ٻولي === '''[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]''' سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''913,418''' ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''1.64 سيڪڙو''' هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === هندڪو ۽ براهوي === 2023ع جي آدمشماري ۾ '''830,581''' سنڌ واسين، يعني '''1.49 سيڪڙو''' آباديءَ، [[هندڪو]] کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] سنڌ جي '''265,769''' ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون === سنڌ جي لساني تنوع ۾ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]، [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ انهن کان سواءِ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[پارڪري ڪولي ٻولي|پارڪري ڪولي]] ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ''ٻيون ٻوليون'' ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PBS-MotherTongue"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق === سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي '''92.12 سيڪڙو''' آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب '''32.84 سيڪڙو''' هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي '''40.39 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف '''1.12 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌي ٻولي اٿارٽي === {{Main|سنڌي ٻولي اٿارٽي}} '''[[سنڌي ٻولي اٿارٽي|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=Sindhi Language Authority |url=https://sindhila.org/newsite/?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس '''1991ع''' ۾ نامياري عالم [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي '''سنڌي ٻولي'''، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب ''سنڌي ٻولي'' تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.<ref name="SLA"/> === مادري ٻولي موجب آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي '''55,638,409''' هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:<ref name="PBS-Sindh2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 33,462,299 | style="background:#C8E6C9;" | '''60.14%''' | 92.12% | 32.84% |- | style="background:#E0F2F1;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 12,409,745 | style="background:#BBDEFB;" | '''22.30%''' | 1.12% | 40.39% |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[پشتو]] | 2,955,893 | 5.31% | 1.00% | 9.00% |- | style="background:#E0F2F1;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 2,265,471 | 4.07% | 1.29% | 6.44% |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,208,147 | 2.17% | 1.76% | 2.53% |- | style="background:#E0F2F1;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 913,418 | 1.64% | 0.50% | 2.62% |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 830,581 | 1.49% | 0.65% | 2.21% |- | style="background:#E0F2F1;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 265,769 | 0.48% | 0.70% | 0.28% |- | 9 | style="text-align:right;" | [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] | 57,059 | 0.10% | 0.06% | 0.14% |- | 10 | style="text-align:right;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 53,249 | 0.10% | 0.02% | 0.16% |- | 11 | style="text-align:right;" | [[بلتي ٻولي|بلتي]] | 27,193 | 0.05% | 0.003% | 0.09% |- | 12 | style="text-align:right;" | [[شينا ٻولي|شينا]] | 22,273 | 0.04% | 0.01% | 0.07% |- | 13 | style="text-align:right;" | [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] | 14,885 | 0.03% | 0.004% | 0.05% |- | 14 | style="text-align:right;" | [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] | 777 | 0.001% | 0.001% | 0.002% |- | 15 | style="text-align:right;" | '''ٻيون ٻوليون''' | 1,151,650 | 2.07% | 0.77% | 3.18% |} {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع<ref name="PBS-Sindh2023"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=60.14 |color1=#F39C12 |label2=[[اردو]] |value2=22.30 |color2=#2980B9 |label3=[[پشتو]] |value3=5.31 |color3=#27AE60 |label4=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4=4.07 |color4=#C0392B |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=2.17 |color5=#8E44AD |label6=[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6=1.64 |color6=#16A085 |label7=[[هندڪو]] |value7=1.49 |color7=#D35400 |label8=[[براهوي ٻولي|براهوي]] |value8=0.48 |color8=#7D3C98 |label9=ٻيون ٻوليون |value9=2.40 |color9=#95A5A6 }} === 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو === {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! مادري ٻولي ! 2017ع ! 2023ع ! تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ) |- | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 61.60% | 60.14% | −1.46 |- | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 18.20% | 22.30% | +4.10 |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو]] | 5.46% | 5.31% | −0.15 |- | style="background:#FFEBEE; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 5.31% | 4.07% | −1.24 |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 2.00% | 2.17% | +0.17 |- | style="background:#E0F7FA; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 2.23% | 1.64% | −0.59 |- | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 1.58% | 1.49% | −0.09 |- | style="background:#EFEBE9; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 0.73% | 0.48% | −0.25 |} <ref name="PBS-Sindh2023"/> == مذهب == {{See also|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ ۾ هندومت|سنڌ ۾ تصوف}} [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، [[ڀٽ شاهه]]؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.]] [[فائل:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ساڌ ٻيلو]]، [[سکر]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.]] [[سنڌ]] مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي [[هندومت]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين مت]]، [[اسلام]]، [[عيسائيت]]، [[سک مت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.<ref name="PBSReligion2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي '''55,638,409''' ماڻهن مان '''50,126,428'''، يعني '''90.09 سيڪڙو'''، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === اسلام === {{Main|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ تي عربن جي فتح}} سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح سان ٿيو. [[راجا ڏاهر]] جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو. [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ [[جيسيه]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === تصوف === {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ [[تصوف]] کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.<ref>{{cite journal |title=On the History of Sufism in Australia |journal=Journal of Sufi Studies |publisher=Brill |volume=11 |year=2022 |pages=115–135}}</ref> سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]]، [[مخدوم نوح]]، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن. [[مڪلي جو قبرستان]] ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === هندومت === {{Main|سنڌ ۾ هندومت}} [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[ساڌ ٻيلو]] جي هندو مذهبي عمارت، [[سکر]].]] هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي. 1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً '''26.4 سيڪڙو'''، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي.<ref name="Sindh1941">{{cite book |title=Census of India, 1941: Sind |year=1941 |at=Table on Religion}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي. 2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''هندو جاتي''' ۽ '''شيڊيولڊ ڪاسٽس''' کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ '''3,575,848''' يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس '''1,325,559''' يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي هندو آبادي خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. [[ساڌ ٻيلو]]، [[راماپير مندر، ٽنڊو الهيار|راماپير مندر]]، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ '''[[سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع]]''' منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Hindus Marriage Act, 2016 |url=https://humanrights.sindh.gov.pk/hr-acts |publisher=Human Rights Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جين مت === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[فائل:Gori Temple (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[گوري مندر]]، [[ننگرپارڪر]]؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.]] [[جين مت]] سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. [[ننگرپارڪر جا جين مندر]]، [[گوري مندر]]، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن. ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا. === سنڌ ۾ عيسائيت === {{Main|سنڌ ۾ عيسائيت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img43 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.]] سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن ''اعمال توما'' ۾ رسول [[سينٽ ٿامس]] کي هند-پارٿي حڪمران [[گونڊوفارس]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.<ref>{{cite journal |last=Fleet |first=J. F. |title=St. Thomas and Gondophernes |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=37 |issue=2 |year=1905 |pages=223–236 |doi=10.1017/S0035869X00033049}}</ref> بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. ''اعمال توما'' جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |title=Networks and social cohesion in ancient Indian Ocean trade: geography, ethnicity, religion |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}</ref><ref>{{cite journal |title=The South Indian Tradition of the Apostle Thomas |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press}}</ref> قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن. سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Meersman |first=Achilles |title=Did the British Introduce Christianity into Sind? |journal=Journal of the Sind Historical Society |note=Reprinted in Sindh Observer: Selections from the Journal of Sindh Historical Society, ed. Mubarak Ali |pages=99–100}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. [[ڪراچي آرچ ڊائوسيس]] 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر [[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]] آهي.<ref>{{cite web |title=Archdiocese of Karachi |url=https://www.catholicsinpakistan.org/dioceses/karachi/ |publisher=Catholics in Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''546,968''' عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو '''0.98 سيڪڙو''' هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.<ref name="PBSReligion2023"/> === سک مت === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب [[سک مت]] سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''5,182''' ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.01 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === پارسي ۽ زرتشتي برادري === [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] يا [[پارسي]] برادري سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا. [[جمشيد نسروانجي مهتا]]، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. 2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ '''1,763''' پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً '''0.003 سيڪڙو''' هئا.<ref name="PBSReligion2023"/> === مذهبي آبادي، 2023ع === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! نمبر ! مذهب / مردم شماري category ! آبادي ! سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | '''[[اسلام]]''' | 50,126,428 | '''90.09%''' | 85.45% | 94.06% |- | style="background:#FFF3E0;" | 2 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | '''[[هندومت|هندو جاتي]]''' | 3,575,848 | '''6.43%''' | 9.73% | 3.61% |- | style="background:#FDEDEC;" | 3 | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | '''[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]]''' | 1,325,559 | '''2.38%''' | 4.48% | 0.59% |- | style="background:#EAF2F8;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عيسائيت]]''' | 546,968 | '''0.98%''' | 0.24% | 1.62% |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[احمديه]] | 18,266 | 0.03% | 0.02% | 0.04% |- | style="background:#FFF9C4;" | 6 | style="background:#FCF3CF; text-align:right;" | [[سک مت]] | 5,182 | 0.01% | 0.01% | 0.01% |- | style="background:#F2F3F4;" | 7 | style="background:#E5E7E9; text-align:right;" | [[پارسي]] | 1,763 | 0.003% | 0.001% | 0.005% |- | style="background:#F8F9F9;" | 8 | style="text-align:right;" | ٻيا | 38,395 | 0.07% | 0.07% | 0.07% |} <ref name="PBSReligion2023"/> {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع<ref name="PBSReligion2023"/> |label1=[[اسلام]] |value1=90.09 |color1=#2E8B57 |label2=هندو جاتي |value2=6.43 |color2=#F39C12 |label3=[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]] |value3=2.38 |color3=#E67E22 |label4=[[عيسائيت]] |value4=0.98 |color4=#3498DB |label5=[[احمديه]] |value5=0.03 |color5=#8E44AD |label6=[[سک مت]] |value6=0.01 |color6=#F4D03F |label7=پارسي ۽ ٻيا |value7=0.08 |color7=#95A5A6 }} {{clear}} === مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي === هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي. <div style="overflow-x:auto; border:1px solid #AAB7B8; padding:0.2em;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:92%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! rowspan="2" style="min-width:125px;" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" | 1872ع<ref name="sindh1872">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |jstor=saoa.crl.25057641 |access-date=16 November 2024 |title=Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |volume=2 |pages=76 (part 1) & 112–138 (part 2) |publisher=Bombay, 1875. |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921175249/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1872|1872ع جا انگ [[برطانوي هندستان ۾ آدمشماري|آدمشماري]] جي انهن ضلعن ــ [[ڪراچي ضلعو (سنڌ)|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ضلعو (سنڌ)|حيدرآباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] ــ ۽ [[خيرپور رياست]] جي مجموعي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن. خيرپور رياست ۾ مذهبي وابستگي الڳ نه ڳڻي وئي هئي.}} ! colspan="2" | 1881ع<ref name="sindh1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=3 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1881|1881ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1891ع<ref name="sindh1891">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408203225/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1891|1891ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1901ع<ref name="sindh1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207080045/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1901|1901ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1911ع<ref name="sindh1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |archive-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045130/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1911|1911ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1921ع<ref name="sindh1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=6 May 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022430/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1921|1921ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1931ع<ref name="sindh1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=5 May 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022514/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1931|1931ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1941ع ! colspan="2" | 1951ع<ref name="sindh1951">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|title=CPopulation According to Religion, Tables-6, Pakistan – Census 1951|access-date=21 July 2024|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013102/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|url-status=live}}</ref>{{rp|22–26}}{{efn|name=Sindh1951|[[وفاقي گادي وارو علائقو (ڪراچي)]] پڻ شامل آهي.}} ! colspan="2" | 1998ع<ref name="sindh1998">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|title=Population Distribution by Religion, 1998 Census|access-date=23 January 2023|archive-date=23 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250923095306/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="sindh2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|title=TABLE 9 – POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=23 January 2023|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013148/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="2017 Census">{{cite web |title=Religious Demographics of Pakistan 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf |archive-date=29 August 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="sindh2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=6 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030321/https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census – 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |access-date=21 July 2024 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212115052/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=live }}</ref> |- style="background:#D2B4DE;" ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- style="background:#E8F5E9;" ! style="text-align:right;" | [[اسلام]] [[فائل:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,712,266{{efn|[[سني اسلام|سني]]: 1,700,468<br>[[شيعو اسلام|شيعا]]: 11,798}} | {{Percentage|1712266|2192415|2}} | 1,989,630 || {{Percentage|1989630|2542976|2}} | 2,318,180 || {{Percentage|2318180|3003711|2}} | 2,609,337 || {{Percentage|2609337|3410223|2}} | 2,822,756 || {{Percentage|2822756|3737223|2}} | 2,562,700 || {{Percentage|2562700|3472508|2}} | 3,017,377 || {{Percentage|3017377|4114253|2}} | 3,462,015 || {{Percentage|3462015|4840795|2}} | 5,535,645 || {{Percentage|5535645|6047748|2}} | 27,796,814 || {{Percentage|27796814|30439893|2}} | 43,234,107 || {{Percentage|43234107|47854510|2}} | 50,126,428 || {{Percentage|50126428|55638409|2}} |- style="background:#FFF3E0;" ! style="text-align:right;" | [[هندومت]] [[فائل:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|1872ع جي آدمشماريءَ ۾ قبائلي مذهبي گروهه، جين ۽ نانڪ پنٿي پڻ هن درجي ۾ شامل هئا؛ 1881ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي، 1891ع ۾ قبائلي، ۽ 1901ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي پڻ هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيا ويا.}} | 475,848{{efn|جاتي هندو: 390,435<br>[[پاڪستان ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽس|شيڊيولڊ ڪاسٽس]]، قبائلي ۽ جين: 61,514<br>نانڪ پنٿي (سک): 23,899}} | {{Percentage|475848|2192415|2}} | 544,848 || {{Percentage|544848|2542976|2}} | 674,371 || {{Percentage|674371|3003711|2}} | 787,683 || {{Percentage|787683|3410223|2}} | 877,313 || {{Percentage|877313|3737223|2}} | 876,629 || {{Percentage|876629|3472508|2}} | 1,055,119 || {{Percentage|1055119|4114253|2}} | 1,279,530 || {{Percentage|1279530|4840795|2}} | 482,560 || {{Percentage|482560|6047748|2}} | 2,280,842 || {{Percentage|2280842|30439893|2}} | 4,176,986 || {{Percentage|4176986|47854510|2}} | 4,901,407 || {{Percentage|4901407|55638409|2}} |- style="background:#EAF2F8;" ! style="text-align:right;" | [[عيسائيت]] [[فائل:Christian cross.svg|15px]] | 3,329{{efn|[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]: 1,670<br>[[چرچ آف انگلينڊ]]: 1,142<br>مقامي عيسائي (مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ سرياني): 359<br>پريسبيٽيرين: 156<br>يوناني آرٿوڊوڪس: 2}} | {{Percentage|3329|2192415|2}} | 6,082 || {{Percentage|6082|2542976|2}} | 7,768 || {{Percentage|7768|3003711|2}} | 7,825 || {{Percentage|7825|3410223|2}} | 10,917 || {{Percentage|10917|3737223|2}} | 11,734 || {{Percentage|11734|3472508|2}} | 15,152 || {{Percentage|15152|4114253|2}} | 20,304 || {{Percentage|20304|4840795|2}} | 22,601 || {{Percentage|22601|6047748|2}} | 294,885 || {{Percentage|294885|30439893|2}} | 408,301 || {{Percentage|408301|47854510|2}} | 546,968 || {{Percentage|546968|55638409|2}} |- style="background:#F2F3F4;" ! style="text-align:right;" | [[زرتشتي مذهب]] [[فائل:Faravahar.svg|15px]] | 870{{efn|شاهنشاهي فرقي جا: 712<br>قديمي فرقي جا: 158}} | {{Percentage|870|2192415|2}} | 1,063 || {{Percentage|1063|2542976|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3003711|2}} | 2,000 || {{Percentage|2000|3410223|2}} | 2,411 || {{Percentage|2411|3737223|2}} | 2,913 || {{Percentage|2913|3472508|2}} | 3,537 || {{Percentage|3537|4114253|2}} | 3,841 || {{Percentage|3841|4840795|2}} | 5,046 || {{Percentage|5046|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,763 || {{Percentage|1763|55638409|3}} |- style="background:#FFFDE7;" ! style="text-align:right;" | [[ٻڌ ڌرم]] [[فائل:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 67 || {{Percentage|67|2192415|3}} | 9 || {{Percentage|9|2542976|3}} | 2 || {{Percentage|2|3003711|3}} | 0 || {{Percentage|0|3410223|3}} | 21 || {{Percentage|21|3737223|3}} | 41 || {{Percentage|41|3472508|3}} | 53 || {{Percentage|53|4114253|3}} | 111 || {{Percentage|111|4840795|3}} | 670 || {{Percentage|670|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#E8EAF6;" ! style="text-align:right;" | [[يهوديت]] [[فائل:Star of David.svg|15px]] | 35 || {{Percentage|35|2192415|3}} | 153 || {{Percentage|153|2542976|2}} | 210 || {{Percentage|210|3003711|2}} | 428 || {{Percentage|428|3410223|2}} | 595 || {{Percentage|595|3737223|2}} | 671 || {{Percentage|671|3472508|2}} | 985 || {{Percentage|985|4114253|2}} | 1,082 || {{Percentage|1082|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF8E1;" ! style="text-align:right;" | [[جين مت]] [[فائل:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,191 || {{Percentage|1191|2542976|2}} | 923 || {{Percentage|923|3003711|2}} | 921 || {{Percentage|921|3410223|2}} | 1,349 || {{Percentage|1349|3737223|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3472508|2}} | 1,144 || {{Percentage|1144|4114253|2}} | 3,687 || {{Percentage|3687|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF9C4;" ! style="text-align:right;" | [[سک مت]] [[فائل:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 720 || {{Percentage|720|3003711|2}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census|1901ع جي آدمشماريءَ ۾ سک آباديءَ کي هندو درجي ۾ ڳڻيو ويو هو.}} || {{N/a}} | 12,339 || {{Percentage|12339|3737223|2}} | 8,036 || {{Percentage|8036|3472508|2}} | 19,172 || {{Percentage|19172|4114253|2}} | 32,627 || {{Percentage|32627|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 5,182 || {{Percentage|5182|55638409|2}} |- style="background:#EFEBE9;" ! style="text-align:right;" | قبائلي مذهب | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census}} || {{N/a}} | 9,224 || {{Percentage|9224|3737223|2}} | 8,186 || {{Percentage|8186|3472508|2}} | 204 || {{Percentage|204|4114253|2}} | 37,598 || {{Percentage|37598|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#F3E5F5;" ! style="text-align:right;" | [[احمديه]] [[فائل:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 43,524 || {{Percentage|43524|30439893|2}} | 21,661 || {{Percentage|21661|47854510|2}} | 18,266 || {{Percentage|18266|55638409|2}} |- style="background:#ECEFF1;" ! style="text-align:right;" | ٻيا | 0 || {{Percentage|0|2192415|2}} | 0 || {{Percentage|0|2542976|2}} | 3 || {{Percentage|3|3003711|2}} | 2,029 || {{Percentage|2029|3410223|2}} | 298 || {{Percentage|298|3737223|2}} | 64 || {{Percentage|64|3472508|3}} | 1,510 || {{Percentage|1510|4114253|2}} | 0 || {{Percentage|0|4840795|2}} | 1,226 || {{Percentage|1226|6047748|2}} | 23,828 || {{Percentage|23828|30439893|2}} | 13,455 || {{Percentage|13455|47854510|2}} | 38,395 || {{Percentage|38395|55638409|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D5F5E3; font-weight:bold;" ! جواب ڏيندڙ ڪل آبادي ! 2,192,415 ! {{Percentage|2192415|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,047,748 ! {{Percentage|6047748|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,638,409 ! {{Percentage|55638409|55696147|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" ! ڪل آبادي ! 2,322,765 ! {{Percentage|2322765|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,054,474 ! {{Percentage|6054474|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,696,147 ! {{Percentage|55696147|55696147|2}} |} </div> == تعليم == {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} [[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|270px|[[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|270px|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[فائل:Aga Khan University .jpg|thumb|270px|[[آغا خان يونيورسٽي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ [[اعليٰ تعليم]] تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ ''سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع'' منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |title=Sindh Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2013 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |date=11 March 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[نوابشاهه]] ۽ [[ٽنڊو ڄام]] ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === خواندگي === {{See also|پاڪستان ۾ تعليم}} [[فائل:Literacy Rate by Pakistani District - 2017 Census.svg|thumb|270px|2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] 2023ع جي [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|آدمشماري]] موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.<ref name="SindhCensusEducation2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=Provincial Census Report 2023 — Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |pages=73–74 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/National%20Census%20Report-2023.pdf |title=National Census Report 2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |page=145 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#345995; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)'''<ref name="SindhCensusEducation2023"/> |- style="background:#E8EEF7;" ! rowspan="2" | علائقو ! colspan="3" | 2017ع ! colspan="3" | 2023ع |- style="background:#D9E6F5;" ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! style="background:#EDF7ED;" | سڄي سنڌ | 54.57٪ | 62.52٪ | 45.95٪ | style="background:#DFF2DF; font-weight:bold;" | 57.54٪ | 64.23٪ | 50.21٪ |- ! style="background:#FFF4E5;" | ٻهراڙي | 35.19٪ | 46.91٪ | 22.64٪ | style="background:#FFE9CC; font-weight:bold;" | 38.14٪ | 48.06٪ | 27.52٪ |- ! style="background:#EAF4FC;" | شهري | 70.43٪ | 75.13٪ | 65.28٪ | style="background:#DDEFFC; font-weight:bold;" | 72.26٪ | 76.27٪ | 67.80٪ |} </div> === اسڪولي تعليم === [[فائل:Back to school after six months interruption.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] [[فائل:Studying for the chance to become a teacher.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.]] سنڌ حڪومت جي ''اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع'' موجب صوبي ۾ '''40,978 سرڪاري اسڪول''' رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.<ref name="ASC2023-24">{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |page=16 |access-date=24 August 2026}}</ref> پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي. ==== سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#287271; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''<ref name="ASC2023-24"/> |- style="background:#D9F0EF;" ! سطح ! اسڪولن جو تعداد ! ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | style="text-align:right; background:#EDF8F7;" | پرائمري | 36,225 | 88.4٪ |- | style="text-align:right; background:#F2F8E9;" | مڊل | 1,581 | 3.9٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF4E6;" | ايليمينٽري | 1,027 | 2.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FDEBEC;" | ثانوي | 1,654 | 4.0٪ |- | style="text-align:right; background:#EEEAF8;" | اعليٰ ثانوي | 491 | 1.2٪ |- style="background:#D5E8E8; font-weight:bold;" ! ڪل ! 40,978 ! 100٪ |} === اسڪولي بنيادي سهولتون === سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.<ref name="SindhAssemblyEducation">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1997 |title=Questions and Answers — Education Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#7B5E57; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#EFE5E2;" ! بنيادي سهولت ! سهولت رکندڙ اسڪول ! ڪل سرڪاري اسڪول ! لڳ ڀڳ دستيابي |- | style="text-align:right; background:#E7F5FF;" | پيئڻ جو پاڻي | 26,006 | 40,978 | 63.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF3BF;" | بجلي | 13,013 | 40,978 | 31.8٪ |- | style="text-align:right; background:#E6FCF5;" | ٽوائلٽ | 17,136 | 40,978 | 41.8٪ |- | style="text-align:right; background:#F3F0FF;" | بائونڊري وال | 20,913 | 40,978 | 51.0٪ |} === ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم === [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''440,473 شاگرد''' داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.<ref name="SindhAssemblyEducation"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#4A6FA5; color:white; padding:7px;" | '''ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#E5EDF7;" ! ضلعو ! اسڪول ! ڇوڪرا ! ڇوڪريون ! ڪل داخلا |- | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | 337 | 39,984 | 48,391 | 88,375 |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | 180 | 25,528 | 28,135 | 53,663 |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 206 | 21,946 | 22,573 | 44,519 |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 221 | 40,156 | 47,042 | 87,198 |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 601 | 36,832 | 33,477 | 70,309 |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | 139 | 22,193 | 31,137 | 53,330 |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | 185 | 20,403 | 22,676 | 43,079 |- style="background:#D8E5F3; font-weight:bold;" ! ڪل ! 1,869 ! 207,042 ! 233,431 ! 440,473 |} === تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج === سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/documents/sindh-multiple-indicator-cluster-survey-2018-19 |title=Sindh – Multiple Indicator Cluster Survey 2018–19 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |date=16 July 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> === اسڪول کان ٻاهر ٻار === [[File:Providing shelter for flood-affected families as they return home (5330424997).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ [[يونيسيف]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ '''65 لک''' ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.<ref name="SSDMS">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/new-digital-application-helps-monitor-student-attendance-sindh |title=New digital application helps monitor student attendance in Sindh |date=16 March 2022 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SchoolMonitoringSindh">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/mobile-app-helps-reduce-school-dropout-pakistans-sindh-province |title=Mobile App helps reduce school dropout in Pakistan’s Sindh province |date=28 September 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڇوڪرين جي تعليم === سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. 2019ع ۾ سنڌ حڪومت، [[جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي]] ۽ [[يونيسيف]] جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref name="NFE2019">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/government-japan-sindhs-school-education-literacy-department-and-unicef-inaugurate |title=Government of Japan, Sindh’s School Education & Literacy Department and UNICEF inaugurate non-formal education centres |date=1 March 2019 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === غير رسمي تعليم === {{Main|غير رسمي تعليم}} غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو.<ref name="NFE2019"/> ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/interactive-teaching-methods-help-students-learn-better-non-formal-education-centre |title=Interactive teaching methods help students learn better at Non-Formal Education Centre in Pakistan |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ ''پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع'' شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/Publications |title=Pakistan Non-Formal Education Statistics Reports 2022–23 |date=25 October 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام === سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="SchoolMonitoringSindh"/> 2022ع ۾ [[سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم]] نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.<ref name="SSDMS"/> ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکيا جو معيار ۽ جائزو === تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ [[نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ]] منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ ''نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ'' رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/PublicationDetail/YWFlNzdiMTUtNzcxOS00ZjI0LWFjODYtYzg4ZTU5OWNmYTg5 |title=National Achievement Test (NAT) 2023 Findings for Sindh |date=31 May 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي. === سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن === {{Main|سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن}} [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جا اهم پروگرام '''فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز'''، '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' ۽ '''پيپلز اسڪول پروگرام''' شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/public/files/1749787515_0.pdf |title=Request for Proposal 2025–2026: Establishment and Operation of First Phase of New Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/aasps |title=Adopt-a-School Program |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص تعليم === {{Main|سنڌ ۾ خاص تعليم}} سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون [[معذور ماڻهن جي بااختياري وارو کاتو، سنڌ|معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي]] وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/institutions/ |title=List of Institutions |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ڪوٽڙي]] ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ '''اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ''' پڻ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === فني ۽ ووڪيشنل تعليم === {{Main|سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي}} [[File:Commercial College.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي]] ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.]] سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر [[ڪراچي]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/BoG/BoG3M-WP.pdf |title=Sindh Technical Education & Vocational Training Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو [[ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ]]، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/Admission_2021_22/TSC_PROSPECTUS_2021.pdf |title=STEVTA Programmes and Courses |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1443.pdf |title=Institutes, Technologies, Trades, Programs and Intake Capacity – District-wise |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي '''ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام''' لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |title=CCTE Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme, Academic Session 2025–2026 |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا === سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! ذريعو ! ادارو ! بنيادي موضوع ! اهم/تازي رپورٽ |- | اينيوئل اسڪول سينسس | اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ | سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون | 2023–24 |- | پاڪستان جي آدمشماري | [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] | خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ | 2023 |- | پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات | 2023–24 |- | نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | شاگردن جي سکيا جا نتيجا | 2023 |- | سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي | سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / [[يونيسيف]] | ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا | 2018–19 |- | غير رسمي تعليم جون شماريات | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | غير رسمي سکيا ۽ خواندگي | 2022–23 |} </div> === تعليم ۽ پائيدار ترقي === سنڌ ۾ تعليم جي ترقي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4]] سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/reports/every-child-learns |title=Every Child Learns |publisher=UNICEF Pakistan |date=May 2019 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن. {{clear}} ===اعليٰ تعليم=== [[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] [[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|270px|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت، [[ڄامشورو]].]] [[File:Sukkur IBA University Academic Block III.jpg|thumb|270px|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، [[سکر]].]] سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي [[سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.<ref name="HECRecognised">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]]، [[عمرڪوٽ]]، [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.<ref name="HECCampuses">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |title=University of Karachi |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |title=University of Sindh |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |title=Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto University of Law |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#264653;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#DCECEF;" ! نمبر ! يونيورسٽي / ادارو ! شهر ! بنيادي شعبو ! نوعيت |- | 1 || [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] || [[سکر]] || فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو || صوبائي سرڪاري |- | 2 || [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] || [[سکر]] || عام / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 3 || [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] || [[سکر]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 4 || [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 5 || [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] || [[ٽنڊو ڄام]] || زراعت || صوبائي سرڪاري |- | 6 || [[سنڌ يونيورسٽي]] || [[ڄامشورو]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 7 || [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڄامشورو]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 8 || [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] || [[ڄامشورو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 9 || [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ڊيزائن || صوبائي سرڪاري |- | 10 || [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] || [[خيرپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 11 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] || [[خيرپور]] || ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون || صوبائي سرڪاري |- | 12 || [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] || [[گمبٽ]] || طب ۽ صحت || سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو |- | 13 || [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[نوابشاهه]] || انجنيئرنگ ۽ سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 14 || [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] || [[نوابشاهه]] || طب / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 15 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 16 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] || [[سڪرنڊ]] || ويٽرنري سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 17 || [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[لاڙڪاڻو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 18 || [[شيخ اياز يونيورسٽي]] || [[شڪارپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 19 || [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] || [[ڀٽ شاهه]] || عام / صوفي اڀياس || صوبائي سرڪاري |- | 20 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 21 || [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || صوبائي سرڪاري |- | 22 || [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 23 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ سماجي سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 24 || [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 25 || [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 26 || [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 27 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] || [[ڪراچي]] || قانون || صوبائي سرڪاري |- | 28 || [[ڪراچي يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 29 || [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || عام || '''وفاقي سرڪاري''' |} </div> <small>'''نوٽ:''' يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.<ref name="HECRecognised"/></small> ====سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. [[حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ |title=Sindh Higher Education Commission |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A4C93;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#EDE5F5;" ! نمبر ! ادارو ! شهر ! اهم شعبو |- | 1 || [[آغا خان يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب، صحت ۽ تحقيق |- | 2 || [[همدرد يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / صحت / فارميسي |- | 3 || [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] || [[ڪراچي]] || فن ۽ آرڪيٽيڪچر |- | 4 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس |- | 5 || [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ |- | 6 || [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 7 || [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 8 || [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس |- | 9 || [[اقراء يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ |- | 10 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 11 || [[گرين وِچ يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام |- | 12 || [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] || [[ڪراچي]] || عام / عورتن لاءِ |- | 13 || [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 14 || [[انڊس يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / انجنيئرنگ |- | 15 || [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 16 || [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] || [[ڪراچي]] || بزنس |- | 17 || [[اِلما يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 18 || [[سليم حبيب يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ |- | 19 || [[سهيل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || صحت ۽ حياتياتي سائنس |- | 20 || [[اسرا يونيورسٽي]] || [[حيدرآباد]] || عام / طب ۽ صحت |- | 21 || [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ثقافت |} </div> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/scholarships/ |title=Scholarships — Public and Private Sector Universities/DAIs |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====علائقائي ڪيمپس==== اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب [[سنڌ يونيورسٽي]] جا [[ميرپورخاص]]، [[بدين]] ۽ [[دادو]] ۾؛ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[خيرپور]] ۾؛ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا [[گهوٽڪي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] ۾؛ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[لاڙڪاڻو]] ۾؛ ۽ [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ ڪيمپس موجود آهي.<ref name="HECCampuses"/> [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جا [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[خيرپور]] ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref name="HECCampuses"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس''' |- style="background:#B2DFDB;" ! يونيورسٽي ! مکيه هنڌ ! ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]] |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | [[خيرپور]] |- | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور]] | [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] |- | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر]] | [[ڪنڌڪوٽ]]، [[خيرپور]] |- | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[ٽنڊو ڄام]] | [[عمرڪوٽ]] |} ===طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم=== {{Main|سنڌ ۾ طبي تعليم}} [[File:Dow Medical College (31714721).jpeg|thumb|270px|[[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪراچي]].]] سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.<ref name="PMDCPublic">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PublicMedicalColleges |title=Public Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="PMDCPrivate">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PrivateMedicalColleges |title=Private Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سکر]]، [[گمبٽ]] ۽ [[خيرپور]] آهن. انهن ۾ [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ ميڊيڪل ڪاليج]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]]، [[گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[خيرپور ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPublic"/> خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[ٽنڊو محمد خان]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[باقائي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[اسرا يونيورسٽي]] جي طبي فيڪلٽي، [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[محمد ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPrivate"/> ====نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم==== طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا. نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي [[پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن. ===تحقيق ۽ تحقيقي ادارا=== [[File:LEJ Science Information Center.jpg|thumb|270px|[[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، [[ڪراچي يونيورسٽي]].]] سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ڄامشورو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]] ۽ [[ڏوڪري]] ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن. سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز==== [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ [[حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري]] ۽ [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ICCBS">{{cite web |url=https://iccs.edu/page-about-us |title=About ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي [[عالمي صحت تنظيم]] جي سهڪاري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iccs.edu/page-summer-internship |title=Summer Internship Program – ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |title=Dr. Panjwani Center for Molecular Medicine and Drug Research |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا==== سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ [[آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن]] قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] ۽ [[آغا خان يونيورسٽي]] سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |title=Offices of Research, Innovation and Commercialization – Established ORICs |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |title=Established and Recognized Business Incubation Centers |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===زرعي تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Faculty Of Agricultural Engineering, Tandojam.JPG|thumb|270px|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.]] [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي [[عمرڪوٽ]] ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECCampuses"/> سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ [[ميرپورخاص]] ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ [[سڪرنڊ]] منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research Wing Sindh Tandojam |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٽنڊو ڄام]] زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]]، [[ڏوڪري]]، [[ڪنري]]، [[ڪوٽڏيجي]]، [[پنگريو]]، [[دادو]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.<ref name="AgriResearchSindh"/> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3A7D44;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا''' |- style="background:#DDEEDD;" ! ادارو ! هنڌ ! تحقيق جو بنيادي شعبو |- | ڪپهه تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪپهه |- | ڪمند تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪمند |- | تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || تيلدار فصل |- | فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || زرعي فصل |- | فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي |- | ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جون بيماريون |- | ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || جيت ۽ فصلن جو تحفظ |- | مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽي ۽ ماحول |- | مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽيءَ جي زرخيزي |- | انب تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || انب |- | ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ميوا |- | ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ڀاڄيون |- | مرچ تحقيقاتي ادارو || [[ڪنري]] || مرچ |- | ڪيلو تحقيقاتي ادارو || [[ڪوٽڏيجي]] || ڪيلو |- | ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ترش ميوا |- | ٽماٽو تحقيقاتي ادارو || [[پنگريو]] || ٽماٽو |- | ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ڪڻڪ |- | مڪئي تحقيقاتي ادارو || [[دادو]] || مڪئي |- | دالين جو تحقيقاتي ادارو || [[ڏوڪري]] || داليون |- | ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو || [[ٺٽو]] || چانور |} </div> <ref name="AgriResearchSindh"/> ===سنڌالاجي=== {{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}} [[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|270px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] 1962ع ۾ ''سنڌي اڪيڊمي'' قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="Sindhology">{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |title=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/267 |title=Sindhology Museum |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌي ادبي بورڊ=== {{Main|سنڌي ادبي بورڊ}} [[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|thumb|270px|''[[شاهه جو رسالو]]''؛ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.]] [[سنڌي ادبي بورڊ]] سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي. ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== {{Main|سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ}} [[سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]] [[ڄامشورو]] ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/pages.jsp?page=sindhtextbookboard |title=Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/98780%20Notification%20for%20constitute%20a%20committee%20for%20constitute%20for%20monitoring%20of%20supply%20of%20free%20textbooks%20by%20the%20Sindh%20textbook%20Board%2C%20Jamshoro%20to%20TEO%2C%20during%20the%20acedemic%20year%20i.e.%202024-25.PDF |title=Monitoring of Supply of Free Textbooks by the Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=16 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://ebooks.stbb.edu.pk/ |title=Sindh Textbook Board eBooks Portal |publisher=Sindh Textbook Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو. [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.bsek.edu.pk/ |title=Board of Secondary Education Karachi |publisher=Board of Secondary Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://biek.edu.pk/ |title=Board of Intermediate Education Karachi |publisher=Board of Intermediate Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#457B9D;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ''' |- style="background:#DDEBF3;" ! نمبر ! بورڊ ! مرڪز ! سطح |- | 1 || [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || ثانوي |- | 2 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || اعليٰ ثانوي |- | 3 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 4 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر]] || [[سکر]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 5 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 6 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 7 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |} ===ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا=== سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو. سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ]] ۽ [[ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي]] شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ===سنڌ جو تعليمي ورثو=== [[File:Sindh Madrassa.jpg|thumb|270px|[[سنڌ مدرسۃ الاسلام]]، [[ڪراچي]]؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[File:Students taking lesson in a classroom in the Anglo-Vernacular School in Karachi in 1873.jpg|thumb|270px|1873ع ۾ [[ڪراچي]] جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.]] سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا. [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] 1 سيپٽمبر 1885ع تي [[حسن علي آفندي]] جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. [[محمد علي جناح]] 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.<ref name="SMIHistory">{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |title=History of Sindh Madressatul Islam |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about |title=About Sindh Madressatul Islam University |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور [[سکر بئراج]] جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.<ref name="NEDHistory">{{cite web |url=https://www.neduet.edu.pk/our_university |title=Our University |publisher=NED University of Engineering and Technology |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! هنڌ ! قيام ! تاريخي اهميت / شعبو |- | [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1859ع | سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ |- | [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1861ع | تاريخي تعليمي ادارو |- | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] | [[ڪراچي]] | 1885ع | جديد تعليم؛ [[محمد علي جناح]] جو تعليمي ادارو<ref name="SMIHistory"/> |- | [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1887ع | تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج |- | [[اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1921ع | موجوده [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو<ref name="NEDHistory"/> |- | [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1945ع | طبي تعليم |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | 1947ع | سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | 1963ع/1977ع | انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي |} </div> ==صحت== {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[File:NICVD.jpg|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو [[ٽنڊو محمد خان]] وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.]] [[File:Siut karachi - panoramio.jpg|thumb|270px|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (ايس آءِ يو ٽي)، [[ڪراچي]]؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.]] [[File:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|270px|ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، [[ڪراچي]]؛ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جي صحت جي سهولتن مان هڪ.]] [[File:NICVD logo.png|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو نشان؛ ادارو [[ڪراچي]] ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.]] سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ]]، [[عباسي شهيد اسپتال]] ۽ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sindh.gov.pk/ |title=Government of Sindh – Hospitals |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو ''سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19'' آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/5296/file/Sindh.pdf |title=Sindh Multiple Indicator Cluster Survey 2018-19: Survey Findings Report |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Board, Government of Sindh and UNICEF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ماءُ ۽ ٻار جي صحت=== سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ [[نوزائتي ٻار جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00796B;" |+ style="background:#00796B;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اشارو ! في 1,000 زنده ڄمڻ |- | نوزائتي ٻار جي موت جي شرح | 24 |- | نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح | 14 |- | هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح | 39 |- | هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح | 8 |- | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح''' | '''46''' |} ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ====ماءُ جي موت==== [[پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019]] موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.<ref name="PMMS2019">{{cite web |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR366/FR366.pdf |title=Pakistan Maternal Mortality Survey 2019 |publisher=National Institute of Population Studies and ICF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> هي انگ ''حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح'' ۽ سخت تعريف واري ''ماءُ جي موت جي شرح'' جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.<ref name="PMMS2019"/> ===پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون=== صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.<ref name="PSLM201819Health">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Hieskey.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2018-19: Health |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي غذائيت=== [[File:A young girl is checked for signs of malnutrition, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077949).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي [[غذائي کوٽ]] جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.]] [[File:Nutrition status of children under 5 in Pakistan.png|thumb|270px|پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، [[نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع]] جي انگن اکرن موجب.]] غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا [[اسٽنٽنگ|اسٽنٽڊ]] هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا [[ويسٽنگ|ويسٽڊ]] هئا.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #E65100;" |+ style="background:#E65100;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#FFE0B2;" ! غذائي اشارو ! شرح ! بنيادي مطلب |- | [[اسٽنٽنگ]] | '''50.2٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ |- | گهٽ وزن | '''40.7٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ |- | [[ويسٽنگ]] | '''14.8٪''' | قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ |} ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري=== سنڌ ۾ [[وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون. سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #3949AB;" |+ style="background:#3949AB;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#C5CAE9;" ! اشارو ! ڪوريج |- | پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو | 57.6٪ |- | نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو | 55.4٪ |- | خسري جو ٻيو ٽيڪو | 64.7٪ |- | 12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري | '''43.8٪''' |- | 24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا | '''32.7٪''' |} ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج=== MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي [[اورل ريهائيڊريشن سالٽس|او آر ايس]] ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.<ref name="SindhMICS201819"/> اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو=== سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. ''هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021'' موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#BBDEFB;" ! اداري جو قسم ! تعداد ! بسترا |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 121 | 208 |- | ٽي بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | '''بنيادي صحت يونٽ''' | '''793''' | '''1,535''' |- | '''ڳوٺاڻا صحت مرڪز''' | '''128''' | '''1,323''' |} </div> ===اسپتالون ۽ بستر=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اداري جو قسم ! ادارا ! بسترا ! بسترن جو حصو ! بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | <div style="background:#1565C0;width:35.6%;height:18px;"></div> |- | ٻيا صحت ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | <div style="background:#00897B;width:24.5%;height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | <div style="background:#C62828;width:14.9%;height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | <div style="background:#2E7D32;width:8.3%;height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | <div style="background:#EF6C00;width:7.8%;height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | <div style="background:#8E24AA;width:5.8%;height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | <div style="background:#F9A825;width:2.5%;height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | <div style="background:#607D8B;width:0.5%;height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C;color:white;" | '''ڪل''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''2,991''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''25,507''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''100٪''' ! style="background:#00695C;color:white;" | — |} </div> ===صحت جي افرادي قوت=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #7B1FA2;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#E1BEE7;" ! عملو ! تعداد |- | ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | ليڊي هيلٿ وزيٽر | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليبارٽري ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} == آمدورفت == {{Main|سنڌ ۾ آمدورفت}} [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] [[File:PK Karachi Airport asv2020-02.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.]] [[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.]] سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا. سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[ڪوٽڙي]] اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي [[ڪراچي–روهڙي]] واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روڊن جو نظام === سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي. سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. [[ايم-9 موٽر وي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |page=14 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! رستو ! سنڌ اندر اهم شهر / علائقا ! بنيادي رابطو ! نوعيت |- | [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] | [[ڪراچي]]، [[ٺٽو]]، [[حيدرآباد]]، [[مورو]] | سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] | [[ڪوٽڙي]]، [[دادو]]، [[شڪارپور]] | سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] | [[ڪراچي]] ۽ اولهندي سنڌ | ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن | قومي شاهراهه |- | [[ايم-9 موٽر وي]] | [[ڪراچي]]–[[حيدرآباد]] | ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو | موٽر وي |} </div> <ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست === سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ [[شاهراهه فيصل]]، [[ايم اي جناح روڊ]]، [[شاهراهه پاڪستان]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن. حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن. === شهري عوامي آمدورفت === سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/ |title=Sindh Mass Transit Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ پيپلز بس سروس]] ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/sindh-peoples-intra-district-project |title=Sindh People's Intra District Project |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== پيپلز بس سروس ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو''' |- style="background:#FFCDD2;" ! سروس ! بسون ! رستا ! روٽ جي مجموعي ڊگھائي |- | ريڊ پيپلز بس | 210 | 10 | 211 ڪلوميٽر |- | پنڪ بس | 28 | 2 | 67 ڪلوميٽر |- | اليڪٽرڪ بس | 40 | 3 | 84 ڪلوميٽر |- style="background:#EF9A9A;font-weight:bold;" ! مجموعي ! 243 ! 14 ! 362 ڪلوميٽر |} <ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === بس ريپڊ ٽرانزٽ === [[ڪراچي]] ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. [[عبدالستار ايڌي لائين|اورنج لائين]] اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/brt-abdul-sattar-edhi-line-orange-line |title=BRT Abdul Sattar Edhi Line (Orange Line) |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين]] تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/karachi-bus-rapid-transit-brt |title=Karachi Bus Rapid Transit — Red Line |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/news/launch-of-new-ev-5-bus-service-operation-dha-city-near-by-goths-towards-down-town |title=Launch of New EV-5 Bus Service Operation |publisher=Sindh Mass Transit Authority |date=23 May 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا === سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! سطح ! بنيادي ذميواري |- | [[سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو]] | صوبائي | ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي |- | [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] | صوبائي | بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام |- | [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] | وفاقي | قومي شاهراهون ۽ موٽر وي |- | [[پاڪستان ريلوي]] | وفاقي | مسافر ۽ مال بردار ريلوي |- | [[پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي]] | وفاقي | سول هوائي اڏن جو انتظام |} === ريلوي نظام === {{Main|سنڌ ۾ ريلوي}} سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. [[ڪراچي]] پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[روهڙي]] اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي. پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون === [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karachi_Cantonment_railway_station |title=Karachi Cantonment railway station |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون''' |- style="background:#D7CCC8;" ! اسٽيشن ! شهر / ضلعو ! اهميت |- | [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو |- | [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | وڏو مسافر ريلوي مرڪز |- | [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | شهري ۽ مين لائين رابطو |- | [[لانڍي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪوٽڙي]] | اهم تاريخي جنڪشن |- | [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[حيدرآباد]] | وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز |- | [[ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن]] | [[ٽنڊو آدم]] | وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت |- | [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]] | [[نوابشاهه]] | شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن |- | [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]] | [[خيرپور]] | اتر سنڌ جي مين لائين تي |- | [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[روهڙي]] | اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر ريلوي اسٽيشن]] | [[سکر]] | سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت |} === سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون === سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون. سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ [[گرين لائين ايڪسپريس]]، [[ڪراچي ايڪسپريس]]، [[ڪراڪرم ايڪسپريس]]، [[تيزگام]]، [[شاهه حسين ايڪسپريس]]، [[علامه اقبال ايڪسپريس]]، [[پاڪ بزنس ايڪسپريس]] ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PlanJourney.aspx |title=Plan Your Journey |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> === مال جي ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Pakistan Railways Freight and Containerized Traffic Notices |publisher=Pakistan Railways |date=15 July 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pqa.gov.pk/Content/Media/daily-shipping-and-cargo-handling-reports/dailyShippingCargoStat_14-MAR-2026-83d05363512c4e13b714052a322d9447.PDF |title=Daily Shipping and Cargo Statement |publisher=Port Qasim Authority |date=14 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام [[سنڌ پيپلز بس سروس]]، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي. === نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن. بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون. {{clear}} ===هوائي آمدورفت=== [[File:PK Karachi Airport asv2020-01.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.]] سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]] آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ '''او پي ڪي سي''' درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — AIRAC Amendment 02/26 |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه [[سکر هوائي اڏو]] اتر سنڌ ۽ [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — Moenjodaro Airport Updates |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا اهم هوائي اڏا=== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا''' |- style="background:#DDEBFA;" ! هوائي اڏو ! شهر / ضلعو ! آءِ سي اي او ڪوڊ ! بنيادي حيثيت |- | [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] | [[ڪراچي]] | او پي ڪي سي | بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو |- | [[سکر هوائي اڏو]] | [[سکر]] | او پي ايس ڪي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | او پي ايم جي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[نوابشاهه هوائي اڏو]] | [[نوابشاهه]] | او پي اين ايڇ | هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ |} </div> <ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> <small>'''نوٽ:''' هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.</small> ===سنڌ جون ايئرلائين خدمتون=== سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. [[ڪراچي]] مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون. ان ڪري ''سنڌ جون ايئرلائينز'' جي بدران '''سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون''' وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت. ===سامونڊي ۽ آبي آمدورفت=== [[File:PortQasimKarachi.svg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Mangroves port Qasim.jpg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جي ڀرپاسي ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.]] سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد [[عربي سمنڊ]]، [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو. [[ڪراچي بندرگاهه]] جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس=== [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] ڪياماڙي ۽ [[منهوڙو]] جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ '''عارفه ڪريم''' جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي '''سرخاب-II''' سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/NewsLetters/FINAL%20PDF%20KPT%20Newsletter%2030-07-2024_c_a26d.pdf |title=KPT Ferry Boat Arfa Karim Recommissioned |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/CMEEII_1107240001_k_2fa2.pdf |title=Hiring of Routine Boats for Port Department |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا=== [[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن. سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي. ===بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري=== سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي. ===گاڏين جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام [[سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ]] ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhMotorTax">{{cite web |url=https://www.excise.gos.pk/taxes/motor-vehicle-tax/ |title=Motor Vehicle Tax |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhMotorTax"/> سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://taxportal.excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.<ref name="SindhMotorTax"/> ====گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C6BC0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! خدمت ! بنيادي ڪم |- | آن لائين گاڏي تصديق | رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ |- | سي اين آءِ سي ذريعي تصديق | مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق |- | ڪئڪ پي (فوري ادائيگي) | موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي |- | نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر | رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو |- | نمبر پليٽ جي جانچ | سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت |- | چالان ٻيهر ڇپائڻ | ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ |} <ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون=== سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Two Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Four Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ '''سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن''' کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان '''ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن''' آهي. ===ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي=== سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً '''67 ارب رپيا''' رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.<ref name="SindhBudgetTransport2025">{{cite web |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |title=Sindh Citizens’ Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |page=24 |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع'''<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> |- style="background:#D6EEEA;" ! پروگرام ! مختص رقم |- | ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ | '''67.0 ارب رپيا''' |- | ترقياتي خرچ | 59.7 ارب رپيا |- | سروس ڊليوري | 7.28 ارب رپيا |- | ٽرانسپورٽ سبسڊي | 3 ارب رپيا |- | 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي | 300 ملين رپيا |- | سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس | 175 ملين رپيا |- | موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام | 15.4 ملين رپيا |} </div> ===آمدورفت ۽ ماحول=== سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي. 2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> ===آمدورفت جو علائقائي ڍانچو=== سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. [[ڪراچي]] سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ [[حيدرآباد]] ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ [[روهڙي]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ [[سکر]] اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته [[ڪوٽڙي]] ۽ [[ڄامشورو]] سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز''' |- style="background:#ECEFF1;" ! مرڪز ! اهم ذريعا ! بنيادي ڪردار |- | [[ڪراچي]] | بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس | قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي |- | [[حيدرآباد]] | ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس | ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن |- | [[روهڙي]] | ريلوي، قومي شاهراهه | قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر]] | ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه | اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي]] | ريلوي، شاهراهه، پل | سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو |- | [[پورٽ قاسم]] | سامونڊي جهاز، ريل، روڊ | صنعتي ۽ مال برداري مرڪز |} </div> {{clear}} ==سياحت== {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|270px|[[موئن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|270px|[[رني ڪوٽ قلعو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.]] سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh — The Cradle of Civilizations |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: [[موئن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.<ref name="STDCSindh">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===عالمي ورثو=== سنڌ جا ٻه ماڳ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن مان [[موئن جو دڙو]] ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[مڪلي جو قبرستان]] [[ٺٽو]] ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6D4C41;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! ضلعو ! دور / نوعيت ! عالمي ورثي ۾ شموليت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه | 1980ع |- | [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]] | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | 14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير | 1981ع |} <ref name="UNESCOMohenjo"/><ref name="UNESCOMakli"/> ===آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ=== سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. [[موئن جو دڙو]] ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]]، [[آمري]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[ڀنڀور]] ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا. [[ڀنڀور]] سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ ''پورٽ آف ڀنڀور'' جي نالي سان شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8D6E63;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو]] | قديم شهر | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[مڪلي جو قبرستان]] | [[ٺٽو]] | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[ڀنڀور]] | [[ٺٽو ضلعو]] | آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[رني ڪوٽ قلعو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | قلعو | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | [[خيرپور ضلعو]] | قلعو | تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ |- | [[عمرڪوٽ قلعو]] | [[عمرڪوٽ]] | قلعو | تاريخي ماڳ |- | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | [[ٿرپارڪر]] | قلعو | ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو |- | [[چوڪنڊي قبرستان]] | [[ڪراچي]] | تاريخي پٿري قبرون | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[فيض محل]] | [[خيرپور]] | محل | ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو |- | [[موهٽا محل]] | [[ڪراچي]] | محل / ميوزيم | ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو |- | [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] | [[ڪراچي]] | تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم | قومي تاريخ سان لاڳاپيل |} </div> <ref name="STDCSindh"/> ===قلعا ۽ شاهي محل=== [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|270px|[[فيض محل]]، [[خيرپور]]؛ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. [[رني ڪوٽ قلعو]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. [[عمرڪوٽ قلعو]] سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي. [[فيض محل]] خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ [[موهٽا محل]] ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCSindh"/> ===ميوزيم=== سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. [[سنڌ ميوزيم]] حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته [[موئن جو دڙو ميوزيم]] ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[موهٽا محل ميوزيم]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي. ===قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت=== [[File:Gorakh Hill Station.jpg|thumb|270px|[[گورک هل اسٽيشن]]، [[کيرٿر جبل]]؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جو قدرتي منظرنامو [[عربي سمنڊ]] جي ساحل، [[سنڌو درياهه]]، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[کيرٿر جبل]] تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. [[ڪارونجهر جبل]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.<ref name="STDCSindh"/> [[ڪينجهر ڍنڍ]] سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/hotels/keenjhar-lake-resort/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٿر ۽ نگرپارڪر=== [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن. [[نگرپارڪر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر جبل]]، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ''ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ'' کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ آبي سياحت=== سنڌ ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism — Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سامونڊي سياحت ۽ ساحل=== [[File:Clifton Beach Karachi.jpg|thumb|270px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي ڏاکڻي سرحد [[عربي سمنڊ]] سان لڳي ٿي ۽ [[ڪراچي]] صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]، [[هاڪس بي]]، [[سينڊزپٽ]]، [[فرينچ بيچ]]، [[پيراڊائز پوائنٽ]] ۽ [[منهوڙو]] شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ====سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0277BD;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E1F5FE;" ! سامونڊي ڪنارو / ماڳ ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] | [[ڪراچي]] | شهري ساحل ۽ عوامي تفريح |- | [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] | [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] | سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون |- | [[هاڪس بي]] | [[ڪراچي]] | سامونڊي ساحل ۽ هٽس |- | [[سينڊزپٽ]] | [[ڪراچي]] | ريتيلو ساحل |- | [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]] | [[ڪراچي]] | ساحلي تفريح |- | [[پيراڊائز پوائنٽ]] | [[ڪراچي]] | پٿريلو سامونڊي ڪنارو |- | [[منهوڙو]] | [[ڪراچي]] | ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو |} </div> ===مذهبي سياحت=== سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ۾ [[عبدالله شاهه غازي]]، [[منگهو پير]] ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ''' |- style="background:#F3E5F5;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[لال شهباز قلندر جي درگاهه]] | [[سيوهڻ]] | صوفي درگاهه |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه]] | [[ڀٽ شاهه]] | صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز |- | [[سچل سرمست جي درگاهه]] | [[درازا]] | صوفي درگاهه |- | [[عبدالله شاهه غازي جي درگاهه]] | [[ڪراچي]] | صوفي درگاهه |- | [[منگهو پير]] | [[ڪراچي]] | تاريخي صوفي زيارتگاهه |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد |- | [[مسجد منزلگاهه]] | [[سکر]] | تاريخي مسجد |- | [[ساڌ ٻيلو]] | [[سکر]] | هندو مذهبي ماڳ |- | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[نگرپارڪر]] | تاريخي جين مذهبي ورثو |- | [[هنگلاج ماتا مندر]] | بلوچستان | '''سنڌ کان ٻاهر'''؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي |} </div> ===ثقافتي سياحت=== [[File:Frere Hall Karachi Pakistan 01.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]]، [[ڪراچي]]؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.]] [[File:Frere Hall & Library Karachi.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]] ۽ ان جا باغ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ٺٽو]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[سيوهڻ]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ [[نگرپارڪر]] جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[حيدرآباد]] ۾ [[مکي هائوس ميوزيم]]، [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، [[خيرپور]] ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[هندو جيمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/heritage-buildings/ |title=Heritage Buildings |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم=== [[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb|270px|[[مکي هائوس ميوزيم]]، [[حيدرآباد]]؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.]] سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ [[موئن جو دڙو ميوزيم]]، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-category/museum/ |title=Museums |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. ===ڪراچي ۾ شهري سياحت=== [[File:Mazar View at night.JPG|thumb|270px|رات جي وقت [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]]؛ [[محمد علي جناح]] جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.]] [[File:MohattaPalace.jpg|thumb|270px|[[موهٽا محل]]، [[ڪراچي]]؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.]] [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. [[مزار قائد]]، [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[وزير مينشن]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] ۽ [[چوڪنڊي قبرستان]] شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> شهر جي تفريحي سياحت ۾ [[ڪراچي زو]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[باغ ابن قاسم]] ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن. ===تفريحي ماڳ=== سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪارونجهر جبل]] ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00838F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E0F7FA;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[باغ ابن قاسم]] | [[ڪراچي]] | شهري باغ / سامونڊي تفريح |- | [[ڪراچي زو]] | [[ڪراچي]] | زولاجيڪل باغ |- | [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]] | [[ڪراچي]] | شهري تفريح |- | [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] | [[ڪراچي]] | پارڪ |- | [[ڪينجهر ڍنڍ]] | [[ٺٽو ضلعو]] | ڍنڍ / آبي تفريح |- | [[گورک هل اسٽيشن]] | [[دادو ضلعو]] | جابلو تفريح |- | [[ڪارونجهر جبل]] | [[نگرپارڪر]] | قدرتي ۽ ثقافتي سياحت |- | بکر ڍنڍ | [[سانگهڙ ضلعو]] | ڍنڍ / ريزارٽ |} </div> ===سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش=== [[File:Keenjhar Lake STDC resort.JPG|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img2.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img4.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي. اداري جي موجوده فهرست ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]] تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، [[لاڙڪاڻو]] ۾ سمبارا اِن، [[سيوهڻ]] ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، [[نگرپارڪر]] ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[مٺي]] ۾ مارئي ريسٽ هائوس، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ موٽل ۽ [[حيدرآباد]] ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.<ref name="STDCResorts">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/resorts/ |title=Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس''' |- style="background:#E8F5E9;" ! نالو ! هنڌ ! قسم / سياحتي تعلق |- | ڪينجهر ليڪ ريزارٽ | [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو]] | ڍنڍ ڪناري ريزارٽ |- | سمبارا اِن | [[لاڙڪاڻو]] | هوٽل / تاريخي سياحت |- | لال شهباز ريسٽ هائوس | [[سيوهڻ]] | مذهبي ۽ تاريخي سياحت |- | روپلو ڪولهي ريزارٽ | [[نگرپارڪر]] | ڪارونجهر / ٿر سياحت |- | مارئي ريسٽ هائوس | [[مٺي]] | ٿر سياحت |- | ڳڙهي خدا بخش موٽل | [[ڳڙهي خدا بخش]] | تاريخي / سياسي سياحت |- | هيريٽيج گيسٽ هائوس | [[حيدرآباد]] | ثقافتي ۽ شهري سياحت |} </div> <ref name="STDCResorts"/> ===هوٽلون ۽ مهمان نوازي=== سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.<ref name="STDCHotels">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/pakistan-hotels/ |title=Pakistan Hotels — Sindh Province |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.<ref name="STDCHotels"/> {{clear}} ===ٿر ۾ سياحت=== [[File:Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.]] [[File:A view of Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. [[مٺي]] علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته [[نگرپارڪر]] قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.<ref name="STDCResorts"/> سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ''ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري'' شامل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> ===سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا=== سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ [[موئن جو دڙو]]، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations"/> اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون''' |- style="background:#ECEFF1;" ! سياحتي پروگرام ! بنيادي علائقو / موضوع |- | موئن جو دڙو ٽرين سفاري | [[موئن جو دڙو]] ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو |- | ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري | [[ٿر ريگستان]] ۽ مقامي ثقافت |- | سکر ٽرين سفاري | [[سکر]] ۽ اتر سنڌ |} </div> <ref name="STDCDestinations"/> ===جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت=== سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته [[ٿر ريگستان]] ۽ [[ڪارونجهر جبل]] صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا. سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي. ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي. ===کيرٿر ۽ جابلو سياحت=== [[File:Kirthar National Park.jpg|thumb|270px|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]]؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.]] [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ [[رني ڪوٽ قلعو]] جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي. هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي. ===شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا=== سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ ''شڪارگاهون'' طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو. ===ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون=== سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[درازا]] ۾ [[سچل سرمست]] جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جو انتظام=== سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> 2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/about/ |title=About Us |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-list/ |title=Heritage and Archaeological Sites of Sindh |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.<ref name="PDMISindh">{{cite web |url=https://pdmi.sindhculture.gov.pk/ |title=Planning, Development, Monitoring & Implementation Cell |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.<ref name="PDMISindh"/> آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/ |title=Exploration & Excavation Branch Sindh |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جي علائقائي ورڇ=== سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. [[ڪراچي]] ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ [[ٺٽو]] ۽ [[سجاول]] عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ [[ڄامشورو]] ۽ [[دادو]] رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ [[لاڙڪاڻو]] موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ [[خيرپور]] ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ [[سکر]] سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته [[ٿرپارڪر]] ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! علائقو ! اهم سياحتي نوعيت ! چونڊ ماڳ |- | [[ڪراچي]] | ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي | مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو |- | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت | مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر |- | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت | رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري |- | [[دادو ضلعو|دادو]] | جابلو ۽ قدرتي سياحت | گورک هل، کيرٿر |- | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | آثارِ قديمه ۽ تاريخ | موئن جو دڙو |- | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو | فيض محل، ڪوٽ ڏيجي |- | [[سکر ضلعو|سکر]] | درياهي، تاريخي ۽ مذهبي | لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر |- | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي | ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي |} </div> ===سياحت ۽ ورثي جو تحفظ=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي [[مڪلي]] ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا. {{clear}} ==رانديون== {{Main|سنڌ ۾ رانديون}} [[File:National Stadium, Karachi playing field.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] جو راند جو ميدان.]] سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته [[فٽ بال]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[باڪسنگ]]، [[والي بال]]، [[سنوڪر]]، [[اسڪواش]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]]، [[ٽيبل ٽينس]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽينس]]، [[جوڊو]]، [[ڪراٽي]]، [[تائيڪوانڊو]] ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ [[ملهه]] کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-department |title=Sports Department |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪرڪيٽ=== {{Main|سنڌ ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.]] ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ [[ڪراچي]] پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو [[نياز اسٽيڊيم]] پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/ |title=Pakistan Cricket Board |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون [[قائداعظم ٽرافي]] ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ ''سنڌ اي'' ۽ ''سنڌ بي'' نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/tournament-reports.php?action=tournament_matches&tournament_id=52 |title=Quaid-e-Azam Trophy 1959/60 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-197778/tournament/167.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 1977/78 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان [[ڪراچي]] جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، [[حيدرآباد]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/quaid-e-azam-trophy-to-commence-from-26-october.html |title=Quaid-e-Azam Trophy to commence from 26 October |date=22 October 2024 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-202526/points-table/1426.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025/26 — Points Table |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ [[جاويد ميانداد]]، [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[موين خان]]، [[سرفراز احمد]] ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن. ===فٽ بال=== {{Main|سنڌ ۾ فٽ بال}} سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت [[ڪراچي]]، خاص طور [[لياري]] سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن ''مني برازيل'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.pk/node/2069451/pakistan |title=In Pakistan’s ‘Mini Brazil,’ football fever runs late into the night during Ramadan |publisher=Arab News Pakistan |date=25 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> لياري جو [[ڪڪري گرائونڊ]] علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2422701/lyaris-newly-renovated-kakri-ground-ready-to-host-games |title=Lyari's newly renovated Kakri Ground ready to host games |publisher=The Express Tribune |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ===باڪسنگ=== [[لياري]] سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP">{{cite web |url=https://www.app.com.pk/national/over-4000-athletes-to-participate-in-18th-edition-of-sindh-games-to-be-started-from-feb-23-sports-minister/ |title=Over 4000 Athletes to participate in 18th edition of Sindh Games |date=21 February 2024 |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===هاڪي=== [[File:Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ڪڪري گرائونڊ]]، [[لياري]]، [[ڪراچي]]؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.]] [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]] سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ۾ واقع [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو اڳ ''هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم'' جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ ''هاڪي اڪيڊمي نيپا'' ۽ ''عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ'' صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===ملهه=== {{Main|ملهه}} [[File:Malakhro Sindhi Culture Game.jpg|thumb|270px|سنڌ جي روايتي راند [[ملهه]] جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.]] [[ملهه]] سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي. ===والي بال=== [[والي بال]] سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي. ===سنوڪر=== [[سنوڪر]] ۽ [[بليئرڊس]] سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي. ===ٻيون رانديون=== سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن. ===سنڌ گيمز=== {{Main|سنڌ گيمز}} سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي. 18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين [[ڪراچي]] ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان '''4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر''' حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP"/><ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/22-02-2024/18th-sindh-games-to-commence-in-karachi-from-friday |title=18th edition of Sindh Games to begin in Karachi |date=22 February 2024 |publisher=Radio Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع''' |- style="background:#D9EAF7;" ! نمبر ! ڊويزن ! اهم مرڪز |- | 1 | [[ڪراچي ڊويزن]] | [[ڪراچي]] |- | 2 | [[حيدرآباد ڊويزن]] | [[حيدرآباد]] |- | 3 | [[سکر ڊويزن]] | [[سکر]] |- | 4 | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | 5 | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | [[ميرپورخاص]] |- | 6 | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | [[نوابشاهه]] |} </div> <ref name="SindhGames2024APP"/> ===سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست=== [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.]] [[File:Pakistan national football team lineup, 1966.jpg|thumb|270px|[[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، [[ڪراچي]]؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.]] سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جڏهن ته [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص]]، [[نوابشاهه]]، [[خيرپور]]، [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]]، [[دادو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ '''239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون''' موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ====اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم''' |- style="background:#BBDEFB;" ! اسٽيڊيم / ميدان ! شهر ! مکيه راند ! اهميت |- | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] | [[ڪراچي]] | ڪرڪيٽ | بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | [[نياز اسٽيڊيم]] | [[حيدرآباد]] | ڪرڪيٽ | تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان |- | [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] | [[ڪراچي]] | هاڪي | قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي |- | [[پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس]] | [[ڪراچي]] | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت |- | [[ڪڪري گرائونڊ]] | [[لياري]]، ڪراچي | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز |- | يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ |- | ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم | ڪراچي | ڪرڪيٽ | فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[دادو]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[سکر]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ | [[شڪارپور]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ | [[لاڙڪاڻو]] | ڪرڪيٽ | علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |} ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس '''سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد''' ۽ '''اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال''' هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل '''102 ترقياتي اسڪيمون''' مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ '''120 اسڪيمون''' تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور '''3,541.323 ملين رپيا''' خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====راندين جي ڍانچي ۾ ترقي==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون''' |- style="background:#B2DFDB;" ! مالي سال ! مڪمل ٿيل سهولتون ! خرچ (ملين رپيا) |- | 2018–19ع | 16 | 923.801 |- | 2019–20ع | 0 | — |- | 2020–21ع | 11 | 790.754 |- | 2021–22ع | 20 | 936.375 |- | 2022–23ع | 0 | — |- | 2023–24ع | 15 | 890.393 |- style="background:#00695C;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 62 | 3,541.323 |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===عورتن جون رانديون=== سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، [[جيڪب آباد]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، [[گهوٽڪي]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> 2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ [[لياري]] ۾ عورتن لاءِ '''سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ''' منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ ''پنڪ گيمز'' جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Assembly Questions |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون=== سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[سکر ڊويزن|سکر]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون. ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Domestic%20Tournaments%20schedule%202023-24.pdf |title=Domestic Tournaments Schedule 2023–24 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ '''ڪراچي ريجن بليوز''' اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Schedule-QeAT-2025-26.pdf |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025–26 Schedule |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي رانديگرن جي فهرست=== سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[جاويد ميانداد]]، [[موين خان]] ۽ [[سرفراز احمد]] جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي. صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ '''59 رانديگر''' هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====چونڊ مشهور رانديگر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر''' |- style="background:#E1BEE7;" ! رانديگر ! راند ! لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر ! نمايان حيثيت |- | [[حنيف محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[مشتاق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[صادق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[جاويد ميانداد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[معين خان]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان |- | [[سرفراز احمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[محمد آصف (سنوڪر رانديگر)|محمد آصف]] | سنوڪر | ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي | عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر |} ===اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون=== سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان ''سنڌ ڪاليج گيمز'' پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا. 2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://urdu.app.com.pk/urdu/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%BE-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D9%85%D8%B2%D8%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%84%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%B9-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%8C%D9%85/ |title=Sindh College Games |publisher=Associated Press of Pakistan |date=28 January 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Sports and Youth Affairs — Questions and Answers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري=== سنڌ حڪومت [[ملهه]] سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو=== سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي '''20 راندين جا ترقياتي منصوبا''' تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت '''2,040.992 ملين رپيا''' هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا''' |- style="background:#FFCDD2;" ! ضلعو ! راند / سهولت ! منصوبن جو انگ ! تخميني لاڳت (ملين رپيا) |- | ڪراچي ڏکڻ | فٽ بال | 3 | 100.000 |- | ڪراچي وچ | ڪرڪيٽ | 2 | 142.699 |- | ڪراچي وچ | فٽ بال | 2 | 311.697 |- | ملير | ڪرڪيٽ | 1 | 100.000 |- | ملير | انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس | 1 | 101.629 |- | ملير | ايٿليٽڪ ٽريڪ | 1 | 191.103 |- | ملير | فٽ بال | 2 | 96.698 |- | ڪراچي اوڀر | ڪرڪيٽ گرائونڊ | 1 | 45.000 |- | ڪراچي اوڀر | اسڪائوٽنگ سينٽر | 1 | 99.918 |- | ڪراچي اوڀر | رانديگرن جي هاسٽل | 1 | 200.000 |- | ڪياماڙي | فٽ بال | 1 | 205.539 |- | ڪورنگي | گهڻ-مقصدي هال | 1 | 153.996 |- | ڪورنگي | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 1 | 97.780 |- | ڪراچي اولهه | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 2 | 194.933 |- style="background:#C62828;color:white;font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 20 | 2,040.992 |} <ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Development of Sports Infrastructure |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي انتظامي جوڙجڪ=== سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون. سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#283593;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع''' |- style="background:#C5CAE9;" ! ضلعو ! سهولتن جو انگ ! ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]] | 46 | 19.2٪ |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ڪراچي وچ ضلعو|وچ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 24 | 10.0٪ |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]] | 17 | 7.1٪ |- style="background:#283593;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 239 | 100٪ |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ==سنڌ جا کاڌا== [[File:Sindhi Biryani.JPG|thumb|270px|[[سنڌي برياني]]؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.]] [[File:SINDHI KUNEH JA BHEE.jpg|thumb|270px|[[بيهه]] مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.]] '''سنڌي کاڌا''' سنڌ جي جاگرافي، [[سنڌو درياهه]]، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—[[لاڙ]]، [[وچولو]]، [[سرو]]، [[ٿر]]، [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۽ [[ڪراچي]]—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور '''سائي ڀاڄي''' دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.<ref name="DawnSindhiFood">{{cite news |last=Jillani |first=Maryam |title=Sindhi food: A vibrant cuisine hidden from the Pakistani and Indian public |url=https://www.dawn.com/news/1473441 |work=Dawn |date=3 April 2019 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب [[ڪنڊي (وڻ)|ڪنڊي]] جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.<ref name="SindhCultureFood">{{cite web |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/12 |title=وجود وڃائيندڙ وڻ |website=e-Library of Culture Department |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=25 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== [[File:Sindhi Sai Bhaji.JPG|thumb|270px|'''سائي ڀاڄي'''؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.]] [[File:Sindhi Sai Bhaji During Cooking.JPG|thumb|270px|روايتي سنڌي '''سائي ڀاڄي''' پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.]] سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ '''سائي ڀاڄي''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DawnSindhiFood"/> '''دال پڪوان''' ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ '''ڪوڪي''' ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. '''لولو''' يا مٺي ماني، '''ڀُڳا چانور'''، '''سنڌي ڪڙهي'''، '''ٽِڪڙ'''، '''ڍوڍو''' ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #BF360C;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا''' |- ! style="background:#FFCCBC;" | کاڌو ! style="background:#FFCCBC;" | بنيادي جزا ! style="background:#FFCCBC;" | قسم ! style="background:#FFCCBC;" | روايتي استعمال |- | '''سائي ڀاڄي''' | دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون | ڀاڄي / دال | منجهند يا رات جو کاڌو |- | '''دال پڪوان''' | دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان | ناشتو / مکيه طعام | خاص طور ناشتو |- | '''ڪوڪي''' | ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا | ماني | ناشتو يا ٻين طعامن سان |- | '''ڀُڳا چانور''' | چانور، بصر ۽ مصالحا | چانورن جو طعام | دال يا ڀاڄيءَ سان |- | '''سنڌي ڪڙهي''' | بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ | ٻوڙ | چانورن سان |- | '''جوئر جو ڍوڍو''' | جوئر جو اٽو | روايتي ماني | ڳوٺاڻن علائقن ۾ |- | '''پلو مڇي''' | پلو ۽ مصالحا | مڇي | موسمي ۽ خاص طعام |- | '''پلو چانور''' | پلو، چانور ۽ مصالحا | مڇي / چانور | خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾ |} ===سنڌ جون مٺايون=== سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. '''لولو''' سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته '''ڪُٽي'''، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/> [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿر]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.<ref name="SindhCultureFood"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #AD1457;" |+ style="background:#AD1457; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ''' |- ! style="background:#F8BBD0;" | نالو ! style="background:#F8BBD0;" | بنيادي جزا ! style="background:#F8BBD0;" | نوعيت |- | لولو | اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ | مٺي ماني |- | ڪُٽي | ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ | گهريلو مٺاڻ |- | سيرو | سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ | حلوو |- | کيرڻي | کير، چانور ۽ کنڊ | کير وارو مٺاڻ |- | سنڱرين جو مٺاڻ | پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه | مقامي روايتي خوراڪ |} ===سنڌ جا مشروب=== سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ '''لَسي'''، '''ڇاڇ'''، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي. '''ٿاڌل''' پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #0277BD;" |+ style="background:#0277BD; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا روايتي مشروب''' |- ! style="background:#B3E5FC;" | مشروب ! style="background:#B3E5FC;" | بنياد ! style="background:#B3E5FC;" | عام استعمال |- | لسي | ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ | اونهارو ۽ کاڌي سان |- | ڇاڇ | ڏهي ۽ پاڻي | روزاني استعمال |- | ٿاڌل | ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ | اونهارو ۽ خاص موقعا |- | کير | کير | روزاني استعمال |- | شربت | پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا | اونهارو ۽ مهمانيون |} ===سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== [[File:Tenualosa illisha.jpg|thumb|270px|[[پلو (مڇي)|پلو]] (''Tenualosa ilisha'')؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.]] [[File:Sindhi Fish Curry.JPG|thumb|270px|'''سنڌي مڇيءَ جي ڪَري'''؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.]] '''[[پلو (مڇي)|پلو]]''' سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو ''[[Tenualosa ilisha]]'' آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو '''پلو/پلا''' درج ٿيل آهي.<ref name="FAOHilsa">{{cite book |title=FAO Species Catalogue: Clupeoid Fishes of the World |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=https://www.fao.org/4/ac482e/ac482e30.pdf |access-date=25 August 2026}}</ref> پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، [[جهولي لال]]/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/><ref name="DawnPalla">{{cite news |title=The palla, the shrine, the catch and the cook |url=https://www.dawn.com/news/1204243 |work=Dawn |date=31 August 2015 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي '''تريل پلو''' ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. '''پلو پلاءُ''' ۽ '''پلو چانور''' مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="DawnPalla"/><ref name="DawnPallaCulture">{{cite news |title=Society: Love, Lore and Livelihood |url=https://www.dawn.com/news/1710714 |work=Dawn |date=18 September 2022 |access-date=25 August 2026}}</ref> پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnPalla"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | طعام ! style="background:#B2DFDB;" | تياريءَ جو بنيادي طريقو ! style="background:#B2DFDB;" | خاصيت |- | '''تريل پلو''' | مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ | سڀ کان عام طريقن مان هڪ |- | '''پلو پلاءُ''' | پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ | روايتي چانورن وارو طعام |- | '''پلو چانور''' | تريل يا پڪل پلو چانورن سان | سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام |- | '''پلي جو ٻوڙ''' | پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا | ٻوڙ واري صورت |- | '''سيڪيل پلو''' | ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ | روايتي پچائڻ جو طريقو |- | '''ٻاڦيل پلو''' | مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ | مڇيءَ جي روايتي تياري |- | '''پلي جا آنا''' | ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ | موسمي لذت |} ==نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== سنڌ ۾ [[ذريعا ابلاغ|ذريعن ابلاغ]] ۽ [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ٽيليويزن=== [[File:PTV Inauguration 1964.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو [[ڪراچي]] مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.]] [[File:PTV logo 1964-1972.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.]] [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.<ref name="PTVKarachi">{{cite web |url=https://www.ptv.com.pk/ptvcorporate/introduction |title=Introduction – PTV Karachi |publisher=Pakistan Television Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ [[ڪي ٽي اين نيوز]]، [[مهران ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي نيوز]]، [[ڌرتي ٽي وي]] ۽ [[آواز ٽي وي]] سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/assets/uploads/tam/TAM_Tariff_Medialogic.pdf |title=Television Audience Measurement Tariff and Channel List |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/faqstv/ |title=Frequently Asked Questions – Satellite Television |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ريڊيو=== [[File:Radio Pakistan - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ريڊيو پاڪستان]] جي تاريخي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.<ref name="PBCStationsHistory">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/programmes |title=Programmes – PBC Stations |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن.<ref name="PBCLiveSindh">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/live-streaming |title=Live Streaming |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا. ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/fm-station |title=FM Station |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/chronology-of-pbc |title=Chronology of PBC |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ====ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #6A1B9A;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز'''<ref name="PBCStationsHistory"/><ref name="PBCLiveSindh"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | مرڪز ! style="background:#E1BEE7;" | قيام ! style="background:#E1BEE7;" | موجوده اهم نشرياتي خدمت |- | [[ڪراچي]] | 31 جولاءِ 1948ع | ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز |- | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 17 آگسٽ 1955ع | ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز |- | [[خيرپور]] | 21 مارچ 1983ع | ايف ايم 101 |- | [[لاڙڪاڻو]] | 24 سيپٽمبر 1995ع | ايف ايم 101 |- | [[مٺي]] | 19 سيپٽمبر 2005ع | ايف ايم 101 |- | [[ڀٽ شاهه]] | 13 ڊسمبر 2008ع | ايف ايم 101.4 |} ===اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا=== سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي. ===ٽيلي ڪميونيڪيشن=== سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن. [[يونيورسل سروس فنڊ]] جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.usf.org.pk/storage/publications/1637424408-usfpdf.pdf |title=Digital Connectivity Bulletin |publisher=Universal Service Fund |access-date=25 August 2026}}</ref> ===موبائل فون ۽ انٽرنيٽ=== [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PSLM201920ICT">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/PSLM_2019_20_District_Level.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2019–20, District Level |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2021 |access-date=25 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PSLM201920ICT"/> ====ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00838F;" |+ style="background:#00838F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20'''<ref name="PSLM201920ICT"/> |- ! style="background:#B2EBF2;" | اشارو ! style="background:#B2EBF2;" | سنڌ ! style="background:#B2EBF2;" | پاڪستان |- | 10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''49٪''' | 45٪ |- | مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''67٪''' | 65٪ |- | عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''29٪''' | 25٪ |- | 10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال | '''22٪''' | 19٪ |- | مردن جو انٽرنيٽ استعمال | '''27٪''' | 24٪ |- | عورتن جو انٽرنيٽ استعمال | '''16٪''' | 14٪ |} ===شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست=== سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Finding_Report_of_PSLM_District_Level_Survey_2019-20.pdf |title=Key Findings Report, PSLM District Level Survey 2019–20 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026}}</ref> ===اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن=== [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي.<ref name="PEMRAAbout">{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جا [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[سکر]] ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/ |title=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|آءِ پي ٽي وي]]، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/regulations/ |title=Regulations |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت=== سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي. == مشهور شخصيتون == سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي. === سياستدانن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! شخصيت ! دور / حيثيت ! نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[محمد علي جناح]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1876–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني پاڪستان؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1928–1979 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بينظير ڀٽو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953–2007 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[جي. ايم. سيد]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1904–1995 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الله بخش سومرو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1900–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ [[اتحاد پارٽي (سنڌ)|اتحاد پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[سر عبدالله هارون]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1872–1942 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سر غلام حسين هدايت الله]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1879–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر |- | style="background:#CFE2F3;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ايوب کهڙو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1901–1980 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ |- | style="background:#D9EAF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير الاهي بخش]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1890–1975 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان |- | style="background:#CFE2F3;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شيخ عبدالمجيد سنڌي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1889–1978 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ |- | style="background:#D9EAF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1901–1970 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري اڳواڻ؛ [[سنڌ هاري ڪميٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رسول بخش پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1930–2018 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ [[عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[فاضل راهو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1934–1987 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عبدالواحد آريسر]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–2015 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بشير خان قريشي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1959–2012 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد خان جوڻيجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1932–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[غلام مصطفيٰ جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1931–2009 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1933–2021 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ [[سنڌ نيشنل فرنٽ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 19 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مير رسول بخش ٽالپر]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1920–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | گورنر سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 20 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[پير علي محمد راشدي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1905–1987 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ |- | style="background:#D9EAF7;" | 21 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1909–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | پير پاڳارو؛ [[حر تحريڪ]] جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 22 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شاهه احمد نوراني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1926–2003 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومي مذهبي سياستدان؛ [[جمعيت علماءِ پاڪستان]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 23 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الطاف حسين]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني [[متحده قومي موومينٽ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 24 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عظيم احمد طارق]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ |- | style="background:#D9EAF7;" | 25 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[قائم علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1933– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 26 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ميان سومرو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1950– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ |- | style="background:#D9EAF7;" | 27 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[آصف علي زرداري]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1955– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | صدر پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 28 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رضا رباني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1953– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 29 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[شيرين رحمان|شيري رحمان]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1960– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي |- | style="background:#CFE2F3;" | 30 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1988– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير |- | style="background:#D9EAF7;" | 31 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سسئي پليجو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1976– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر |- | style="background:#CFE2F3;" | 32 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[اياز لطيف پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1968– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست سياستدان؛ [[قومي عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 33 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مراد علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1962– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} === مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#674EA7; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس |- style="background:#8E7CC3; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان ڪم / تصنيف |- | style="background:#EADCF8;" | 1 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1727–1788 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامه'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 2 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مير محمد معصوم بکري]] | style="background:#D9EAD3;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ''تاريخ معصومي'' |- | style="background:#EADCF8;" | 3 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير طاهر محمد نسياني]] | style="background:#E2F0D9;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تاريخ طاهري'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 4 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي]] | style="background:#D9EAD3;" | 19هين–20هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم |- | style="background:#EADCF8;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1875–1953 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''قديم سنڌ''؛ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 6 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#EADCF8;" | 7 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[پير حسام الدين راشدي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1911–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#DDD1EA;" | 8 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#D9EAD3;" | 1917–2011 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ ''سنڌ اسٽڊيز'' |- | style="background:#EADCF8;" | 9 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[جي. ايم. سيد]] | style="background:#E2F0D9;" | 1904–1995 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون |- | style="background:#DDD1EA;" | 10 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAD3;" | 1925–2007 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق |- | style="background:#EADCF8;" | 11 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ممتاز حسين پٺاڻ]] | style="background:#E2F0D9;" | 20هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق |- | style="background:#DDD1EA;" | 12 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مبارڪ علي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1941– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم |} === سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر |- style="background:#6AA84F; color:white;" ! نمبر ! نالو ! شعبو ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E2F0D9;" | 1 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[محمد حسين پنهور|ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAF7;" | زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق |- | style="background:#C6E0B4;" | 2 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[پرويز هودڀائي]] | style="background:#CFE2F3;" | نيوڪليائي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ |- | style="background:#E2F0D9;" | 3 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[تسنيم زهرا حسين]] | style="background:#D9EAF7;" | نظرياتي طبعيات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#C6E0B4;" | 4 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[نرگس ماولوالا]] | style="background:#CFE2F3;" | فلڪياتي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم |- | style="background:#E2F0D9;" | 5 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[سليم الزمان صديقي]] | style="background:#D9EAF7;" | نامياتي ڪيميا | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ |} === تعليمي ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#A64D79; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر |- style="background:#C27BA0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان خدمتون |- | style="background:#F4CCCC;" | 1 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[حسن علي آفندي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1830–1895 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو باني |- | style="background:#EAD1DC;" | 2 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1886–1968 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | فلسفي، تعليمي ماهر؛ [[سنڌ يونيورسٽي]] جو وائيس چانسلر |- | style="background:#F4CCCC;" | 3 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[ايلسا قاضي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1884–1967 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم |- | style="background:#EAD1DC;" | 4 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم |- | style="background:#F4CCCC;" | 5 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#E2F0D9;" | 1917–2011 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 6 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#D9EAD3;" | 1918–1999 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير |- | style="background:#F4CCCC;" | 7 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[غلام علي الانا]] | style="background:#E2F0D9;" | 1930–2020 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 8 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[محمد ابراهيم جويو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1915–2017 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت |} === اديبن ۽ شاعرن جي فهرست === سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ادبي ميدان ! نمايان حيثيت / ڪم |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | ''[[شاهه جو رسالو]]''؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[سامي (شاعر)|سامي]]''' | 1743–1850 | ويدانت، شاعري | style="text-align:right;" | ''سامي جا سلوڪ''؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | 15هين–16هين صدي | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 6 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[مرزا قليچ بيگ]]''' | 1853–1929 | ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما |- | style="background:#F3E5F5;" | 7 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]''' | 1875–1953 | تاريخ، لسانيات، نثر | style="text-align:right;" | ''قديم سنڌ''، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#E1BEE7;" | 8 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' | 1885–1954 | افسانو، مضمون، تحقيق | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 9 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[محمد ابراهيم جويو]]''' | 1915–2017 | مضمون، ترجمو، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 10 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[شيخ اياز]]''' | 1923–1997 | شاعري، نثر | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 11 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[نارائڻ شيام]]''' | 1922–1989 | شاعري | style="text-align:right;" | ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو |- | style="background:#E1BEE7;" | 12 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[پوپٽي هيراننداڻي]]''' | 1924–2005 | افسانو، ناول، خودنوشت | style="text-align:right;" | هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب |- | style="background:#F3E5F5;" | 13 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[تنوير عباسي]]''' | 1934–1999 | شاعري، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق |- | style="background:#E1BEE7;" | 14 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[نسيم کرل]]''' | 1939–1978 | مختصر ڪهاڻي | style="text-align:right;" | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 15 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امر جليل]]''' | 1936– | افسانو، ڪالم، ناول | style="text-align:right;" | سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ |- | style="background:#E1BEE7;" | 16 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' | 1940–2016 | افسانو، ڊرامو | style="text-align:right;" | سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 17 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امداد حسيني]]''' | 1940–2022 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر |- | style="background:#E1BEE7;" | 18 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سراج الحق ميمڻ]]''' | 1933–2013 | ناول، صحافت، لسانيات | style="text-align:right;" | ''پڙاڏو سوئي سڏ'' سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#F3E5F5;" | 19 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[آغا سليم]]''' | 1935–2016 | ناول، افسانو، تحقيق | style="text-align:right;" | سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم |- | style="background:#E1BEE7;" | 20 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[حسن درس]]''' | 1966–2011 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ |} <ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library – Literature and Latifiyat |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڳائڻن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C2185B; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون |- style="background:#E91E63; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! صنف ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 1 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | 1954– | صوفي، ڪافي، غزل | style="text-align:right;" | بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز |- | style="background:#F8BBD0;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[مائي ڀاڳي]]''' | 1920–1986 | ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ |- | style="background:#FCE4EC;" | 3 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[جيجي زرينه بلوچ]]''' | 1934–2005 | لوڪ، قومي گيت | style="text-align:right;" | ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن |- | style="background:#F8BBD0;" | 4 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[علڻ فقير]]''' | 1932–2000 | صوفي ۽ لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو |- | style="background:#FCE4EC;" | 5 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[محمد جمن]]''' | 1935–1990 | ڪافي، لوڪ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو |- | style="background:#F8BBD0;" | 6 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[استاد محمد يوسف]]''' | 1940–1997 | ڪافي، ڪلاسيڪي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار |- | style="background:#FCE4EC;" | 7 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[منظور سخيراڻي]]''' | 1959– | لوڪ، جديد سنڌي گيت | style="text-align:right;" | جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز |- | style="background:#F8BBD0;" | 8 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[جلال چانڊيو]]''' | 1944–2001 | لوڪ، يڪتارو | style="text-align:right;" | سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 9 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[صنم ماروي]]''' | 1986– | صوفي، لوڪ | style="text-align:right;" | قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي |- | style="background:#F8BBD0;" | 10 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[شازيه خشڪ]]''' | 1970– | سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ | style="text-align:right;" | پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي |- | style="background:#FCE4EC;" | 11 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[حميرا چنا]]''' | 1966– | غزل، لوڪ، فلمي | style="text-align:right;" | قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ |- | style="background:#F8BBD0;" | 12 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[روبي علي]]''' | معاصر | لوڪ، صوفي | style="text-align:right;" | سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز |} === موسيقارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار |- style="background:#8E24AA; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[استاد منظور علي خان]]''' | سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[استاد محمد جمن]]''' | ڪافي، ساز ۽ راڳ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[غلام حسين ڪليري]]''' | شاهه جو راڳ | style="text-align:right;" | ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن | style="text-align:right;" | ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[الن فقير|علڻ فقير]]''' | لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش |} === اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون |- style="background:#E64A19; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 1 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[وحيد مراد]]''' | 1938–1983 | فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 2 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[مصطفيٰ قريشي]]''' | 1940– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار |- | style="background:#FBE9E7;" | 3 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[محمد علي (اداڪار)|محمد علي]]''' | 1931–2006 | فلم | style="text-align:right;" | حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار |- | style="background:#FFCCBC;" | 4 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[طلعت حسين]]''' | 1940–2024 | ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر | style="text-align:right;" | ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي |- | style="background:#FBE9E7;" | 5 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[عمر شريف]]''' | 1960–2021 | ٿيٽر، مزاح، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو |- | style="background:#FFCCBC;" | 6 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[انور مقصود]]''' | 1935– | ٽيليويزن، ڊراما، طنز | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 7 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[بشريٰ انصاري]]''' | 1956– | اداڪاري، ڳائڻ، مزاح | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت |- | style="background:#FFCCBC;" | 8 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[همايون سعيد]]''' | 1971– | ٽيليويزن، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت |- | style="background:#FBE9E7;" | 9 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[ماهره خان]]''' | 1984– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 10 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[سڪينه سمون]]''' | 1960ع واري ڏهاڪي– | اداڪاري، هدايتڪاري | style="text-align:right;" | سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره |- | style="background:#FBE9E7;" | 11 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[سلطانه صديقي]]''' | 1950– | ٽيليويزن، پروڊڪشن | style="text-align:right;" | حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو |} === عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | وفات تقريباً 1551ع | تصوف، قضا، شاعري | style="text-align:right;" | سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ |- | style="background:#B2DFDB;" | 2 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم نوح]]''' | 1506–1590 | تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ |- | style="background:#B2DFDB;" | 4 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]''' | 1692–1761 | فقه، حديث، تفسير | style="text-align:right;" | ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]''' | وفات 1748ع | فلسفو، تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا |- | style="background:#B2DFDB;" | 6 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | تصوف، فڪر | style="text-align:right;" | سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | تصوف | style="text-align:right;" | وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور |- | style="background:#B2DFDB;" | 8 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مولانا عبيدالله سنڌي]]''' | 1872–1944 | اسلامي فڪر، سياست | style="text-align:right;" | ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي |- | style="background:#E0F2F1;" | 9 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[علامه آءِ. آءِ. قاضي]]''' | 1886–1968 | فلسفو، دين، تعليم | style="text-align:right;" | اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان |- | style="background:#B2DFDB;" | 10 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]''' | 1916–2003 | اسلامي علوم، سنڌي ادب | style="text-align:right;" | عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت |} === رانديگرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر |- style="background:#1976D2; color:white;" ! نمبر ! رانديگر ! راند ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E3F2FD;" | 1 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[حنيف محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[جاويد ميانداد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[ظهير عباس]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[مشتاق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 5 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[صادق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي |- | style="background:#BBDEFB;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[وسيم باري]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 7 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[اقبال قاسم]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[توصيف احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر |- | style="background:#E3F2FD;" | 9 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[راشد لطيف]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#BBDEFB;" | 10 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[معين خان]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 11 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[شاهد آفريدي]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر |- | style="background:#BBDEFB;" | 12 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[سرفراز احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح |- | style="background:#E3F2FD;" | 13 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[دانش ڪنيريا]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 14 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسين شاهه]]''' | باڪسنگ | style="text-align:right;" | پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو |- | style="background:#E3F2FD;" | 15 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[سهيل عباس]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ |- | style="background:#BBDEFB;" | 16 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسن سردار]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |} === فنڪارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#EF6C00; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار |- style="background:#FB8C00; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FFF3E0;" | 1 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[صادقين]]''' | خطاطي، مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان |- | style="background:#FFE0B2;" | 2 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[گلجي]]''' | مصوري، خطاطي | style="text-align:right;" | ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور |- | style="background:#FFF3E0;" | 3 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[علي امام (مصور)|علي امام]]''' | مصوري، آرٽ تعليم | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو |- | style="background:#FFE0B2;" | 4 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[لبنى آغا]]''' | جديد مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره |- | style="background:#FFF3E0;" | 5 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[جميل نقش]]''' | مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور |} == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] <references group="lower-alpha"/> em31cupliobd1gbdc7jtcbycbmpfy09 14 2548 413841 352236 2026-09-21T08:46:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 413841 wikitext text/x-wiki {{Template:سرو براءِ زمرا}} {| align=center cellspacing="1" cellpadding="1" style="background: #f7f8ff; border: 1px solid #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 16px; width: 100%;" |- ! style="background: #ccf;"|<font face="times new roman">مــــعاشــــرہ |} <br /> <font face="urdu naskh asiatype" size="3"> {{Infobox library classification |DDC=300 |LCC=H |UDC=314/316}} {{منتقلي ذيلي زمرا}} {{stack|{{Commons cat|Society}}}} {{stack|{{Portal|معاشرو}}}} '''[[سماج|معاشرو]]'''<br>يا<br> '''[[سماج]]''' فردن جو هڪ اهڙو گروهه آهي، جيڪو مشترڪه مفادن جون خاصيتون رکي ٿو ۽ ان ۾ مخصوص [[ثقافت]] ۽ [[وجود|ادارا]] ٿي سگهن ٿا. سماج کي مذهبي، خيرخواهي، ثقافتي، سائنسي، سياسي، وطن دوستي، تفريحي يا ٻين مقصدن لاءِ گڏجي جڙيل ماڻهن جي هڪ منظم گروهه جي طور تي پڻ بيان ڪري سگهجي ٿو. [[زمرو:سماج جو خاڪو]] [[زمرو:عوامي دائرو]] [[زمرو:سماج سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:سماج بابت ڪم]] [[زمرو:سماج ۾ زراعت]] [[زمرو:سول سوسائٽي]] [[زمرو:شهري سماج]] [[زمرو:تهذيبون]] [[زمرو:سماج بلحاظ نسل]] [[زمرو:سماج بلحاظ جاگرافيائي مقام]] [[زمرو:سماج بلحاظ موضوع]] [[زمرو:علم الانسان]] [[زمرو:سماج بابت افسانوي ادب]] [[زمرو:سماجي عدم مساوات]] [[زمرو:سماج ۾ طب]] [[زمرو:تحريڪون]] [[زمرو:قوم]] [[زمرو:تنظيمون]] [[زمرو:پاليسي]] [[زمرو:سياست]] [[زمرو:مواصلات]] [[زمرو:ڏوهه]] [[زمرو:ثقافت]] [[زمرو:معيشت]] [[زمرو:نسل]] [[زمرو:نسلي سڃاڻپ]] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:ڳوٺاڻو سماج]] [[زمرو:سماج ۾ سائنس]] [[زمرو:تحفظ]] [[زمرو:سيڪيورٽي]] [[زمرو:جنسيت ۽ سماج]] [[زمرو:سماجي تبديلي]] [[زمرو:سماجي تصور]] [[زمرو:سماجي ٽڪراءُ]] [[زمرو:سماجي بحران]] [[زمرو:مذهب ۽ سماج]] [[زمرو:صنعتي دور کان پوءِ وارو سماج]] [[زمرو:سماجي انگ اکر]] [[زمرو:سماجي نظام]] [[زمرو:سماجي عمل]] [[زمرو:سماجي نظام جو زوال]] [[زمرو:سماج ۾ ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:شهري سماج]] [[زمرو:تشدد]] [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:سماج بابت مختصر مضمون]] [[زمرو:سماجي ورهاست]] [[زمرو:سماجي گروپ]] [[زمرو:سماجي تاريخ]] [[زمرو:سماجي اثر]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجي مسئلا]] [[زمرو:سماجي اڳواڻ]] [[زمرو:سماجي سڌارڪ]] [[زمرو:سماجي علوم]] [[زمرو:ثقافت]] [[زمرو:انسان]] [[زمرو:گروهه]] [[زمرو:بنيادي زمرا]] [[زمرو:معاشرتي نظام]] [[زمرو:حياتياتي ساختون]] [[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]] hw5vwjl8nkavwkttrvset2zfwbyvy66 413899 413841 2026-09-21T09:47:41Z Ibne maryam 17680 413899 wikitext text/x-wiki {{Template:سرو براءِ زمرا}} {| align=center cellspacing="1" cellpadding="1" style="background: #f7f8ff; border: 1px solid #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 16px; width: 100%;" |- ! style="background: #ccf;"|<font face="times new roman">مــــعاشــــرہ |} <br /> <font face="urdu naskh asiatype" size="3"> {{Infobox library classification |DDC=300 |LCC=H |UDC=314/316}} {{منتقلي ذيلي زمرا}} {{stack|{{Commons cat|Society}}}} {{stack|{{Portal|معاشرو}}}} '''[[سماج|معاشرو]]'''<br>يا<br> '''[[سماج]]''' فردن جو هڪ اهڙو گروهه آهي، جيڪو مشترڪه مفادن جون خاصيتون رکي ٿو ۽ ان ۾ مخصوص [[ثقافت]] ۽ [[وجود|ادارا]] ٿي سگهن ٿا. سماج کي مذهبي، خيرخواهي، ثقافتي، سائنسي، سياسي، وطن دوستي، تفريحي يا ٻين مقصدن لاءِ گڏجي جڙيل ماڻهن جي هڪ منظم گروهه جي طور تي پڻ بيان ڪري سگهجي ٿو. [[زمرو:ثقافت]] [[زمرو:انسان]] [[زمرو:گروهه]] [[زمرو:بنيادي زمرا]] [[زمرو:معاشرتي نظام]] [[زمرو:حياتياتي ساختون]] [[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]] op6h40q6h2xdg56gnwbecak8ux6ti2l 413900 413899 2026-09-21T09:50:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 413900 wikitext text/x-wiki {{Template:سرو براءِ زمرا}} {| align=center cellspacing="1" cellpadding="1" style="background: #f7f8ff; border: 1px solid #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 16px; width: 100%;" |- ! style="background: #ccf;"|<font face="times new roman">مــــعاشــــرہ |} <br /> <font face="urdu naskh asiatype" size="3"> {{Infobox library classification |DDC=300 |LCC=H |UDC=314/316}} {{منتقلي ذيلي زمرا}} {{stack|{{Commons cat|Society}}}} {{stack|{{Portal|معاشرو}}}} '''[[سماج|معاشرو]]'''<br>يا<br> '''[[سماج]]''' فردن جو هڪ اهڙو گروهه آهي، جيڪو مشترڪه مفادن جون خاصيتون رکي ٿو ۽ ان ۾ مخصوص [[ثقافت]] ۽ [[وجود|ادارا]] ٿي سگهن ٿا. سماج کي مذهبي، خيرخواهي، ثقافتي، سائنسي، سياسي، وطن دوستي، تفريحي يا ٻين مقصدن لاءِ گڏجي جڙيل ماڻهن جي هڪ منظم گروهه جي طور تي پڻ بيان ڪري سگهجي ٿو. [[زمرو:انسان]] [[زمرو:بنيادي زمرا]] [[زمرو:حياتياتي ساختون]] [[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]] 7nw16qkluo0gik78y3p1idrjc6k9cjd 14 14279 413840 352226 2026-09-21T08:12:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 413840 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Community}} '''[[Community]]''' is a broad topic with many subcategories and areas of interest. It is itself a subcategory of [[:Category:Sociology|Sociology]] expanding to include [[Community development]] informally known as [[:Category:Community building|Community building]], [[:Category:Community organizing|Community organizing]] and several others. [[Category:Collaboration]] [[Category:Cultural geography]] [[Category:Social systems]] [[زمرو:علم الانسان]] [[زمرو:بشريات]] [[زمرو:بنيادي زمرا]] [[زمرو:معاشرتي نظام]] [[زمرو:سماجي سائنس]] [[زمرو:حياتياتي جوڙجڪ]] [[زمرو:ثقافتي جاگرافي]] [[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]] htr7elr8ihyj3gp3ddtls5x8cyw2ulu 413896 413840 2026-09-21T09:42:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 413896 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Community}} '''[[Community]]''' is a broad topic with many subcategories and areas of interest. It is itself a subcategory of [[:Category:Sociology|Sociology]] expanding to include [[Community development]] informally known as [[:Category:Community building|Community building]], [[:Category:Community organizing|Community organizing]] and several others. [[Category:Collaboration]] [[Category:Cultural geography]] [[Category:Social systems]] [[زمرو:باهمي تعاون]] [[زمرو:علم الانسان]] [[زمرو:بشريات]] [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:بنيادي زمرا]] [[زمرو:معاشرتي نظام]] [[زمرو:سماجي نظام]] [[زمرو:سماجي سائنس]] [[زمرو:حياتياتي جوڙجڪ]] [[زمرو:ثقافتي جاگرافي]] [[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]] daj66fopfl5rjffoye3r2bhvnu60jkt 14 14282 413859 254875 2026-09-21T08:59:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 413859 wikitext text/x-wiki هي زمرو علم الانسان / بشريات (Anthropology) تي آهي. [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:بشريات]] [[زمرو:علم عجائب گھر]] [[زمرو:سماجي سائنس]] [[زمرو:انسان]] icc4ov13rswwp2iytfcxtmik25s8qn8 14 15224 413863 324017 2026-09-21T09:03:59Z Ibne maryam 17680 /* */ 413863 wikitext text/x-wiki {{Infobox library classification |DDC=320 |LCC=J |UDC=32}} {{اصل مضمون|سياست}} {{انگ}}: Politics [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:بشريات]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سياسي سائنس]] [[زمرو:انساني سرگرميون]] [[زمرو:اصل مقالا جماعت بندي]] soicjtm2v4ay427uz6y3072j9ao9svu 0 15528 413718 413712 2026-09-20T12:05:14Z Intisar Ali 8681 /* سنت جا قسم */ 413718 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{quote|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{quote|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{quote|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{quote|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{quote|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{quote|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{حديث2}} {{مفصلة|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{quote|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{quote|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{quote|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{quote|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{quote|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{مفصلة|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{مفصلة|علم التراجم}} {{أيضا|علم الرجال}} [[ملف:غلاف كتاب سير أعلام النبلاء.jpg|تصغير|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{quote|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو.<ref name="الكفاية"/>}} ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{quote|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي.<ref name="الكفاية"/>}} [[دارقطني]] لکيو: {{quote|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو 271ccygy4uqhw0xs451wnuunwrxqtgl 413721 413718 2026-09-20T12:07:08Z Intisar Ali 8681 413721 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{حديث2}} {{مفصلة|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{quote|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{quote|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{quote|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{quote|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{quote|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{quote|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{مفصلة|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{مفصلة|علم التراجم}} {{أيضا|علم الرجال}} [[ملف:غلاف كتاب سير أعلام النبلاء.jpg|تصغير|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{quote|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو.<ref name="الكفاية"/>}} ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{quote|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي.<ref name="الكفاية"/>}} [[دارقطني]] لکيو: {{quote|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو bxdjlyuhkgc3nelypt1u4xin0e6broi 413722 413721 2026-09-20T12:09:59Z Intisar Ali 8681 413722 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:غلاف كتاب سير أعلام النبلاء.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو.<ref name="الكفاية"/>}} ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي.<ref name="الكفاية"/>}} [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو eauqocjd7rwro5kt00643hk6n2mlp1u 413723 413722 2026-09-20T12:11:27Z Intisar Ali 8681 /* علم تراجم ۽ رجال */ 413723 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:Siyar A'lam an-Nubala.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو.<ref name="الكفاية"/>}} ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي.<ref name="الكفاية"/>}} [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو pzf0caqpwsb7myo70iklprsdcb2vfwd 413724 413723 2026-09-20T12:18:11Z Intisar Ali 8681 413724 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:Siyar A'lam an-Nubala.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو.<ref name="الكفاية"/>}} ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي.<ref name="الكفاية"/>}} [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو ضروري آهي.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تحذير الخواص من أكاذيب القصاص''.</ref>}} [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] ابو بڪر بن خلاد کان نقل ڪيو آهي ته هن [[يحيى قطان]] کان پڇيو: {{اقتباس|ڇا توکي اهو خوف نٿو ٿئي ته جن ماڻهن جون حديثون تو ڇڏي ڏنيون آهن، اهي قيامت جي ڏينهن الله وٽ تنهنجا مخالف بڻجن؟ هن چيو: انهن جو منهنجو مخالف ٿيڻ مون لاءِ ان کان وڌيڪ پسنديده آهي جو رسول الله منهنجو مخالف بڻجي مون کان پڇي ته تو منهنجي حديث کان ڪوڙ کي ڇو نه روڪيو؟<ref>ابن عدي جرجاني، ''[[الكامل في ضعفاء الرجال]]''.</ref>}} [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] ''العلل'' ۾ لکيو: {{اقتباس|ڪجهه اهڙن ماڻهن، جيڪي ڳالهه کي نه سمجهندا هئا، اهل حديث تي راوين بابت ڳالهائڻ سبب اعتراض ڪيو آهي؛ جڏهن ته اسان ڪيترن تابعين جي امامن کي رجال بابت ڳالهائيندي ڏٺو آهي... اسان جي خيال ۾، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو، انهن کي ان تي مسلمانن سان خيرخواهيءَ آماده ڪيو. سندن مقصد ماڻهن تي طعن يا غيبت ڪرڻ نه هو، بلڪه انهن ضعيف راوين جي حالت واضح ڪرڻ هو، جيئن سندن ضعف سڃاتو وڃي. انهن مان ڪي بدعت سان منسوب هئا، ڪي حديث ۾ متهم هئا ۽ ڪي غفلت ۽ گهڻين غلطين وارا هئا. انهن امامن دين جي حفاظت ۽ تثبيت لاءِ سندن حالتون واضح ڪرڻ گهريون، ڇاڪاڻ⁠تہ دين بابت شاهديءَ ۾ احتياط، حقن ۽ مال بابت شاهديءَ کان وڌيڪ ضروري آهي.<ref>''سنن ترمذي''، ڪتاب العلل.</ref>}} ==== جرح ۽ تعديل جا اهم ڪتاب ==== * ''إكمال الكمال'' ـ [[ابن ماكولا]] (وفات 475هه). * ''إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال'' ـ [[مغلطاي بن قليج]] (وفات 762هه). * ''تهذيب التهذيب'' ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). * [[تهذيب الكمال في أسماء الرجال|تهذيب الكمال]] ـ [[جمال الدين مزي|مزي]] (وفات 742هه). * ''الثقات'' ـ [[ابن حبان]] (وفات 354هه). * [[الكامل في ضعفاء الرجال]] ـ [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] (وفات 365هه). * ''الجرح والتعديل'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الضعفاء'' ـ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 430هه). * ''الضعفاء الصغير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * ''الضعفاء الكبير'' ـ [[ابو جعفر عقيلي]] (وفات 322هه). * ''الضعفاء والمتروكين'' ـ [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (وفات 303هه). * ''معرفة الثقات'' ـ [[عجلي]] (وفات 261هه). * ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم تراجم ۽ رجال|اهل سنت والجماعت وٽ علم تراجم ۽ رجال جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم علل === {{Main|علم العلل}} '''علم علل''' حديث ۾ موجود اهڙن سببن جي تحقيق جو علم آهي، جيڪي حديث جي صحت کي متاثر ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ اهڙي منقطع روايت کي متصل سمجهڻ، هڪ حديث جو مواد ٻي حديث ۾ داخل ٿيڻ، [[تدليس]] يا ٻيا سندي ۽ متني مسئلا شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="الصباغ"/> هن علم ۾ حديث جي صحت تي اثرانداز ٿيندڙ ظاهري يا لڪل سببن ۽ روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو المنذر محمود بن محمد بن مصطفى بن عبد اللطيف المنياوي، ''شرح الموقظة للذهبي''.</ref> ڪڏهن ڪنهن حديث جي سند ظاهري طور متصل هجي، راوي عادل ۽ ضابط هجن ۽ ظاهري شذوذ نظر نه اچي، پر وڌيڪ تنقيدي تحقيق سان ان ۾ اهڙي علت معلوم ٿي سگهي ٿي، جيڪا عام مشاهدي سان ظاهر نه ٿئي. لڪل علت گهڻو ڪري سند ۾ هوندي آهي، پر متن يا سند ۽ متن ٻنهي ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref>عبد الكريم الخضير، ''شرح ألفية العراقي''.</ref> [[محمد ناصر الدين الباني|الباني]] هڪ حديث بابت لکيو: {{اقتباس|ابن حزم سند جي ظاهر کي ڏسي ان کي صحيح قرار ڏنو، جيڪو سندس ظاهري طريقي سان ٺهڪي اچي ٿو. پر علم ۽ نقد جا ماهر رڳو ان تي اڪتفا نٿا ڪن؛ اهي مختلف طريقا گڏ ڪن ٿا ۽ راوين جي حالتن جو مطالعو ڪن ٿا، جنهن وسيلي معلوم ٿئي ٿو ته حديث ۾ علت آهي يا نه. انهيءَ ڪري حديث جي عللن جي سڃاڻپ علم حديث جي انتهائي باريڪ علمن مان آهي، جيڪڏهن سڀ کان باريڪ نه هجي.<ref>محمد ناصر الدين الألباني، ''إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل''.</ref>}} [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] علت بابت چيو آهي: {{اقتباس|وعلة الحديث: أسباب خفت\\ تقدح في صحته، حين وفت\\ مع كونه ظاهره السلامة\\ فليحدد المعل من قد رامه\\ ما ريء فيه علة تقدح في\\ صحته بعد سلامة تفي\\ يدركها الحافظ بالتفرد\\ والخلف مع قرائن، فيهتدي}} [[File:أبو عيسى محمد الترمذي.jpg|thumb|200px|[[ابن رجب حنبلي]] جو '''شرح علل [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]]'''؛ ڪتاب ۾ راوين جا قسم، حديث جي عللن، مرسل روايت، حديث جي مختلف درجن ۽ ترمذي جي طريقه ڪار سميت حديثي نقد سان لاڳاپيل ڪيترن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.]] علم علل جي شروعات حديثي نقد جي ابتدائي روايت سان ڳنڍي وڃي ٿي. روايتي حديثي تاريخ موجب [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪندا هئا{{للهامش|5}} ۽ ڪڏهن حديث بابت اضافي شاهدي پڻ طلب ڪندا هئا. بعد جي عالمن هن طريقي کي وڌيڪ منظم ڪيو ته جيئن غلطي يا وهم سبب ڪا ڳالهه نبيءَ ڏانهن غلط نموني منسوب نه ٿئي. حديث جي علت معلوم ڪرڻ لاءِ ان جا مختلف طريقا گڏ ڪرڻ، انهن جو مقابلو ڪرڻ ۽ راوين جي حالتن ۽ ضبط جو جائزو وٺڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[مسلم بن حجاج|مسلم]] لکيو: {{اقتباس|انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ سان صحيح روايتون سقيم روايتن کان ڌار ٿين ٿيون ۽ ضعيف خبرن جا راوي حافظ راوين کان سڃاتا وڃن ٿا.<ref>مسلم بن حجاج، ''التمييز''.</ref>}} [[خطيب بغدادي]] چيو: {{اقتباس|حديث جي علت سڃاڻڻ جو طريقو اهو آهي ته ان جا مختلف طريقا گڏ ڪيا وڃن، راوين جي اختلافن جو جائزو ورتو وڃي ۽ سندن حافظي، ضبط ۽ اتقان جي مرتبي کي ڏٺو وڃي.<ref>أحمد بن علي بن ثابت الخطيب البغدادي، ''الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع''.</ref>}} [[صلاح الدين علائي]] لکيو: {{اقتباس|ترجيح جا طريقا گهڻا آهن، انهن کي مڪمل طور محدود نٿو ڪري سگهجي ۽ سڀني حديثن لاءِ ڪو هڪ ضابطو نه آهي؛ بلڪه هر حديث جون پنهنجون خاص ترجيحي نشانيون هونديون آهن، جن کي گهڻن طريقن ۽ روايتن سان واقف تجربيڪار ۽ ذهين شخص سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="abc1"/>}} حديث ۾ علل جا ڪجهه مثال هي آهن:<ref name="المحرر"/> * محدث پنهنجي ڪنهن شيخ کان روايت ڪري، پر بعد وارو راوي غلطيءَ سان اها روايت ڪنهن ٻئي طريقي سان ان ڏانهن منسوب ڪري. * صحابي يا تابعي ڪنهن فقهي مسئلي بابت پنهنجو قول ڪري ۽ راوي غلطيءَ سان ان کي نبيءَ تائين مرفوع حديث طور بيان ڪري. * ڪو راوي مجموعي طور ثقه هجي، پر ڪنهن خاص شيخ کان سندس روايت ڪمزور هجي. * سند مان ڪنهن راويءَ جو لڪل نموني رهجي وڃڻ. * '''ارسال خفي'''، يعني راوي اهڙي شيخ کان روايت ڪري جنهن سان سندس زمانو ملي ٿو، پر جنهن کان هن حقيقت ۾ حديث نه ٻڌي هجي. علل جي سڃاڻپ کي علم حديث جي باريڪ ۽ پيچيده شعبن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ وسيع حافظي، تجربو ۽ حديثي طريقن جي ڄاڻ ضروري سمجهي وئي آهي.<ref name="ابن الصلاح"/> ان جي پيچيدگيءَ سبب قديم دور ۾ به نسبتاً ٿورن ماهرن کي هن ميدان ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/> حاڪم ابو زرعه رازي بابت نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|هڪ شخص ابو زرعه رازي کان پڇيو: اوهان حديث کي معلول قرار ڏيو ٿا، ان جو دليل ڇا آهي؟ هن چيو: مون کان ڪنهن معلول حديث بابت پڇ ۽ آءٌ ان جي علت ٻڌايان؛ پوءِ ابن واره وٽ وڃي ساڳي حديث بابت پڇ، پر کيس نه ٻڌاءِ ته مون کان اڳ پڇي چڪو آهين؛ پوءِ ابو حاتم کان به پڇ. ان کان پوءِ اسان ٽنهي جي ڳالهه ڀيٽ. جيڪڏهن علت بابت اسان ۾ اختلاف ڏسين ته سمجهه ته هر هڪ پنهنجي راءِ موجب ڳالهه ڪئي؛ ۽ جيڪڏهن ڳالهه هڪجهڙي هجي ته هن علم جي حقيقت کي سمجهه. ان شخص ائين ڪيو ۽ ٽنهي جي ڳالهه هڪجهڙي نڪتي، تنهن تي چيائين: آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته هي علم الهام آهي.<ref name="الحاكم">حاڪم نيشاپوري، ''معرفة علوم الحديث''.</ref>}} حاڪم وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|صحيح حديث رڳو روايت سان نه سڃاتي ويندي آهي، بلڪه فهم، حافظي ۽ گهڻي سماع سان سڃاتي ويندي آهي. هن علم ۾ اهل فهم ۽ معرفت سان مذاڪرو وڏي مدد آهي، جيئن حديث جي لڪل علت ظاهر ٿئي. جيڪڏهن صحيح سندن سان اهڙيون حديثون ملن، جيڪي بخاري ۽ مسلم جي ڪتابن ۾ نه هجن، ته حديث جي طالب لاءِ ضروري آهي ته انهن جي علت جي تحقيق ڪري ۽ ماهرن سان بحث ڪري، جيئن علت ظاهر ٿئي.<ref name="الحاكم"/>}} ==== علم علل جا اهم ڪتاب ==== * ''الإلزامات والتتبع'' ـ [[دارقطني]] (وفات 385هه). * ''التمييز'' ـ [[مسلم بن حجاج]] (وفات 261هه). * ''شرح علل الترمذي'' ـ [[ابن رجب حنبلي]] (وفات 795هه). * ''العلل'' ـ [[علي بن مديني]] (وفات 234هه). * ''العلل'' ـ [[احمد بن حنبل]] (وفات 241هه). * ''المنتخب من العلل للخلال'' ـ [[ابن قدامه]] (وفات 620هه). * ''علل الحديث'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الجامع في العلل والفوائد'' ـ [[ماهر ياسين فحل]]. تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علل ۽ سوالات|اهل سنت والجماعت وٽ علم علل جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === ٻيا علم === نبوي حديث سان لاڳاپيل ٻين اهم علمن مان هي آهن: * '''علم شرح حديث''' {{مفصلة|علم شرح الحديث}} هن علم کي '''فقه الحديث'''، '''علم شرح الحديث'''، '''علم معاني الحديث''' يا '''علم اصول تفسير الحديث''' پڻ چيو وڃي ٿو. ان ۾ حديث جي معنيٰ، مقصد ۽ دلالت کي سمجهڻ جا اصول، ظاهري تعارضن جي وضاحت، ناسخ ۽ منسوخ، لفظن جي تفسير ۽ انهن مان اخذ ٿيندڙ حڪمن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ انهن معاملن بابت عالمن جي مختلف راين کي پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو الطيب محمد صديق خان، ''[[أبجد العلوم]] الوشي المرقوم في بيان أحوال العلوم''.</ref> * '''تخريج حديث''' {{Main|تخريج الحديث}} تخريج مان مراد حديث کي ان جي انهن اصل ماخذن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن ان کي سند سان روايت ڪيو هجي، ۽ ضرورت پوڻ تي ان جي حديثي درجي بابت وضاحت ڪرڻ. ان ۾ حديث کي معتبر محدثن ۽ سندن ڪتابن ڏانهن منسوب ڪرڻ، ان جي سند ۽ راوين جي حالت جو جائزو وٺڻ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref>عبد الصمد بن بكر بن إبراهيم عابد، ''المدخل إلى تخريج الأحاديث والآثار والحكم عليها''.</ref> [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] لکيو: {{اقتباس|تخريج مان مراد محدث جو حديثن کي اجزاء، مشيخات، ڪتابن ۽ ٻين ماخذن مان ڪڍڻ، انهن کي پنهنجي يا پنهنجن استادن يا همعصرن جي مرويات مان سند سان بيان ڪرڻ، انهن تي بحث ڪرڻ ۽ انهن کي انهن ڪتابن ۽ مجموعن جي مصنفن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن انهن کي روايت ڪيو آهي.}} هن وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|ڪڏهن تخريج جو لفظ رڳو حديث کي ماخذ مان ڪڍڻ ۽ ان ڏانهن نسبت ڪرڻ لاءِ به وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>شمس الدين محمد السخاوي، ''فتح المغيث بشرح ألفية الحديث''.</ref>}} * '''ناسخ ۽ منسوخ''' {{Main|الناسخ والمنسوخ}} حديث جي علم ۾ '''نسخ''' مان مراد شارع پاران اڳئين شرعي حڪم کي پوءِ واري حڪم سان ختم يا تبديل ڪرڻ آهي.<ref>أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي، ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير''.</ref> يعني ڪنهن حديث ۾ آيل اڳئين شرعي حڪم، جنهن کي ''منسوخ'' چيو وڃي، جي جاءِ تي پوءِ وارو حڪم، جنهن کي ''ناسخ'' چيو وڃي، لاڳو ٿئي.<ref name="مولد تلقائيا1"/> اصولي بحثن ۾ عام جي تخصيص، مطلق جي تقييد ۽ استثنا جهڙن معاملن کي نسخ کان الڳ يا ان سان لاڳاپيل صورتن طور مختلف نموني بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="إعلام الموقعين"/> حديثن جي ظاهري تعارض جي صورت ۾ اصولين وٽ پهرين انهن جي وچ ۾ موافقت يا جمع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي؛ جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي ته تاريخي ترتيب ۽ ٻين دليلن جي بنياد تي ناسخ ۽ منسوخ جو امڪان ڏٺو وڃي ٿو، پوءِ ضرورت موجب ترجيح يا توقف جا اصول لاڳو ڪيا وڃن ٿا.<ref>ابن حجر عسقلاني، ''نزهة النظر في توضيح [[نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]]''.</ref> == حديث جي تدوين == {{Main|تدوين الحديث}} نبوي حديث جي تدوين جو عمل ڪيترن مرحلن مان گذريو. روايتي اسلامي ماخذن موجب حديثن کي لکڻ جو سلسلو نبيءَ جي دور ۾ ئي شروع ٿي ويو هو ۽ ڪيترن صحابه وٽ حديثن جا لکيل صحيفا موجود هئا. انهن مان [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] جو ''الصحيفة الصادقة'' نالي صحيفو مشهور آهي. [[علي بن ابي طالب]] وٽ پڻ هڪ صحيفو هو، جڏهن ته [[انس بن مالڪ]]، [[عبد الله بن عباس]]، [[عبد الله بن مسعود]] ۽ [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] سان پڻ حديثن جا صحيفا منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>احمد انور سيد احمد الجندي، ''السنة النبوية في مواجهة شبهات الاستشراق''.</ref> صحابه نبوي حديثون تابعين ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ نسلن تائين پهچايون، جن پڻ انهن کي ياد ڪرڻ ۽ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ ۽ ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ حديثن جي تدوين وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿي ۽ علم کي محفوظ ڪرڻ جي هڪ عام طريقي جي صورت اختيار ڪرڻ لڳي.<ref>يوسف عبد الرحمن مرعشلي، ''علم فهرسة الحديث، نشأته، تطوره، أشهر ما دُوِّنَ فيه''.</ref> حديثي روايت موجب تدوين جي اهم سببن ۾ حافظ محدثن جي وفات سان روايتن جي ضايع ٿيڻ جو انديشو ۽ حديثن ۾ تحريف يا جعل کي روڪڻ شامل هئا. ان مقصد لاءِ محدثن نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جي جاچ ڪرڻ شروع ڪئي. === حديث لکڻ بابت روايتون === حديثن ۾ حديث لکڻ کان منع بابت روايتون پڻ ملن ٿيون ۽ لکڻ جي اجازت بابت پڻ. منع بابت روايتن مان [[مسلم بن حجاج]] پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|اسان کي هداب بن خالد ازدي، همام کان، هن زيد بن اسلم کان، هن عطاء بن يسار کان، هن ابو سعيد خدري کان روايت ڪئي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: '''«مون کان نه لکو؛ ۽ جنهن مون کان قرآن کان سواءِ ڪا شيءِ لکي هجي، سو ان کي مٽائي ڇڏي. مون کان حديث بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي.»'''<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 3004؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزهد والرقائق، حديث 3004.</ref>}} [[احمد بن حنبل]] پنهنجي ''[[مسند احمد]]'' ۾ ابو هريره کان هڪ روايت نقل ڪئي آهي: {{اقتباس|اسان ويٺا نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کان ٻڌل ڳالهيون لکي رهيا هئاسين ته پاڻ اسان وٽ آيو ۽ پڇيائين: «'''هي ڇا لکي رهيا آهيو؟'''» اسان چيو: جيڪي اوهان کان ٻڌون ٿا. پاڻ فرمايائين: «'''الله جي ڪتاب سان گڏ ٻيو ڪتاب؟'''» ... پوءِ اسان پنهنجو لکيل مواد هڪ هنڌ گڏ ڪري باهه ۾ ساڙي ڇڏيو. اسان پڇيو: اي الله جا رسول، ڇا اوهان کان حديثون بيان ڪريون؟ پاڻ فرمايائين: «'''ها، مون کان حديثون بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي؛ ۽ جنهن ڄاڻي واڻي مون تي ڪوڙ مڙهيو، سو پنهنجو ٺڪاڻو باهه ۾ بڻائي.»'''<ref>''مسند احمد''، حديث 10670.</ref>}} ٻئي طرف حديث لکڻ جي اجازت بابت پڻ ڪيترائي روايتون ملن ٿيون. [[ابو دائود]]، [[حاڪم نيشاپوري]]، دارمي، احمد بن حنبل ۽ [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] [[عبد الله بن عمرو]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان جيڪا به ڳالهه ٻڌندو هوس، ان کي ياد رکڻ لاءِ لکي ڇڏيندو هوس. قريش مون کي روڪيو ۽ چيائون: ڇا تون هر ڳالهه لکي ڇڏين ٿو، جڏهن ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} به انسان آهي ۽ ڪاوڙ توڙي خوشيءَ جي حالت ۾ ڳالهائي ٿو؟ تنهنڪري مون لکڻ ڇڏي ڏنو. پوءِ مون اها ڳالهه رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ٻڌائي. پاڻ پنهنجي آڱر سان پنهنجي وات ڏانهن اشارو ڪري فرمايائين: «'''لکندو رهه؛ قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، هن مان حق کان سواءِ ڪجهه به نٿو نڪري.»'''<ref>راوي: عبد الله بن عمرو؛ محدث: شعيب ارناؤوط؛ ''تخريج سنن أبي داود''، حديث 3646؛ سند صحيح.</ref><ref>''سنن أبي داود''، حديث 3646؛ ''المستدرك للحاكم''، حديث 330؛ ''سنن الدارمي''، حديث 493؛ ''مسند احمد''، حديث 6221؛ ''مصنف ابن أبي شيبة''، حديث 26957.</ref>}} بخاري ابو هريره کان روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي صحابه مان مون کان وڌيڪ حديثون ڪنهن روايت نه ڪيون، سواءِ عبد الله بن عمرو جي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ هو لکندو هو ۽ آءٌ نه لکندو هوس.<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 113؛ حڪم: صحيح.</ref>}} ابو هريره کان فتح مڪه بابت هڪ ٻي روايت ۾ اچي ٿو ته نبي {{صلى الله عليه وسلم}} خطبو ڏنو، جنهن کان پوءِ يمن جي هڪ شخص ابو شاهه عرض ڪيو ته اها ڳالهه سندس لاءِ لکي ڏني وڃي. ان تي نبيءَ فرمايو: {{اقتباس|'''ابو شاهه لاءِ لکي ڏيو.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2434؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت بخاري، مسلم، ابو دائود، ترمذي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي عالمن انهن ظاهري طور مختلف روايتن جي وچ ۾ ڪيترن طريقن سان تطبيقي وضاحت ڪئي آهي. هڪ راءِ موجب حديث لکڻ جي منع اسلام جي شروعاتي دور سان مخصوص هئي، جيئن قرآن جي حفاظت ۽ مطالعي تي خاص ڌيان رهي.<ref name="abc2"/> ٻي راءِ موجب منع واري حديث کي بعد ۾ اجازت وارين حديثن منسوخ ڪيو؛ جڏهن ته هڪ ٻي تشريح موجب منع قرآن ۽ حديث کي هڪ ئي صحيفي ۾ گڏ لکڻ بابت هئي، جيئن ٻنهي متنن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو نه رهي.<ref>يحيى بن شرف النووي، ''المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج''.</ref> === تدوين جي تاريخ === نبيءَ جي وفات کان پوءِ حديثن کي لکڻ بابت صحابه وٽ مختلف رويا منسوب ڪيا ويا آهن. [[عمر بن خطاب]]، [[عبد الله بن مسعود]]، [[زيد بن ثابت]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[ابو سعيد خدري]] سان لکڻ بابت احتياط يا ناپسنديدگي منسوب ڪئي وئي آهي، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، سندس پٽ [[حسن بن علي|حسن]]، [[انس بن مالڪ]] ۽ [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] سان حديث لکڻ جي اجازت جو موقف منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/8516/ |title=كتابة الحديث وتدوينه |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021828/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=8516 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> عمر بن خطاب بابت هڪ روايت آهي ته هن حديثون لکائڻ جو ارادو ڪيو ۽ صحابه سان مشورو پڻ ڪيو، پر پوءِ ان کان پاسو ڪيائين: {{اقتباس|مون کي انهن ماڻهن جو خيال آيو، جيڪي اوهان کان اڳ هئا؛ انهن ڪتاب لکيا، پوءِ انهن ڏانهن ايترو متوجه ٿيا جو الله عزوجل جي ڪتاب کي ڇڏي ڏنائون. الله جو قسم، آءٌ الله جي ڪتاب سان ٻي ڪنهن شيءِ کي ڪڏهن به نه ملائيندس.<ref>راوي: عروه بن زبير؛ محدث: الباني؛ ''فقه السيرة''، ص. 36؛ حڪم: ضعيف، منقطع.</ref><ref>عبد الرزاق پنهنجي ''مصنف'' ۽ ابن عبد البر ''جامع بيان العلم وفضله'' ۾ نقل ڪيو آهي.</ref>}} حديث جي ڪجهه عالمن اهڙين روايتن مان اهو نتيجو اخذ ڪيو آهي ته شروعاتي احتياط جو هڪ سبب نبوي حديث ۽ قرآن جي متن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو هو، ۽ جڏهن اهو انديشو گهٽ ٿيو ته لکڻ جي اجازت عام ٿي وئي.<ref>أبو الأشبال حسن الزهيري المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> [[ابن صلاح]] لکيو: {{اقتباس|پوءِ اهو اختلاف ختم ٿي ويو ۽ مسلمانن جو ان جي جواز ۽ اجازت تي اتفاق ٿي ويو.<ref name="ابن الصلاح"/>}} [[ملف:Gharib al-Hadith-page0019.jpg|تصغير|يسار|[[ابو عبيد قاسم بن سلام]] جي ڪتاب ''غريب الحديث'' جو هڪ مخطوطو، جيڪو لڳ ڀڳ 319هه (931ع) جو آهي.]] حديثن جي منظم يا سرڪاري تدوين بابت روايتي اسلامي تاريخ نگاري ۾ پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ کي اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> [[عمر بن عبد العزيز]] عالمن کي حديثون گڏ ڪرڻ ۽ لکڻ جي هدايت ڪئي. هن [[مدينو|مديني]] جي عالمن ڏانهن لکيو: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي حديثن مان جيڪي اوهان وٽ آهن، تن کي ڏسو ۽ لکي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مون کي علم جي مٽجي وڃڻ ۽ عالمن جي وفات جو انديشو آهي.<ref>خطيب بغدادي، ''تقييد العلم''، ص. 106؛ بلقيني، ''محاسن الاصطلاح''، ص. 103؛ بخاري پڻ پنهنجي صحيح ۾ ان کي معلق طور نقل ڪيو آهي.</ref>}} ٻي هجري صديءَ ۾ مختلف اسلامي علمي مرڪزن ۾ حديثن ۽ آثارن جا مجموعا مرتب ٿيڻ لڳا. [[مالڪ بن انس]] [[مدينو|مديني]] ۾، [[ابن جريج|عبد العزيز بن جريج]] [[مڪو|مڪي]] ۾، [[عبد الرحمن اوزاعي|اوزاعي]] [[شام]] ۾، [[معمر بن راشد]] [[يمن]] ۾، [[سعيد بن ابي عروبه]] ۽ [[حماد بن سلمه]] [[بصرو|بصري]] ۾، [[سفيان ثوري]] [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾، [[عبد الله بن مبارڪ]] [[خراسان]] ۾ ۽ [[هشيم بن بشير]] [[واسط]] ۾ حديثي مواد مرتب ڪيو.<ref name="دفاع">محمد بن محمد بن سويلم أبو شُهبة، ''دفاع عن السنة ورد شبه المستشرقين والكتاب المعاصرين''.</ref> هن دور جي تصنيفن ۾ نبوي حديثن سان گڏ صحابه جا قول ۽ تابعين جا فتوا پڻ شامل هوندا هئا، جنهن جو مشهور مثال ''[[موطأ امام مالڪ]]'' آهي. حديث جي تدوين جي ايندڙ مرحلي ۾ نبوي حديثن کي وڌيڪ الڳ ۽ منظم مجموعن ۾ ترتيب ڏنو ويو، جيڪو خاص طور ٻي هجري صديءَ جي پڄاڻي ۽ ٽين هجري صديءَ جي شروعات ۾ نمايان ٿيو. ڪجهه محدثن پنهنجا ڪتاب '''مسانيد''' جي ترتيب سان مرتب ڪيا، جهڙوڪ [[احمد بن حنبل]]، [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] ۽ [[اسحاق بن راهويه]]. مسند ڪتابن ۾ روايتون عام طور صحابي راويءَ جي نالي هيٺ گڏ ڪيون وينديون هيون ۽ انهن ۾ صحيح، حسن ۽ ضعيف مختلف درجن جون روايتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ٻين محدثن حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنيون، جن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهه مشهور حديثي ڪتاب]] نمايان آهن. بخاري ۽ مسلم پنهنجي مجموعن لاءِ صحت جون مخصوص شرطون اختيار ڪيون، جڏهن ته سنن جي مصنفن، جهڙوڪ ابو دائود، ترمذي، [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] ۽ [[ابن ماجه]]، صحيح سان گڏ حسن ۽ ضعيف روايتون پڻ شامل ڪيون ۽ مختلف هنڌن تي انهن جي درجي بابت وضاحت پڻ ڪئي.<ref name="دفاع"/> === حديث جا گهڻا راوي === حديث جي اصطلاح ۾ انهن صحابه لاءِ '''مكثرون''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جن کان هڪ هزار کان وڌيڪ حديثون منقول هجن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب ست صحابه اهڙا آهن، جن کان سڀ کان وڌيڪ حديثون منقول آهن:<ref>عادل بن عبد الشكور الزرقي، ''طبقات المكثرين من رواية الحديث''.</ref> {| class="wikitable" ! ترتيب ! صحابي ! منقول حديثن جو تعداد |- | 1 | [[ابو هريره]] | 5,374 |- | 2 | [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] | 2,630 |- | 3 | [[انس بن مالڪ]] | 2,286 |- | 4 | [[عائشه بنت ابي بڪر|ام المؤمنين عائشه]] | 2,210 |- | 5 | [[عبد الله بن عباس]] | 1,660 |- | 6 | [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] | 1,540 |- | 7 | [[ابو سعيد خدري]] | 1,170 |} q9gzruhowd2p3egs91levlqivauqsgo 413725 413724 2026-09-20T12:19:35Z Intisar Ali 8681 413725 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:Siyar A'lam an-Nubala.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو.<ref name="الكفاية"/>}} ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي.<ref name="الكفاية"/>}} [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو ضروري آهي.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تحذير الخواص من أكاذيب القصاص''.</ref>}} [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] ابو بڪر بن خلاد کان نقل ڪيو آهي ته هن [[يحيى قطان]] کان پڇيو: {{اقتباس|ڇا توکي اهو خوف نٿو ٿئي ته جن ماڻهن جون حديثون تو ڇڏي ڏنيون آهن، اهي قيامت جي ڏينهن الله وٽ تنهنجا مخالف بڻجن؟ هن چيو: انهن جو منهنجو مخالف ٿيڻ مون لاءِ ان کان وڌيڪ پسنديده آهي جو رسول الله منهنجو مخالف بڻجي مون کان پڇي ته تو منهنجي حديث کان ڪوڙ کي ڇو نه روڪيو؟<ref>ابن عدي جرجاني، ''[[الكامل في ضعفاء الرجال]]''.</ref>}} [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] ''العلل'' ۾ لکيو: {{اقتباس|ڪجهه اهڙن ماڻهن، جيڪي ڳالهه کي نه سمجهندا هئا، اهل حديث تي راوين بابت ڳالهائڻ سبب اعتراض ڪيو آهي؛ جڏهن ته اسان ڪيترن تابعين جي امامن کي رجال بابت ڳالهائيندي ڏٺو آهي... اسان جي خيال ۾، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو، انهن کي ان تي مسلمانن سان خيرخواهيءَ آماده ڪيو. سندن مقصد ماڻهن تي طعن يا غيبت ڪرڻ نه هو، بلڪه انهن ضعيف راوين جي حالت واضح ڪرڻ هو، جيئن سندن ضعف سڃاتو وڃي. انهن مان ڪي بدعت سان منسوب هئا، ڪي حديث ۾ متهم هئا ۽ ڪي غفلت ۽ گهڻين غلطين وارا هئا. انهن امامن دين جي حفاظت ۽ تثبيت لاءِ سندن حالتون واضح ڪرڻ گهريون، ڇاڪاڻ⁠تہ دين بابت شاهديءَ ۾ احتياط، حقن ۽ مال بابت شاهديءَ کان وڌيڪ ضروري آهي.<ref>''سنن ترمذي''، ڪتاب العلل.</ref>}} ==== جرح ۽ تعديل جا اهم ڪتاب ==== * ''إكمال الكمال'' ـ [[ابن ماكولا]] (وفات 475هه). * ''إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال'' ـ [[مغلطاي بن قليج]] (وفات 762هه). * ''تهذيب التهذيب'' ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). * [[تهذيب الكمال في أسماء الرجال|تهذيب الكمال]] ـ [[جمال الدين مزي|مزي]] (وفات 742هه). * ''الثقات'' ـ [[ابن حبان]] (وفات 354هه). * [[الكامل في ضعفاء الرجال]] ـ [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] (وفات 365هه). * ''الجرح والتعديل'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الضعفاء'' ـ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 430هه). * ''الضعفاء الصغير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * ''الضعفاء الكبير'' ـ [[ابو جعفر عقيلي]] (وفات 322هه). * ''الضعفاء والمتروكين'' ـ [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (وفات 303هه). * ''معرفة الثقات'' ـ [[عجلي]] (وفات 261هه). * ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم تراجم ۽ رجال|اهل سنت والجماعت وٽ علم تراجم ۽ رجال جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم علل === {{Main|علم العلل}} '''علم علل''' حديث ۾ موجود اهڙن سببن جي تحقيق جو علم آهي، جيڪي حديث جي صحت کي متاثر ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ اهڙي منقطع روايت کي متصل سمجهڻ، هڪ حديث جو مواد ٻي حديث ۾ داخل ٿيڻ، [[تدليس]] يا ٻيا سندي ۽ متني مسئلا شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="الصباغ"/> هن علم ۾ حديث جي صحت تي اثرانداز ٿيندڙ ظاهري يا لڪل سببن ۽ روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو المنذر محمود بن محمد بن مصطفى بن عبد اللطيف المنياوي، ''شرح الموقظة للذهبي''.</ref> ڪڏهن ڪنهن حديث جي سند ظاهري طور متصل هجي، راوي عادل ۽ ضابط هجن ۽ ظاهري شذوذ نظر نه اچي، پر وڌيڪ تنقيدي تحقيق سان ان ۾ اهڙي علت معلوم ٿي سگهي ٿي، جيڪا عام مشاهدي سان ظاهر نه ٿئي. لڪل علت گهڻو ڪري سند ۾ هوندي آهي، پر متن يا سند ۽ متن ٻنهي ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref>عبد الكريم الخضير، ''شرح ألفية العراقي''.</ref> [[محمد ناصر الدين الباني|الباني]] هڪ حديث بابت لکيو: {{اقتباس|ابن حزم سند جي ظاهر کي ڏسي ان کي صحيح قرار ڏنو، جيڪو سندس ظاهري طريقي سان ٺهڪي اچي ٿو. پر علم ۽ نقد جا ماهر رڳو ان تي اڪتفا نٿا ڪن؛ اهي مختلف طريقا گڏ ڪن ٿا ۽ راوين جي حالتن جو مطالعو ڪن ٿا، جنهن وسيلي معلوم ٿئي ٿو ته حديث ۾ علت آهي يا نه. انهيءَ ڪري حديث جي عللن جي سڃاڻپ علم حديث جي انتهائي باريڪ علمن مان آهي، جيڪڏهن سڀ کان باريڪ نه هجي.<ref>محمد ناصر الدين الألباني، ''إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل''.</ref>}} [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] علت بابت چيو آهي: {{اقتباس|وعلة الحديث: أسباب خفت\\ تقدح في صحته، حين وفت\\ مع كونه ظاهره السلامة\\ فليحدد المعل من قد رامه\\ ما ريء فيه علة تقدح في\\ صحته بعد سلامة تفي\\ يدركها الحافظ بالتفرد\\ والخلف مع قرائن، فيهتدي}} [[File:أبو عيسى محمد الترمذي.jpg|thumb|200px|[[ابن رجب حنبلي]] جو '''شرح علل [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]]'''؛ ڪتاب ۾ راوين جا قسم، حديث جي عللن، مرسل روايت، حديث جي مختلف درجن ۽ ترمذي جي طريقه ڪار سميت حديثي نقد سان لاڳاپيل ڪيترن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.]] علم علل جي شروعات حديثي نقد جي ابتدائي روايت سان ڳنڍي وڃي ٿي. روايتي حديثي تاريخ موجب [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪندا هئا{{للهامش|5}} ۽ ڪڏهن حديث بابت اضافي شاهدي پڻ طلب ڪندا هئا. بعد جي عالمن هن طريقي کي وڌيڪ منظم ڪيو ته جيئن غلطي يا وهم سبب ڪا ڳالهه نبيءَ ڏانهن غلط نموني منسوب نه ٿئي. حديث جي علت معلوم ڪرڻ لاءِ ان جا مختلف طريقا گڏ ڪرڻ، انهن جو مقابلو ڪرڻ ۽ راوين جي حالتن ۽ ضبط جو جائزو وٺڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[مسلم بن حجاج|مسلم]] لکيو: {{اقتباس|انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ سان صحيح روايتون سقيم روايتن کان ڌار ٿين ٿيون ۽ ضعيف خبرن جا راوي حافظ راوين کان سڃاتا وڃن ٿا.<ref>مسلم بن حجاج، ''التمييز''.</ref>}} [[خطيب بغدادي]] چيو: {{اقتباس|حديث جي علت سڃاڻڻ جو طريقو اهو آهي ته ان جا مختلف طريقا گڏ ڪيا وڃن، راوين جي اختلافن جو جائزو ورتو وڃي ۽ سندن حافظي، ضبط ۽ اتقان جي مرتبي کي ڏٺو وڃي.<ref>أحمد بن علي بن ثابت الخطيب البغدادي، ''الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع''.</ref>}} [[صلاح الدين علائي]] لکيو: {{اقتباس|ترجيح جا طريقا گهڻا آهن، انهن کي مڪمل طور محدود نٿو ڪري سگهجي ۽ سڀني حديثن لاءِ ڪو هڪ ضابطو نه آهي؛ بلڪه هر حديث جون پنهنجون خاص ترجيحي نشانيون هونديون آهن، جن کي گهڻن طريقن ۽ روايتن سان واقف تجربيڪار ۽ ذهين شخص سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="abc1"/>}} حديث ۾ علل جا ڪجهه مثال هي آهن:<ref name="المحرر"/> * محدث پنهنجي ڪنهن شيخ کان روايت ڪري، پر بعد وارو راوي غلطيءَ سان اها روايت ڪنهن ٻئي طريقي سان ان ڏانهن منسوب ڪري. * صحابي يا تابعي ڪنهن فقهي مسئلي بابت پنهنجو قول ڪري ۽ راوي غلطيءَ سان ان کي نبيءَ تائين مرفوع حديث طور بيان ڪري. * ڪو راوي مجموعي طور ثقه هجي، پر ڪنهن خاص شيخ کان سندس روايت ڪمزور هجي. * سند مان ڪنهن راويءَ جو لڪل نموني رهجي وڃڻ. * '''ارسال خفي'''، يعني راوي اهڙي شيخ کان روايت ڪري جنهن سان سندس زمانو ملي ٿو، پر جنهن کان هن حقيقت ۾ حديث نه ٻڌي هجي. علل جي سڃاڻپ کي علم حديث جي باريڪ ۽ پيچيده شعبن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ وسيع حافظي، تجربو ۽ حديثي طريقن جي ڄاڻ ضروري سمجهي وئي آهي.<ref name="ابن الصلاح"/> ان جي پيچيدگيءَ سبب قديم دور ۾ به نسبتاً ٿورن ماهرن کي هن ميدان ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/> حاڪم ابو زرعه رازي بابت نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|هڪ شخص ابو زرعه رازي کان پڇيو: اوهان حديث کي معلول قرار ڏيو ٿا، ان جو دليل ڇا آهي؟ هن چيو: مون کان ڪنهن معلول حديث بابت پڇ ۽ آءٌ ان جي علت ٻڌايان؛ پوءِ ابن واره وٽ وڃي ساڳي حديث بابت پڇ، پر کيس نه ٻڌاءِ ته مون کان اڳ پڇي چڪو آهين؛ پوءِ ابو حاتم کان به پڇ. ان کان پوءِ اسان ٽنهي جي ڳالهه ڀيٽ. جيڪڏهن علت بابت اسان ۾ اختلاف ڏسين ته سمجهه ته هر هڪ پنهنجي راءِ موجب ڳالهه ڪئي؛ ۽ جيڪڏهن ڳالهه هڪجهڙي هجي ته هن علم جي حقيقت کي سمجهه. ان شخص ائين ڪيو ۽ ٽنهي جي ڳالهه هڪجهڙي نڪتي، تنهن تي چيائين: آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته هي علم الهام آهي.<ref name="الحاكم">حاڪم نيشاپوري، ''معرفة علوم الحديث''.</ref>}} حاڪم وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|صحيح حديث رڳو روايت سان نه سڃاتي ويندي آهي، بلڪه فهم، حافظي ۽ گهڻي سماع سان سڃاتي ويندي آهي. هن علم ۾ اهل فهم ۽ معرفت سان مذاڪرو وڏي مدد آهي، جيئن حديث جي لڪل علت ظاهر ٿئي. جيڪڏهن صحيح سندن سان اهڙيون حديثون ملن، جيڪي بخاري ۽ مسلم جي ڪتابن ۾ نه هجن، ته حديث جي طالب لاءِ ضروري آهي ته انهن جي علت جي تحقيق ڪري ۽ ماهرن سان بحث ڪري، جيئن علت ظاهر ٿئي.<ref name="الحاكم"/>}} ==== علم علل جا اهم ڪتاب ==== * ''الإلزامات والتتبع'' ـ [[دارقطني]] (وفات 385هه). * ''التمييز'' ـ [[مسلم بن حجاج]] (وفات 261هه). * ''شرح علل الترمذي'' ـ [[ابن رجب حنبلي]] (وفات 795هه). * ''العلل'' ـ [[علي بن مديني]] (وفات 234هه). * ''العلل'' ـ [[احمد بن حنبل]] (وفات 241هه). * ''المنتخب من العلل للخلال'' ـ [[ابن قدامه]] (وفات 620هه). * ''علل الحديث'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الجامع في العلل والفوائد'' ـ [[ماهر ياسين فحل]]. تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علل ۽ سوالات|اهل سنت والجماعت وٽ علم علل جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === ٻيا علم === نبوي حديث سان لاڳاپيل ٻين اهم علمن مان هي آهن: * '''علم شرح حديث''' {{مفصلة|علم شرح الحديث}} هن علم کي '''فقه الحديث'''، '''علم شرح الحديث'''، '''علم معاني الحديث''' يا '''علم اصول تفسير الحديث''' پڻ چيو وڃي ٿو. ان ۾ حديث جي معنيٰ، مقصد ۽ دلالت کي سمجهڻ جا اصول، ظاهري تعارضن جي وضاحت، ناسخ ۽ منسوخ، لفظن جي تفسير ۽ انهن مان اخذ ٿيندڙ حڪمن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ انهن معاملن بابت عالمن جي مختلف راين کي پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو الطيب محمد صديق خان، ''[[أبجد العلوم]] الوشي المرقوم في بيان أحوال العلوم''.</ref> * '''تخريج حديث''' {{Main|تخريج الحديث}} تخريج مان مراد حديث کي ان جي انهن اصل ماخذن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن ان کي سند سان روايت ڪيو هجي، ۽ ضرورت پوڻ تي ان جي حديثي درجي بابت وضاحت ڪرڻ. ان ۾ حديث کي معتبر محدثن ۽ سندن ڪتابن ڏانهن منسوب ڪرڻ، ان جي سند ۽ راوين جي حالت جو جائزو وٺڻ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref>عبد الصمد بن بكر بن إبراهيم عابد، ''المدخل إلى تخريج الأحاديث والآثار والحكم عليها''.</ref> [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] لکيو: {{اقتباس|تخريج مان مراد محدث جو حديثن کي اجزاء، مشيخات، ڪتابن ۽ ٻين ماخذن مان ڪڍڻ، انهن کي پنهنجي يا پنهنجن استادن يا همعصرن جي مرويات مان سند سان بيان ڪرڻ، انهن تي بحث ڪرڻ ۽ انهن کي انهن ڪتابن ۽ مجموعن جي مصنفن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن انهن کي روايت ڪيو آهي.}} هن وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|ڪڏهن تخريج جو لفظ رڳو حديث کي ماخذ مان ڪڍڻ ۽ ان ڏانهن نسبت ڪرڻ لاءِ به وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>شمس الدين محمد السخاوي، ''فتح المغيث بشرح ألفية الحديث''.</ref>}} * '''ناسخ ۽ منسوخ''' {{Main|الناسخ والمنسوخ}} حديث جي علم ۾ '''نسخ''' مان مراد شارع پاران اڳئين شرعي حڪم کي پوءِ واري حڪم سان ختم يا تبديل ڪرڻ آهي.<ref>أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي، ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير''.</ref> يعني ڪنهن حديث ۾ آيل اڳئين شرعي حڪم، جنهن کي ''منسوخ'' چيو وڃي، جي جاءِ تي پوءِ وارو حڪم، جنهن کي ''ناسخ'' چيو وڃي، لاڳو ٿئي.<ref name="مولد تلقائيا1"/> اصولي بحثن ۾ عام جي تخصيص، مطلق جي تقييد ۽ استثنا جهڙن معاملن کي نسخ کان الڳ يا ان سان لاڳاپيل صورتن طور مختلف نموني بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="إعلام الموقعين"/> حديثن جي ظاهري تعارض جي صورت ۾ اصولين وٽ پهرين انهن جي وچ ۾ موافقت يا جمع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي؛ جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي ته تاريخي ترتيب ۽ ٻين دليلن جي بنياد تي ناسخ ۽ منسوخ جو امڪان ڏٺو وڃي ٿو، پوءِ ضرورت موجب ترجيح يا توقف جا اصول لاڳو ڪيا وڃن ٿا.<ref>ابن حجر عسقلاني، ''نزهة النظر في توضيح [[نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]]''.</ref> == حديث جي تدوين == {{Main|تدوين الحديث}} نبوي حديث جي تدوين جو عمل ڪيترن مرحلن مان گذريو. روايتي اسلامي ماخذن موجب حديثن کي لکڻ جو سلسلو نبيءَ جي دور ۾ ئي شروع ٿي ويو هو ۽ ڪيترن صحابه وٽ حديثن جا لکيل صحيفا موجود هئا. انهن مان [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] جو ''الصحيفة الصادقة'' نالي صحيفو مشهور آهي. [[علي بن ابي طالب]] وٽ پڻ هڪ صحيفو هو، جڏهن ته [[انس بن مالڪ]]، [[عبد الله بن عباس]]، [[عبد الله بن مسعود]] ۽ [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] سان پڻ حديثن جا صحيفا منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>احمد انور سيد احمد الجندي، ''السنة النبوية في مواجهة شبهات الاستشراق''.</ref> صحابه نبوي حديثون تابعين ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ نسلن تائين پهچايون، جن پڻ انهن کي ياد ڪرڻ ۽ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ ۽ ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ حديثن جي تدوين وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿي ۽ علم کي محفوظ ڪرڻ جي هڪ عام طريقي جي صورت اختيار ڪرڻ لڳي.<ref>يوسف عبد الرحمن مرعشلي، ''علم فهرسة الحديث، نشأته، تطوره، أشهر ما دُوِّنَ فيه''.</ref> حديثي روايت موجب تدوين جي اهم سببن ۾ حافظ محدثن جي وفات سان روايتن جي ضايع ٿيڻ جو انديشو ۽ حديثن ۾ تحريف يا جعل کي روڪڻ شامل هئا. ان مقصد لاءِ محدثن نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جي جاچ ڪرڻ شروع ڪئي. === حديث لکڻ بابت روايتون === حديثن ۾ حديث لکڻ کان منع بابت روايتون پڻ ملن ٿيون ۽ لکڻ جي اجازت بابت پڻ. منع بابت روايتن مان [[مسلم بن حجاج]] پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|اسان کي هداب بن خالد ازدي، همام کان، هن زيد بن اسلم کان، هن عطاء بن يسار کان، هن ابو سعيد خدري کان روايت ڪئي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: '''«مون کان نه لکو؛ ۽ جنهن مون کان قرآن کان سواءِ ڪا شيءِ لکي هجي، سو ان کي مٽائي ڇڏي. مون کان حديث بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي.»'''<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 3004؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزهد والرقائق، حديث 3004.</ref>}} [[احمد بن حنبل]] پنهنجي ''[[مسند احمد]]'' ۾ ابو هريره کان هڪ روايت نقل ڪئي آهي: {{اقتباس|اسان ويٺا نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کان ٻڌل ڳالهيون لکي رهيا هئاسين ته پاڻ اسان وٽ آيو ۽ پڇيائين: «'''هي ڇا لکي رهيا آهيو؟'''» اسان چيو: جيڪي اوهان کان ٻڌون ٿا. پاڻ فرمايائين: «'''الله جي ڪتاب سان گڏ ٻيو ڪتاب؟'''» ... پوءِ اسان پنهنجو لکيل مواد هڪ هنڌ گڏ ڪري باهه ۾ ساڙي ڇڏيو. اسان پڇيو: اي الله جا رسول، ڇا اوهان کان حديثون بيان ڪريون؟ پاڻ فرمايائين: «'''ها، مون کان حديثون بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي؛ ۽ جنهن ڄاڻي واڻي مون تي ڪوڙ مڙهيو، سو پنهنجو ٺڪاڻو باهه ۾ بڻائي.»'''<ref>''مسند احمد''، حديث 10670.</ref>}} ٻئي طرف حديث لکڻ جي اجازت بابت پڻ ڪيترائي روايتون ملن ٿيون. [[ابو دائود]]، [[حاڪم نيشاپوري]]، دارمي، احمد بن حنبل ۽ [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] [[عبد الله بن عمرو]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان جيڪا به ڳالهه ٻڌندو هوس، ان کي ياد رکڻ لاءِ لکي ڇڏيندو هوس. قريش مون کي روڪيو ۽ چيائون: ڇا تون هر ڳالهه لکي ڇڏين ٿو، جڏهن ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} به انسان آهي ۽ ڪاوڙ توڙي خوشيءَ جي حالت ۾ ڳالهائي ٿو؟ تنهنڪري مون لکڻ ڇڏي ڏنو. پوءِ مون اها ڳالهه رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ٻڌائي. پاڻ پنهنجي آڱر سان پنهنجي وات ڏانهن اشارو ڪري فرمايائين: «'''لکندو رهه؛ قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، هن مان حق کان سواءِ ڪجهه به نٿو نڪري.»'''<ref>راوي: عبد الله بن عمرو؛ محدث: شعيب ارناؤوط؛ ''تخريج سنن أبي داود''، حديث 3646؛ سند صحيح.</ref><ref>''سنن أبي داود''، حديث 3646؛ ''المستدرك للحاكم''، حديث 330؛ ''سنن الدارمي''، حديث 493؛ ''مسند احمد''، حديث 6221؛ ''مصنف ابن أبي شيبة''، حديث 26957.</ref>}} بخاري ابو هريره کان روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي صحابه مان مون کان وڌيڪ حديثون ڪنهن روايت نه ڪيون، سواءِ عبد الله بن عمرو جي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ هو لکندو هو ۽ آءٌ نه لکندو هوس.<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 113؛ حڪم: صحيح.</ref>}} ابو هريره کان فتح مڪه بابت هڪ ٻي روايت ۾ اچي ٿو ته نبي {{صلى الله عليه وسلم}} خطبو ڏنو، جنهن کان پوءِ يمن جي هڪ شخص ابو شاهه عرض ڪيو ته اها ڳالهه سندس لاءِ لکي ڏني وڃي. ان تي نبيءَ فرمايو: {{اقتباس|'''ابو شاهه لاءِ لکي ڏيو.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2434؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت بخاري، مسلم، ابو دائود، ترمذي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي عالمن انهن ظاهري طور مختلف روايتن جي وچ ۾ ڪيترن طريقن سان تطبيقي وضاحت ڪئي آهي. هڪ راءِ موجب حديث لکڻ جي منع اسلام جي شروعاتي دور سان مخصوص هئي، جيئن قرآن جي حفاظت ۽ مطالعي تي خاص ڌيان رهي.<ref name="abc2"/> ٻي راءِ موجب منع واري حديث کي بعد ۾ اجازت وارين حديثن منسوخ ڪيو؛ جڏهن ته هڪ ٻي تشريح موجب منع قرآن ۽ حديث کي هڪ ئي صحيفي ۾ گڏ لکڻ بابت هئي، جيئن ٻنهي متنن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو نه رهي.<ref>يحيى بن شرف النووي، ''المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج''.</ref> === تدوين جي تاريخ === نبيءَ جي وفات کان پوءِ حديثن کي لکڻ بابت صحابه وٽ مختلف رويا منسوب ڪيا ويا آهن. [[عمر بن خطاب]]، [[عبد الله بن مسعود]]، [[زيد بن ثابت]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[ابو سعيد خدري]] سان لکڻ بابت احتياط يا ناپسنديدگي منسوب ڪئي وئي آهي، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، سندس پٽ [[حسن بن علي|حسن]]، [[انس بن مالڪ]] ۽ [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] سان حديث لکڻ جي اجازت جو موقف منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/8516/ |title=كتابة الحديث وتدوينه |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021828/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=8516 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> عمر بن خطاب بابت هڪ روايت آهي ته هن حديثون لکائڻ جو ارادو ڪيو ۽ صحابه سان مشورو پڻ ڪيو، پر پوءِ ان کان پاسو ڪيائين: {{اقتباس|مون کي انهن ماڻهن جو خيال آيو، جيڪي اوهان کان اڳ هئا؛ انهن ڪتاب لکيا، پوءِ انهن ڏانهن ايترو متوجه ٿيا جو الله عزوجل جي ڪتاب کي ڇڏي ڏنائون. الله جو قسم، آءٌ الله جي ڪتاب سان ٻي ڪنهن شيءِ کي ڪڏهن به نه ملائيندس.<ref>راوي: عروه بن زبير؛ محدث: الباني؛ ''فقه السيرة''، ص. 36؛ حڪم: ضعيف، منقطع.</ref><ref>عبد الرزاق پنهنجي ''مصنف'' ۽ ابن عبد البر ''جامع بيان العلم وفضله'' ۾ نقل ڪيو آهي.</ref>}} حديث جي ڪجهه عالمن اهڙين روايتن مان اهو نتيجو اخذ ڪيو آهي ته شروعاتي احتياط جو هڪ سبب نبوي حديث ۽ قرآن جي متن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو هو، ۽ جڏهن اهو انديشو گهٽ ٿيو ته لکڻ جي اجازت عام ٿي وئي.<ref>أبو الأشبال حسن الزهيري المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> [[ابن صلاح]] لکيو: {{اقتباس|پوءِ اهو اختلاف ختم ٿي ويو ۽ مسلمانن جو ان جي جواز ۽ اجازت تي اتفاق ٿي ويو.<ref name="ابن الصلاح"/>}} [[ملف:Gharib al-Hadith-page0019.jpg|تصغير|يسار|[[ابو عبيد قاسم بن سلام]] جي ڪتاب ''غريب الحديث'' جو هڪ مخطوطو، جيڪو لڳ ڀڳ 319هه (931ع) جو آهي.]] حديثن جي منظم يا سرڪاري تدوين بابت روايتي اسلامي تاريخ نگاري ۾ پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ کي اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> [[عمر بن عبد العزيز]] عالمن کي حديثون گڏ ڪرڻ ۽ لکڻ جي هدايت ڪئي. هن [[مدينو|مديني]] جي عالمن ڏانهن لکيو: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي حديثن مان جيڪي اوهان وٽ آهن، تن کي ڏسو ۽ لکي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مون کي علم جي مٽجي وڃڻ ۽ عالمن جي وفات جو انديشو آهي.<ref>خطيب بغدادي، ''تقييد العلم''، ص. 106؛ بلقيني، ''محاسن الاصطلاح''، ص. 103؛ بخاري پڻ پنهنجي صحيح ۾ ان کي معلق طور نقل ڪيو آهي.</ref>}} ٻي هجري صديءَ ۾ مختلف اسلامي علمي مرڪزن ۾ حديثن ۽ آثارن جا مجموعا مرتب ٿيڻ لڳا. [[مالڪ بن انس]] [[مدينو|مديني]] ۾، [[ابن جريج|عبد العزيز بن جريج]] [[مڪو|مڪي]] ۾، [[عبد الرحمن اوزاعي|اوزاعي]] [[شام]] ۾، [[معمر بن راشد]] [[يمن]] ۾، [[سعيد بن ابي عروبه]] ۽ [[حماد بن سلمه]] [[بصرو|بصري]] ۾، [[سفيان ثوري]] [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾، [[عبد الله بن مبارڪ]] [[خراسان]] ۾ ۽ [[هشيم بن بشير]] [[واسط]] ۾ حديثي مواد مرتب ڪيو.<ref name="دفاع">محمد بن محمد بن سويلم أبو شُهبة، ''دفاع عن السنة ورد شبه المستشرقين والكتاب المعاصرين''.</ref> هن دور جي تصنيفن ۾ نبوي حديثن سان گڏ صحابه جا قول ۽ تابعين جا فتوا پڻ شامل هوندا هئا، جنهن جو مشهور مثال ''[[موطأ امام مالڪ]]'' آهي. حديث جي تدوين جي ايندڙ مرحلي ۾ نبوي حديثن کي وڌيڪ الڳ ۽ منظم مجموعن ۾ ترتيب ڏنو ويو، جيڪو خاص طور ٻي هجري صديءَ جي پڄاڻي ۽ ٽين هجري صديءَ جي شروعات ۾ نمايان ٿيو. ڪجهه محدثن پنهنجا ڪتاب '''مسانيد''' جي ترتيب سان مرتب ڪيا، جهڙوڪ [[احمد بن حنبل]]، [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] ۽ [[اسحاق بن راهويه]]. مسند ڪتابن ۾ روايتون عام طور صحابي راويءَ جي نالي هيٺ گڏ ڪيون وينديون هيون ۽ انهن ۾ صحيح، حسن ۽ ضعيف مختلف درجن جون روايتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ٻين محدثن حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنيون، جن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهه مشهور حديثي ڪتاب]] نمايان آهن. بخاري ۽ مسلم پنهنجي مجموعن لاءِ صحت جون مخصوص شرطون اختيار ڪيون، جڏهن ته سنن جي مصنفن، جهڙوڪ ابو دائود، ترمذي، [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] ۽ [[ابن ماجه]]، صحيح سان گڏ حسن ۽ ضعيف روايتون پڻ شامل ڪيون ۽ مختلف هنڌن تي انهن جي درجي بابت وضاحت پڻ ڪئي.<ref name="دفاع"/> === حديث جا گهڻا راوي === حديث جي اصطلاح ۾ انهن صحابه لاءِ '''مكثرون''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جن کان هڪ هزار کان وڌيڪ حديثون منقول هجن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب ست صحابه اهڙا آهن، جن کان سڀ کان وڌيڪ حديثون منقول آهن:<ref>عادل بن عبد الشكور الزرقي، ''طبقات المكثرين من رواية الحديث''.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:750px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديثن جا سڀ کان وڌيڪ روايت ڪندڙ صحابي |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:12%; padding:10px;" | ترتيب ! style="background:#36c; color:white; width:53%; padding:10px;" | صحابي ! style="background:#36c; color:white; width:35%; padding:10px;" | منقول حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 1 | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو هريره]] | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 5,374 |- | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2 | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2,630 |- | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 3 | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:8px;" | [[انس بن مالڪ]] | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 2,286 |- | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 4 | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:8px;" | [[عائشه بنت ابي بڪر|ام المؤمنين عائشه]] | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 2,210 |- | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 5 | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عباس]] | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 1,660 |- | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 6 | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:8px;" | [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 1,540 |- | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 7 | style="background:#fff8dc; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو سعيد خدري]] | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 1,170 |} 7kf5f3xq63vhuoe4va9k3atvyd85p3b 413727 413725 2026-09-20T12:26:27Z Intisar Ali 8681 413727 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:Siyar A'lam an-Nubala.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو.<ref name="الكفاية"/>}} ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي.<ref name="الكفاية"/>}} [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو ضروري آهي.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تحذير الخواص من أكاذيب القصاص''.</ref>}} [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] ابو بڪر بن خلاد کان نقل ڪيو آهي ته هن [[يحيى قطان]] کان پڇيو: {{اقتباس|ڇا توکي اهو خوف نٿو ٿئي ته جن ماڻهن جون حديثون تو ڇڏي ڏنيون آهن، اهي قيامت جي ڏينهن الله وٽ تنهنجا مخالف بڻجن؟ هن چيو: انهن جو منهنجو مخالف ٿيڻ مون لاءِ ان کان وڌيڪ پسنديده آهي جو رسول الله منهنجو مخالف بڻجي مون کان پڇي ته تو منهنجي حديث کان ڪوڙ کي ڇو نه روڪيو؟<ref>ابن عدي جرجاني، ''[[الكامل في ضعفاء الرجال]]''.</ref>}} [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] ''العلل'' ۾ لکيو: {{اقتباس|ڪجهه اهڙن ماڻهن، جيڪي ڳالهه کي نه سمجهندا هئا، اهل حديث تي راوين بابت ڳالهائڻ سبب اعتراض ڪيو آهي؛ جڏهن ته اسان ڪيترن تابعين جي امامن کي رجال بابت ڳالهائيندي ڏٺو آهي... اسان جي خيال ۾، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو، انهن کي ان تي مسلمانن سان خيرخواهيءَ آماده ڪيو. سندن مقصد ماڻهن تي طعن يا غيبت ڪرڻ نه هو، بلڪه انهن ضعيف راوين جي حالت واضح ڪرڻ هو، جيئن سندن ضعف سڃاتو وڃي. انهن مان ڪي بدعت سان منسوب هئا، ڪي حديث ۾ متهم هئا ۽ ڪي غفلت ۽ گهڻين غلطين وارا هئا. انهن امامن دين جي حفاظت ۽ تثبيت لاءِ سندن حالتون واضح ڪرڻ گهريون، ڇاڪاڻ⁠تہ دين بابت شاهديءَ ۾ احتياط، حقن ۽ مال بابت شاهديءَ کان وڌيڪ ضروري آهي.<ref>''سنن ترمذي''، ڪتاب العلل.</ref>}} ==== جرح ۽ تعديل جا اهم ڪتاب ==== * ''إكمال الكمال'' ـ [[ابن ماكولا]] (وفات 475هه). * ''إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال'' ـ [[مغلطاي بن قليج]] (وفات 762هه). * ''تهذيب التهذيب'' ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). * [[تهذيب الكمال في أسماء الرجال|تهذيب الكمال]] ـ [[جمال الدين مزي|مزي]] (وفات 742هه). * ''الثقات'' ـ [[ابن حبان]] (وفات 354هه). * [[الكامل في ضعفاء الرجال]] ـ [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] (وفات 365هه). * ''الجرح والتعديل'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الضعفاء'' ـ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 430هه). * ''الضعفاء الصغير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * ''الضعفاء الكبير'' ـ [[ابو جعفر عقيلي]] (وفات 322هه). * ''الضعفاء والمتروكين'' ـ [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (وفات 303هه). * ''معرفة الثقات'' ـ [[عجلي]] (وفات 261هه). * ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم تراجم ۽ رجال|اهل سنت والجماعت وٽ علم تراجم ۽ رجال جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم علل === {{Main|علم العلل}} '''علم علل''' حديث ۾ موجود اهڙن سببن جي تحقيق جو علم آهي، جيڪي حديث جي صحت کي متاثر ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ اهڙي منقطع روايت کي متصل سمجهڻ، هڪ حديث جو مواد ٻي حديث ۾ داخل ٿيڻ، [[تدليس]] يا ٻيا سندي ۽ متني مسئلا شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="الصباغ"/> هن علم ۾ حديث جي صحت تي اثرانداز ٿيندڙ ظاهري يا لڪل سببن ۽ روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو المنذر محمود بن محمد بن مصطفى بن عبد اللطيف المنياوي، ''شرح الموقظة للذهبي''.</ref> ڪڏهن ڪنهن حديث جي سند ظاهري طور متصل هجي، راوي عادل ۽ ضابط هجن ۽ ظاهري شذوذ نظر نه اچي، پر وڌيڪ تنقيدي تحقيق سان ان ۾ اهڙي علت معلوم ٿي سگهي ٿي، جيڪا عام مشاهدي سان ظاهر نه ٿئي. لڪل علت گهڻو ڪري سند ۾ هوندي آهي، پر متن يا سند ۽ متن ٻنهي ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref>عبد الكريم الخضير، ''شرح ألفية العراقي''.</ref> [[محمد ناصر الدين الباني|الباني]] هڪ حديث بابت لکيو: {{اقتباس|ابن حزم سند جي ظاهر کي ڏسي ان کي صحيح قرار ڏنو، جيڪو سندس ظاهري طريقي سان ٺهڪي اچي ٿو. پر علم ۽ نقد جا ماهر رڳو ان تي اڪتفا نٿا ڪن؛ اهي مختلف طريقا گڏ ڪن ٿا ۽ راوين جي حالتن جو مطالعو ڪن ٿا، جنهن وسيلي معلوم ٿئي ٿو ته حديث ۾ علت آهي يا نه. انهيءَ ڪري حديث جي عللن جي سڃاڻپ علم حديث جي انتهائي باريڪ علمن مان آهي، جيڪڏهن سڀ کان باريڪ نه هجي.<ref>محمد ناصر الدين الألباني، ''إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل''.</ref>}} [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] علت بابت چيو آهي: {{اقتباس|وعلة الحديث: أسباب خفت\\ تقدح في صحته، حين وفت\\ مع كونه ظاهره السلامة\\ فليحدد المعل من قد رامه\\ ما ريء فيه علة تقدح في\\ صحته بعد سلامة تفي\\ يدركها الحافظ بالتفرد\\ والخلف مع قرائن، فيهتدي}} [[File:أبو عيسى محمد الترمذي.jpg|thumb|200px|[[ابن رجب حنبلي]] جو '''شرح علل [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]]'''؛ ڪتاب ۾ راوين جا قسم، حديث جي عللن، مرسل روايت، حديث جي مختلف درجن ۽ ترمذي جي طريقه ڪار سميت حديثي نقد سان لاڳاپيل ڪيترن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.]] علم علل جي شروعات حديثي نقد جي ابتدائي روايت سان ڳنڍي وڃي ٿي. روايتي حديثي تاريخ موجب [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪندا هئا{{للهامش|5}} ۽ ڪڏهن حديث بابت اضافي شاهدي پڻ طلب ڪندا هئا. بعد جي عالمن هن طريقي کي وڌيڪ منظم ڪيو ته جيئن غلطي يا وهم سبب ڪا ڳالهه نبيءَ ڏانهن غلط نموني منسوب نه ٿئي. حديث جي علت معلوم ڪرڻ لاءِ ان جا مختلف طريقا گڏ ڪرڻ، انهن جو مقابلو ڪرڻ ۽ راوين جي حالتن ۽ ضبط جو جائزو وٺڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[مسلم بن حجاج|مسلم]] لکيو: {{اقتباس|انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ سان صحيح روايتون سقيم روايتن کان ڌار ٿين ٿيون ۽ ضعيف خبرن جا راوي حافظ راوين کان سڃاتا وڃن ٿا.<ref>مسلم بن حجاج، ''التمييز''.</ref>}} [[خطيب بغدادي]] چيو: {{اقتباس|حديث جي علت سڃاڻڻ جو طريقو اهو آهي ته ان جا مختلف طريقا گڏ ڪيا وڃن، راوين جي اختلافن جو جائزو ورتو وڃي ۽ سندن حافظي، ضبط ۽ اتقان جي مرتبي کي ڏٺو وڃي.<ref>أحمد بن علي بن ثابت الخطيب البغدادي، ''الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع''.</ref>}} [[صلاح الدين علائي]] لکيو: {{اقتباس|ترجيح جا طريقا گهڻا آهن، انهن کي مڪمل طور محدود نٿو ڪري سگهجي ۽ سڀني حديثن لاءِ ڪو هڪ ضابطو نه آهي؛ بلڪه هر حديث جون پنهنجون خاص ترجيحي نشانيون هونديون آهن، جن کي گهڻن طريقن ۽ روايتن سان واقف تجربيڪار ۽ ذهين شخص سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="abc1"/>}} حديث ۾ علل جا ڪجهه مثال هي آهن:<ref name="المحرر"/> * محدث پنهنجي ڪنهن شيخ کان روايت ڪري، پر بعد وارو راوي غلطيءَ سان اها روايت ڪنهن ٻئي طريقي سان ان ڏانهن منسوب ڪري. * صحابي يا تابعي ڪنهن فقهي مسئلي بابت پنهنجو قول ڪري ۽ راوي غلطيءَ سان ان کي نبيءَ تائين مرفوع حديث طور بيان ڪري. * ڪو راوي مجموعي طور ثقه هجي، پر ڪنهن خاص شيخ کان سندس روايت ڪمزور هجي. * سند مان ڪنهن راويءَ جو لڪل نموني رهجي وڃڻ. * '''ارسال خفي'''، يعني راوي اهڙي شيخ کان روايت ڪري جنهن سان سندس زمانو ملي ٿو، پر جنهن کان هن حقيقت ۾ حديث نه ٻڌي هجي. علل جي سڃاڻپ کي علم حديث جي باريڪ ۽ پيچيده شعبن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ وسيع حافظي، تجربو ۽ حديثي طريقن جي ڄاڻ ضروري سمجهي وئي آهي.<ref name="ابن الصلاح"/> ان جي پيچيدگيءَ سبب قديم دور ۾ به نسبتاً ٿورن ماهرن کي هن ميدان ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/> حاڪم ابو زرعه رازي بابت نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|هڪ شخص ابو زرعه رازي کان پڇيو: اوهان حديث کي معلول قرار ڏيو ٿا، ان جو دليل ڇا آهي؟ هن چيو: مون کان ڪنهن معلول حديث بابت پڇ ۽ آءٌ ان جي علت ٻڌايان؛ پوءِ ابن واره وٽ وڃي ساڳي حديث بابت پڇ، پر کيس نه ٻڌاءِ ته مون کان اڳ پڇي چڪو آهين؛ پوءِ ابو حاتم کان به پڇ. ان کان پوءِ اسان ٽنهي جي ڳالهه ڀيٽ. جيڪڏهن علت بابت اسان ۾ اختلاف ڏسين ته سمجهه ته هر هڪ پنهنجي راءِ موجب ڳالهه ڪئي؛ ۽ جيڪڏهن ڳالهه هڪجهڙي هجي ته هن علم جي حقيقت کي سمجهه. ان شخص ائين ڪيو ۽ ٽنهي جي ڳالهه هڪجهڙي نڪتي، تنهن تي چيائين: آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته هي علم الهام آهي.<ref name="الحاكم">حاڪم نيشاپوري، ''معرفة علوم الحديث''.</ref>}} حاڪم وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|صحيح حديث رڳو روايت سان نه سڃاتي ويندي آهي، بلڪه فهم، حافظي ۽ گهڻي سماع سان سڃاتي ويندي آهي. هن علم ۾ اهل فهم ۽ معرفت سان مذاڪرو وڏي مدد آهي، جيئن حديث جي لڪل علت ظاهر ٿئي. جيڪڏهن صحيح سندن سان اهڙيون حديثون ملن، جيڪي بخاري ۽ مسلم جي ڪتابن ۾ نه هجن، ته حديث جي طالب لاءِ ضروري آهي ته انهن جي علت جي تحقيق ڪري ۽ ماهرن سان بحث ڪري، جيئن علت ظاهر ٿئي.<ref name="الحاكم"/>}} ==== علم علل جا اهم ڪتاب ==== * ''الإلزامات والتتبع'' ـ [[دارقطني]] (وفات 385هه). * ''التمييز'' ـ [[مسلم بن حجاج]] (وفات 261هه). * ''شرح علل الترمذي'' ـ [[ابن رجب حنبلي]] (وفات 795هه). * ''العلل'' ـ [[علي بن مديني]] (وفات 234هه). * ''العلل'' ـ [[احمد بن حنبل]] (وفات 241هه). * ''المنتخب من العلل للخلال'' ـ [[ابن قدامه]] (وفات 620هه). * ''علل الحديث'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الجامع في العلل والفوائد'' ـ [[ماهر ياسين فحل]]. تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علل ۽ سوالات|اهل سنت والجماعت وٽ علم علل جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === ٻيا علم === نبوي حديث سان لاڳاپيل ٻين اهم علمن مان هي آهن: * '''علم شرح حديث''' {{مفصلة|علم شرح الحديث}} هن علم کي '''فقه الحديث'''، '''علم شرح الحديث'''، '''علم معاني الحديث''' يا '''علم اصول تفسير الحديث''' پڻ چيو وڃي ٿو. ان ۾ حديث جي معنيٰ، مقصد ۽ دلالت کي سمجهڻ جا اصول، ظاهري تعارضن جي وضاحت، ناسخ ۽ منسوخ، لفظن جي تفسير ۽ انهن مان اخذ ٿيندڙ حڪمن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ انهن معاملن بابت عالمن جي مختلف راين کي پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو الطيب محمد صديق خان، ''[[أبجد العلوم]] الوشي المرقوم في بيان أحوال العلوم''.</ref> * '''تخريج حديث''' {{Main|تخريج الحديث}} تخريج مان مراد حديث کي ان جي انهن اصل ماخذن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن ان کي سند سان روايت ڪيو هجي، ۽ ضرورت پوڻ تي ان جي حديثي درجي بابت وضاحت ڪرڻ. ان ۾ حديث کي معتبر محدثن ۽ سندن ڪتابن ڏانهن منسوب ڪرڻ، ان جي سند ۽ راوين جي حالت جو جائزو وٺڻ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref>عبد الصمد بن بكر بن إبراهيم عابد، ''المدخل إلى تخريج الأحاديث والآثار والحكم عليها''.</ref> [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] لکيو: {{اقتباس|تخريج مان مراد محدث جو حديثن کي اجزاء، مشيخات، ڪتابن ۽ ٻين ماخذن مان ڪڍڻ، انهن کي پنهنجي يا پنهنجن استادن يا همعصرن جي مرويات مان سند سان بيان ڪرڻ، انهن تي بحث ڪرڻ ۽ انهن کي انهن ڪتابن ۽ مجموعن جي مصنفن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن انهن کي روايت ڪيو آهي.}} هن وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|ڪڏهن تخريج جو لفظ رڳو حديث کي ماخذ مان ڪڍڻ ۽ ان ڏانهن نسبت ڪرڻ لاءِ به وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>شمس الدين محمد السخاوي، ''فتح المغيث بشرح ألفية الحديث''.</ref>}} * '''ناسخ ۽ منسوخ''' {{Main|الناسخ والمنسوخ}} حديث جي علم ۾ '''نسخ''' مان مراد شارع پاران اڳئين شرعي حڪم کي پوءِ واري حڪم سان ختم يا تبديل ڪرڻ آهي.<ref>أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي، ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير''.</ref> يعني ڪنهن حديث ۾ آيل اڳئين شرعي حڪم، جنهن کي ''منسوخ'' چيو وڃي، جي جاءِ تي پوءِ وارو حڪم، جنهن کي ''ناسخ'' چيو وڃي، لاڳو ٿئي.<ref name="مولد تلقائيا1"/> اصولي بحثن ۾ عام جي تخصيص، مطلق جي تقييد ۽ استثنا جهڙن معاملن کي نسخ کان الڳ يا ان سان لاڳاپيل صورتن طور مختلف نموني بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="إعلام الموقعين"/> حديثن جي ظاهري تعارض جي صورت ۾ اصولين وٽ پهرين انهن جي وچ ۾ موافقت يا جمع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي؛ جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي ته تاريخي ترتيب ۽ ٻين دليلن جي بنياد تي ناسخ ۽ منسوخ جو امڪان ڏٺو وڃي ٿو، پوءِ ضرورت موجب ترجيح يا توقف جا اصول لاڳو ڪيا وڃن ٿا.<ref>ابن حجر عسقلاني، ''نزهة النظر في توضيح [[نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]]''.</ref> == حديث جي تدوين == {{Main|تدوين الحديث}} نبوي حديث جي تدوين جو عمل ڪيترن مرحلن مان گذريو. روايتي اسلامي ماخذن موجب حديثن کي لکڻ جو سلسلو نبيءَ جي دور ۾ ئي شروع ٿي ويو هو ۽ ڪيترن صحابه وٽ حديثن جا لکيل صحيفا موجود هئا. انهن مان [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] جو ''الصحيفة الصادقة'' نالي صحيفو مشهور آهي. [[علي بن ابي طالب]] وٽ پڻ هڪ صحيفو هو، جڏهن ته [[انس بن مالڪ]]، [[عبد الله بن عباس]]، [[عبد الله بن مسعود]] ۽ [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] سان پڻ حديثن جا صحيفا منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>احمد انور سيد احمد الجندي، ''السنة النبوية في مواجهة شبهات الاستشراق''.</ref> صحابه نبوي حديثون تابعين ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ نسلن تائين پهچايون، جن پڻ انهن کي ياد ڪرڻ ۽ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ ۽ ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ حديثن جي تدوين وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿي ۽ علم کي محفوظ ڪرڻ جي هڪ عام طريقي جي صورت اختيار ڪرڻ لڳي.<ref>يوسف عبد الرحمن مرعشلي، ''علم فهرسة الحديث، نشأته، تطوره، أشهر ما دُوِّنَ فيه''.</ref> حديثي روايت موجب تدوين جي اهم سببن ۾ حافظ محدثن جي وفات سان روايتن جي ضايع ٿيڻ جو انديشو ۽ حديثن ۾ تحريف يا جعل کي روڪڻ شامل هئا. ان مقصد لاءِ محدثن نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جي جاچ ڪرڻ شروع ڪئي. === حديث لکڻ بابت روايتون === حديثن ۾ حديث لکڻ کان منع بابت روايتون پڻ ملن ٿيون ۽ لکڻ جي اجازت بابت پڻ. منع بابت روايتن مان [[مسلم بن حجاج]] پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|اسان کي هداب بن خالد ازدي، همام کان، هن زيد بن اسلم کان، هن عطاء بن يسار کان، هن ابو سعيد خدري کان روايت ڪئي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: '''«مون کان نه لکو؛ ۽ جنهن مون کان قرآن کان سواءِ ڪا شيءِ لکي هجي، سو ان کي مٽائي ڇڏي. مون کان حديث بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي.»'''<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 3004؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزهد والرقائق، حديث 3004.</ref>}} [[احمد بن حنبل]] پنهنجي ''[[مسند احمد]]'' ۾ ابو هريره کان هڪ روايت نقل ڪئي آهي: {{اقتباس|اسان ويٺا نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کان ٻڌل ڳالهيون لکي رهيا هئاسين ته پاڻ اسان وٽ آيو ۽ پڇيائين: «'''هي ڇا لکي رهيا آهيو؟'''» اسان چيو: جيڪي اوهان کان ٻڌون ٿا. پاڻ فرمايائين: «'''الله جي ڪتاب سان گڏ ٻيو ڪتاب؟'''» ... پوءِ اسان پنهنجو لکيل مواد هڪ هنڌ گڏ ڪري باهه ۾ ساڙي ڇڏيو. اسان پڇيو: اي الله جا رسول، ڇا اوهان کان حديثون بيان ڪريون؟ پاڻ فرمايائين: «'''ها، مون کان حديثون بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي؛ ۽ جنهن ڄاڻي واڻي مون تي ڪوڙ مڙهيو، سو پنهنجو ٺڪاڻو باهه ۾ بڻائي.»'''<ref>''مسند احمد''، حديث 10670.</ref>}} ٻئي طرف حديث لکڻ جي اجازت بابت پڻ ڪيترائي روايتون ملن ٿيون. [[ابو دائود]]، [[حاڪم نيشاپوري]]، دارمي، احمد بن حنبل ۽ [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] [[عبد الله بن عمرو]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان جيڪا به ڳالهه ٻڌندو هوس، ان کي ياد رکڻ لاءِ لکي ڇڏيندو هوس. قريش مون کي روڪيو ۽ چيائون: ڇا تون هر ڳالهه لکي ڇڏين ٿو، جڏهن ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} به انسان آهي ۽ ڪاوڙ توڙي خوشيءَ جي حالت ۾ ڳالهائي ٿو؟ تنهنڪري مون لکڻ ڇڏي ڏنو. پوءِ مون اها ڳالهه رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ٻڌائي. پاڻ پنهنجي آڱر سان پنهنجي وات ڏانهن اشارو ڪري فرمايائين: «'''لکندو رهه؛ قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، هن مان حق کان سواءِ ڪجهه به نٿو نڪري.»'''<ref>راوي: عبد الله بن عمرو؛ محدث: شعيب ارناؤوط؛ ''تخريج سنن أبي داود''، حديث 3646؛ سند صحيح.</ref><ref>''سنن أبي داود''، حديث 3646؛ ''المستدرك للحاكم''، حديث 330؛ ''سنن الدارمي''، حديث 493؛ ''مسند احمد''، حديث 6221؛ ''مصنف ابن أبي شيبة''، حديث 26957.</ref>}} بخاري ابو هريره کان روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي صحابه مان مون کان وڌيڪ حديثون ڪنهن روايت نه ڪيون، سواءِ عبد الله بن عمرو جي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ هو لکندو هو ۽ آءٌ نه لکندو هوس.<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 113؛ حڪم: صحيح.</ref>}} ابو هريره کان فتح مڪه بابت هڪ ٻي روايت ۾ اچي ٿو ته نبي {{صلى الله عليه وسلم}} خطبو ڏنو، جنهن کان پوءِ يمن جي هڪ شخص ابو شاهه عرض ڪيو ته اها ڳالهه سندس لاءِ لکي ڏني وڃي. ان تي نبيءَ فرمايو: {{اقتباس|'''ابو شاهه لاءِ لکي ڏيو.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2434؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت بخاري، مسلم، ابو دائود، ترمذي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي عالمن انهن ظاهري طور مختلف روايتن جي وچ ۾ ڪيترن طريقن سان تطبيقي وضاحت ڪئي آهي. هڪ راءِ موجب حديث لکڻ جي منع اسلام جي شروعاتي دور سان مخصوص هئي، جيئن قرآن جي حفاظت ۽ مطالعي تي خاص ڌيان رهي.<ref name="abc2"/> ٻي راءِ موجب منع واري حديث کي بعد ۾ اجازت وارين حديثن منسوخ ڪيو؛ جڏهن ته هڪ ٻي تشريح موجب منع قرآن ۽ حديث کي هڪ ئي صحيفي ۾ گڏ لکڻ بابت هئي، جيئن ٻنهي متنن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو نه رهي.<ref>يحيى بن شرف النووي، ''المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج''.</ref> === تدوين جي تاريخ === نبيءَ جي وفات کان پوءِ حديثن کي لکڻ بابت صحابه وٽ مختلف رويا منسوب ڪيا ويا آهن. [[عمر بن خطاب]]، [[عبد الله بن مسعود]]، [[زيد بن ثابت]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[ابو سعيد خدري]] سان لکڻ بابت احتياط يا ناپسنديدگي منسوب ڪئي وئي آهي، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، سندس پٽ [[حسن بن علي|حسن]]، [[انس بن مالڪ]] ۽ [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] سان حديث لکڻ جي اجازت جو موقف منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/8516/ |title=كتابة الحديث وتدوينه |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021828/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=8516 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> عمر بن خطاب بابت هڪ روايت آهي ته هن حديثون لکائڻ جو ارادو ڪيو ۽ صحابه سان مشورو پڻ ڪيو، پر پوءِ ان کان پاسو ڪيائين: {{اقتباس|مون کي انهن ماڻهن جو خيال آيو، جيڪي اوهان کان اڳ هئا؛ انهن ڪتاب لکيا، پوءِ انهن ڏانهن ايترو متوجه ٿيا جو الله عزوجل جي ڪتاب کي ڇڏي ڏنائون. الله جو قسم، آءٌ الله جي ڪتاب سان ٻي ڪنهن شيءِ کي ڪڏهن به نه ملائيندس.<ref>راوي: عروه بن زبير؛ محدث: الباني؛ ''فقه السيرة''، ص. 36؛ حڪم: ضعيف، منقطع.</ref><ref>عبد الرزاق پنهنجي ''مصنف'' ۽ ابن عبد البر ''جامع بيان العلم وفضله'' ۾ نقل ڪيو آهي.</ref>}} حديث جي ڪجهه عالمن اهڙين روايتن مان اهو نتيجو اخذ ڪيو آهي ته شروعاتي احتياط جو هڪ سبب نبوي حديث ۽ قرآن جي متن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو هو، ۽ جڏهن اهو انديشو گهٽ ٿيو ته لکڻ جي اجازت عام ٿي وئي.<ref>أبو الأشبال حسن الزهيري المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> [[ابن صلاح]] لکيو: {{اقتباس|پوءِ اهو اختلاف ختم ٿي ويو ۽ مسلمانن جو ان جي جواز ۽ اجازت تي اتفاق ٿي ويو.<ref name="ابن الصلاح"/>}} [[ملف:Gharib al-Hadith-page0019.jpg|تصغير|يسار|[[ابو عبيد قاسم بن سلام]] جي ڪتاب ''غريب الحديث'' جو هڪ مخطوطو، جيڪو لڳ ڀڳ 319هه (931ع) جو آهي.]] حديثن جي منظم يا سرڪاري تدوين بابت روايتي اسلامي تاريخ نگاري ۾ پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ کي اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> [[عمر بن عبد العزيز]] عالمن کي حديثون گڏ ڪرڻ ۽ لکڻ جي هدايت ڪئي. هن [[مدينو|مديني]] جي عالمن ڏانهن لکيو: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي حديثن مان جيڪي اوهان وٽ آهن، تن کي ڏسو ۽ لکي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مون کي علم جي مٽجي وڃڻ ۽ عالمن جي وفات جو انديشو آهي.<ref>خطيب بغدادي، ''تقييد العلم''، ص. 106؛ بلقيني، ''محاسن الاصطلاح''، ص. 103؛ بخاري پڻ پنهنجي صحيح ۾ ان کي معلق طور نقل ڪيو آهي.</ref>}} ٻي هجري صديءَ ۾ مختلف اسلامي علمي مرڪزن ۾ حديثن ۽ آثارن جا مجموعا مرتب ٿيڻ لڳا. [[مالڪ بن انس]] [[مدينو|مديني]] ۾، [[ابن جريج|عبد العزيز بن جريج]] [[مڪو|مڪي]] ۾، [[عبد الرحمن اوزاعي|اوزاعي]] [[شام]] ۾، [[معمر بن راشد]] [[يمن]] ۾، [[سعيد بن ابي عروبه]] ۽ [[حماد بن سلمه]] [[بصرو|بصري]] ۾، [[سفيان ثوري]] [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾، [[عبد الله بن مبارڪ]] [[خراسان]] ۾ ۽ [[هشيم بن بشير]] [[واسط]] ۾ حديثي مواد مرتب ڪيو.<ref name="دفاع">محمد بن محمد بن سويلم أبو شُهبة، ''دفاع عن السنة ورد شبه المستشرقين والكتاب المعاصرين''.</ref> هن دور جي تصنيفن ۾ نبوي حديثن سان گڏ صحابه جا قول ۽ تابعين جا فتوا پڻ شامل هوندا هئا، جنهن جو مشهور مثال ''[[موطأ امام مالڪ]]'' آهي. حديث جي تدوين جي ايندڙ مرحلي ۾ نبوي حديثن کي وڌيڪ الڳ ۽ منظم مجموعن ۾ ترتيب ڏنو ويو، جيڪو خاص طور ٻي هجري صديءَ جي پڄاڻي ۽ ٽين هجري صديءَ جي شروعات ۾ نمايان ٿيو. ڪجهه محدثن پنهنجا ڪتاب '''مسانيد''' جي ترتيب سان مرتب ڪيا، جهڙوڪ [[احمد بن حنبل]]، [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] ۽ [[اسحاق بن راهويه]]. مسند ڪتابن ۾ روايتون عام طور صحابي راويءَ جي نالي هيٺ گڏ ڪيون وينديون هيون ۽ انهن ۾ صحيح، حسن ۽ ضعيف مختلف درجن جون روايتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ٻين محدثن حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنيون، جن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهه مشهور حديثي ڪتاب]] نمايان آهن. بخاري ۽ مسلم پنهنجي مجموعن لاءِ صحت جون مخصوص شرطون اختيار ڪيون، جڏهن ته سنن جي مصنفن، جهڙوڪ ابو دائود، ترمذي، [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] ۽ [[ابن ماجه]]، صحيح سان گڏ حسن ۽ ضعيف روايتون پڻ شامل ڪيون ۽ مختلف هنڌن تي انهن جي درجي بابت وضاحت پڻ ڪئي.<ref name="دفاع"/> === حديث جا گهڻا راوي === حديث جي اصطلاح ۾ انهن صحابه لاءِ '''مكثرون''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جن کان هڪ هزار کان وڌيڪ حديثون منقول هجن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب ست صحابه اهڙا آهن، جن کان سڀ کان وڌيڪ حديثون منقول آهن:<ref>عادل بن عبد الشكور الزرقي، ''طبقات المكثرين من رواية الحديث''.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:750px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديثن جا سڀ کان وڌيڪ روايت ڪندڙ صحابي |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:12%; padding:10px;" | ترتيب ! style="background:#36c; color:white; width:53%; padding:10px;" | صحابي ! style="background:#36c; color:white; width:35%; padding:10px;" | منقول حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 1 | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو هريره]] | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 5,374 |- | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2 | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2,630 |- | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 3 | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:8px;" | [[انس بن مالڪ]] | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 2,286 |- | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 4 | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:8px;" | [[عائشه بنت ابي بڪر|ام المؤمنين عائشه]] | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 2,210 |- | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 5 | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عباس]] | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 1,660 |- | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 6 | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:8px;" | [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 1,540 |- | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 7 | style="background:#fff8dc; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو سعيد خدري]] | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 1,170 |} == حديث جا ڪتاب == [[فائل:Mosnad ishaq.jpg|thumb|220px|'''[[اسحاق بن راهويه]] جو مسند'''؛ هن ڪتاب کي حديثي ادب ۾ اهميت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ وڏي تعداد ۾ مسند نبوي حديثون شامل آهن ۽ ان جا اسناد پڻ نسبتاً قديم آهن؛ ان جو مؤلف [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهن حديثي ڪتابن]] جي ڪيترن مصنفن کان اڳ جو آهي.]] [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديث جي ڪتابن کي سندن ترتيب ۽ تصنيف جي طريقي موجب ڪيترن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ صحاح، سنن، مسانيد، معاجم، مصنفات، حديثي اجزا، جوامع، مستدرڪات، مستخرجات، زوائد ۽ اطراف شامل آهن. اهي ڪتاب عام طور موضوعن ۽ بابن يا راوين جي نالن موجب ترتيب ڏنل هوندا آهن. * '''صحاح''': اهي ڪتاب، جن جي مصنفن پنهنجي معيار موجب رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جو التزام ڪيو هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة">محمد بن ابي الفيض جعفر الحسني الادريسي الکتاني، ''الرسالة المستطرفة لبيان مشهور كتب السنة المصنفة''.</ref> * '''سنن''': اهي حديثي ڪتاب، جن ۾ شرعي حڪمن بابت مرفوع حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنل هجن. سنن جي سڀني مصنفن پنهنجي ڪتابن ۾ رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جي شرط نه رکي، تنهنڪري انهن ۾ مختلف درجن جون روايتون ملي سگهن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مسانيد''': اهي ڪتاب، جن ۾ حديثون صحابه جي نالن موجب ترتيب ڏنل هجن. صحابه جا نالا ڪڏهن الف ب وار ترتيب، اسلام قبول ڪرڻ ۾ اڳڀرائي يا نسب ۽ مرتبي جهڙن اصولن موجب رکيا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''معاجم''': ''معجم'' جو جمع آهي. محدثن جي اصطلاح ۾ اهڙو ڪتاب، جنهن ۾ حديثون صحابه، استادن، شهرن يا ڪنهن ٻئي بنياد تي ترتيب ڏنل هجن. اڪثر انهن ۾ نالا الف ب وار ترتيب سان ڏنا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مصنفات''': اهي سنن سان مشابهت رکن ٿا، پر وڌيڪ وسيع ۽ جامع هوندا آهن ۽ انهن ۾ مرفوع حديثن کان سواءِ صحابه ۽ تابعين جا آثار ۽ قول پڻ وڏي تعداد ۾ شامل هوندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اجزا''': اهي مختصر حديثي تصنيفون، جيڪي دين جي ڪنهن مخصوص موضوع يا باب بابت حديثن، ڪنهن هڪ سند يا راويءَ جي طريقي سان منقول روايتن، يا ڪنهن هڪ خاص موضوع سان لاڳاپيل حديثن کي گڏ ڪن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''جامع''': اهڙو حديثي ڪتاب، جنهن ۾ عقيدن، احڪامن، رقائق، کاڌي پيتي جي آداب، سفر ۽ قيام، تفسير، تاريخ، سيرت، فتنن، مناقبن ۽ ٻين مختلف موضوعن بابت حديثون شامل هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستدرڪ''': اهڙو ڪتاب، جنهن جو مصنف ڪنهن اڳوڻي ڪتاب ۾ ان جي مقرر ڪيل شرطن مطابق شامل ٿي سگهندڙ، پر رهجي ويل حديثن کي گڏ ڪري.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستخرج''': اهڙي تصنيف، جنهن ۾ مصنف ڪنهن ٻئي حديثي ڪتاب جون حديثون پنهنجي جدا سندن سان روايت ڪري، اهڙي طرح جو سندس سند اصل ڪتاب جي مصنف جي سند سان ڪنهن استاد يا ان کان مٿئين راويءَ وٽ ملي وڃي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''زوائد''': اهي ڪتاب، جن ۾ هڪ يا وڌيڪ حديثي ڪتابن جون اهي اضافي حديثون گڏ ڪيون وڃن، جيڪي مقابلي ۾ رکيل ٻين ڪتابن ۾ موجود نه هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اطراف''': ''طرف'' مان مراد حديث جو اهو حصو يا عبارت آهي، جنهن سان پوري حديث جي سڃاڻپ ٿي سگهي. اطراف جي ڪتابن ۾ عام طور حديث جو رڳو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ انهن اصل ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏنا ويندا آهن، جن ۾ اها حديث روايت ٿيل هجي. ڪجهه مصنف مڪمل سند ۽ ڪجهه سند جو رڳو هڪ حصو ڏين ٿا؛ عام طور پورو متن نقل نه ڪيو ويندو آهي ۽ ضروري ناهي ته ڏنل ''طرف'' حديث جا بلڪل ساڳيا لفظ هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> === صحاح جا ڪتاب === {{Main|ڇهه حديثي ڪتاب}} [[فائل:sbukhari.jpg|thumb|right|150px|'''[[صحيح بخاري]]'''، جنهن کي [[اهل سنت والجماعت]] قرآن کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ صحيح حديثي ڪتاب سمجهن ٿا.]] [[اهل سنت والجماعت]] جي حديثي ادب ۾ سڀ کان مشهور مجموعن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب]] آهن. هي اصطلاح ڇهن مشهور حديثي مجموعن لاءِ استعمال ٿئي ٿو: ٻن صحيح ڪتابن، يعني ''[[صحيح بخاري]]'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]''؛ ۽ چئن سنن، يعني ''[[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]]''، ''[[سنن ترمذي]]''، ''[[سنن ابي دائود]]'' ۽ ''[[سنن ابن ماجه]]'' لاءِ.<ref name="مولد تلقائيا2"/> ڇهين ڪتاب طور ابن ماجه جي سنن کي شمار ڪندڙ شروعاتي عالمن مان ڇهين هجري صديءَ جو حافظ [[ابن طاهر قيسراني|محمد بن طاهر مقدسي]] هو.<ref>زين الدين ابو يحيى زڪريا بن محمد بن زڪريا الانصاري، ''فتح الباقي بشرح ألفية العراقي''.</ref> عالمن انهن ڪتابن تي وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ۽ انهن جون شرحون، رجال جا ڪتاب، اطراف ۽ ٻيون لاڳاپيل تصنيفون لکيون. مشهور شرحن ۾ [[فتح الباري|فتح الباري شرح صحيح بخاري]]، [[ابن حجر عسقلاني]] جي تصنيف؛ [[المنهاج في شرح صحيح مسلم بن الحجاج|المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج]]، [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] جي تصنيف؛ [[عون المعبود على سنن أبي داود|عون المعبود شرح سنن ابي دائود]]، [[محمد شمس الحق عظيم آبادي]] جي تصنيف؛ سنن نسائيءَ تي [[جلال الدين سيوطي]] جي شرح؛ ۽ [[تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي|تحفة الاحوذي شرح سنن ترمذي]] شامل آهن. انهن ڪتابن جي اسناد ۽ راوين بابت پڻ وسيع علمي ادب پيدا ٿيو. [[عبد الغني مقدسي]] ''[[الكمال في أسماء الرجال]]'' لکيو، جنهن کي [[جمال الدين مزي|مزي]] وڌائي ۽ سنواري ''[[تهذيب الكمال في أسماء الرجال]]'' جي صورت ڏني. پوءِ ابن حجر عسقلاني ان کي مختصر ڪري ''[[تهذيب التهذيب]]'' مرتب ڪيو. [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جو ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' پڻ رجال جي مشهور ڪتابن مان آهي. ڇهن ڪتابن جي حديثن جا اطراف گڏ ڪرڻ لاءِ پڻ ڪتاب لکيا ويا، جن ۾ مصنف حديث جو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ۽ پوءِ انهن ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏين ٿا، جن ۾ اها حديث موجود هجي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/16939/ |title=كتب الأطراف |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018083349/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=16939 |archive-date=18 آڪٽوبر 2011 }}</ref> انهن ۾ مزي جو ''[[تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف]]'' ۽ ابن حجر عسقلاني جو ''[[إتحاف المهرة بأطراف العشرة]]'' شامل آهن. مختلف حديثي مجموعن جي حديثن کي هڪ هنڌ گڏ ڪندڙ تصنيفن ۾ [[ابن اثير ابو السعادات|ابن اثير]] جو ''[[جامع الأصول في أحاديث الرسول]]'' ۽ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] جو ''[[جامع السنن والمسانيد لابن كثير|جامع المسانيد والسنن الهادي لأقوم سنن]]'' شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:850px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ڇهه مشهور ڪتاب |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:30%; padding:10px;" | نالو ! style="background:#3366cc; color:white; width:45%; padding:10px;" | مصنف ! style="background:#3366cc; color:white; width:25%; padding:10px;" | حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح بخاري]] | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px;" | [[محمد بن اسماعيل بخاري|امام بخاري]] (256هه / 870ع) | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 7,167 |- | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح مسلم]] | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px;" | [[مسلم بن حجاج|امام مسلم]] (261هه / 875ع) | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 5,505 |- | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابي دائود]] | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو دائود]] (275هه / 888ع) | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 5,274 |- | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ترمذي]] | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] (279هه / 892ع) | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 3,956 |- | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]] | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px;" | [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (303هه / 915ع) | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 5,754 |- | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابن ماجه]] | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px;" | [[ابن ماجه]] (273هه / 886ع) | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 4,341 |} حديث جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: [[فائل:Hadith Books.jpg|thumb|left|290px|نبوي حديث جي ڪتابن جو مجموعو، جنهن ۾ ڇهه مشهور حديثي ڪتاب پڻ شامل آهن.]] {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:950px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ٻيا اهم ڪتاب |- ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب |- | style="background:#eaf3ff; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[موطأ امام مالڪ|موطأ]] * [[صحيح ابن حبان]] * [[صحيح ابن خزيمه]] * [[صحيح ابو عوانه]] * [[سنن دارقطني]] * [[مسند احمد]] * [[سنن بيهقي]] * [[مستدرڪ علي الصحيحين|مستدرڪ حاڪم]] * [[معجم الڪبير]] * [[معجم الاوسط]] * [[معجم الصغير]] * [[سنن دارمي|مسند دارمي]] | style="background:#eaf7ea; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[مسند بزار]] * [[مسند ابو حنيفه]] * [[مسند شافعي]] * [[مسند حميدي]] * [[مسند ابو يعليٰ موصلي]] * [[مصنف عبدالرزاق|مصنف عبدالرزاق صنعاني]] * [[مصنف ابن ابي شيبه]] * [[مسند ابو دائود طيالسي|مسند طيالسي]] * [[مسند اسحاق بن راهويه]] * [[مسند ابن ابي اوفيٰ]] * [[جامع شعب الايمان]] * [[مسند الشهاب]] * [[تهذيب الآثار]] * [[شمائل محمديه]] |} وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#حديث جا متن|اهل سنت والجماعت وٽ حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] * [[حديثي اجزا]] * [[جوامع جا ڪتاب]] * [[اهل سنت والجماعت|اهل سنت والجماعت جي اهم ڪتابن جي فهرست]] == قرآنين جو نقطه نظر == [[قرآني]] قرآن کي اسلامي شريعت جو بنيادي ۽ واحد لازمي ديني ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديثي سنت جي حجيت بابت [[اهل سنت والجماعت]] ۽ ٻين روايتي اسلامي مڪتبن کان مختلف موقف رکن ٿا. قرآنين جي مختلف حلقن جا موقف پاڻ ۾ پڻ هڪجهڙا ناهن، پر انهن مان ڪيترائي روايتي حديثي مجموعن ۾ محمد ڏانهن منسوب روايتن جي تاريخي صحت تي تنقيد ڪن ٿا. قرآني مفڪر [[احمد صبحي منصور]] جو موقف آهي ته اسلامي تاريخ جي مختلف سياسي دورن ۾ سياسي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ حديثون ٺاهيون يا استعمال ڪيون ويون. سندس دعويٰ موجب اموي دور ۾ [[معاويه بن ابي سفيان]] ۽ اموي اقتدار جي حمايت ۽ سندن مخالفن، جهڙوڪ [[علي بن ابي طالب]]، سندس اولاد ۽ [[عبد الله بن زبير]]، خلاف سياسي روايتون گردش ۾ آيون. هو عباسي دور بابت پڻ اهڙي قسم جي عمل جي دعويٰ ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته [[عبد الله بن عباس|ابن عباس]] جي مرتبي کي وڌائڻ واريون روايتون ان سياسي ماحول سان لاڳاپيل هيون. منصور جي تشريح موجب حڪمرانن سان لاڳاپيل مذهبي حلقن اهڙين روايتن کي پڻ هٿي ڏني، جيڪي اقتدار جي اطاعت يا مخالفن خلاف ڪارروائيءَ کي مذهبي جواز ڏينديون هيون. هو ارتداد جي سزا بابت حديثن ۽ اموي دور ۾ [[جبريه]] جي فڪري واڌ کي پڻ انهيءَ وسيع سياسي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو. اهي منصور جا تاريخي ۽ مذهبي موقف آهن ۽ روايتي حديثي عالمن انهن مان ڪيترين دعوائن سان اختلاف ڪيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |title=حرية الرأي بين الإسلام والمسلمين |author=احمد صبحي منصور |website=اهل القرآن |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208101942/http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |archive-date=8 فيبروري 2019 |access-date=9 آڪٽوبر 2022 }}</ref> روايتي اسلامي مڪتب قرآنين جي انهيءَ موقف سان اختلاف ڪن ٿا ۽ سندن استدلال آهي ته قرآن پاڻ مسلمانن کي رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو.<ref>[http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc عثمان بن معلم محمود بن شيخ علي، ''شبهات القرآنيين''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115215747/http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc |date=15 نومبر 2012}}</ref> ان سلسلي ۾ [[سورت حشر]] جي آيت {{قرآن|الحشر|7|لا تخريج=1}} جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ {{قرآن|نص=وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا}} جا لفظ اچن ٿا. حديث جي حجيت جا حامي انهن ۽ ٻين آيتن کي رسول جي سنت جي پيرويءَ جو قرآني بنياد سمجهن ٿا.{{للهامش|6}} [[اهل سنت والجماعت]] جي ڪيترن قديم ۽ جديد عالمن قرآنين يا حديث جي حجيت رد ڪندڙ نظرين جي مخالفت ڪئي آهي. [[ابن حزم اندلسي]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو شخص چوي ته اسان رڳو اهو وٺنداسين جيڪو قرآن ۾ ملي ٿو، ته امت جي اجماع موجب هو ڪافر ٿيندو؛ پوءِ هن تي سج لهڻ کان رات جي اونداهيءَ تائين رڳو هڪ رڪعت ۽ فجر وقت ٻي رڪعت لازم ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جي لفظن مان نماز جي نالي هيٺ گهٽ ۾ گهٽ ايترو ئي اچي سگهي ٿو.<ref>ابن حزم، ''الإحكام في أصول الأحكام''، ج 2، ص. 80.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى شاطبي|شاطبي]] حديثي سنت کان سواءِ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري موقف بابت لکيو: {{اقتباس|چوٿون اهو ته رڳو ڪتاب تي اڪتفا ڪرڻ اهڙن ماڻهن جي راءِ آهي، جيڪي سنت کان ٻاهر نڪري ويا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ انهن اهو بنياد ورتو ته ڪتاب ۾ هر شيءِ جو بيان آهي، تنهنڪري سنت جي حڪمن کي ڇڏي ڏنائون، جنهن جي نتيجي ۾ جماعت کان جدا ٿيا ۽ قرآن جي اهڙي تاويل ڪرڻ لڳا، جيڪا الله جي نازل ڪيل مراد مطابق نه هئي.<ref>شاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''، ج 4، ص. 17.</ref>}} جديد دور ۾ اڳوڻي مصري اوقاف واري وزير [[محمود حمدي زقزوق]] پڻ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري نظريي جي مخالفت ڪئي. هن سنت ۽ قرآن جي تعلق بابت لکيو: {{اقتباس|نبوي سنت، قرآني پيغام جي نبوي تشريح ۽ قرآني آيتن جو عملي اطلاق آهي. قرآن ۾ بيان ڪيل فرضن، عبادتن، ذميوارين، شعائر، مناسڪ ۽ معاملن جي نبوي تشريح ۽ عملي صورت سنت ۾ ملي ٿي. تنهنڪري قرآن ۽ سنت جو تعلق اهڙو سمجهي سگهجي ٿو، جيئن آئين ۽ ان جي عملي قانوني تشريح جو تعلق.<ref name="موقع نصرة">{{حوالو ويب |url=http://www.nusrah.com/ar/contents.aspx?aid=1776 |title=حول الاستغناء بالقرآن عن السنة وعلاقة السنة بالقرآن |author=محمود حمدي زقزوق |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314220900/https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=nusrah&e=com |archive-date=14 مارچ 2020 }}</ref>}} آسٽريا ڄائي مسلمان مفڪر [[محمد اسد]] پڻ سنت جي پيرويءَ کي اسلامي فڪر ۽ عمل جي تسلسل لاءِ بنيادي اهميت ڏني: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي سنت تي عمل اسلام جي وجود ۽ ترقيءَ جي حفاظت آهي، جڏهن ته سنت کي ڇڏي ڏيڻ اسلام جي ڍانچي جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو. سنت ان عمارت جي لوهي ڍانچي وانگر رهي آهي، جنهن تي اسلامي نظام بيٺو آهي.<ref>محمد اسد، ''الإسلام على مفترق الطريق''، ص. 85.</ref>}} [[عبد العزيز بن باز]] جديد دور جي انهن حلقن تي سخت تنقيد ڪئي، جيڪي حديثي سنت جي حجيت کي مڪمل طور رد ڪن ٿا. هن لکيو ته اهڙو موقف، سندس نظر ۾، قرآن ۾ رسول جي اطاعت بابت حڪمن سان مطابقت نٿو رکي ۽ هن ان سلسلي ۾ پاڻ کي ''قرآني'' سڏيندڙ ڪجهه جديد تحريڪن جو ذڪر ڪيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://maserah.binbaz.org.sa//45 |title=السنة ومكانتها في الإسلام |author=عبد العزيز بن باز |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112011220/http://www.binbaz.org.sa/mat/21247 |archive-date=12 نومبر 2014 }}</ref> csx304gb3lm1xyq02oijsr6i3uqmtqs 413729 413727 2026-09-20T12:27:26Z Intisar Ali 8681 413729 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:Siyar A'lam an-Nubala.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو.<ref name="الكفاية"/>}} ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي.<ref name="الكفاية"/>}} [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو ضروري آهي.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تحذير الخواص من أكاذيب القصاص''.</ref>}} [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] ابو بڪر بن خلاد کان نقل ڪيو آهي ته هن [[يحيى قطان]] کان پڇيو: {{اقتباس|ڇا توکي اهو خوف نٿو ٿئي ته جن ماڻهن جون حديثون تو ڇڏي ڏنيون آهن، اهي قيامت جي ڏينهن الله وٽ تنهنجا مخالف بڻجن؟ هن چيو: انهن جو منهنجو مخالف ٿيڻ مون لاءِ ان کان وڌيڪ پسنديده آهي جو رسول الله منهنجو مخالف بڻجي مون کان پڇي ته تو منهنجي حديث کان ڪوڙ کي ڇو نه روڪيو؟<ref>ابن عدي جرجاني، ''[[الكامل في ضعفاء الرجال]]''.</ref>}} [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] ''العلل'' ۾ لکيو: {{اقتباس|ڪجهه اهڙن ماڻهن، جيڪي ڳالهه کي نه سمجهندا هئا، اهل حديث تي راوين بابت ڳالهائڻ سبب اعتراض ڪيو آهي؛ جڏهن ته اسان ڪيترن تابعين جي امامن کي رجال بابت ڳالهائيندي ڏٺو آهي... اسان جي خيال ۾، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو، انهن کي ان تي مسلمانن سان خيرخواهيءَ آماده ڪيو. سندن مقصد ماڻهن تي طعن يا غيبت ڪرڻ نه هو، بلڪه انهن ضعيف راوين جي حالت واضح ڪرڻ هو، جيئن سندن ضعف سڃاتو وڃي. انهن مان ڪي بدعت سان منسوب هئا، ڪي حديث ۾ متهم هئا ۽ ڪي غفلت ۽ گهڻين غلطين وارا هئا. انهن امامن دين جي حفاظت ۽ تثبيت لاءِ سندن حالتون واضح ڪرڻ گهريون، ڇاڪاڻ⁠تہ دين بابت شاهديءَ ۾ احتياط، حقن ۽ مال بابت شاهديءَ کان وڌيڪ ضروري آهي.<ref>''سنن ترمذي''، ڪتاب العلل.</ref>}} ==== جرح ۽ تعديل جا اهم ڪتاب ==== * ''إكمال الكمال'' ـ [[ابن ماكولا]] (وفات 475هه). * ''إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال'' ـ [[مغلطاي بن قليج]] (وفات 762هه). * ''تهذيب التهذيب'' ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). * [[تهذيب الكمال في أسماء الرجال|تهذيب الكمال]] ـ [[جمال الدين مزي|مزي]] (وفات 742هه). * ''الثقات'' ـ [[ابن حبان]] (وفات 354هه). * [[الكامل في ضعفاء الرجال]] ـ [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] (وفات 365هه). * ''الجرح والتعديل'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الضعفاء'' ـ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 430هه). * ''الضعفاء الصغير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * ''الضعفاء الكبير'' ـ [[ابو جعفر عقيلي]] (وفات 322هه). * ''الضعفاء والمتروكين'' ـ [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (وفات 303هه). * ''معرفة الثقات'' ـ [[عجلي]] (وفات 261هه). * ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم تراجم ۽ رجال|اهل سنت والجماعت وٽ علم تراجم ۽ رجال جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم علل === {{Main|علم العلل}} '''علم علل''' حديث ۾ موجود اهڙن سببن جي تحقيق جو علم آهي، جيڪي حديث جي صحت کي متاثر ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ اهڙي منقطع روايت کي متصل سمجهڻ، هڪ حديث جو مواد ٻي حديث ۾ داخل ٿيڻ، [[تدليس]] يا ٻيا سندي ۽ متني مسئلا شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="الصباغ"/> هن علم ۾ حديث جي صحت تي اثرانداز ٿيندڙ ظاهري يا لڪل سببن ۽ روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو المنذر محمود بن محمد بن مصطفى بن عبد اللطيف المنياوي، ''شرح الموقظة للذهبي''.</ref> ڪڏهن ڪنهن حديث جي سند ظاهري طور متصل هجي، راوي عادل ۽ ضابط هجن ۽ ظاهري شذوذ نظر نه اچي، پر وڌيڪ تنقيدي تحقيق سان ان ۾ اهڙي علت معلوم ٿي سگهي ٿي، جيڪا عام مشاهدي سان ظاهر نه ٿئي. لڪل علت گهڻو ڪري سند ۾ هوندي آهي، پر متن يا سند ۽ متن ٻنهي ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref>عبد الكريم الخضير، ''شرح ألفية العراقي''.</ref> [[محمد ناصر الدين الباني|الباني]] هڪ حديث بابت لکيو: {{اقتباس|ابن حزم سند جي ظاهر کي ڏسي ان کي صحيح قرار ڏنو، جيڪو سندس ظاهري طريقي سان ٺهڪي اچي ٿو. پر علم ۽ نقد جا ماهر رڳو ان تي اڪتفا نٿا ڪن؛ اهي مختلف طريقا گڏ ڪن ٿا ۽ راوين جي حالتن جو مطالعو ڪن ٿا، جنهن وسيلي معلوم ٿئي ٿو ته حديث ۾ علت آهي يا نه. انهيءَ ڪري حديث جي عللن جي سڃاڻپ علم حديث جي انتهائي باريڪ علمن مان آهي، جيڪڏهن سڀ کان باريڪ نه هجي.<ref>محمد ناصر الدين الألباني، ''إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل''.</ref>}} [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] علت بابت چيو آهي: {{اقتباس|وعلة الحديث: أسباب خفت\\ تقدح في صحته، حين وفت\\ مع كونه ظاهره السلامة\\ فليحدد المعل من قد رامه\\ ما ريء فيه علة تقدح في\\ صحته بعد سلامة تفي\\ يدركها الحافظ بالتفرد\\ والخلف مع قرائن، فيهتدي}} [[File:أبو عيسى محمد الترمذي.jpg|thumb|200px|[[ابن رجب حنبلي]] جو '''شرح علل [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]]'''؛ ڪتاب ۾ راوين جا قسم، حديث جي عللن، مرسل روايت، حديث جي مختلف درجن ۽ ترمذي جي طريقه ڪار سميت حديثي نقد سان لاڳاپيل ڪيترن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.]] علم علل جي شروعات حديثي نقد جي ابتدائي روايت سان ڳنڍي وڃي ٿي. روايتي حديثي تاريخ موجب [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪندا هئا{{للهامش|5}} ۽ ڪڏهن حديث بابت اضافي شاهدي پڻ طلب ڪندا هئا. بعد جي عالمن هن طريقي کي وڌيڪ منظم ڪيو ته جيئن غلطي يا وهم سبب ڪا ڳالهه نبيءَ ڏانهن غلط نموني منسوب نه ٿئي. حديث جي علت معلوم ڪرڻ لاءِ ان جا مختلف طريقا گڏ ڪرڻ، انهن جو مقابلو ڪرڻ ۽ راوين جي حالتن ۽ ضبط جو جائزو وٺڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[مسلم بن حجاج|مسلم]] لکيو: {{اقتباس|انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ سان صحيح روايتون سقيم روايتن کان ڌار ٿين ٿيون ۽ ضعيف خبرن جا راوي حافظ راوين کان سڃاتا وڃن ٿا.<ref>مسلم بن حجاج، ''التمييز''.</ref>}} [[خطيب بغدادي]] چيو: {{اقتباس|حديث جي علت سڃاڻڻ جو طريقو اهو آهي ته ان جا مختلف طريقا گڏ ڪيا وڃن، راوين جي اختلافن جو جائزو ورتو وڃي ۽ سندن حافظي، ضبط ۽ اتقان جي مرتبي کي ڏٺو وڃي.<ref>أحمد بن علي بن ثابت الخطيب البغدادي، ''الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع''.</ref>}} [[صلاح الدين علائي]] لکيو: {{اقتباس|ترجيح جا طريقا گهڻا آهن، انهن کي مڪمل طور محدود نٿو ڪري سگهجي ۽ سڀني حديثن لاءِ ڪو هڪ ضابطو نه آهي؛ بلڪه هر حديث جون پنهنجون خاص ترجيحي نشانيون هونديون آهن، جن کي گهڻن طريقن ۽ روايتن سان واقف تجربيڪار ۽ ذهين شخص سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="abc1"/>}} حديث ۾ علل جا ڪجهه مثال هي آهن:<ref name="المحرر"/> * محدث پنهنجي ڪنهن شيخ کان روايت ڪري، پر بعد وارو راوي غلطيءَ سان اها روايت ڪنهن ٻئي طريقي سان ان ڏانهن منسوب ڪري. * صحابي يا تابعي ڪنهن فقهي مسئلي بابت پنهنجو قول ڪري ۽ راوي غلطيءَ سان ان کي نبيءَ تائين مرفوع حديث طور بيان ڪري. * ڪو راوي مجموعي طور ثقه هجي، پر ڪنهن خاص شيخ کان سندس روايت ڪمزور هجي. * سند مان ڪنهن راويءَ جو لڪل نموني رهجي وڃڻ. * '''ارسال خفي'''، يعني راوي اهڙي شيخ کان روايت ڪري جنهن سان سندس زمانو ملي ٿو، پر جنهن کان هن حقيقت ۾ حديث نه ٻڌي هجي. علل جي سڃاڻپ کي علم حديث جي باريڪ ۽ پيچيده شعبن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ وسيع حافظي، تجربو ۽ حديثي طريقن جي ڄاڻ ضروري سمجهي وئي آهي.<ref name="ابن الصلاح"/> ان جي پيچيدگيءَ سبب قديم دور ۾ به نسبتاً ٿورن ماهرن کي هن ميدان ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/> حاڪم ابو زرعه رازي بابت نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|هڪ شخص ابو زرعه رازي کان پڇيو: اوهان حديث کي معلول قرار ڏيو ٿا، ان جو دليل ڇا آهي؟ هن چيو: مون کان ڪنهن معلول حديث بابت پڇ ۽ آءٌ ان جي علت ٻڌايان؛ پوءِ ابن واره وٽ وڃي ساڳي حديث بابت پڇ، پر کيس نه ٻڌاءِ ته مون کان اڳ پڇي چڪو آهين؛ پوءِ ابو حاتم کان به پڇ. ان کان پوءِ اسان ٽنهي جي ڳالهه ڀيٽ. جيڪڏهن علت بابت اسان ۾ اختلاف ڏسين ته سمجهه ته هر هڪ پنهنجي راءِ موجب ڳالهه ڪئي؛ ۽ جيڪڏهن ڳالهه هڪجهڙي هجي ته هن علم جي حقيقت کي سمجهه. ان شخص ائين ڪيو ۽ ٽنهي جي ڳالهه هڪجهڙي نڪتي، تنهن تي چيائين: آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته هي علم الهام آهي.<ref name="الحاكم">حاڪم نيشاپوري، ''معرفة علوم الحديث''.</ref>}} حاڪم وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|صحيح حديث رڳو روايت سان نه سڃاتي ويندي آهي، بلڪه فهم، حافظي ۽ گهڻي سماع سان سڃاتي ويندي آهي. هن علم ۾ اهل فهم ۽ معرفت سان مذاڪرو وڏي مدد آهي، جيئن حديث جي لڪل علت ظاهر ٿئي. جيڪڏهن صحيح سندن سان اهڙيون حديثون ملن، جيڪي بخاري ۽ مسلم جي ڪتابن ۾ نه هجن، ته حديث جي طالب لاءِ ضروري آهي ته انهن جي علت جي تحقيق ڪري ۽ ماهرن سان بحث ڪري، جيئن علت ظاهر ٿئي.<ref name="الحاكم"/>}} ==== علم علل جا اهم ڪتاب ==== * ''الإلزامات والتتبع'' ـ [[دارقطني]] (وفات 385هه). * ''التمييز'' ـ [[مسلم بن حجاج]] (وفات 261هه). * ''شرح علل الترمذي'' ـ [[ابن رجب حنبلي]] (وفات 795هه). * ''العلل'' ـ [[علي بن مديني]] (وفات 234هه). * ''العلل'' ـ [[احمد بن حنبل]] (وفات 241هه). * ''المنتخب من العلل للخلال'' ـ [[ابن قدامه]] (وفات 620هه). * ''علل الحديث'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الجامع في العلل والفوائد'' ـ [[ماهر ياسين فحل]]. تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علل ۽ سوالات|اهل سنت والجماعت وٽ علم علل جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === ٻيا علم === نبوي حديث سان لاڳاپيل ٻين اهم علمن مان هي آهن: * '''علم شرح حديث''' {{مفصلة|علم شرح الحديث}} هن علم کي '''فقه الحديث'''، '''علم شرح الحديث'''، '''علم معاني الحديث''' يا '''علم اصول تفسير الحديث''' پڻ چيو وڃي ٿو. ان ۾ حديث جي معنيٰ، مقصد ۽ دلالت کي سمجهڻ جا اصول، ظاهري تعارضن جي وضاحت، ناسخ ۽ منسوخ، لفظن جي تفسير ۽ انهن مان اخذ ٿيندڙ حڪمن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ انهن معاملن بابت عالمن جي مختلف راين کي پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو الطيب محمد صديق خان، ''[[أبجد العلوم]] الوشي المرقوم في بيان أحوال العلوم''.</ref> * '''تخريج حديث''' {{Main|تخريج الحديث}} تخريج مان مراد حديث کي ان جي انهن اصل ماخذن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن ان کي سند سان روايت ڪيو هجي، ۽ ضرورت پوڻ تي ان جي حديثي درجي بابت وضاحت ڪرڻ. ان ۾ حديث کي معتبر محدثن ۽ سندن ڪتابن ڏانهن منسوب ڪرڻ، ان جي سند ۽ راوين جي حالت جو جائزو وٺڻ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref>عبد الصمد بن بكر بن إبراهيم عابد، ''المدخل إلى تخريج الأحاديث والآثار والحكم عليها''.</ref> [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] لکيو: {{اقتباس|تخريج مان مراد محدث جو حديثن کي اجزاء، مشيخات، ڪتابن ۽ ٻين ماخذن مان ڪڍڻ، انهن کي پنهنجي يا پنهنجن استادن يا همعصرن جي مرويات مان سند سان بيان ڪرڻ، انهن تي بحث ڪرڻ ۽ انهن کي انهن ڪتابن ۽ مجموعن جي مصنفن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن انهن کي روايت ڪيو آهي.}} هن وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|ڪڏهن تخريج جو لفظ رڳو حديث کي ماخذ مان ڪڍڻ ۽ ان ڏانهن نسبت ڪرڻ لاءِ به وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>شمس الدين محمد السخاوي، ''فتح المغيث بشرح ألفية الحديث''.</ref>}} * '''ناسخ ۽ منسوخ''' {{Main|الناسخ والمنسوخ}} حديث جي علم ۾ '''نسخ''' مان مراد شارع پاران اڳئين شرعي حڪم کي پوءِ واري حڪم سان ختم يا تبديل ڪرڻ آهي.<ref>أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي، ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير''.</ref> يعني ڪنهن حديث ۾ آيل اڳئين شرعي حڪم، جنهن کي ''منسوخ'' چيو وڃي، جي جاءِ تي پوءِ وارو حڪم، جنهن کي ''ناسخ'' چيو وڃي، لاڳو ٿئي.<ref name="مولد تلقائيا1"/> اصولي بحثن ۾ عام جي تخصيص، مطلق جي تقييد ۽ استثنا جهڙن معاملن کي نسخ کان الڳ يا ان سان لاڳاپيل صورتن طور مختلف نموني بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="إعلام الموقعين"/> حديثن جي ظاهري تعارض جي صورت ۾ اصولين وٽ پهرين انهن جي وچ ۾ موافقت يا جمع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي؛ جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي ته تاريخي ترتيب ۽ ٻين دليلن جي بنياد تي ناسخ ۽ منسوخ جو امڪان ڏٺو وڃي ٿو، پوءِ ضرورت موجب ترجيح يا توقف جا اصول لاڳو ڪيا وڃن ٿا.<ref>ابن حجر عسقلاني، ''نزهة النظر في توضيح [[نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]]''.</ref> == حديث جي تدوين == {{Main|تدوين الحديث}} نبوي حديث جي تدوين جو عمل ڪيترن مرحلن مان گذريو. روايتي اسلامي ماخذن موجب حديثن کي لکڻ جو سلسلو نبيءَ جي دور ۾ ئي شروع ٿي ويو هو ۽ ڪيترن صحابه وٽ حديثن جا لکيل صحيفا موجود هئا. انهن مان [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] جو ''الصحيفة الصادقة'' نالي صحيفو مشهور آهي. [[علي بن ابي طالب]] وٽ پڻ هڪ صحيفو هو، جڏهن ته [[انس بن مالڪ]]، [[عبد الله بن عباس]]، [[عبد الله بن مسعود]] ۽ [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] سان پڻ حديثن جا صحيفا منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>احمد انور سيد احمد الجندي، ''السنة النبوية في مواجهة شبهات الاستشراق''.</ref> صحابه نبوي حديثون تابعين ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ نسلن تائين پهچايون، جن پڻ انهن کي ياد ڪرڻ ۽ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ ۽ ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ حديثن جي تدوين وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿي ۽ علم کي محفوظ ڪرڻ جي هڪ عام طريقي جي صورت اختيار ڪرڻ لڳي.<ref>يوسف عبد الرحمن مرعشلي، ''علم فهرسة الحديث، نشأته، تطوره، أشهر ما دُوِّنَ فيه''.</ref> حديثي روايت موجب تدوين جي اهم سببن ۾ حافظ محدثن جي وفات سان روايتن جي ضايع ٿيڻ جو انديشو ۽ حديثن ۾ تحريف يا جعل کي روڪڻ شامل هئا. ان مقصد لاءِ محدثن نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جي جاچ ڪرڻ شروع ڪئي. === حديث لکڻ بابت روايتون === حديثن ۾ حديث لکڻ کان منع بابت روايتون پڻ ملن ٿيون ۽ لکڻ جي اجازت بابت پڻ. منع بابت روايتن مان [[مسلم بن حجاج]] پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|اسان کي هداب بن خالد ازدي، همام کان، هن زيد بن اسلم کان، هن عطاء بن يسار کان، هن ابو سعيد خدري کان روايت ڪئي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: '''«مون کان نه لکو؛ ۽ جنهن مون کان قرآن کان سواءِ ڪا شيءِ لکي هجي، سو ان کي مٽائي ڇڏي. مون کان حديث بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي.»'''<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 3004؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزهد والرقائق، حديث 3004.</ref>}} [[احمد بن حنبل]] پنهنجي ''[[مسند احمد]]'' ۾ ابو هريره کان هڪ روايت نقل ڪئي آهي: {{اقتباس|اسان ويٺا نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کان ٻڌل ڳالهيون لکي رهيا هئاسين ته پاڻ اسان وٽ آيو ۽ پڇيائين: «'''هي ڇا لکي رهيا آهيو؟'''» اسان چيو: جيڪي اوهان کان ٻڌون ٿا. پاڻ فرمايائين: «'''الله جي ڪتاب سان گڏ ٻيو ڪتاب؟'''» ... پوءِ اسان پنهنجو لکيل مواد هڪ هنڌ گڏ ڪري باهه ۾ ساڙي ڇڏيو. اسان پڇيو: اي الله جا رسول، ڇا اوهان کان حديثون بيان ڪريون؟ پاڻ فرمايائين: «'''ها، مون کان حديثون بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي؛ ۽ جنهن ڄاڻي واڻي مون تي ڪوڙ مڙهيو، سو پنهنجو ٺڪاڻو باهه ۾ بڻائي.»'''<ref>''مسند احمد''، حديث 10670.</ref>}} ٻئي طرف حديث لکڻ جي اجازت بابت پڻ ڪيترائي روايتون ملن ٿيون. [[ابو دائود]]، [[حاڪم نيشاپوري]]، دارمي، احمد بن حنبل ۽ [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] [[عبد الله بن عمرو]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان جيڪا به ڳالهه ٻڌندو هوس، ان کي ياد رکڻ لاءِ لکي ڇڏيندو هوس. قريش مون کي روڪيو ۽ چيائون: ڇا تون هر ڳالهه لکي ڇڏين ٿو، جڏهن ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} به انسان آهي ۽ ڪاوڙ توڙي خوشيءَ جي حالت ۾ ڳالهائي ٿو؟ تنهنڪري مون لکڻ ڇڏي ڏنو. پوءِ مون اها ڳالهه رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ٻڌائي. پاڻ پنهنجي آڱر سان پنهنجي وات ڏانهن اشارو ڪري فرمايائين: «'''لکندو رهه؛ قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، هن مان حق کان سواءِ ڪجهه به نٿو نڪري.»'''<ref>راوي: عبد الله بن عمرو؛ محدث: شعيب ارناؤوط؛ ''تخريج سنن أبي داود''، حديث 3646؛ سند صحيح.</ref><ref>''سنن أبي داود''، حديث 3646؛ ''المستدرك للحاكم''، حديث 330؛ ''سنن الدارمي''، حديث 493؛ ''مسند احمد''، حديث 6221؛ ''مصنف ابن أبي شيبة''، حديث 26957.</ref>}} بخاري ابو هريره کان روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي صحابه مان مون کان وڌيڪ حديثون ڪنهن روايت نه ڪيون، سواءِ عبد الله بن عمرو جي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ هو لکندو هو ۽ آءٌ نه لکندو هوس.<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 113؛ حڪم: صحيح.</ref>}} ابو هريره کان فتح مڪه بابت هڪ ٻي روايت ۾ اچي ٿو ته نبي {{صلى الله عليه وسلم}} خطبو ڏنو، جنهن کان پوءِ يمن جي هڪ شخص ابو شاهه عرض ڪيو ته اها ڳالهه سندس لاءِ لکي ڏني وڃي. ان تي نبيءَ فرمايو: {{اقتباس|'''ابو شاهه لاءِ لکي ڏيو.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2434؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت بخاري، مسلم، ابو دائود، ترمذي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي عالمن انهن ظاهري طور مختلف روايتن جي وچ ۾ ڪيترن طريقن سان تطبيقي وضاحت ڪئي آهي. هڪ راءِ موجب حديث لکڻ جي منع اسلام جي شروعاتي دور سان مخصوص هئي، جيئن قرآن جي حفاظت ۽ مطالعي تي خاص ڌيان رهي.<ref name="abc2"/> ٻي راءِ موجب منع واري حديث کي بعد ۾ اجازت وارين حديثن منسوخ ڪيو؛ جڏهن ته هڪ ٻي تشريح موجب منع قرآن ۽ حديث کي هڪ ئي صحيفي ۾ گڏ لکڻ بابت هئي، جيئن ٻنهي متنن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو نه رهي.<ref>يحيى بن شرف النووي، ''المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج''.</ref> === تدوين جي تاريخ === نبيءَ جي وفات کان پوءِ حديثن کي لکڻ بابت صحابه وٽ مختلف رويا منسوب ڪيا ويا آهن. [[عمر بن خطاب]]، [[عبد الله بن مسعود]]، [[زيد بن ثابت]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[ابو سعيد خدري]] سان لکڻ بابت احتياط يا ناپسنديدگي منسوب ڪئي وئي آهي، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، سندس پٽ [[حسن بن علي|حسن]]، [[انس بن مالڪ]] ۽ [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] سان حديث لکڻ جي اجازت جو موقف منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/8516/ |title=كتابة الحديث وتدوينه |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021828/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=8516 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> عمر بن خطاب بابت هڪ روايت آهي ته هن حديثون لکائڻ جو ارادو ڪيو ۽ صحابه سان مشورو پڻ ڪيو، پر پوءِ ان کان پاسو ڪيائين: {{اقتباس|مون کي انهن ماڻهن جو خيال آيو، جيڪي اوهان کان اڳ هئا؛ انهن ڪتاب لکيا، پوءِ انهن ڏانهن ايترو متوجه ٿيا جو الله عزوجل جي ڪتاب کي ڇڏي ڏنائون. الله جو قسم، آءٌ الله جي ڪتاب سان ٻي ڪنهن شيءِ کي ڪڏهن به نه ملائيندس.<ref>راوي: عروه بن زبير؛ محدث: الباني؛ ''فقه السيرة''، ص. 36؛ حڪم: ضعيف، منقطع.</ref><ref>عبد الرزاق پنهنجي ''مصنف'' ۽ ابن عبد البر ''جامع بيان العلم وفضله'' ۾ نقل ڪيو آهي.</ref>}} حديث جي ڪجهه عالمن اهڙين روايتن مان اهو نتيجو اخذ ڪيو آهي ته شروعاتي احتياط جو هڪ سبب نبوي حديث ۽ قرآن جي متن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو هو، ۽ جڏهن اهو انديشو گهٽ ٿيو ته لکڻ جي اجازت عام ٿي وئي.<ref>أبو الأشبال حسن الزهيري المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> [[ابن صلاح]] لکيو: {{اقتباس|پوءِ اهو اختلاف ختم ٿي ويو ۽ مسلمانن جو ان جي جواز ۽ اجازت تي اتفاق ٿي ويو.<ref name="ابن الصلاح"/>}} [[ملف:Gharib al-Hadith-page0019.jpg|تصغير|يسار|[[ابو عبيد قاسم بن سلام]] جي ڪتاب ''غريب الحديث'' جو هڪ مخطوطو، جيڪو لڳ ڀڳ 319هه (931ع) جو آهي.]] حديثن جي منظم يا سرڪاري تدوين بابت روايتي اسلامي تاريخ نگاري ۾ پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ کي اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> [[عمر بن عبد العزيز]] عالمن کي حديثون گڏ ڪرڻ ۽ لکڻ جي هدايت ڪئي. هن [[مدينو|مديني]] جي عالمن ڏانهن لکيو: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي حديثن مان جيڪي اوهان وٽ آهن، تن کي ڏسو ۽ لکي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مون کي علم جي مٽجي وڃڻ ۽ عالمن جي وفات جو انديشو آهي.<ref>خطيب بغدادي، ''تقييد العلم''، ص. 106؛ بلقيني، ''محاسن الاصطلاح''، ص. 103؛ بخاري پڻ پنهنجي صحيح ۾ ان کي معلق طور نقل ڪيو آهي.</ref>}} ٻي هجري صديءَ ۾ مختلف اسلامي علمي مرڪزن ۾ حديثن ۽ آثارن جا مجموعا مرتب ٿيڻ لڳا. [[مالڪ بن انس]] [[مدينو|مديني]] ۾، [[ابن جريج|عبد العزيز بن جريج]] [[مڪو|مڪي]] ۾، [[عبد الرحمن اوزاعي|اوزاعي]] [[شام]] ۾، [[معمر بن راشد]] [[يمن]] ۾، [[سعيد بن ابي عروبه]] ۽ [[حماد بن سلمه]] [[بصرو|بصري]] ۾، [[سفيان ثوري]] [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾، [[عبد الله بن مبارڪ]] [[خراسان]] ۾ ۽ [[هشيم بن بشير]] [[واسط]] ۾ حديثي مواد مرتب ڪيو.<ref name="دفاع">محمد بن محمد بن سويلم أبو شُهبة، ''دفاع عن السنة ورد شبه المستشرقين والكتاب المعاصرين''.</ref> هن دور جي تصنيفن ۾ نبوي حديثن سان گڏ صحابه جا قول ۽ تابعين جا فتوا پڻ شامل هوندا هئا، جنهن جو مشهور مثال ''[[موطأ امام مالڪ]]'' آهي. حديث جي تدوين جي ايندڙ مرحلي ۾ نبوي حديثن کي وڌيڪ الڳ ۽ منظم مجموعن ۾ ترتيب ڏنو ويو، جيڪو خاص طور ٻي هجري صديءَ جي پڄاڻي ۽ ٽين هجري صديءَ جي شروعات ۾ نمايان ٿيو. ڪجهه محدثن پنهنجا ڪتاب '''مسانيد''' جي ترتيب سان مرتب ڪيا، جهڙوڪ [[احمد بن حنبل]]، [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] ۽ [[اسحاق بن راهويه]]. مسند ڪتابن ۾ روايتون عام طور صحابي راويءَ جي نالي هيٺ گڏ ڪيون وينديون هيون ۽ انهن ۾ صحيح، حسن ۽ ضعيف مختلف درجن جون روايتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ٻين محدثن حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنيون، جن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهه مشهور حديثي ڪتاب]] نمايان آهن. بخاري ۽ مسلم پنهنجي مجموعن لاءِ صحت جون مخصوص شرطون اختيار ڪيون، جڏهن ته سنن جي مصنفن، جهڙوڪ ابو دائود، ترمذي، [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] ۽ [[ابن ماجه]]، صحيح سان گڏ حسن ۽ ضعيف روايتون پڻ شامل ڪيون ۽ مختلف هنڌن تي انهن جي درجي بابت وضاحت پڻ ڪئي.<ref name="دفاع"/> === حديث جا گهڻا راوي === حديث جي اصطلاح ۾ انهن صحابه لاءِ '''مكثرون''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جن کان هڪ هزار کان وڌيڪ حديثون منقول هجن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب ست صحابه اهڙا آهن، جن کان سڀ کان وڌيڪ حديثون منقول آهن:<ref>عادل بن عبد الشكور الزرقي، ''طبقات المكثرين من رواية الحديث''.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:750px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديثن جا سڀ کان وڌيڪ روايت ڪندڙ صحابي |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:12%; padding:10px;" | ترتيب ! style="background:#36c; color:white; width:53%; padding:10px;" | صحابي ! style="background:#36c; color:white; width:35%; padding:10px;" | منقول حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 1 | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو هريره]] | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 5,374 |- | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2 | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2,630 |- | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 3 | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:8px;" | [[انس بن مالڪ]] | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 2,286 |- | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 4 | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:8px;" | [[عائشه بنت ابي بڪر|ام المؤمنين عائشه]] | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 2,210 |- | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 5 | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عباس]] | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 1,660 |- | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 6 | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:8px;" | [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 1,540 |- | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 7 | style="background:#fff8dc; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو سعيد خدري]] | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 1,170 |} == حديث جا ڪتاب == [[File:Mosnad ishaq.jpg|thumb|220px|'''[[مسند اسحاق بن راهويه]]'''، [[اسحاق بن راهويه]] جو حديثن جو مجموعو آهي. هن ڪتاب ۾ وڏي تعداد ۾ مسند نبوي حديثون شامل آهن. اسحاق بن راهويه [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهن حديثي ڪتابن]] جي ڪيترن مصنفن کان اڳ جي دور جو محدث هو.]] [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديث جي ڪتابن کي سندن ترتيب ۽ تصنيف جي طريقي موجب ڪيترن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ صحاح، سنن، مسانيد، معاجم، مصنفات، حديثي اجزا، جوامع، مستدرڪات، مستخرجات، زوائد ۽ اطراف شامل آهن. اهي ڪتاب عام طور موضوعن ۽ بابن يا راوين جي نالن موجب ترتيب ڏنل هوندا آهن. * '''صحاح''': اهي ڪتاب، جن جي مصنفن پنهنجي معيار موجب رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جو التزام ڪيو هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة">محمد بن ابي الفيض جعفر الحسني الادريسي الکتاني، ''الرسالة المستطرفة لبيان مشهور كتب السنة المصنفة''.</ref> * '''سنن''': اهي حديثي ڪتاب، جن ۾ شرعي حڪمن بابت مرفوع حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنل هجن. سنن جي سڀني مصنفن پنهنجي ڪتابن ۾ رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جي شرط نه رکي، تنهنڪري انهن ۾ مختلف درجن جون روايتون ملي سگهن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مسانيد''': اهي ڪتاب، جن ۾ حديثون صحابه جي نالن موجب ترتيب ڏنل هجن. صحابه جا نالا ڪڏهن الف ب وار ترتيب، اسلام قبول ڪرڻ ۾ اڳڀرائي يا نسب ۽ مرتبي جهڙن اصولن موجب رکيا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''معاجم''': ''معجم'' جو جمع آهي. محدثن جي اصطلاح ۾ اهڙو ڪتاب، جنهن ۾ حديثون صحابه، استادن، شهرن يا ڪنهن ٻئي بنياد تي ترتيب ڏنل هجن. اڪثر انهن ۾ نالا الف ب وار ترتيب سان ڏنا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مصنفات''': اهي سنن سان مشابهت رکن ٿا، پر وڌيڪ وسيع ۽ جامع هوندا آهن ۽ انهن ۾ مرفوع حديثن کان سواءِ صحابه ۽ تابعين جا آثار ۽ قول پڻ وڏي تعداد ۾ شامل هوندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اجزا''': اهي مختصر حديثي تصنيفون، جيڪي دين جي ڪنهن مخصوص موضوع يا باب بابت حديثن، ڪنهن هڪ سند يا راويءَ جي طريقي سان منقول روايتن، يا ڪنهن هڪ خاص موضوع سان لاڳاپيل حديثن کي گڏ ڪن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''جامع''': اهڙو حديثي ڪتاب، جنهن ۾ عقيدن، احڪامن، رقائق، کاڌي پيتي جي آداب، سفر ۽ قيام، تفسير، تاريخ، سيرت، فتنن، مناقبن ۽ ٻين مختلف موضوعن بابت حديثون شامل هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستدرڪ''': اهڙو ڪتاب، جنهن جو مصنف ڪنهن اڳوڻي ڪتاب ۾ ان جي مقرر ڪيل شرطن مطابق شامل ٿي سگهندڙ، پر رهجي ويل حديثن کي گڏ ڪري.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستخرج''': اهڙي تصنيف، جنهن ۾ مصنف ڪنهن ٻئي حديثي ڪتاب جون حديثون پنهنجي جدا سندن سان روايت ڪري، اهڙي طرح جو سندس سند اصل ڪتاب جي مصنف جي سند سان ڪنهن استاد يا ان کان مٿئين راويءَ وٽ ملي وڃي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''زوائد''': اهي ڪتاب، جن ۾ هڪ يا وڌيڪ حديثي ڪتابن جون اهي اضافي حديثون گڏ ڪيون وڃن، جيڪي مقابلي ۾ رکيل ٻين ڪتابن ۾ موجود نه هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اطراف''': ''طرف'' مان مراد حديث جو اهو حصو يا عبارت آهي، جنهن سان پوري حديث جي سڃاڻپ ٿي سگهي. اطراف جي ڪتابن ۾ عام طور حديث جو رڳو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ انهن اصل ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏنا ويندا آهن، جن ۾ اها حديث روايت ٿيل هجي. ڪجهه مصنف مڪمل سند ۽ ڪجهه سند جو رڳو هڪ حصو ڏين ٿا؛ عام طور پورو متن نقل نه ڪيو ويندو آهي ۽ ضروري ناهي ته ڏنل ''طرف'' حديث جا بلڪل ساڳيا لفظ هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> === صحاح جا ڪتاب === {{Main|ڇهه حديثي ڪتاب}} [[فائل:sbukhari.jpg|thumb|right|150px|'''[[صحيح بخاري]]'''، جنهن کي [[اهل سنت والجماعت]] قرآن کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ صحيح حديثي ڪتاب سمجهن ٿا.]] [[اهل سنت والجماعت]] جي حديثي ادب ۾ سڀ کان مشهور مجموعن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب]] آهن. هي اصطلاح ڇهن مشهور حديثي مجموعن لاءِ استعمال ٿئي ٿو: ٻن صحيح ڪتابن، يعني ''[[صحيح بخاري]]'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]''؛ ۽ چئن سنن، يعني ''[[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]]''، ''[[سنن ترمذي]]''، ''[[سنن ابي دائود]]'' ۽ ''[[سنن ابن ماجه]]'' لاءِ.<ref name="مولد تلقائيا2"/> ڇهين ڪتاب طور ابن ماجه جي سنن کي شمار ڪندڙ شروعاتي عالمن مان ڇهين هجري صديءَ جو حافظ [[ابن طاهر قيسراني|محمد بن طاهر مقدسي]] هو.<ref>زين الدين ابو يحيى زڪريا بن محمد بن زڪريا الانصاري، ''فتح الباقي بشرح ألفية العراقي''.</ref> عالمن انهن ڪتابن تي وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ۽ انهن جون شرحون، رجال جا ڪتاب، اطراف ۽ ٻيون لاڳاپيل تصنيفون لکيون. مشهور شرحن ۾ [[فتح الباري|فتح الباري شرح صحيح بخاري]]، [[ابن حجر عسقلاني]] جي تصنيف؛ [[المنهاج في شرح صحيح مسلم بن الحجاج|المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج]]، [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] جي تصنيف؛ [[عون المعبود على سنن أبي داود|عون المعبود شرح سنن ابي دائود]]، [[محمد شمس الحق عظيم آبادي]] جي تصنيف؛ سنن نسائيءَ تي [[جلال الدين سيوطي]] جي شرح؛ ۽ [[تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي|تحفة الاحوذي شرح سنن ترمذي]] شامل آهن. انهن ڪتابن جي اسناد ۽ راوين بابت پڻ وسيع علمي ادب پيدا ٿيو. [[عبد الغني مقدسي]] ''[[الكمال في أسماء الرجال]]'' لکيو، جنهن کي [[جمال الدين مزي|مزي]] وڌائي ۽ سنواري ''[[تهذيب الكمال في أسماء الرجال]]'' جي صورت ڏني. پوءِ ابن حجر عسقلاني ان کي مختصر ڪري ''[[تهذيب التهذيب]]'' مرتب ڪيو. [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جو ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' پڻ رجال جي مشهور ڪتابن مان آهي. ڇهن ڪتابن جي حديثن جا اطراف گڏ ڪرڻ لاءِ پڻ ڪتاب لکيا ويا، جن ۾ مصنف حديث جو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ۽ پوءِ انهن ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏين ٿا، جن ۾ اها حديث موجود هجي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/16939/ |title=كتب الأطراف |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018083349/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=16939 |archive-date=18 آڪٽوبر 2011 }}</ref> انهن ۾ مزي جو ''[[تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف]]'' ۽ ابن حجر عسقلاني جو ''[[إتحاف المهرة بأطراف العشرة]]'' شامل آهن. مختلف حديثي مجموعن جي حديثن کي هڪ هنڌ گڏ ڪندڙ تصنيفن ۾ [[ابن اثير ابو السعادات|ابن اثير]] جو ''[[جامع الأصول في أحاديث الرسول]]'' ۽ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] جو ''[[جامع السنن والمسانيد لابن كثير|جامع المسانيد والسنن الهادي لأقوم سنن]]'' شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:850px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ڇهه مشهور ڪتاب |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:30%; padding:10px;" | نالو ! style="background:#3366cc; color:white; width:45%; padding:10px;" | مصنف ! style="background:#3366cc; color:white; width:25%; padding:10px;" | حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح بخاري]] | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px;" | [[محمد بن اسماعيل بخاري|امام بخاري]] (256هه / 870ع) | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 7,167 |- | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح مسلم]] | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px;" | [[مسلم بن حجاج|امام مسلم]] (261هه / 875ع) | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 5,505 |- | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابي دائود]] | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو دائود]] (275هه / 888ع) | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 5,274 |- | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ترمذي]] | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] (279هه / 892ع) | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 3,956 |- | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]] | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px;" | [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (303هه / 915ع) | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 5,754 |- | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابن ماجه]] | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px;" | [[ابن ماجه]] (273هه / 886ع) | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 4,341 |} حديث جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: [[فائل:Hadith Books.jpg|thumb|left|290px|نبوي حديث جي ڪتابن جو مجموعو، جنهن ۾ ڇهه مشهور حديثي ڪتاب پڻ شامل آهن.]] {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:950px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ٻيا اهم ڪتاب |- ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب |- | style="background:#eaf3ff; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[موطأ امام مالڪ|موطأ]] * [[صحيح ابن حبان]] * [[صحيح ابن خزيمه]] * [[صحيح ابو عوانه]] * [[سنن دارقطني]] * [[مسند احمد]] * [[سنن بيهقي]] * [[مستدرڪ علي الصحيحين|مستدرڪ حاڪم]] * [[معجم الڪبير]] * [[معجم الاوسط]] * [[معجم الصغير]] * [[سنن دارمي|مسند دارمي]] | style="background:#eaf7ea; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[مسند بزار]] * [[مسند ابو حنيفه]] * [[مسند شافعي]] * [[مسند حميدي]] * [[مسند ابو يعليٰ موصلي]] * [[مصنف عبدالرزاق|مصنف عبدالرزاق صنعاني]] * [[مصنف ابن ابي شيبه]] * [[مسند ابو دائود طيالسي|مسند طيالسي]] * [[مسند اسحاق بن راهويه]] * [[مسند ابن ابي اوفيٰ]] * [[جامع شعب الايمان]] * [[مسند الشهاب]] * [[تهذيب الآثار]] * [[شمائل محمديه]] |} وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#حديث جا متن|اهل سنت والجماعت وٽ حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] * [[حديثي اجزا]] * [[جوامع جا ڪتاب]] * [[اهل سنت والجماعت|اهل سنت والجماعت جي اهم ڪتابن جي فهرست]] == قرآنين جو نقطه نظر == [[قرآني]] قرآن کي اسلامي شريعت جو بنيادي ۽ واحد لازمي ديني ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديثي سنت جي حجيت بابت [[اهل سنت والجماعت]] ۽ ٻين روايتي اسلامي مڪتبن کان مختلف موقف رکن ٿا. قرآنين جي مختلف حلقن جا موقف پاڻ ۾ پڻ هڪجهڙا ناهن، پر انهن مان ڪيترائي روايتي حديثي مجموعن ۾ محمد ڏانهن منسوب روايتن جي تاريخي صحت تي تنقيد ڪن ٿا. قرآني مفڪر [[احمد صبحي منصور]] جو موقف آهي ته اسلامي تاريخ جي مختلف سياسي دورن ۾ سياسي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ حديثون ٺاهيون يا استعمال ڪيون ويون. سندس دعويٰ موجب اموي دور ۾ [[معاويه بن ابي سفيان]] ۽ اموي اقتدار جي حمايت ۽ سندن مخالفن، جهڙوڪ [[علي بن ابي طالب]]، سندس اولاد ۽ [[عبد الله بن زبير]]، خلاف سياسي روايتون گردش ۾ آيون. هو عباسي دور بابت پڻ اهڙي قسم جي عمل جي دعويٰ ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته [[عبد الله بن عباس|ابن عباس]] جي مرتبي کي وڌائڻ واريون روايتون ان سياسي ماحول سان لاڳاپيل هيون. منصور جي تشريح موجب حڪمرانن سان لاڳاپيل مذهبي حلقن اهڙين روايتن کي پڻ هٿي ڏني، جيڪي اقتدار جي اطاعت يا مخالفن خلاف ڪارروائيءَ کي مذهبي جواز ڏينديون هيون. هو ارتداد جي سزا بابت حديثن ۽ اموي دور ۾ [[جبريه]] جي فڪري واڌ کي پڻ انهيءَ وسيع سياسي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو. اهي منصور جا تاريخي ۽ مذهبي موقف آهن ۽ روايتي حديثي عالمن انهن مان ڪيترين دعوائن سان اختلاف ڪيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |title=حرية الرأي بين الإسلام والمسلمين |author=احمد صبحي منصور |website=اهل القرآن |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208101942/http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |archive-date=8 فيبروري 2019 |access-date=9 آڪٽوبر 2022 }}</ref> روايتي اسلامي مڪتب قرآنين جي انهيءَ موقف سان اختلاف ڪن ٿا ۽ سندن استدلال آهي ته قرآن پاڻ مسلمانن کي رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو.<ref>[http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc عثمان بن معلم محمود بن شيخ علي، ''شبهات القرآنيين''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115215747/http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc |date=15 نومبر 2012}}</ref> ان سلسلي ۾ [[سورت حشر]] جي آيت {{قرآن|الحشر|7|لا تخريج=1}} جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ {{قرآن|نص=وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا}} جا لفظ اچن ٿا. حديث جي حجيت جا حامي انهن ۽ ٻين آيتن کي رسول جي سنت جي پيرويءَ جو قرآني بنياد سمجهن ٿا.{{للهامش|6}} [[اهل سنت والجماعت]] جي ڪيترن قديم ۽ جديد عالمن قرآنين يا حديث جي حجيت رد ڪندڙ نظرين جي مخالفت ڪئي آهي. [[ابن حزم اندلسي]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو شخص چوي ته اسان رڳو اهو وٺنداسين جيڪو قرآن ۾ ملي ٿو، ته امت جي اجماع موجب هو ڪافر ٿيندو؛ پوءِ هن تي سج لهڻ کان رات جي اونداهيءَ تائين رڳو هڪ رڪعت ۽ فجر وقت ٻي رڪعت لازم ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جي لفظن مان نماز جي نالي هيٺ گهٽ ۾ گهٽ ايترو ئي اچي سگهي ٿو.<ref>ابن حزم، ''الإحكام في أصول الأحكام''، ج 2، ص. 80.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى شاطبي|شاطبي]] حديثي سنت کان سواءِ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري موقف بابت لکيو: {{اقتباس|چوٿون اهو ته رڳو ڪتاب تي اڪتفا ڪرڻ اهڙن ماڻهن جي راءِ آهي، جيڪي سنت کان ٻاهر نڪري ويا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ انهن اهو بنياد ورتو ته ڪتاب ۾ هر شيءِ جو بيان آهي، تنهنڪري سنت جي حڪمن کي ڇڏي ڏنائون، جنهن جي نتيجي ۾ جماعت کان جدا ٿيا ۽ قرآن جي اهڙي تاويل ڪرڻ لڳا، جيڪا الله جي نازل ڪيل مراد مطابق نه هئي.<ref>شاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''، ج 4، ص. 17.</ref>}} جديد دور ۾ اڳوڻي مصري اوقاف واري وزير [[محمود حمدي زقزوق]] پڻ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري نظريي جي مخالفت ڪئي. هن سنت ۽ قرآن جي تعلق بابت لکيو: {{اقتباس|نبوي سنت، قرآني پيغام جي نبوي تشريح ۽ قرآني آيتن جو عملي اطلاق آهي. قرآن ۾ بيان ڪيل فرضن، عبادتن، ذميوارين، شعائر، مناسڪ ۽ معاملن جي نبوي تشريح ۽ عملي صورت سنت ۾ ملي ٿي. تنهنڪري قرآن ۽ سنت جو تعلق اهڙو سمجهي سگهجي ٿو، جيئن آئين ۽ ان جي عملي قانوني تشريح جو تعلق.<ref name="موقع نصرة">{{حوالو ويب |url=http://www.nusrah.com/ar/contents.aspx?aid=1776 |title=حول الاستغناء بالقرآن عن السنة وعلاقة السنة بالقرآن |author=محمود حمدي زقزوق |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314220900/https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=nusrah&e=com |archive-date=14 مارچ 2020 }}</ref>}} آسٽريا ڄائي مسلمان مفڪر [[محمد اسد]] پڻ سنت جي پيرويءَ کي اسلامي فڪر ۽ عمل جي تسلسل لاءِ بنيادي اهميت ڏني: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي سنت تي عمل اسلام جي وجود ۽ ترقيءَ جي حفاظت آهي، جڏهن ته سنت کي ڇڏي ڏيڻ اسلام جي ڍانچي جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو. سنت ان عمارت جي لوهي ڍانچي وانگر رهي آهي، جنهن تي اسلامي نظام بيٺو آهي.<ref>محمد اسد، ''الإسلام على مفترق الطريق''، ص. 85.</ref>}} [[عبد العزيز بن باز]] جديد دور جي انهن حلقن تي سخت تنقيد ڪئي، جيڪي حديثي سنت جي حجيت کي مڪمل طور رد ڪن ٿا. هن لکيو ته اهڙو موقف، سندس نظر ۾، قرآن ۾ رسول جي اطاعت بابت حڪمن سان مطابقت نٿو رکي ۽ هن ان سلسلي ۾ پاڻ کي ''قرآني'' سڏيندڙ ڪجهه جديد تحريڪن جو ذڪر ڪيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://maserah.binbaz.org.sa//45 |title=السنة ومكانتها في الإسلام |author=عبد العزيز بن باز |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112011220/http://www.binbaz.org.sa/mat/21247 |archive-date=12 نومبر 2014 }}</ref> oa5wcf6p1hu4p8i5m25p136ovbdtv9e 413732 413729 2026-09-20T12:29:07Z Intisar Ali 8681 /* حديث جا ڪتاب */ 413732 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:Siyar A'lam an-Nubala.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو.<ref name="الكفاية"/>}} ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي.<ref name="الكفاية"/>}} [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو ضروري آهي.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تحذير الخواص من أكاذيب القصاص''.</ref>}} [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] ابو بڪر بن خلاد کان نقل ڪيو آهي ته هن [[يحيى قطان]] کان پڇيو: {{اقتباس|ڇا توکي اهو خوف نٿو ٿئي ته جن ماڻهن جون حديثون تو ڇڏي ڏنيون آهن، اهي قيامت جي ڏينهن الله وٽ تنهنجا مخالف بڻجن؟ هن چيو: انهن جو منهنجو مخالف ٿيڻ مون لاءِ ان کان وڌيڪ پسنديده آهي جو رسول الله منهنجو مخالف بڻجي مون کان پڇي ته تو منهنجي حديث کان ڪوڙ کي ڇو نه روڪيو؟<ref>ابن عدي جرجاني، ''[[الكامل في ضعفاء الرجال]]''.</ref>}} [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] ''العلل'' ۾ لکيو: {{اقتباس|ڪجهه اهڙن ماڻهن، جيڪي ڳالهه کي نه سمجهندا هئا، اهل حديث تي راوين بابت ڳالهائڻ سبب اعتراض ڪيو آهي؛ جڏهن ته اسان ڪيترن تابعين جي امامن کي رجال بابت ڳالهائيندي ڏٺو آهي... اسان جي خيال ۾، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو، انهن کي ان تي مسلمانن سان خيرخواهيءَ آماده ڪيو. سندن مقصد ماڻهن تي طعن يا غيبت ڪرڻ نه هو، بلڪه انهن ضعيف راوين جي حالت واضح ڪرڻ هو، جيئن سندن ضعف سڃاتو وڃي. انهن مان ڪي بدعت سان منسوب هئا، ڪي حديث ۾ متهم هئا ۽ ڪي غفلت ۽ گهڻين غلطين وارا هئا. انهن امامن دين جي حفاظت ۽ تثبيت لاءِ سندن حالتون واضح ڪرڻ گهريون، ڇاڪاڻ⁠تہ دين بابت شاهديءَ ۾ احتياط، حقن ۽ مال بابت شاهديءَ کان وڌيڪ ضروري آهي.<ref>''سنن ترمذي''، ڪتاب العلل.</ref>}} ==== جرح ۽ تعديل جا اهم ڪتاب ==== * ''إكمال الكمال'' ـ [[ابن ماكولا]] (وفات 475هه). * ''إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال'' ـ [[مغلطاي بن قليج]] (وفات 762هه). * ''تهذيب التهذيب'' ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). * [[تهذيب الكمال في أسماء الرجال|تهذيب الكمال]] ـ [[جمال الدين مزي|مزي]] (وفات 742هه). * ''الثقات'' ـ [[ابن حبان]] (وفات 354هه). * [[الكامل في ضعفاء الرجال]] ـ [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] (وفات 365هه). * ''الجرح والتعديل'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الضعفاء'' ـ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 430هه). * ''الضعفاء الصغير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * ''الضعفاء الكبير'' ـ [[ابو جعفر عقيلي]] (وفات 322هه). * ''الضعفاء والمتروكين'' ـ [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (وفات 303هه). * ''معرفة الثقات'' ـ [[عجلي]] (وفات 261هه). * ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم تراجم ۽ رجال|اهل سنت والجماعت وٽ علم تراجم ۽ رجال جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم علل === {{Main|علم العلل}} '''علم علل''' حديث ۾ موجود اهڙن سببن جي تحقيق جو علم آهي، جيڪي حديث جي صحت کي متاثر ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ اهڙي منقطع روايت کي متصل سمجهڻ، هڪ حديث جو مواد ٻي حديث ۾ داخل ٿيڻ، [[تدليس]] يا ٻيا سندي ۽ متني مسئلا شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="الصباغ"/> هن علم ۾ حديث جي صحت تي اثرانداز ٿيندڙ ظاهري يا لڪل سببن ۽ روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو المنذر محمود بن محمد بن مصطفى بن عبد اللطيف المنياوي، ''شرح الموقظة للذهبي''.</ref> ڪڏهن ڪنهن حديث جي سند ظاهري طور متصل هجي، راوي عادل ۽ ضابط هجن ۽ ظاهري شذوذ نظر نه اچي، پر وڌيڪ تنقيدي تحقيق سان ان ۾ اهڙي علت معلوم ٿي سگهي ٿي، جيڪا عام مشاهدي سان ظاهر نه ٿئي. لڪل علت گهڻو ڪري سند ۾ هوندي آهي، پر متن يا سند ۽ متن ٻنهي ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref>عبد الكريم الخضير، ''شرح ألفية العراقي''.</ref> [[محمد ناصر الدين الباني|الباني]] هڪ حديث بابت لکيو: {{اقتباس|ابن حزم سند جي ظاهر کي ڏسي ان کي صحيح قرار ڏنو، جيڪو سندس ظاهري طريقي سان ٺهڪي اچي ٿو. پر علم ۽ نقد جا ماهر رڳو ان تي اڪتفا نٿا ڪن؛ اهي مختلف طريقا گڏ ڪن ٿا ۽ راوين جي حالتن جو مطالعو ڪن ٿا، جنهن وسيلي معلوم ٿئي ٿو ته حديث ۾ علت آهي يا نه. انهيءَ ڪري حديث جي عللن جي سڃاڻپ علم حديث جي انتهائي باريڪ علمن مان آهي، جيڪڏهن سڀ کان باريڪ نه هجي.<ref>محمد ناصر الدين الألباني، ''إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل''.</ref>}} [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] علت بابت چيو آهي: {{اقتباس|وعلة الحديث: أسباب خفت\\ تقدح في صحته، حين وفت\\ مع كونه ظاهره السلامة\\ فليحدد المعل من قد رامه\\ ما ريء فيه علة تقدح في\\ صحته بعد سلامة تفي\\ يدركها الحافظ بالتفرد\\ والخلف مع قرائن، فيهتدي}} [[File:أبو عيسى محمد الترمذي.jpg|thumb|200px|[[ابن رجب حنبلي]] جو '''شرح علل [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]]'''؛ ڪتاب ۾ راوين جا قسم، حديث جي عللن، مرسل روايت، حديث جي مختلف درجن ۽ ترمذي جي طريقه ڪار سميت حديثي نقد سان لاڳاپيل ڪيترن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.]] علم علل جي شروعات حديثي نقد جي ابتدائي روايت سان ڳنڍي وڃي ٿي. روايتي حديثي تاريخ موجب [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪندا هئا{{للهامش|5}} ۽ ڪڏهن حديث بابت اضافي شاهدي پڻ طلب ڪندا هئا. بعد جي عالمن هن طريقي کي وڌيڪ منظم ڪيو ته جيئن غلطي يا وهم سبب ڪا ڳالهه نبيءَ ڏانهن غلط نموني منسوب نه ٿئي. حديث جي علت معلوم ڪرڻ لاءِ ان جا مختلف طريقا گڏ ڪرڻ، انهن جو مقابلو ڪرڻ ۽ راوين جي حالتن ۽ ضبط جو جائزو وٺڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[مسلم بن حجاج|مسلم]] لکيو: {{اقتباس|انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ سان صحيح روايتون سقيم روايتن کان ڌار ٿين ٿيون ۽ ضعيف خبرن جا راوي حافظ راوين کان سڃاتا وڃن ٿا.<ref>مسلم بن حجاج، ''التمييز''.</ref>}} [[خطيب بغدادي]] چيو: {{اقتباس|حديث جي علت سڃاڻڻ جو طريقو اهو آهي ته ان جا مختلف طريقا گڏ ڪيا وڃن، راوين جي اختلافن جو جائزو ورتو وڃي ۽ سندن حافظي، ضبط ۽ اتقان جي مرتبي کي ڏٺو وڃي.<ref>أحمد بن علي بن ثابت الخطيب البغدادي، ''الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع''.</ref>}} [[صلاح الدين علائي]] لکيو: {{اقتباس|ترجيح جا طريقا گهڻا آهن، انهن کي مڪمل طور محدود نٿو ڪري سگهجي ۽ سڀني حديثن لاءِ ڪو هڪ ضابطو نه آهي؛ بلڪه هر حديث جون پنهنجون خاص ترجيحي نشانيون هونديون آهن، جن کي گهڻن طريقن ۽ روايتن سان واقف تجربيڪار ۽ ذهين شخص سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="abc1"/>}} حديث ۾ علل جا ڪجهه مثال هي آهن:<ref name="المحرر"/> * محدث پنهنجي ڪنهن شيخ کان روايت ڪري، پر بعد وارو راوي غلطيءَ سان اها روايت ڪنهن ٻئي طريقي سان ان ڏانهن منسوب ڪري. * صحابي يا تابعي ڪنهن فقهي مسئلي بابت پنهنجو قول ڪري ۽ راوي غلطيءَ سان ان کي نبيءَ تائين مرفوع حديث طور بيان ڪري. * ڪو راوي مجموعي طور ثقه هجي، پر ڪنهن خاص شيخ کان سندس روايت ڪمزور هجي. * سند مان ڪنهن راويءَ جو لڪل نموني رهجي وڃڻ. * '''ارسال خفي'''، يعني راوي اهڙي شيخ کان روايت ڪري جنهن سان سندس زمانو ملي ٿو، پر جنهن کان هن حقيقت ۾ حديث نه ٻڌي هجي. علل جي سڃاڻپ کي علم حديث جي باريڪ ۽ پيچيده شعبن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ وسيع حافظي، تجربو ۽ حديثي طريقن جي ڄاڻ ضروري سمجهي وئي آهي.<ref name="ابن الصلاح"/> ان جي پيچيدگيءَ سبب قديم دور ۾ به نسبتاً ٿورن ماهرن کي هن ميدان ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/> حاڪم ابو زرعه رازي بابت نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|هڪ شخص ابو زرعه رازي کان پڇيو: اوهان حديث کي معلول قرار ڏيو ٿا، ان جو دليل ڇا آهي؟ هن چيو: مون کان ڪنهن معلول حديث بابت پڇ ۽ آءٌ ان جي علت ٻڌايان؛ پوءِ ابن واره وٽ وڃي ساڳي حديث بابت پڇ، پر کيس نه ٻڌاءِ ته مون کان اڳ پڇي چڪو آهين؛ پوءِ ابو حاتم کان به پڇ. ان کان پوءِ اسان ٽنهي جي ڳالهه ڀيٽ. جيڪڏهن علت بابت اسان ۾ اختلاف ڏسين ته سمجهه ته هر هڪ پنهنجي راءِ موجب ڳالهه ڪئي؛ ۽ جيڪڏهن ڳالهه هڪجهڙي هجي ته هن علم جي حقيقت کي سمجهه. ان شخص ائين ڪيو ۽ ٽنهي جي ڳالهه هڪجهڙي نڪتي، تنهن تي چيائين: آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته هي علم الهام آهي.<ref name="الحاكم">حاڪم نيشاپوري، ''معرفة علوم الحديث''.</ref>}} حاڪم وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|صحيح حديث رڳو روايت سان نه سڃاتي ويندي آهي، بلڪه فهم، حافظي ۽ گهڻي سماع سان سڃاتي ويندي آهي. هن علم ۾ اهل فهم ۽ معرفت سان مذاڪرو وڏي مدد آهي، جيئن حديث جي لڪل علت ظاهر ٿئي. جيڪڏهن صحيح سندن سان اهڙيون حديثون ملن، جيڪي بخاري ۽ مسلم جي ڪتابن ۾ نه هجن، ته حديث جي طالب لاءِ ضروري آهي ته انهن جي علت جي تحقيق ڪري ۽ ماهرن سان بحث ڪري، جيئن علت ظاهر ٿئي.<ref name="الحاكم"/>}} ==== علم علل جا اهم ڪتاب ==== * ''الإلزامات والتتبع'' ـ [[دارقطني]] (وفات 385هه). * ''التمييز'' ـ [[مسلم بن حجاج]] (وفات 261هه). * ''شرح علل الترمذي'' ـ [[ابن رجب حنبلي]] (وفات 795هه). * ''العلل'' ـ [[علي بن مديني]] (وفات 234هه). * ''العلل'' ـ [[احمد بن حنبل]] (وفات 241هه). * ''المنتخب من العلل للخلال'' ـ [[ابن قدامه]] (وفات 620هه). * ''علل الحديث'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الجامع في العلل والفوائد'' ـ [[ماهر ياسين فحل]]. تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علل ۽ سوالات|اهل سنت والجماعت وٽ علم علل جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === ٻيا علم === نبوي حديث سان لاڳاپيل ٻين اهم علمن مان هي آهن: * '''علم شرح حديث''' {{مفصلة|علم شرح الحديث}} هن علم کي '''فقه الحديث'''، '''علم شرح الحديث'''، '''علم معاني الحديث''' يا '''علم اصول تفسير الحديث''' پڻ چيو وڃي ٿو. ان ۾ حديث جي معنيٰ، مقصد ۽ دلالت کي سمجهڻ جا اصول، ظاهري تعارضن جي وضاحت، ناسخ ۽ منسوخ، لفظن جي تفسير ۽ انهن مان اخذ ٿيندڙ حڪمن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ انهن معاملن بابت عالمن جي مختلف راين کي پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو الطيب محمد صديق خان، ''[[أبجد العلوم]] الوشي المرقوم في بيان أحوال العلوم''.</ref> * '''تخريج حديث''' {{Main|تخريج الحديث}} تخريج مان مراد حديث کي ان جي انهن اصل ماخذن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن ان کي سند سان روايت ڪيو هجي، ۽ ضرورت پوڻ تي ان جي حديثي درجي بابت وضاحت ڪرڻ. ان ۾ حديث کي معتبر محدثن ۽ سندن ڪتابن ڏانهن منسوب ڪرڻ، ان جي سند ۽ راوين جي حالت جو جائزو وٺڻ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref>عبد الصمد بن بكر بن إبراهيم عابد، ''المدخل إلى تخريج الأحاديث والآثار والحكم عليها''.</ref> [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] لکيو: {{اقتباس|تخريج مان مراد محدث جو حديثن کي اجزاء، مشيخات، ڪتابن ۽ ٻين ماخذن مان ڪڍڻ، انهن کي پنهنجي يا پنهنجن استادن يا همعصرن جي مرويات مان سند سان بيان ڪرڻ، انهن تي بحث ڪرڻ ۽ انهن کي انهن ڪتابن ۽ مجموعن جي مصنفن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن انهن کي روايت ڪيو آهي.}} هن وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|ڪڏهن تخريج جو لفظ رڳو حديث کي ماخذ مان ڪڍڻ ۽ ان ڏانهن نسبت ڪرڻ لاءِ به وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>شمس الدين محمد السخاوي، ''فتح المغيث بشرح ألفية الحديث''.</ref>}} * '''ناسخ ۽ منسوخ''' {{Main|الناسخ والمنسوخ}} حديث جي علم ۾ '''نسخ''' مان مراد شارع پاران اڳئين شرعي حڪم کي پوءِ واري حڪم سان ختم يا تبديل ڪرڻ آهي.<ref>أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي، ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير''.</ref> يعني ڪنهن حديث ۾ آيل اڳئين شرعي حڪم، جنهن کي ''منسوخ'' چيو وڃي، جي جاءِ تي پوءِ وارو حڪم، جنهن کي ''ناسخ'' چيو وڃي، لاڳو ٿئي.<ref name="مولد تلقائيا1"/> اصولي بحثن ۾ عام جي تخصيص، مطلق جي تقييد ۽ استثنا جهڙن معاملن کي نسخ کان الڳ يا ان سان لاڳاپيل صورتن طور مختلف نموني بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="إعلام الموقعين"/> حديثن جي ظاهري تعارض جي صورت ۾ اصولين وٽ پهرين انهن جي وچ ۾ موافقت يا جمع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي؛ جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي ته تاريخي ترتيب ۽ ٻين دليلن جي بنياد تي ناسخ ۽ منسوخ جو امڪان ڏٺو وڃي ٿو، پوءِ ضرورت موجب ترجيح يا توقف جا اصول لاڳو ڪيا وڃن ٿا.<ref>ابن حجر عسقلاني، ''نزهة النظر في توضيح [[نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]]''.</ref> == حديث جي تدوين == {{Main|تدوين الحديث}} نبوي حديث جي تدوين جو عمل ڪيترن مرحلن مان گذريو. روايتي اسلامي ماخذن موجب حديثن کي لکڻ جو سلسلو نبيءَ جي دور ۾ ئي شروع ٿي ويو هو ۽ ڪيترن صحابه وٽ حديثن جا لکيل صحيفا موجود هئا. انهن مان [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] جو ''الصحيفة الصادقة'' نالي صحيفو مشهور آهي. [[علي بن ابي طالب]] وٽ پڻ هڪ صحيفو هو، جڏهن ته [[انس بن مالڪ]]، [[عبد الله بن عباس]]، [[عبد الله بن مسعود]] ۽ [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] سان پڻ حديثن جا صحيفا منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>احمد انور سيد احمد الجندي، ''السنة النبوية في مواجهة شبهات الاستشراق''.</ref> صحابه نبوي حديثون تابعين ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ نسلن تائين پهچايون، جن پڻ انهن کي ياد ڪرڻ ۽ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ ۽ ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ حديثن جي تدوين وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿي ۽ علم کي محفوظ ڪرڻ جي هڪ عام طريقي جي صورت اختيار ڪرڻ لڳي.<ref>يوسف عبد الرحمن مرعشلي، ''علم فهرسة الحديث، نشأته، تطوره، أشهر ما دُوِّنَ فيه''.</ref> حديثي روايت موجب تدوين جي اهم سببن ۾ حافظ محدثن جي وفات سان روايتن جي ضايع ٿيڻ جو انديشو ۽ حديثن ۾ تحريف يا جعل کي روڪڻ شامل هئا. ان مقصد لاءِ محدثن نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جي جاچ ڪرڻ شروع ڪئي. === حديث لکڻ بابت روايتون === حديثن ۾ حديث لکڻ کان منع بابت روايتون پڻ ملن ٿيون ۽ لکڻ جي اجازت بابت پڻ. منع بابت روايتن مان [[مسلم بن حجاج]] پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|اسان کي هداب بن خالد ازدي، همام کان، هن زيد بن اسلم کان، هن عطاء بن يسار کان، هن ابو سعيد خدري کان روايت ڪئي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: '''«مون کان نه لکو؛ ۽ جنهن مون کان قرآن کان سواءِ ڪا شيءِ لکي هجي، سو ان کي مٽائي ڇڏي. مون کان حديث بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي.»'''<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 3004؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزهد والرقائق، حديث 3004.</ref>}} [[احمد بن حنبل]] پنهنجي ''[[مسند احمد]]'' ۾ ابو هريره کان هڪ روايت نقل ڪئي آهي: {{اقتباس|اسان ويٺا نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کان ٻڌل ڳالهيون لکي رهيا هئاسين ته پاڻ اسان وٽ آيو ۽ پڇيائين: «'''هي ڇا لکي رهيا آهيو؟'''» اسان چيو: جيڪي اوهان کان ٻڌون ٿا. پاڻ فرمايائين: «'''الله جي ڪتاب سان گڏ ٻيو ڪتاب؟'''» ... پوءِ اسان پنهنجو لکيل مواد هڪ هنڌ گڏ ڪري باهه ۾ ساڙي ڇڏيو. اسان پڇيو: اي الله جا رسول، ڇا اوهان کان حديثون بيان ڪريون؟ پاڻ فرمايائين: «'''ها، مون کان حديثون بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي؛ ۽ جنهن ڄاڻي واڻي مون تي ڪوڙ مڙهيو، سو پنهنجو ٺڪاڻو باهه ۾ بڻائي.»'''<ref>''مسند احمد''، حديث 10670.</ref>}} ٻئي طرف حديث لکڻ جي اجازت بابت پڻ ڪيترائي روايتون ملن ٿيون. [[ابو دائود]]، [[حاڪم نيشاپوري]]، دارمي، احمد بن حنبل ۽ [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] [[عبد الله بن عمرو]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان جيڪا به ڳالهه ٻڌندو هوس، ان کي ياد رکڻ لاءِ لکي ڇڏيندو هوس. قريش مون کي روڪيو ۽ چيائون: ڇا تون هر ڳالهه لکي ڇڏين ٿو، جڏهن ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} به انسان آهي ۽ ڪاوڙ توڙي خوشيءَ جي حالت ۾ ڳالهائي ٿو؟ تنهنڪري مون لکڻ ڇڏي ڏنو. پوءِ مون اها ڳالهه رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ٻڌائي. پاڻ پنهنجي آڱر سان پنهنجي وات ڏانهن اشارو ڪري فرمايائين: «'''لکندو رهه؛ قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، هن مان حق کان سواءِ ڪجهه به نٿو نڪري.»'''<ref>راوي: عبد الله بن عمرو؛ محدث: شعيب ارناؤوط؛ ''تخريج سنن أبي داود''، حديث 3646؛ سند صحيح.</ref><ref>''سنن أبي داود''، حديث 3646؛ ''المستدرك للحاكم''، حديث 330؛ ''سنن الدارمي''، حديث 493؛ ''مسند احمد''، حديث 6221؛ ''مصنف ابن أبي شيبة''، حديث 26957.</ref>}} بخاري ابو هريره کان روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي صحابه مان مون کان وڌيڪ حديثون ڪنهن روايت نه ڪيون، سواءِ عبد الله بن عمرو جي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ هو لکندو هو ۽ آءٌ نه لکندو هوس.<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 113؛ حڪم: صحيح.</ref>}} ابو هريره کان فتح مڪه بابت هڪ ٻي روايت ۾ اچي ٿو ته نبي {{صلى الله عليه وسلم}} خطبو ڏنو، جنهن کان پوءِ يمن جي هڪ شخص ابو شاهه عرض ڪيو ته اها ڳالهه سندس لاءِ لکي ڏني وڃي. ان تي نبيءَ فرمايو: {{اقتباس|'''ابو شاهه لاءِ لکي ڏيو.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2434؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت بخاري، مسلم، ابو دائود، ترمذي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي عالمن انهن ظاهري طور مختلف روايتن جي وچ ۾ ڪيترن طريقن سان تطبيقي وضاحت ڪئي آهي. هڪ راءِ موجب حديث لکڻ جي منع اسلام جي شروعاتي دور سان مخصوص هئي، جيئن قرآن جي حفاظت ۽ مطالعي تي خاص ڌيان رهي.<ref name="abc2"/> ٻي راءِ موجب منع واري حديث کي بعد ۾ اجازت وارين حديثن منسوخ ڪيو؛ جڏهن ته هڪ ٻي تشريح موجب منع قرآن ۽ حديث کي هڪ ئي صحيفي ۾ گڏ لکڻ بابت هئي، جيئن ٻنهي متنن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو نه رهي.<ref>يحيى بن شرف النووي، ''المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج''.</ref> === تدوين جي تاريخ === نبيءَ جي وفات کان پوءِ حديثن کي لکڻ بابت صحابه وٽ مختلف رويا منسوب ڪيا ويا آهن. [[عمر بن خطاب]]، [[عبد الله بن مسعود]]، [[زيد بن ثابت]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[ابو سعيد خدري]] سان لکڻ بابت احتياط يا ناپسنديدگي منسوب ڪئي وئي آهي، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، سندس پٽ [[حسن بن علي|حسن]]، [[انس بن مالڪ]] ۽ [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] سان حديث لکڻ جي اجازت جو موقف منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/8516/ |title=كتابة الحديث وتدوينه |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021828/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=8516 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> عمر بن خطاب بابت هڪ روايت آهي ته هن حديثون لکائڻ جو ارادو ڪيو ۽ صحابه سان مشورو پڻ ڪيو، پر پوءِ ان کان پاسو ڪيائين: {{اقتباس|مون کي انهن ماڻهن جو خيال آيو، جيڪي اوهان کان اڳ هئا؛ انهن ڪتاب لکيا، پوءِ انهن ڏانهن ايترو متوجه ٿيا جو الله عزوجل جي ڪتاب کي ڇڏي ڏنائون. الله جو قسم، آءٌ الله جي ڪتاب سان ٻي ڪنهن شيءِ کي ڪڏهن به نه ملائيندس.<ref>راوي: عروه بن زبير؛ محدث: الباني؛ ''فقه السيرة''، ص. 36؛ حڪم: ضعيف، منقطع.</ref><ref>عبد الرزاق پنهنجي ''مصنف'' ۽ ابن عبد البر ''جامع بيان العلم وفضله'' ۾ نقل ڪيو آهي.</ref>}} حديث جي ڪجهه عالمن اهڙين روايتن مان اهو نتيجو اخذ ڪيو آهي ته شروعاتي احتياط جو هڪ سبب نبوي حديث ۽ قرآن جي متن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو هو، ۽ جڏهن اهو انديشو گهٽ ٿيو ته لکڻ جي اجازت عام ٿي وئي.<ref>أبو الأشبال حسن الزهيري المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> [[ابن صلاح]] لکيو: {{اقتباس|پوءِ اهو اختلاف ختم ٿي ويو ۽ مسلمانن جو ان جي جواز ۽ اجازت تي اتفاق ٿي ويو.<ref name="ابن الصلاح"/>}} [[ملف:Gharib al-Hadith-page0019.jpg|تصغير|يسار|[[ابو عبيد قاسم بن سلام]] جي ڪتاب ''غريب الحديث'' جو هڪ مخطوطو، جيڪو لڳ ڀڳ 319هه (931ع) جو آهي.]] حديثن جي منظم يا سرڪاري تدوين بابت روايتي اسلامي تاريخ نگاري ۾ پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ کي اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> [[عمر بن عبد العزيز]] عالمن کي حديثون گڏ ڪرڻ ۽ لکڻ جي هدايت ڪئي. هن [[مدينو|مديني]] جي عالمن ڏانهن لکيو: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي حديثن مان جيڪي اوهان وٽ آهن، تن کي ڏسو ۽ لکي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مون کي علم جي مٽجي وڃڻ ۽ عالمن جي وفات جو انديشو آهي.<ref>خطيب بغدادي، ''تقييد العلم''، ص. 106؛ بلقيني، ''محاسن الاصطلاح''، ص. 103؛ بخاري پڻ پنهنجي صحيح ۾ ان کي معلق طور نقل ڪيو آهي.</ref>}} ٻي هجري صديءَ ۾ مختلف اسلامي علمي مرڪزن ۾ حديثن ۽ آثارن جا مجموعا مرتب ٿيڻ لڳا. [[مالڪ بن انس]] [[مدينو|مديني]] ۾، [[ابن جريج|عبد العزيز بن جريج]] [[مڪو|مڪي]] ۾، [[عبد الرحمن اوزاعي|اوزاعي]] [[شام]] ۾، [[معمر بن راشد]] [[يمن]] ۾، [[سعيد بن ابي عروبه]] ۽ [[حماد بن سلمه]] [[بصرو|بصري]] ۾، [[سفيان ثوري]] [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾، [[عبد الله بن مبارڪ]] [[خراسان]] ۾ ۽ [[هشيم بن بشير]] [[واسط]] ۾ حديثي مواد مرتب ڪيو.<ref name="دفاع">محمد بن محمد بن سويلم أبو شُهبة، ''دفاع عن السنة ورد شبه المستشرقين والكتاب المعاصرين''.</ref> هن دور جي تصنيفن ۾ نبوي حديثن سان گڏ صحابه جا قول ۽ تابعين جا فتوا پڻ شامل هوندا هئا، جنهن جو مشهور مثال ''[[موطأ امام مالڪ]]'' آهي. حديث جي تدوين جي ايندڙ مرحلي ۾ نبوي حديثن کي وڌيڪ الڳ ۽ منظم مجموعن ۾ ترتيب ڏنو ويو، جيڪو خاص طور ٻي هجري صديءَ جي پڄاڻي ۽ ٽين هجري صديءَ جي شروعات ۾ نمايان ٿيو. ڪجهه محدثن پنهنجا ڪتاب '''مسانيد''' جي ترتيب سان مرتب ڪيا، جهڙوڪ [[احمد بن حنبل]]، [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] ۽ [[اسحاق بن راهويه]]. مسند ڪتابن ۾ روايتون عام طور صحابي راويءَ جي نالي هيٺ گڏ ڪيون وينديون هيون ۽ انهن ۾ صحيح، حسن ۽ ضعيف مختلف درجن جون روايتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ٻين محدثن حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنيون، جن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهه مشهور حديثي ڪتاب]] نمايان آهن. بخاري ۽ مسلم پنهنجي مجموعن لاءِ صحت جون مخصوص شرطون اختيار ڪيون، جڏهن ته سنن جي مصنفن، جهڙوڪ ابو دائود، ترمذي، [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] ۽ [[ابن ماجه]]، صحيح سان گڏ حسن ۽ ضعيف روايتون پڻ شامل ڪيون ۽ مختلف هنڌن تي انهن جي درجي بابت وضاحت پڻ ڪئي.<ref name="دفاع"/> === حديث جا گهڻا راوي === حديث جي اصطلاح ۾ انهن صحابه لاءِ '''مكثرون''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جن کان هڪ هزار کان وڌيڪ حديثون منقول هجن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب ست صحابه اهڙا آهن، جن کان سڀ کان وڌيڪ حديثون منقول آهن:<ref>عادل بن عبد الشكور الزرقي، ''طبقات المكثرين من رواية الحديث''.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:750px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديثن جا سڀ کان وڌيڪ روايت ڪندڙ صحابي |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:12%; padding:10px;" | ترتيب ! style="background:#36c; color:white; width:53%; padding:10px;" | صحابي ! style="background:#36c; color:white; width:35%; padding:10px;" | منقول حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 1 | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو هريره]] | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 5,374 |- | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2 | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2,630 |- | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 3 | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:8px;" | [[انس بن مالڪ]] | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 2,286 |- | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 4 | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:8px;" | [[عائشه بنت ابي بڪر|ام المؤمنين عائشه]] | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 2,210 |- | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 5 | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عباس]] | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 1,660 |- | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 6 | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:8px;" | [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 1,540 |- | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 7 | style="background:#fff8dc; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو سعيد خدري]] | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 1,170 |} == حديث جا ڪتاب == [[File:Ishaq ibn Rahwayh.png|thumb|220px|[[اسحاق بن راهويه]]، '''[[مسند اسحاق بن راهويه]]''' جو مصنف. مسند اسحاق بن راهويه حديثن جي قديم مسند مجموعن مان هڪ آهي.]] [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديث جي ڪتابن کي سندن ترتيب ۽ تصنيف جي طريقي موجب ڪيترن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ صحاح، سنن، مسانيد، معاجم، مصنفات، حديثي اجزا، جوامع، مستدرڪات، مستخرجات، زوائد ۽ اطراف شامل آهن. اهي ڪتاب عام طور موضوعن ۽ بابن يا راوين جي نالن موجب ترتيب ڏنل هوندا آهن. * '''صحاح''': اهي ڪتاب، جن جي مصنفن پنهنجي معيار موجب رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جو التزام ڪيو هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة">محمد بن ابي الفيض جعفر الحسني الادريسي الکتاني، ''الرسالة المستطرفة لبيان مشهور كتب السنة المصنفة''.</ref> * '''سنن''': اهي حديثي ڪتاب، جن ۾ شرعي حڪمن بابت مرفوع حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنل هجن. سنن جي سڀني مصنفن پنهنجي ڪتابن ۾ رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جي شرط نه رکي، تنهنڪري انهن ۾ مختلف درجن جون روايتون ملي سگهن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مسانيد''': اهي ڪتاب، جن ۾ حديثون صحابه جي نالن موجب ترتيب ڏنل هجن. صحابه جا نالا ڪڏهن الف ب وار ترتيب، اسلام قبول ڪرڻ ۾ اڳڀرائي يا نسب ۽ مرتبي جهڙن اصولن موجب رکيا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''معاجم''': ''معجم'' جو جمع آهي. محدثن جي اصطلاح ۾ اهڙو ڪتاب، جنهن ۾ حديثون صحابه، استادن، شهرن يا ڪنهن ٻئي بنياد تي ترتيب ڏنل هجن. اڪثر انهن ۾ نالا الف ب وار ترتيب سان ڏنا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مصنفات''': اهي سنن سان مشابهت رکن ٿا، پر وڌيڪ وسيع ۽ جامع هوندا آهن ۽ انهن ۾ مرفوع حديثن کان سواءِ صحابه ۽ تابعين جا آثار ۽ قول پڻ وڏي تعداد ۾ شامل هوندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اجزا''': اهي مختصر حديثي تصنيفون، جيڪي دين جي ڪنهن مخصوص موضوع يا باب بابت حديثن، ڪنهن هڪ سند يا راويءَ جي طريقي سان منقول روايتن، يا ڪنهن هڪ خاص موضوع سان لاڳاپيل حديثن کي گڏ ڪن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''جامع''': اهڙو حديثي ڪتاب، جنهن ۾ عقيدن، احڪامن، رقائق، کاڌي پيتي جي آداب، سفر ۽ قيام، تفسير، تاريخ، سيرت، فتنن، مناقبن ۽ ٻين مختلف موضوعن بابت حديثون شامل هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستدرڪ''': اهڙو ڪتاب، جنهن جو مصنف ڪنهن اڳوڻي ڪتاب ۾ ان جي مقرر ڪيل شرطن مطابق شامل ٿي سگهندڙ، پر رهجي ويل حديثن کي گڏ ڪري.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستخرج''': اهڙي تصنيف، جنهن ۾ مصنف ڪنهن ٻئي حديثي ڪتاب جون حديثون پنهنجي جدا سندن سان روايت ڪري، اهڙي طرح جو سندس سند اصل ڪتاب جي مصنف جي سند سان ڪنهن استاد يا ان کان مٿئين راويءَ وٽ ملي وڃي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''زوائد''': اهي ڪتاب، جن ۾ هڪ يا وڌيڪ حديثي ڪتابن جون اهي اضافي حديثون گڏ ڪيون وڃن، جيڪي مقابلي ۾ رکيل ٻين ڪتابن ۾ موجود نه هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اطراف''': ''طرف'' مان مراد حديث جو اهو حصو يا عبارت آهي، جنهن سان پوري حديث جي سڃاڻپ ٿي سگهي. اطراف جي ڪتابن ۾ عام طور حديث جو رڳو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ انهن اصل ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏنا ويندا آهن، جن ۾ اها حديث روايت ٿيل هجي. ڪجهه مصنف مڪمل سند ۽ ڪجهه سند جو رڳو هڪ حصو ڏين ٿا؛ عام طور پورو متن نقل نه ڪيو ويندو آهي ۽ ضروري ناهي ته ڏنل ''طرف'' حديث جا بلڪل ساڳيا لفظ هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> === صحاح جا ڪتاب === {{Main|ڇهه حديثي ڪتاب}} [[فائل:sbukhari.jpg|thumb|right|150px|'''[[صحيح بخاري]]'''، جنهن کي [[اهل سنت والجماعت]] قرآن کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ صحيح حديثي ڪتاب سمجهن ٿا.]] [[اهل سنت والجماعت]] جي حديثي ادب ۾ سڀ کان مشهور مجموعن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب]] آهن. هي اصطلاح ڇهن مشهور حديثي مجموعن لاءِ استعمال ٿئي ٿو: ٻن صحيح ڪتابن، يعني ''[[صحيح بخاري]]'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]''؛ ۽ چئن سنن، يعني ''[[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]]''، ''[[سنن ترمذي]]''، ''[[سنن ابي دائود]]'' ۽ ''[[سنن ابن ماجه]]'' لاءِ.<ref name="مولد تلقائيا2"/> ڇهين ڪتاب طور ابن ماجه جي سنن کي شمار ڪندڙ شروعاتي عالمن مان ڇهين هجري صديءَ جو حافظ [[ابن طاهر قيسراني|محمد بن طاهر مقدسي]] هو.<ref>زين الدين ابو يحيى زڪريا بن محمد بن زڪريا الانصاري، ''فتح الباقي بشرح ألفية العراقي''.</ref> عالمن انهن ڪتابن تي وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ۽ انهن جون شرحون، رجال جا ڪتاب، اطراف ۽ ٻيون لاڳاپيل تصنيفون لکيون. مشهور شرحن ۾ [[فتح الباري|فتح الباري شرح صحيح بخاري]]، [[ابن حجر عسقلاني]] جي تصنيف؛ [[المنهاج في شرح صحيح مسلم بن الحجاج|المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج]]، [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] جي تصنيف؛ [[عون المعبود على سنن أبي داود|عون المعبود شرح سنن ابي دائود]]، [[محمد شمس الحق عظيم آبادي]] جي تصنيف؛ سنن نسائيءَ تي [[جلال الدين سيوطي]] جي شرح؛ ۽ [[تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي|تحفة الاحوذي شرح سنن ترمذي]] شامل آهن. انهن ڪتابن جي اسناد ۽ راوين بابت پڻ وسيع علمي ادب پيدا ٿيو. [[عبد الغني مقدسي]] ''[[الكمال في أسماء الرجال]]'' لکيو، جنهن کي [[جمال الدين مزي|مزي]] وڌائي ۽ سنواري ''[[تهذيب الكمال في أسماء الرجال]]'' جي صورت ڏني. پوءِ ابن حجر عسقلاني ان کي مختصر ڪري ''[[تهذيب التهذيب]]'' مرتب ڪيو. [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جو ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' پڻ رجال جي مشهور ڪتابن مان آهي. ڇهن ڪتابن جي حديثن جا اطراف گڏ ڪرڻ لاءِ پڻ ڪتاب لکيا ويا، جن ۾ مصنف حديث جو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ۽ پوءِ انهن ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏين ٿا، جن ۾ اها حديث موجود هجي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/16939/ |title=كتب الأطراف |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018083349/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=16939 |archive-date=18 آڪٽوبر 2011 }}</ref> انهن ۾ مزي جو ''[[تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف]]'' ۽ ابن حجر عسقلاني جو ''[[إتحاف المهرة بأطراف العشرة]]'' شامل آهن. مختلف حديثي مجموعن جي حديثن کي هڪ هنڌ گڏ ڪندڙ تصنيفن ۾ [[ابن اثير ابو السعادات|ابن اثير]] جو ''[[جامع الأصول في أحاديث الرسول]]'' ۽ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] جو ''[[جامع السنن والمسانيد لابن كثير|جامع المسانيد والسنن الهادي لأقوم سنن]]'' شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:850px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ڇهه مشهور ڪتاب |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:30%; padding:10px;" | نالو ! style="background:#3366cc; color:white; width:45%; padding:10px;" | مصنف ! style="background:#3366cc; color:white; width:25%; padding:10px;" | حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح بخاري]] | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px;" | [[محمد بن اسماعيل بخاري|امام بخاري]] (256هه / 870ع) | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 7,167 |- | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح مسلم]] | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px;" | [[مسلم بن حجاج|امام مسلم]] (261هه / 875ع) | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 5,505 |- | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابي دائود]] | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو دائود]] (275هه / 888ع) | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 5,274 |- | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ترمذي]] | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] (279هه / 892ع) | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 3,956 |- | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]] | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px;" | [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (303هه / 915ع) | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 5,754 |- | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابن ماجه]] | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px;" | [[ابن ماجه]] (273هه / 886ع) | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 4,341 |} حديث جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: [[فائل:Hadith Books.jpg|thumb|left|290px|نبوي حديث جي ڪتابن جو مجموعو، جنهن ۾ ڇهه مشهور حديثي ڪتاب پڻ شامل آهن.]] {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:950px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ٻيا اهم ڪتاب |- ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب |- | style="background:#eaf3ff; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[موطأ امام مالڪ|موطأ]] * [[صحيح ابن حبان]] * [[صحيح ابن خزيمه]] * [[صحيح ابو عوانه]] * [[سنن دارقطني]] * [[مسند احمد]] * [[سنن بيهقي]] * [[مستدرڪ علي الصحيحين|مستدرڪ حاڪم]] * [[معجم الڪبير]] * [[معجم الاوسط]] * [[معجم الصغير]] * [[سنن دارمي|مسند دارمي]] | style="background:#eaf7ea; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[مسند بزار]] * [[مسند ابو حنيفه]] * [[مسند شافعي]] * [[مسند حميدي]] * [[مسند ابو يعليٰ موصلي]] * [[مصنف عبدالرزاق|مصنف عبدالرزاق صنعاني]] * [[مصنف ابن ابي شيبه]] * [[مسند ابو دائود طيالسي|مسند طيالسي]] * [[مسند اسحاق بن راهويه]] * [[مسند ابن ابي اوفيٰ]] * [[جامع شعب الايمان]] * [[مسند الشهاب]] * [[تهذيب الآثار]] * [[شمائل محمديه]] |} وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#حديث جا متن|اهل سنت والجماعت وٽ حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] * [[حديثي اجزا]] * [[جوامع جا ڪتاب]] * [[اهل سنت والجماعت|اهل سنت والجماعت جي اهم ڪتابن جي فهرست]] == قرآنين جو نقطه نظر == [[قرآني]] قرآن کي اسلامي شريعت جو بنيادي ۽ واحد لازمي ديني ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديثي سنت جي حجيت بابت [[اهل سنت والجماعت]] ۽ ٻين روايتي اسلامي مڪتبن کان مختلف موقف رکن ٿا. قرآنين جي مختلف حلقن جا موقف پاڻ ۾ پڻ هڪجهڙا ناهن، پر انهن مان ڪيترائي روايتي حديثي مجموعن ۾ محمد ڏانهن منسوب روايتن جي تاريخي صحت تي تنقيد ڪن ٿا. قرآني مفڪر [[احمد صبحي منصور]] جو موقف آهي ته اسلامي تاريخ جي مختلف سياسي دورن ۾ سياسي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ حديثون ٺاهيون يا استعمال ڪيون ويون. سندس دعويٰ موجب اموي دور ۾ [[معاويه بن ابي سفيان]] ۽ اموي اقتدار جي حمايت ۽ سندن مخالفن، جهڙوڪ [[علي بن ابي طالب]]، سندس اولاد ۽ [[عبد الله بن زبير]]، خلاف سياسي روايتون گردش ۾ آيون. هو عباسي دور بابت پڻ اهڙي قسم جي عمل جي دعويٰ ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته [[عبد الله بن عباس|ابن عباس]] جي مرتبي کي وڌائڻ واريون روايتون ان سياسي ماحول سان لاڳاپيل هيون. منصور جي تشريح موجب حڪمرانن سان لاڳاپيل مذهبي حلقن اهڙين روايتن کي پڻ هٿي ڏني، جيڪي اقتدار جي اطاعت يا مخالفن خلاف ڪارروائيءَ کي مذهبي جواز ڏينديون هيون. هو ارتداد جي سزا بابت حديثن ۽ اموي دور ۾ [[جبريه]] جي فڪري واڌ کي پڻ انهيءَ وسيع سياسي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو. اهي منصور جا تاريخي ۽ مذهبي موقف آهن ۽ روايتي حديثي عالمن انهن مان ڪيترين دعوائن سان اختلاف ڪيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |title=حرية الرأي بين الإسلام والمسلمين |author=احمد صبحي منصور |website=اهل القرآن |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208101942/http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |archive-date=8 فيبروري 2019 |access-date=9 آڪٽوبر 2022 }}</ref> روايتي اسلامي مڪتب قرآنين جي انهيءَ موقف سان اختلاف ڪن ٿا ۽ سندن استدلال آهي ته قرآن پاڻ مسلمانن کي رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو.<ref>[http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc عثمان بن معلم محمود بن شيخ علي، ''شبهات القرآنيين''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115215747/http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc |date=15 نومبر 2012}}</ref> ان سلسلي ۾ [[سورت حشر]] جي آيت {{قرآن|الحشر|7|لا تخريج=1}} جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ {{قرآن|نص=وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا}} جا لفظ اچن ٿا. حديث جي حجيت جا حامي انهن ۽ ٻين آيتن کي رسول جي سنت جي پيرويءَ جو قرآني بنياد سمجهن ٿا.{{للهامش|6}} [[اهل سنت والجماعت]] جي ڪيترن قديم ۽ جديد عالمن قرآنين يا حديث جي حجيت رد ڪندڙ نظرين جي مخالفت ڪئي آهي. [[ابن حزم اندلسي]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو شخص چوي ته اسان رڳو اهو وٺنداسين جيڪو قرآن ۾ ملي ٿو، ته امت جي اجماع موجب هو ڪافر ٿيندو؛ پوءِ هن تي سج لهڻ کان رات جي اونداهيءَ تائين رڳو هڪ رڪعت ۽ فجر وقت ٻي رڪعت لازم ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جي لفظن مان نماز جي نالي هيٺ گهٽ ۾ گهٽ ايترو ئي اچي سگهي ٿو.<ref>ابن حزم، ''الإحكام في أصول الأحكام''، ج 2، ص. 80.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى شاطبي|شاطبي]] حديثي سنت کان سواءِ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري موقف بابت لکيو: {{اقتباس|چوٿون اهو ته رڳو ڪتاب تي اڪتفا ڪرڻ اهڙن ماڻهن جي راءِ آهي، جيڪي سنت کان ٻاهر نڪري ويا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ انهن اهو بنياد ورتو ته ڪتاب ۾ هر شيءِ جو بيان آهي، تنهنڪري سنت جي حڪمن کي ڇڏي ڏنائون، جنهن جي نتيجي ۾ جماعت کان جدا ٿيا ۽ قرآن جي اهڙي تاويل ڪرڻ لڳا، جيڪا الله جي نازل ڪيل مراد مطابق نه هئي.<ref>شاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''، ج 4، ص. 17.</ref>}} جديد دور ۾ اڳوڻي مصري اوقاف واري وزير [[محمود حمدي زقزوق]] پڻ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري نظريي جي مخالفت ڪئي. هن سنت ۽ قرآن جي تعلق بابت لکيو: {{اقتباس|نبوي سنت، قرآني پيغام جي نبوي تشريح ۽ قرآني آيتن جو عملي اطلاق آهي. قرآن ۾ بيان ڪيل فرضن، عبادتن، ذميوارين، شعائر، مناسڪ ۽ معاملن جي نبوي تشريح ۽ عملي صورت سنت ۾ ملي ٿي. تنهنڪري قرآن ۽ سنت جو تعلق اهڙو سمجهي سگهجي ٿو، جيئن آئين ۽ ان جي عملي قانوني تشريح جو تعلق.<ref name="موقع نصرة">{{حوالو ويب |url=http://www.nusrah.com/ar/contents.aspx?aid=1776 |title=حول الاستغناء بالقرآن عن السنة وعلاقة السنة بالقرآن |author=محمود حمدي زقزوق |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314220900/https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=nusrah&e=com |archive-date=14 مارچ 2020 }}</ref>}} آسٽريا ڄائي مسلمان مفڪر [[محمد اسد]] پڻ سنت جي پيرويءَ کي اسلامي فڪر ۽ عمل جي تسلسل لاءِ بنيادي اهميت ڏني: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي سنت تي عمل اسلام جي وجود ۽ ترقيءَ جي حفاظت آهي، جڏهن ته سنت کي ڇڏي ڏيڻ اسلام جي ڍانچي جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو. سنت ان عمارت جي لوهي ڍانچي وانگر رهي آهي، جنهن تي اسلامي نظام بيٺو آهي.<ref>محمد اسد، ''الإسلام على مفترق الطريق''، ص. 85.</ref>}} [[عبد العزيز بن باز]] جديد دور جي انهن حلقن تي سخت تنقيد ڪئي، جيڪي حديثي سنت جي حجيت کي مڪمل طور رد ڪن ٿا. هن لکيو ته اهڙو موقف، سندس نظر ۾، قرآن ۾ رسول جي اطاعت بابت حڪمن سان مطابقت نٿو رکي ۽ هن ان سلسلي ۾ پاڻ کي ''قرآني'' سڏيندڙ ڪجهه جديد تحريڪن جو ذڪر ڪيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://maserah.binbaz.org.sa//45 |title=السنة ومكانتها في الإسلام |author=عبد العزيز بن باز |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112011220/http://www.binbaz.org.sa/mat/21247 |archive-date=12 نومبر 2014 }}</ref> js1re96ojgll6r7qy6ay3jze1au43l2 413733 413732 2026-09-20T12:30:28Z Intisar Ali 8681 /* صحاح جا ڪتاب */ 413733 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:Siyar A'lam an-Nubala.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو.<ref name="الكفاية"/>}} ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي.<ref name="الكفاية"/>}} [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو ضروري آهي.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تحذير الخواص من أكاذيب القصاص''.</ref>}} [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] ابو بڪر بن خلاد کان نقل ڪيو آهي ته هن [[يحيى قطان]] کان پڇيو: {{اقتباس|ڇا توکي اهو خوف نٿو ٿئي ته جن ماڻهن جون حديثون تو ڇڏي ڏنيون آهن، اهي قيامت جي ڏينهن الله وٽ تنهنجا مخالف بڻجن؟ هن چيو: انهن جو منهنجو مخالف ٿيڻ مون لاءِ ان کان وڌيڪ پسنديده آهي جو رسول الله منهنجو مخالف بڻجي مون کان پڇي ته تو منهنجي حديث کان ڪوڙ کي ڇو نه روڪيو؟<ref>ابن عدي جرجاني، ''[[الكامل في ضعفاء الرجال]]''.</ref>}} [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] ''العلل'' ۾ لکيو: {{اقتباس|ڪجهه اهڙن ماڻهن، جيڪي ڳالهه کي نه سمجهندا هئا، اهل حديث تي راوين بابت ڳالهائڻ سبب اعتراض ڪيو آهي؛ جڏهن ته اسان ڪيترن تابعين جي امامن کي رجال بابت ڳالهائيندي ڏٺو آهي... اسان جي خيال ۾، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو، انهن کي ان تي مسلمانن سان خيرخواهيءَ آماده ڪيو. سندن مقصد ماڻهن تي طعن يا غيبت ڪرڻ نه هو، بلڪه انهن ضعيف راوين جي حالت واضح ڪرڻ هو، جيئن سندن ضعف سڃاتو وڃي. انهن مان ڪي بدعت سان منسوب هئا، ڪي حديث ۾ متهم هئا ۽ ڪي غفلت ۽ گهڻين غلطين وارا هئا. انهن امامن دين جي حفاظت ۽ تثبيت لاءِ سندن حالتون واضح ڪرڻ گهريون، ڇاڪاڻ⁠تہ دين بابت شاهديءَ ۾ احتياط، حقن ۽ مال بابت شاهديءَ کان وڌيڪ ضروري آهي.<ref>''سنن ترمذي''، ڪتاب العلل.</ref>}} ==== جرح ۽ تعديل جا اهم ڪتاب ==== * ''إكمال الكمال'' ـ [[ابن ماكولا]] (وفات 475هه). * ''إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال'' ـ [[مغلطاي بن قليج]] (وفات 762هه). * ''تهذيب التهذيب'' ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). * [[تهذيب الكمال في أسماء الرجال|تهذيب الكمال]] ـ [[جمال الدين مزي|مزي]] (وفات 742هه). * ''الثقات'' ـ [[ابن حبان]] (وفات 354هه). * [[الكامل في ضعفاء الرجال]] ـ [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] (وفات 365هه). * ''الجرح والتعديل'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الضعفاء'' ـ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 430هه). * ''الضعفاء الصغير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * ''الضعفاء الكبير'' ـ [[ابو جعفر عقيلي]] (وفات 322هه). * ''الضعفاء والمتروكين'' ـ [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (وفات 303هه). * ''معرفة الثقات'' ـ [[عجلي]] (وفات 261هه). * ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم تراجم ۽ رجال|اهل سنت والجماعت وٽ علم تراجم ۽ رجال جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم علل === {{Main|علم العلل}} '''علم علل''' حديث ۾ موجود اهڙن سببن جي تحقيق جو علم آهي، جيڪي حديث جي صحت کي متاثر ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ اهڙي منقطع روايت کي متصل سمجهڻ، هڪ حديث جو مواد ٻي حديث ۾ داخل ٿيڻ، [[تدليس]] يا ٻيا سندي ۽ متني مسئلا شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="الصباغ"/> هن علم ۾ حديث جي صحت تي اثرانداز ٿيندڙ ظاهري يا لڪل سببن ۽ روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو المنذر محمود بن محمد بن مصطفى بن عبد اللطيف المنياوي، ''شرح الموقظة للذهبي''.</ref> ڪڏهن ڪنهن حديث جي سند ظاهري طور متصل هجي، راوي عادل ۽ ضابط هجن ۽ ظاهري شذوذ نظر نه اچي، پر وڌيڪ تنقيدي تحقيق سان ان ۾ اهڙي علت معلوم ٿي سگهي ٿي، جيڪا عام مشاهدي سان ظاهر نه ٿئي. لڪل علت گهڻو ڪري سند ۾ هوندي آهي، پر متن يا سند ۽ متن ٻنهي ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref>عبد الكريم الخضير، ''شرح ألفية العراقي''.</ref> [[محمد ناصر الدين الباني|الباني]] هڪ حديث بابت لکيو: {{اقتباس|ابن حزم سند جي ظاهر کي ڏسي ان کي صحيح قرار ڏنو، جيڪو سندس ظاهري طريقي سان ٺهڪي اچي ٿو. پر علم ۽ نقد جا ماهر رڳو ان تي اڪتفا نٿا ڪن؛ اهي مختلف طريقا گڏ ڪن ٿا ۽ راوين جي حالتن جو مطالعو ڪن ٿا، جنهن وسيلي معلوم ٿئي ٿو ته حديث ۾ علت آهي يا نه. انهيءَ ڪري حديث جي عللن جي سڃاڻپ علم حديث جي انتهائي باريڪ علمن مان آهي، جيڪڏهن سڀ کان باريڪ نه هجي.<ref>محمد ناصر الدين الألباني، ''إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل''.</ref>}} [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] علت بابت چيو آهي: {{اقتباس|وعلة الحديث: أسباب خفت\\ تقدح في صحته، حين وفت\\ مع كونه ظاهره السلامة\\ فليحدد المعل من قد رامه\\ ما ريء فيه علة تقدح في\\ صحته بعد سلامة تفي\\ يدركها الحافظ بالتفرد\\ والخلف مع قرائن، فيهتدي}} [[File:أبو عيسى محمد الترمذي.jpg|thumb|200px|[[ابن رجب حنبلي]] جو '''شرح علل [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]]'''؛ ڪتاب ۾ راوين جا قسم، حديث جي عللن، مرسل روايت، حديث جي مختلف درجن ۽ ترمذي جي طريقه ڪار سميت حديثي نقد سان لاڳاپيل ڪيترن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.]] علم علل جي شروعات حديثي نقد جي ابتدائي روايت سان ڳنڍي وڃي ٿي. روايتي حديثي تاريخ موجب [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪندا هئا{{للهامش|5}} ۽ ڪڏهن حديث بابت اضافي شاهدي پڻ طلب ڪندا هئا. بعد جي عالمن هن طريقي کي وڌيڪ منظم ڪيو ته جيئن غلطي يا وهم سبب ڪا ڳالهه نبيءَ ڏانهن غلط نموني منسوب نه ٿئي. حديث جي علت معلوم ڪرڻ لاءِ ان جا مختلف طريقا گڏ ڪرڻ، انهن جو مقابلو ڪرڻ ۽ راوين جي حالتن ۽ ضبط جو جائزو وٺڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[مسلم بن حجاج|مسلم]] لکيو: {{اقتباس|انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ سان صحيح روايتون سقيم روايتن کان ڌار ٿين ٿيون ۽ ضعيف خبرن جا راوي حافظ راوين کان سڃاتا وڃن ٿا.<ref>مسلم بن حجاج، ''التمييز''.</ref>}} [[خطيب بغدادي]] چيو: {{اقتباس|حديث جي علت سڃاڻڻ جو طريقو اهو آهي ته ان جا مختلف طريقا گڏ ڪيا وڃن، راوين جي اختلافن جو جائزو ورتو وڃي ۽ سندن حافظي، ضبط ۽ اتقان جي مرتبي کي ڏٺو وڃي.<ref>أحمد بن علي بن ثابت الخطيب البغدادي، ''الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع''.</ref>}} [[صلاح الدين علائي]] لکيو: {{اقتباس|ترجيح جا طريقا گهڻا آهن، انهن کي مڪمل طور محدود نٿو ڪري سگهجي ۽ سڀني حديثن لاءِ ڪو هڪ ضابطو نه آهي؛ بلڪه هر حديث جون پنهنجون خاص ترجيحي نشانيون هونديون آهن، جن کي گهڻن طريقن ۽ روايتن سان واقف تجربيڪار ۽ ذهين شخص سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="abc1"/>}} حديث ۾ علل جا ڪجهه مثال هي آهن:<ref name="المحرر"/> * محدث پنهنجي ڪنهن شيخ کان روايت ڪري، پر بعد وارو راوي غلطيءَ سان اها روايت ڪنهن ٻئي طريقي سان ان ڏانهن منسوب ڪري. * صحابي يا تابعي ڪنهن فقهي مسئلي بابت پنهنجو قول ڪري ۽ راوي غلطيءَ سان ان کي نبيءَ تائين مرفوع حديث طور بيان ڪري. * ڪو راوي مجموعي طور ثقه هجي، پر ڪنهن خاص شيخ کان سندس روايت ڪمزور هجي. * سند مان ڪنهن راويءَ جو لڪل نموني رهجي وڃڻ. * '''ارسال خفي'''، يعني راوي اهڙي شيخ کان روايت ڪري جنهن سان سندس زمانو ملي ٿو، پر جنهن کان هن حقيقت ۾ حديث نه ٻڌي هجي. علل جي سڃاڻپ کي علم حديث جي باريڪ ۽ پيچيده شعبن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ وسيع حافظي، تجربو ۽ حديثي طريقن جي ڄاڻ ضروري سمجهي وئي آهي.<ref name="ابن الصلاح"/> ان جي پيچيدگيءَ سبب قديم دور ۾ به نسبتاً ٿورن ماهرن کي هن ميدان ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/> حاڪم ابو زرعه رازي بابت نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|هڪ شخص ابو زرعه رازي کان پڇيو: اوهان حديث کي معلول قرار ڏيو ٿا، ان جو دليل ڇا آهي؟ هن چيو: مون کان ڪنهن معلول حديث بابت پڇ ۽ آءٌ ان جي علت ٻڌايان؛ پوءِ ابن واره وٽ وڃي ساڳي حديث بابت پڇ، پر کيس نه ٻڌاءِ ته مون کان اڳ پڇي چڪو آهين؛ پوءِ ابو حاتم کان به پڇ. ان کان پوءِ اسان ٽنهي جي ڳالهه ڀيٽ. جيڪڏهن علت بابت اسان ۾ اختلاف ڏسين ته سمجهه ته هر هڪ پنهنجي راءِ موجب ڳالهه ڪئي؛ ۽ جيڪڏهن ڳالهه هڪجهڙي هجي ته هن علم جي حقيقت کي سمجهه. ان شخص ائين ڪيو ۽ ٽنهي جي ڳالهه هڪجهڙي نڪتي، تنهن تي چيائين: آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته هي علم الهام آهي.<ref name="الحاكم">حاڪم نيشاپوري، ''معرفة علوم الحديث''.</ref>}} حاڪم وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|صحيح حديث رڳو روايت سان نه سڃاتي ويندي آهي، بلڪه فهم، حافظي ۽ گهڻي سماع سان سڃاتي ويندي آهي. هن علم ۾ اهل فهم ۽ معرفت سان مذاڪرو وڏي مدد آهي، جيئن حديث جي لڪل علت ظاهر ٿئي. جيڪڏهن صحيح سندن سان اهڙيون حديثون ملن، جيڪي بخاري ۽ مسلم جي ڪتابن ۾ نه هجن، ته حديث جي طالب لاءِ ضروري آهي ته انهن جي علت جي تحقيق ڪري ۽ ماهرن سان بحث ڪري، جيئن علت ظاهر ٿئي.<ref name="الحاكم"/>}} ==== علم علل جا اهم ڪتاب ==== * ''الإلزامات والتتبع'' ـ [[دارقطني]] (وفات 385هه). * ''التمييز'' ـ [[مسلم بن حجاج]] (وفات 261هه). * ''شرح علل الترمذي'' ـ [[ابن رجب حنبلي]] (وفات 795هه). * ''العلل'' ـ [[علي بن مديني]] (وفات 234هه). * ''العلل'' ـ [[احمد بن حنبل]] (وفات 241هه). * ''المنتخب من العلل للخلال'' ـ [[ابن قدامه]] (وفات 620هه). * ''علل الحديث'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الجامع في العلل والفوائد'' ـ [[ماهر ياسين فحل]]. تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علل ۽ سوالات|اهل سنت والجماعت وٽ علم علل جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === ٻيا علم === نبوي حديث سان لاڳاپيل ٻين اهم علمن مان هي آهن: * '''علم شرح حديث''' {{مفصلة|علم شرح الحديث}} هن علم کي '''فقه الحديث'''، '''علم شرح الحديث'''، '''علم معاني الحديث''' يا '''علم اصول تفسير الحديث''' پڻ چيو وڃي ٿو. ان ۾ حديث جي معنيٰ، مقصد ۽ دلالت کي سمجهڻ جا اصول، ظاهري تعارضن جي وضاحت، ناسخ ۽ منسوخ، لفظن جي تفسير ۽ انهن مان اخذ ٿيندڙ حڪمن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ انهن معاملن بابت عالمن جي مختلف راين کي پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو الطيب محمد صديق خان، ''[[أبجد العلوم]] الوشي المرقوم في بيان أحوال العلوم''.</ref> * '''تخريج حديث''' {{Main|تخريج الحديث}} تخريج مان مراد حديث کي ان جي انهن اصل ماخذن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن ان کي سند سان روايت ڪيو هجي، ۽ ضرورت پوڻ تي ان جي حديثي درجي بابت وضاحت ڪرڻ. ان ۾ حديث کي معتبر محدثن ۽ سندن ڪتابن ڏانهن منسوب ڪرڻ، ان جي سند ۽ راوين جي حالت جو جائزو وٺڻ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref>عبد الصمد بن بكر بن إبراهيم عابد، ''المدخل إلى تخريج الأحاديث والآثار والحكم عليها''.</ref> [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] لکيو: {{اقتباس|تخريج مان مراد محدث جو حديثن کي اجزاء، مشيخات، ڪتابن ۽ ٻين ماخذن مان ڪڍڻ، انهن کي پنهنجي يا پنهنجن استادن يا همعصرن جي مرويات مان سند سان بيان ڪرڻ، انهن تي بحث ڪرڻ ۽ انهن کي انهن ڪتابن ۽ مجموعن جي مصنفن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن انهن کي روايت ڪيو آهي.}} هن وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|ڪڏهن تخريج جو لفظ رڳو حديث کي ماخذ مان ڪڍڻ ۽ ان ڏانهن نسبت ڪرڻ لاءِ به وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>شمس الدين محمد السخاوي، ''فتح المغيث بشرح ألفية الحديث''.</ref>}} * '''ناسخ ۽ منسوخ''' {{Main|الناسخ والمنسوخ}} حديث جي علم ۾ '''نسخ''' مان مراد شارع پاران اڳئين شرعي حڪم کي پوءِ واري حڪم سان ختم يا تبديل ڪرڻ آهي.<ref>أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي، ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير''.</ref> يعني ڪنهن حديث ۾ آيل اڳئين شرعي حڪم، جنهن کي ''منسوخ'' چيو وڃي، جي جاءِ تي پوءِ وارو حڪم، جنهن کي ''ناسخ'' چيو وڃي، لاڳو ٿئي.<ref name="مولد تلقائيا1"/> اصولي بحثن ۾ عام جي تخصيص، مطلق جي تقييد ۽ استثنا جهڙن معاملن کي نسخ کان الڳ يا ان سان لاڳاپيل صورتن طور مختلف نموني بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="إعلام الموقعين"/> حديثن جي ظاهري تعارض جي صورت ۾ اصولين وٽ پهرين انهن جي وچ ۾ موافقت يا جمع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي؛ جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي ته تاريخي ترتيب ۽ ٻين دليلن جي بنياد تي ناسخ ۽ منسوخ جو امڪان ڏٺو وڃي ٿو، پوءِ ضرورت موجب ترجيح يا توقف جا اصول لاڳو ڪيا وڃن ٿا.<ref>ابن حجر عسقلاني، ''نزهة النظر في توضيح [[نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]]''.</ref> == حديث جي تدوين == {{Main|تدوين الحديث}} نبوي حديث جي تدوين جو عمل ڪيترن مرحلن مان گذريو. روايتي اسلامي ماخذن موجب حديثن کي لکڻ جو سلسلو نبيءَ جي دور ۾ ئي شروع ٿي ويو هو ۽ ڪيترن صحابه وٽ حديثن جا لکيل صحيفا موجود هئا. انهن مان [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] جو ''الصحيفة الصادقة'' نالي صحيفو مشهور آهي. [[علي بن ابي طالب]] وٽ پڻ هڪ صحيفو هو، جڏهن ته [[انس بن مالڪ]]، [[عبد الله بن عباس]]، [[عبد الله بن مسعود]] ۽ [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] سان پڻ حديثن جا صحيفا منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>احمد انور سيد احمد الجندي، ''السنة النبوية في مواجهة شبهات الاستشراق''.</ref> صحابه نبوي حديثون تابعين ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ نسلن تائين پهچايون، جن پڻ انهن کي ياد ڪرڻ ۽ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ ۽ ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ حديثن جي تدوين وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿي ۽ علم کي محفوظ ڪرڻ جي هڪ عام طريقي جي صورت اختيار ڪرڻ لڳي.<ref>يوسف عبد الرحمن مرعشلي، ''علم فهرسة الحديث، نشأته، تطوره، أشهر ما دُوِّنَ فيه''.</ref> حديثي روايت موجب تدوين جي اهم سببن ۾ حافظ محدثن جي وفات سان روايتن جي ضايع ٿيڻ جو انديشو ۽ حديثن ۾ تحريف يا جعل کي روڪڻ شامل هئا. ان مقصد لاءِ محدثن نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جي جاچ ڪرڻ شروع ڪئي. === حديث لکڻ بابت روايتون === حديثن ۾ حديث لکڻ کان منع بابت روايتون پڻ ملن ٿيون ۽ لکڻ جي اجازت بابت پڻ. منع بابت روايتن مان [[مسلم بن حجاج]] پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|اسان کي هداب بن خالد ازدي، همام کان، هن زيد بن اسلم کان، هن عطاء بن يسار کان، هن ابو سعيد خدري کان روايت ڪئي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: '''«مون کان نه لکو؛ ۽ جنهن مون کان قرآن کان سواءِ ڪا شيءِ لکي هجي، سو ان کي مٽائي ڇڏي. مون کان حديث بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي.»'''<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 3004؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزهد والرقائق، حديث 3004.</ref>}} [[احمد بن حنبل]] پنهنجي ''[[مسند احمد]]'' ۾ ابو هريره کان هڪ روايت نقل ڪئي آهي: {{اقتباس|اسان ويٺا نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کان ٻڌل ڳالهيون لکي رهيا هئاسين ته پاڻ اسان وٽ آيو ۽ پڇيائين: «'''هي ڇا لکي رهيا آهيو؟'''» اسان چيو: جيڪي اوهان کان ٻڌون ٿا. پاڻ فرمايائين: «'''الله جي ڪتاب سان گڏ ٻيو ڪتاب؟'''» ... پوءِ اسان پنهنجو لکيل مواد هڪ هنڌ گڏ ڪري باهه ۾ ساڙي ڇڏيو. اسان پڇيو: اي الله جا رسول، ڇا اوهان کان حديثون بيان ڪريون؟ پاڻ فرمايائين: «'''ها، مون کان حديثون بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي؛ ۽ جنهن ڄاڻي واڻي مون تي ڪوڙ مڙهيو، سو پنهنجو ٺڪاڻو باهه ۾ بڻائي.»'''<ref>''مسند احمد''، حديث 10670.</ref>}} ٻئي طرف حديث لکڻ جي اجازت بابت پڻ ڪيترائي روايتون ملن ٿيون. [[ابو دائود]]، [[حاڪم نيشاپوري]]، دارمي، احمد بن حنبل ۽ [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] [[عبد الله بن عمرو]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان جيڪا به ڳالهه ٻڌندو هوس، ان کي ياد رکڻ لاءِ لکي ڇڏيندو هوس. قريش مون کي روڪيو ۽ چيائون: ڇا تون هر ڳالهه لکي ڇڏين ٿو، جڏهن ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} به انسان آهي ۽ ڪاوڙ توڙي خوشيءَ جي حالت ۾ ڳالهائي ٿو؟ تنهنڪري مون لکڻ ڇڏي ڏنو. پوءِ مون اها ڳالهه رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ٻڌائي. پاڻ پنهنجي آڱر سان پنهنجي وات ڏانهن اشارو ڪري فرمايائين: «'''لکندو رهه؛ قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، هن مان حق کان سواءِ ڪجهه به نٿو نڪري.»'''<ref>راوي: عبد الله بن عمرو؛ محدث: شعيب ارناؤوط؛ ''تخريج سنن أبي داود''، حديث 3646؛ سند صحيح.</ref><ref>''سنن أبي داود''، حديث 3646؛ ''المستدرك للحاكم''، حديث 330؛ ''سنن الدارمي''، حديث 493؛ ''مسند احمد''، حديث 6221؛ ''مصنف ابن أبي شيبة''، حديث 26957.</ref>}} بخاري ابو هريره کان روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي صحابه مان مون کان وڌيڪ حديثون ڪنهن روايت نه ڪيون، سواءِ عبد الله بن عمرو جي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ هو لکندو هو ۽ آءٌ نه لکندو هوس.<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 113؛ حڪم: صحيح.</ref>}} ابو هريره کان فتح مڪه بابت هڪ ٻي روايت ۾ اچي ٿو ته نبي {{صلى الله عليه وسلم}} خطبو ڏنو، جنهن کان پوءِ يمن جي هڪ شخص ابو شاهه عرض ڪيو ته اها ڳالهه سندس لاءِ لکي ڏني وڃي. ان تي نبيءَ فرمايو: {{اقتباس|'''ابو شاهه لاءِ لکي ڏيو.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2434؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت بخاري، مسلم، ابو دائود، ترمذي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي عالمن انهن ظاهري طور مختلف روايتن جي وچ ۾ ڪيترن طريقن سان تطبيقي وضاحت ڪئي آهي. هڪ راءِ موجب حديث لکڻ جي منع اسلام جي شروعاتي دور سان مخصوص هئي، جيئن قرآن جي حفاظت ۽ مطالعي تي خاص ڌيان رهي.<ref name="abc2"/> ٻي راءِ موجب منع واري حديث کي بعد ۾ اجازت وارين حديثن منسوخ ڪيو؛ جڏهن ته هڪ ٻي تشريح موجب منع قرآن ۽ حديث کي هڪ ئي صحيفي ۾ گڏ لکڻ بابت هئي، جيئن ٻنهي متنن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو نه رهي.<ref>يحيى بن شرف النووي، ''المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج''.</ref> === تدوين جي تاريخ === نبيءَ جي وفات کان پوءِ حديثن کي لکڻ بابت صحابه وٽ مختلف رويا منسوب ڪيا ويا آهن. [[عمر بن خطاب]]، [[عبد الله بن مسعود]]، [[زيد بن ثابت]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[ابو سعيد خدري]] سان لکڻ بابت احتياط يا ناپسنديدگي منسوب ڪئي وئي آهي، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، سندس پٽ [[حسن بن علي|حسن]]، [[انس بن مالڪ]] ۽ [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] سان حديث لکڻ جي اجازت جو موقف منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/8516/ |title=كتابة الحديث وتدوينه |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021828/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=8516 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> عمر بن خطاب بابت هڪ روايت آهي ته هن حديثون لکائڻ جو ارادو ڪيو ۽ صحابه سان مشورو پڻ ڪيو، پر پوءِ ان کان پاسو ڪيائين: {{اقتباس|مون کي انهن ماڻهن جو خيال آيو، جيڪي اوهان کان اڳ هئا؛ انهن ڪتاب لکيا، پوءِ انهن ڏانهن ايترو متوجه ٿيا جو الله عزوجل جي ڪتاب کي ڇڏي ڏنائون. الله جو قسم، آءٌ الله جي ڪتاب سان ٻي ڪنهن شيءِ کي ڪڏهن به نه ملائيندس.<ref>راوي: عروه بن زبير؛ محدث: الباني؛ ''فقه السيرة''، ص. 36؛ حڪم: ضعيف، منقطع.</ref><ref>عبد الرزاق پنهنجي ''مصنف'' ۽ ابن عبد البر ''جامع بيان العلم وفضله'' ۾ نقل ڪيو آهي.</ref>}} حديث جي ڪجهه عالمن اهڙين روايتن مان اهو نتيجو اخذ ڪيو آهي ته شروعاتي احتياط جو هڪ سبب نبوي حديث ۽ قرآن جي متن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو هو، ۽ جڏهن اهو انديشو گهٽ ٿيو ته لکڻ جي اجازت عام ٿي وئي.<ref>أبو الأشبال حسن الزهيري المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> [[ابن صلاح]] لکيو: {{اقتباس|پوءِ اهو اختلاف ختم ٿي ويو ۽ مسلمانن جو ان جي جواز ۽ اجازت تي اتفاق ٿي ويو.<ref name="ابن الصلاح"/>}} [[ملف:Gharib al-Hadith-page0019.jpg|تصغير|يسار|[[ابو عبيد قاسم بن سلام]] جي ڪتاب ''غريب الحديث'' جو هڪ مخطوطو، جيڪو لڳ ڀڳ 319هه (931ع) جو آهي.]] حديثن جي منظم يا سرڪاري تدوين بابت روايتي اسلامي تاريخ نگاري ۾ پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ کي اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> [[عمر بن عبد العزيز]] عالمن کي حديثون گڏ ڪرڻ ۽ لکڻ جي هدايت ڪئي. هن [[مدينو|مديني]] جي عالمن ڏانهن لکيو: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي حديثن مان جيڪي اوهان وٽ آهن، تن کي ڏسو ۽ لکي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مون کي علم جي مٽجي وڃڻ ۽ عالمن جي وفات جو انديشو آهي.<ref>خطيب بغدادي، ''تقييد العلم''، ص. 106؛ بلقيني، ''محاسن الاصطلاح''، ص. 103؛ بخاري پڻ پنهنجي صحيح ۾ ان کي معلق طور نقل ڪيو آهي.</ref>}} ٻي هجري صديءَ ۾ مختلف اسلامي علمي مرڪزن ۾ حديثن ۽ آثارن جا مجموعا مرتب ٿيڻ لڳا. [[مالڪ بن انس]] [[مدينو|مديني]] ۾، [[ابن جريج|عبد العزيز بن جريج]] [[مڪو|مڪي]] ۾، [[عبد الرحمن اوزاعي|اوزاعي]] [[شام]] ۾، [[معمر بن راشد]] [[يمن]] ۾، [[سعيد بن ابي عروبه]] ۽ [[حماد بن سلمه]] [[بصرو|بصري]] ۾، [[سفيان ثوري]] [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾، [[عبد الله بن مبارڪ]] [[خراسان]] ۾ ۽ [[هشيم بن بشير]] [[واسط]] ۾ حديثي مواد مرتب ڪيو.<ref name="دفاع">محمد بن محمد بن سويلم أبو شُهبة، ''دفاع عن السنة ورد شبه المستشرقين والكتاب المعاصرين''.</ref> هن دور جي تصنيفن ۾ نبوي حديثن سان گڏ صحابه جا قول ۽ تابعين جا فتوا پڻ شامل هوندا هئا، جنهن جو مشهور مثال ''[[موطأ امام مالڪ]]'' آهي. حديث جي تدوين جي ايندڙ مرحلي ۾ نبوي حديثن کي وڌيڪ الڳ ۽ منظم مجموعن ۾ ترتيب ڏنو ويو، جيڪو خاص طور ٻي هجري صديءَ جي پڄاڻي ۽ ٽين هجري صديءَ جي شروعات ۾ نمايان ٿيو. ڪجهه محدثن پنهنجا ڪتاب '''مسانيد''' جي ترتيب سان مرتب ڪيا، جهڙوڪ [[احمد بن حنبل]]، [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] ۽ [[اسحاق بن راهويه]]. مسند ڪتابن ۾ روايتون عام طور صحابي راويءَ جي نالي هيٺ گڏ ڪيون وينديون هيون ۽ انهن ۾ صحيح، حسن ۽ ضعيف مختلف درجن جون روايتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ٻين محدثن حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنيون، جن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهه مشهور حديثي ڪتاب]] نمايان آهن. بخاري ۽ مسلم پنهنجي مجموعن لاءِ صحت جون مخصوص شرطون اختيار ڪيون، جڏهن ته سنن جي مصنفن، جهڙوڪ ابو دائود، ترمذي، [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] ۽ [[ابن ماجه]]، صحيح سان گڏ حسن ۽ ضعيف روايتون پڻ شامل ڪيون ۽ مختلف هنڌن تي انهن جي درجي بابت وضاحت پڻ ڪئي.<ref name="دفاع"/> === حديث جا گهڻا راوي === حديث جي اصطلاح ۾ انهن صحابه لاءِ '''مكثرون''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جن کان هڪ هزار کان وڌيڪ حديثون منقول هجن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب ست صحابه اهڙا آهن، جن کان سڀ کان وڌيڪ حديثون منقول آهن:<ref>عادل بن عبد الشكور الزرقي، ''طبقات المكثرين من رواية الحديث''.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:750px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديثن جا سڀ کان وڌيڪ روايت ڪندڙ صحابي |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:12%; padding:10px;" | ترتيب ! style="background:#36c; color:white; width:53%; padding:10px;" | صحابي ! style="background:#36c; color:white; width:35%; padding:10px;" | منقول حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 1 | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو هريره]] | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 5,374 |- | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2 | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2,630 |- | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 3 | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:8px;" | [[انس بن مالڪ]] | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 2,286 |- | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 4 | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:8px;" | [[عائشه بنت ابي بڪر|ام المؤمنين عائشه]] | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 2,210 |- | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 5 | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عباس]] | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 1,660 |- | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 6 | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:8px;" | [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 1,540 |- | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 7 | style="background:#fff8dc; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو سعيد خدري]] | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 1,170 |} == حديث جا ڪتاب == [[File:Ishaq ibn Rahwayh.png|thumb|220px|[[اسحاق بن راهويه]]، '''[[مسند اسحاق بن راهويه]]''' جو مصنف. مسند اسحاق بن راهويه حديثن جي قديم مسند مجموعن مان هڪ آهي.]] [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديث جي ڪتابن کي سندن ترتيب ۽ تصنيف جي طريقي موجب ڪيترن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ صحاح، سنن، مسانيد، معاجم، مصنفات، حديثي اجزا، جوامع، مستدرڪات، مستخرجات، زوائد ۽ اطراف شامل آهن. اهي ڪتاب عام طور موضوعن ۽ بابن يا راوين جي نالن موجب ترتيب ڏنل هوندا آهن. * '''صحاح''': اهي ڪتاب، جن جي مصنفن پنهنجي معيار موجب رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جو التزام ڪيو هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة">محمد بن ابي الفيض جعفر الحسني الادريسي الکتاني، ''الرسالة المستطرفة لبيان مشهور كتب السنة المصنفة''.</ref> * '''سنن''': اهي حديثي ڪتاب، جن ۾ شرعي حڪمن بابت مرفوع حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنل هجن. سنن جي سڀني مصنفن پنهنجي ڪتابن ۾ رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جي شرط نه رکي، تنهنڪري انهن ۾ مختلف درجن جون روايتون ملي سگهن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مسانيد''': اهي ڪتاب، جن ۾ حديثون صحابه جي نالن موجب ترتيب ڏنل هجن. صحابه جا نالا ڪڏهن الف ب وار ترتيب، اسلام قبول ڪرڻ ۾ اڳڀرائي يا نسب ۽ مرتبي جهڙن اصولن موجب رکيا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''معاجم''': ''معجم'' جو جمع آهي. محدثن جي اصطلاح ۾ اهڙو ڪتاب، جنهن ۾ حديثون صحابه، استادن، شهرن يا ڪنهن ٻئي بنياد تي ترتيب ڏنل هجن. اڪثر انهن ۾ نالا الف ب وار ترتيب سان ڏنا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مصنفات''': اهي سنن سان مشابهت رکن ٿا، پر وڌيڪ وسيع ۽ جامع هوندا آهن ۽ انهن ۾ مرفوع حديثن کان سواءِ صحابه ۽ تابعين جا آثار ۽ قول پڻ وڏي تعداد ۾ شامل هوندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اجزا''': اهي مختصر حديثي تصنيفون، جيڪي دين جي ڪنهن مخصوص موضوع يا باب بابت حديثن، ڪنهن هڪ سند يا راويءَ جي طريقي سان منقول روايتن، يا ڪنهن هڪ خاص موضوع سان لاڳاپيل حديثن کي گڏ ڪن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''جامع''': اهڙو حديثي ڪتاب، جنهن ۾ عقيدن، احڪامن، رقائق، کاڌي پيتي جي آداب، سفر ۽ قيام، تفسير، تاريخ، سيرت، فتنن، مناقبن ۽ ٻين مختلف موضوعن بابت حديثون شامل هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستدرڪ''': اهڙو ڪتاب، جنهن جو مصنف ڪنهن اڳوڻي ڪتاب ۾ ان جي مقرر ڪيل شرطن مطابق شامل ٿي سگهندڙ، پر رهجي ويل حديثن کي گڏ ڪري.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستخرج''': اهڙي تصنيف، جنهن ۾ مصنف ڪنهن ٻئي حديثي ڪتاب جون حديثون پنهنجي جدا سندن سان روايت ڪري، اهڙي طرح جو سندس سند اصل ڪتاب جي مصنف جي سند سان ڪنهن استاد يا ان کان مٿئين راويءَ وٽ ملي وڃي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''زوائد''': اهي ڪتاب، جن ۾ هڪ يا وڌيڪ حديثي ڪتابن جون اهي اضافي حديثون گڏ ڪيون وڃن، جيڪي مقابلي ۾ رکيل ٻين ڪتابن ۾ موجود نه هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اطراف''': ''طرف'' مان مراد حديث جو اهو حصو يا عبارت آهي، جنهن سان پوري حديث جي سڃاڻپ ٿي سگهي. اطراف جي ڪتابن ۾ عام طور حديث جو رڳو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ انهن اصل ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏنا ويندا آهن، جن ۾ اها حديث روايت ٿيل هجي. ڪجهه مصنف مڪمل سند ۽ ڪجهه سند جو رڳو هڪ حصو ڏين ٿا؛ عام طور پورو متن نقل نه ڪيو ويندو آهي ۽ ضروري ناهي ته ڏنل ''طرف'' حديث جا بلڪل ساڳيا لفظ هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> === صحاح جا ڪتاب === {{Main|ڇهه حديثي ڪتاب}} [[File:SaheehAlBukhari.png|thumb|right|150px|'''[[صحيح بخاري]]'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديثن جي سڀ کان اهم مجموعن مان هڪ آهي ۽ روايتي طور قرآن کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ صحيح ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو.]] [[اهل سنت والجماعت]] جي حديثي ادب ۾ سڀ کان مشهور مجموعن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب]] آهن. هي اصطلاح ڇهن مشهور حديثي مجموعن لاءِ استعمال ٿئي ٿو: ٻن صحيح ڪتابن، يعني ''[[صحيح بخاري]]'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]''؛ ۽ چئن سنن، يعني ''[[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]]''، ''[[سنن ترمذي]]''، ''[[سنن ابي دائود]]'' ۽ ''[[سنن ابن ماجه]]'' لاءِ.<ref name="مولد تلقائيا2"/> ڇهين ڪتاب طور ابن ماجه جي سنن کي شمار ڪندڙ شروعاتي عالمن مان ڇهين هجري صديءَ جو حافظ [[ابن طاهر قيسراني|محمد بن طاهر مقدسي]] هو.<ref>زين الدين ابو يحيى زڪريا بن محمد بن زڪريا الانصاري، ''فتح الباقي بشرح ألفية العراقي''.</ref> عالمن انهن ڪتابن تي وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ۽ انهن جون شرحون، رجال جا ڪتاب، اطراف ۽ ٻيون لاڳاپيل تصنيفون لکيون. مشهور شرحن ۾ [[فتح الباري|فتح الباري شرح صحيح بخاري]]، [[ابن حجر عسقلاني]] جي تصنيف؛ [[المنهاج في شرح صحيح مسلم بن الحجاج|المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج]]، [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] جي تصنيف؛ [[عون المعبود على سنن أبي داود|عون المعبود شرح سنن ابي دائود]]، [[محمد شمس الحق عظيم آبادي]] جي تصنيف؛ سنن نسائيءَ تي [[جلال الدين سيوطي]] جي شرح؛ ۽ [[تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي|تحفة الاحوذي شرح سنن ترمذي]] شامل آهن. انهن ڪتابن جي اسناد ۽ راوين بابت پڻ وسيع علمي ادب پيدا ٿيو. [[عبد الغني مقدسي]] ''[[الكمال في أسماء الرجال]]'' لکيو، جنهن کي [[جمال الدين مزي|مزي]] وڌائي ۽ سنواري ''[[تهذيب الكمال في أسماء الرجال]]'' جي صورت ڏني. پوءِ ابن حجر عسقلاني ان کي مختصر ڪري ''[[تهذيب التهذيب]]'' مرتب ڪيو. [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جو ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' پڻ رجال جي مشهور ڪتابن مان آهي. ڇهن ڪتابن جي حديثن جا اطراف گڏ ڪرڻ لاءِ پڻ ڪتاب لکيا ويا، جن ۾ مصنف حديث جو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ۽ پوءِ انهن ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏين ٿا، جن ۾ اها حديث موجود هجي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/16939/ |title=كتب الأطراف |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018083349/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=16939 |archive-date=18 آڪٽوبر 2011 }}</ref> انهن ۾ مزي جو ''[[تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف]]'' ۽ ابن حجر عسقلاني جو ''[[إتحاف المهرة بأطراف العشرة]]'' شامل آهن. مختلف حديثي مجموعن جي حديثن کي هڪ هنڌ گڏ ڪندڙ تصنيفن ۾ [[ابن اثير ابو السعادات|ابن اثير]] جو ''[[جامع الأصول في أحاديث الرسول]]'' ۽ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] جو ''[[جامع السنن والمسانيد لابن كثير|جامع المسانيد والسنن الهادي لأقوم سنن]]'' شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:850px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ڇهه مشهور ڪتاب |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:30%; padding:10px;" | نالو ! style="background:#3366cc; color:white; width:45%; padding:10px;" | مصنف ! style="background:#3366cc; color:white; width:25%; padding:10px;" | حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح بخاري]] | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px;" | [[محمد بن اسماعيل بخاري|امام بخاري]] (256هه / 870ع) | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 7,167 |- | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح مسلم]] | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px;" | [[مسلم بن حجاج|امام مسلم]] (261هه / 875ع) | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 5,505 |- | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابي دائود]] | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو دائود]] (275هه / 888ع) | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 5,274 |- | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ترمذي]] | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] (279هه / 892ع) | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 3,956 |- | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]] | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px;" | [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (303هه / 915ع) | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 5,754 |- | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابن ماجه]] | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px;" | [[ابن ماجه]] (273هه / 886ع) | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 4,341 |} حديث جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: [[فائل:Hadith Books.jpg|thumb|left|290px|نبوي حديث جي ڪتابن جو مجموعو، جنهن ۾ ڇهه مشهور حديثي ڪتاب پڻ شامل آهن.]] {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:950px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ٻيا اهم ڪتاب |- ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب |- | style="background:#eaf3ff; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[موطأ امام مالڪ|موطأ]] * [[صحيح ابن حبان]] * [[صحيح ابن خزيمه]] * [[صحيح ابو عوانه]] * [[سنن دارقطني]] * [[مسند احمد]] * [[سنن بيهقي]] * [[مستدرڪ علي الصحيحين|مستدرڪ حاڪم]] * [[معجم الڪبير]] * [[معجم الاوسط]] * [[معجم الصغير]] * [[سنن دارمي|مسند دارمي]] | style="background:#eaf7ea; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[مسند بزار]] * [[مسند ابو حنيفه]] * [[مسند شافعي]] * [[مسند حميدي]] * [[مسند ابو يعليٰ موصلي]] * [[مصنف عبدالرزاق|مصنف عبدالرزاق صنعاني]] * [[مصنف ابن ابي شيبه]] * [[مسند ابو دائود طيالسي|مسند طيالسي]] * [[مسند اسحاق بن راهويه]] * [[مسند ابن ابي اوفيٰ]] * [[جامع شعب الايمان]] * [[مسند الشهاب]] * [[تهذيب الآثار]] * [[شمائل محمديه]] |} وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#حديث جا متن|اهل سنت والجماعت وٽ حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] * [[حديثي اجزا]] * [[جوامع جا ڪتاب]] * [[اهل سنت والجماعت|اهل سنت والجماعت جي اهم ڪتابن جي فهرست]] == قرآنين جو نقطه نظر == [[قرآني]] قرآن کي اسلامي شريعت جو بنيادي ۽ واحد لازمي ديني ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديثي سنت جي حجيت بابت [[اهل سنت والجماعت]] ۽ ٻين روايتي اسلامي مڪتبن کان مختلف موقف رکن ٿا. قرآنين جي مختلف حلقن جا موقف پاڻ ۾ پڻ هڪجهڙا ناهن، پر انهن مان ڪيترائي روايتي حديثي مجموعن ۾ محمد ڏانهن منسوب روايتن جي تاريخي صحت تي تنقيد ڪن ٿا. قرآني مفڪر [[احمد صبحي منصور]] جو موقف آهي ته اسلامي تاريخ جي مختلف سياسي دورن ۾ سياسي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ حديثون ٺاهيون يا استعمال ڪيون ويون. سندس دعويٰ موجب اموي دور ۾ [[معاويه بن ابي سفيان]] ۽ اموي اقتدار جي حمايت ۽ سندن مخالفن، جهڙوڪ [[علي بن ابي طالب]]، سندس اولاد ۽ [[عبد الله بن زبير]]، خلاف سياسي روايتون گردش ۾ آيون. هو عباسي دور بابت پڻ اهڙي قسم جي عمل جي دعويٰ ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته [[عبد الله بن عباس|ابن عباس]] جي مرتبي کي وڌائڻ واريون روايتون ان سياسي ماحول سان لاڳاپيل هيون. منصور جي تشريح موجب حڪمرانن سان لاڳاپيل مذهبي حلقن اهڙين روايتن کي پڻ هٿي ڏني، جيڪي اقتدار جي اطاعت يا مخالفن خلاف ڪارروائيءَ کي مذهبي جواز ڏينديون هيون. هو ارتداد جي سزا بابت حديثن ۽ اموي دور ۾ [[جبريه]] جي فڪري واڌ کي پڻ انهيءَ وسيع سياسي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو. اهي منصور جا تاريخي ۽ مذهبي موقف آهن ۽ روايتي حديثي عالمن انهن مان ڪيترين دعوائن سان اختلاف ڪيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |title=حرية الرأي بين الإسلام والمسلمين |author=احمد صبحي منصور |website=اهل القرآن |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208101942/http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |archive-date=8 فيبروري 2019 |access-date=9 آڪٽوبر 2022 }}</ref> روايتي اسلامي مڪتب قرآنين جي انهيءَ موقف سان اختلاف ڪن ٿا ۽ سندن استدلال آهي ته قرآن پاڻ مسلمانن کي رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو.<ref>[http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc عثمان بن معلم محمود بن شيخ علي، ''شبهات القرآنيين''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115215747/http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc |date=15 نومبر 2012}}</ref> ان سلسلي ۾ [[سورت حشر]] جي آيت {{قرآن|الحشر|7|لا تخريج=1}} جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ {{قرآن|نص=وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا}} جا لفظ اچن ٿا. حديث جي حجيت جا حامي انهن ۽ ٻين آيتن کي رسول جي سنت جي پيرويءَ جو قرآني بنياد سمجهن ٿا.{{للهامش|6}} [[اهل سنت والجماعت]] جي ڪيترن قديم ۽ جديد عالمن قرآنين يا حديث جي حجيت رد ڪندڙ نظرين جي مخالفت ڪئي آهي. [[ابن حزم اندلسي]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو شخص چوي ته اسان رڳو اهو وٺنداسين جيڪو قرآن ۾ ملي ٿو، ته امت جي اجماع موجب هو ڪافر ٿيندو؛ پوءِ هن تي سج لهڻ کان رات جي اونداهيءَ تائين رڳو هڪ رڪعت ۽ فجر وقت ٻي رڪعت لازم ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جي لفظن مان نماز جي نالي هيٺ گهٽ ۾ گهٽ ايترو ئي اچي سگهي ٿو.<ref>ابن حزم، ''الإحكام في أصول الأحكام''، ج 2، ص. 80.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى شاطبي|شاطبي]] حديثي سنت کان سواءِ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري موقف بابت لکيو: {{اقتباس|چوٿون اهو ته رڳو ڪتاب تي اڪتفا ڪرڻ اهڙن ماڻهن جي راءِ آهي، جيڪي سنت کان ٻاهر نڪري ويا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ انهن اهو بنياد ورتو ته ڪتاب ۾ هر شيءِ جو بيان آهي، تنهنڪري سنت جي حڪمن کي ڇڏي ڏنائون، جنهن جي نتيجي ۾ جماعت کان جدا ٿيا ۽ قرآن جي اهڙي تاويل ڪرڻ لڳا، جيڪا الله جي نازل ڪيل مراد مطابق نه هئي.<ref>شاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''، ج 4، ص. 17.</ref>}} جديد دور ۾ اڳوڻي مصري اوقاف واري وزير [[محمود حمدي زقزوق]] پڻ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري نظريي جي مخالفت ڪئي. هن سنت ۽ قرآن جي تعلق بابت لکيو: {{اقتباس|نبوي سنت، قرآني پيغام جي نبوي تشريح ۽ قرآني آيتن جو عملي اطلاق آهي. قرآن ۾ بيان ڪيل فرضن، عبادتن، ذميوارين، شعائر، مناسڪ ۽ معاملن جي نبوي تشريح ۽ عملي صورت سنت ۾ ملي ٿي. تنهنڪري قرآن ۽ سنت جو تعلق اهڙو سمجهي سگهجي ٿو، جيئن آئين ۽ ان جي عملي قانوني تشريح جو تعلق.<ref name="موقع نصرة">{{حوالو ويب |url=http://www.nusrah.com/ar/contents.aspx?aid=1776 |title=حول الاستغناء بالقرآن عن السنة وعلاقة السنة بالقرآن |author=محمود حمدي زقزوق |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314220900/https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=nusrah&e=com |archive-date=14 مارچ 2020 }}</ref>}} آسٽريا ڄائي مسلمان مفڪر [[محمد اسد]] پڻ سنت جي پيرويءَ کي اسلامي فڪر ۽ عمل جي تسلسل لاءِ بنيادي اهميت ڏني: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي سنت تي عمل اسلام جي وجود ۽ ترقيءَ جي حفاظت آهي، جڏهن ته سنت کي ڇڏي ڏيڻ اسلام جي ڍانچي جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو. سنت ان عمارت جي لوهي ڍانچي وانگر رهي آهي، جنهن تي اسلامي نظام بيٺو آهي.<ref>محمد اسد، ''الإسلام على مفترق الطريق''، ص. 85.</ref>}} [[عبد العزيز بن باز]] جديد دور جي انهن حلقن تي سخت تنقيد ڪئي، جيڪي حديثي سنت جي حجيت کي مڪمل طور رد ڪن ٿا. هن لکيو ته اهڙو موقف، سندس نظر ۾، قرآن ۾ رسول جي اطاعت بابت حڪمن سان مطابقت نٿو رکي ۽ هن ان سلسلي ۾ پاڻ کي ''قرآني'' سڏيندڙ ڪجهه جديد تحريڪن جو ذڪر ڪيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://maserah.binbaz.org.sa//45 |title=السنة ومكانتها في الإسلام |author=عبد العزيز بن باز |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112011220/http://www.binbaz.org.sa/mat/21247 |archive-date=12 نومبر 2014 }}</ref> o3qnrfux9g1niqb1smo1158dmlviwf2 413734 413733 2026-09-20T12:33:12Z Intisar Ali 8681 413734 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:Siyar A'lam an-Nubala.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو.<ref name="الكفاية"/>}} ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي.<ref name="الكفاية"/>}} [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو ضروري آهي.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تحذير الخواص من أكاذيب القصاص''.</ref>}} [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] ابو بڪر بن خلاد کان نقل ڪيو آهي ته هن [[يحيى قطان]] کان پڇيو: {{اقتباس|ڇا توکي اهو خوف نٿو ٿئي ته جن ماڻهن جون حديثون تو ڇڏي ڏنيون آهن، اهي قيامت جي ڏينهن الله وٽ تنهنجا مخالف بڻجن؟ هن چيو: انهن جو منهنجو مخالف ٿيڻ مون لاءِ ان کان وڌيڪ پسنديده آهي جو رسول الله منهنجو مخالف بڻجي مون کان پڇي ته تو منهنجي حديث کان ڪوڙ کي ڇو نه روڪيو؟<ref>ابن عدي جرجاني، ''[[الكامل في ضعفاء الرجال]]''.</ref>}} [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] ''العلل'' ۾ لکيو: {{اقتباس|ڪجهه اهڙن ماڻهن، جيڪي ڳالهه کي نه سمجهندا هئا، اهل حديث تي راوين بابت ڳالهائڻ سبب اعتراض ڪيو آهي؛ جڏهن ته اسان ڪيترن تابعين جي امامن کي رجال بابت ڳالهائيندي ڏٺو آهي... اسان جي خيال ۾، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو، انهن کي ان تي مسلمانن سان خيرخواهيءَ آماده ڪيو. سندن مقصد ماڻهن تي طعن يا غيبت ڪرڻ نه هو، بلڪه انهن ضعيف راوين جي حالت واضح ڪرڻ هو، جيئن سندن ضعف سڃاتو وڃي. انهن مان ڪي بدعت سان منسوب هئا، ڪي حديث ۾ متهم هئا ۽ ڪي غفلت ۽ گهڻين غلطين وارا هئا. انهن امامن دين جي حفاظت ۽ تثبيت لاءِ سندن حالتون واضح ڪرڻ گهريون، ڇاڪاڻ⁠تہ دين بابت شاهديءَ ۾ احتياط، حقن ۽ مال بابت شاهديءَ کان وڌيڪ ضروري آهي.<ref>''سنن ترمذي''، ڪتاب العلل.</ref>}} ==== جرح ۽ تعديل جا اهم ڪتاب ==== * ''إكمال الكمال'' ـ [[ابن ماكولا]] (وفات 475هه). * ''إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال'' ـ [[مغلطاي بن قليج]] (وفات 762هه). * ''تهذيب التهذيب'' ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). * [[تهذيب الكمال في أسماء الرجال|تهذيب الكمال]] ـ [[جمال الدين مزي|مزي]] (وفات 742هه). * ''الثقات'' ـ [[ابن حبان]] (وفات 354هه). * [[الكامل في ضعفاء الرجال]] ـ [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] (وفات 365هه). * ''الجرح والتعديل'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الضعفاء'' ـ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 430هه). * ''الضعفاء الصغير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * ''الضعفاء الكبير'' ـ [[ابو جعفر عقيلي]] (وفات 322هه). * ''الضعفاء والمتروكين'' ـ [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (وفات 303هه). * ''معرفة الثقات'' ـ [[عجلي]] (وفات 261هه). * ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم تراجم ۽ رجال|اهل سنت والجماعت وٽ علم تراجم ۽ رجال جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم علل === {{Main|علم العلل}} '''علم علل''' حديث ۾ موجود اهڙن سببن جي تحقيق جو علم آهي، جيڪي حديث جي صحت کي متاثر ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ اهڙي منقطع روايت کي متصل سمجهڻ، هڪ حديث جو مواد ٻي حديث ۾ داخل ٿيڻ، [[تدليس]] يا ٻيا سندي ۽ متني مسئلا شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="الصباغ"/> هن علم ۾ حديث جي صحت تي اثرانداز ٿيندڙ ظاهري يا لڪل سببن ۽ روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو المنذر محمود بن محمد بن مصطفى بن عبد اللطيف المنياوي، ''شرح الموقظة للذهبي''.</ref> ڪڏهن ڪنهن حديث جي سند ظاهري طور متصل هجي، راوي عادل ۽ ضابط هجن ۽ ظاهري شذوذ نظر نه اچي، پر وڌيڪ تنقيدي تحقيق سان ان ۾ اهڙي علت معلوم ٿي سگهي ٿي، جيڪا عام مشاهدي سان ظاهر نه ٿئي. لڪل علت گهڻو ڪري سند ۾ هوندي آهي، پر متن يا سند ۽ متن ٻنهي ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref>عبد الكريم الخضير، ''شرح ألفية العراقي''.</ref> [[محمد ناصر الدين الباني|الباني]] هڪ حديث بابت لکيو: {{اقتباس|ابن حزم سند جي ظاهر کي ڏسي ان کي صحيح قرار ڏنو، جيڪو سندس ظاهري طريقي سان ٺهڪي اچي ٿو. پر علم ۽ نقد جا ماهر رڳو ان تي اڪتفا نٿا ڪن؛ اهي مختلف طريقا گڏ ڪن ٿا ۽ راوين جي حالتن جو مطالعو ڪن ٿا، جنهن وسيلي معلوم ٿئي ٿو ته حديث ۾ علت آهي يا نه. انهيءَ ڪري حديث جي عللن جي سڃاڻپ علم حديث جي انتهائي باريڪ علمن مان آهي، جيڪڏهن سڀ کان باريڪ نه هجي.<ref>محمد ناصر الدين الألباني، ''إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل''.</ref>}} [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] علت بابت چيو آهي: {{اقتباس|وعلة الحديث: أسباب خفت\\ تقدح في صحته، حين وفت\\ مع كونه ظاهره السلامة\\ فليحدد المعل من قد رامه\\ ما ريء فيه علة تقدح في\\ صحته بعد سلامة تفي\\ يدركها الحافظ بالتفرد\\ والخلف مع قرائن، فيهتدي}} [[File:أبو عيسى محمد الترمذي.jpg|thumb|200px|[[ابن رجب حنبلي]] جو '''شرح علل [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]]'''؛ ڪتاب ۾ راوين جا قسم، حديث جي عللن، مرسل روايت، حديث جي مختلف درجن ۽ ترمذي جي طريقه ڪار سميت حديثي نقد سان لاڳاپيل ڪيترن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.]] علم علل جي شروعات حديثي نقد جي ابتدائي روايت سان ڳنڍي وڃي ٿي. روايتي حديثي تاريخ موجب [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪندا هئا{{للهامش|5}} ۽ ڪڏهن حديث بابت اضافي شاهدي پڻ طلب ڪندا هئا. بعد جي عالمن هن طريقي کي وڌيڪ منظم ڪيو ته جيئن غلطي يا وهم سبب ڪا ڳالهه نبيءَ ڏانهن غلط نموني منسوب نه ٿئي. حديث جي علت معلوم ڪرڻ لاءِ ان جا مختلف طريقا گڏ ڪرڻ، انهن جو مقابلو ڪرڻ ۽ راوين جي حالتن ۽ ضبط جو جائزو وٺڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[مسلم بن حجاج|مسلم]] لکيو: {{اقتباس|انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ سان صحيح روايتون سقيم روايتن کان ڌار ٿين ٿيون ۽ ضعيف خبرن جا راوي حافظ راوين کان سڃاتا وڃن ٿا.<ref>مسلم بن حجاج، ''التمييز''.</ref>}} [[خطيب بغدادي]] چيو: {{اقتباس|حديث جي علت سڃاڻڻ جو طريقو اهو آهي ته ان جا مختلف طريقا گڏ ڪيا وڃن، راوين جي اختلافن جو جائزو ورتو وڃي ۽ سندن حافظي، ضبط ۽ اتقان جي مرتبي کي ڏٺو وڃي.<ref>أحمد بن علي بن ثابت الخطيب البغدادي، ''الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع''.</ref>}} [[صلاح الدين علائي]] لکيو: {{اقتباس|ترجيح جا طريقا گهڻا آهن، انهن کي مڪمل طور محدود نٿو ڪري سگهجي ۽ سڀني حديثن لاءِ ڪو هڪ ضابطو نه آهي؛ بلڪه هر حديث جون پنهنجون خاص ترجيحي نشانيون هونديون آهن، جن کي گهڻن طريقن ۽ روايتن سان واقف تجربيڪار ۽ ذهين شخص سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="abc1"/>}} حديث ۾ علل جا ڪجهه مثال هي آهن:<ref name="المحرر"/> * محدث پنهنجي ڪنهن شيخ کان روايت ڪري، پر بعد وارو راوي غلطيءَ سان اها روايت ڪنهن ٻئي طريقي سان ان ڏانهن منسوب ڪري. * صحابي يا تابعي ڪنهن فقهي مسئلي بابت پنهنجو قول ڪري ۽ راوي غلطيءَ سان ان کي نبيءَ تائين مرفوع حديث طور بيان ڪري. * ڪو راوي مجموعي طور ثقه هجي، پر ڪنهن خاص شيخ کان سندس روايت ڪمزور هجي. * سند مان ڪنهن راويءَ جو لڪل نموني رهجي وڃڻ. * '''ارسال خفي'''، يعني راوي اهڙي شيخ کان روايت ڪري جنهن سان سندس زمانو ملي ٿو، پر جنهن کان هن حقيقت ۾ حديث نه ٻڌي هجي. علل جي سڃاڻپ کي علم حديث جي باريڪ ۽ پيچيده شعبن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ وسيع حافظي، تجربو ۽ حديثي طريقن جي ڄاڻ ضروري سمجهي وئي آهي.<ref name="ابن الصلاح"/> ان جي پيچيدگيءَ سبب قديم دور ۾ به نسبتاً ٿورن ماهرن کي هن ميدان ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/> حاڪم ابو زرعه رازي بابت نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|هڪ شخص ابو زرعه رازي کان پڇيو: اوهان حديث کي معلول قرار ڏيو ٿا، ان جو دليل ڇا آهي؟ هن چيو: مون کان ڪنهن معلول حديث بابت پڇ ۽ آءٌ ان جي علت ٻڌايان؛ پوءِ ابن واره وٽ وڃي ساڳي حديث بابت پڇ، پر کيس نه ٻڌاءِ ته مون کان اڳ پڇي چڪو آهين؛ پوءِ ابو حاتم کان به پڇ. ان کان پوءِ اسان ٽنهي جي ڳالهه ڀيٽ. جيڪڏهن علت بابت اسان ۾ اختلاف ڏسين ته سمجهه ته هر هڪ پنهنجي راءِ موجب ڳالهه ڪئي؛ ۽ جيڪڏهن ڳالهه هڪجهڙي هجي ته هن علم جي حقيقت کي سمجهه. ان شخص ائين ڪيو ۽ ٽنهي جي ڳالهه هڪجهڙي نڪتي، تنهن تي چيائين: آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته هي علم الهام آهي.<ref name="الحاكم">حاڪم نيشاپوري، ''معرفة علوم الحديث''.</ref>}} حاڪم وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|صحيح حديث رڳو روايت سان نه سڃاتي ويندي آهي، بلڪه فهم، حافظي ۽ گهڻي سماع سان سڃاتي ويندي آهي. هن علم ۾ اهل فهم ۽ معرفت سان مذاڪرو وڏي مدد آهي، جيئن حديث جي لڪل علت ظاهر ٿئي. جيڪڏهن صحيح سندن سان اهڙيون حديثون ملن، جيڪي بخاري ۽ مسلم جي ڪتابن ۾ نه هجن، ته حديث جي طالب لاءِ ضروري آهي ته انهن جي علت جي تحقيق ڪري ۽ ماهرن سان بحث ڪري، جيئن علت ظاهر ٿئي.<ref name="الحاكم"/>}} ==== علم علل جا اهم ڪتاب ==== * ''الإلزامات والتتبع'' ـ [[دارقطني]] (وفات 385هه). * ''التمييز'' ـ [[مسلم بن حجاج]] (وفات 261هه). * ''شرح علل الترمذي'' ـ [[ابن رجب حنبلي]] (وفات 795هه). * ''العلل'' ـ [[علي بن مديني]] (وفات 234هه). * ''العلل'' ـ [[احمد بن حنبل]] (وفات 241هه). * ''المنتخب من العلل للخلال'' ـ [[ابن قدامه]] (وفات 620هه). * ''علل الحديث'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الجامع في العلل والفوائد'' ـ [[ماهر ياسين فحل]]. تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علل ۽ سوالات|اهل سنت والجماعت وٽ علم علل جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === ٻيا علم === نبوي حديث سان لاڳاپيل ٻين اهم علمن مان هي آهن: * '''علم شرح حديث''' {{مفصلة|علم شرح الحديث}} هن علم کي '''فقه الحديث'''، '''علم شرح الحديث'''، '''علم معاني الحديث''' يا '''علم اصول تفسير الحديث''' پڻ چيو وڃي ٿو. ان ۾ حديث جي معنيٰ، مقصد ۽ دلالت کي سمجهڻ جا اصول، ظاهري تعارضن جي وضاحت، ناسخ ۽ منسوخ، لفظن جي تفسير ۽ انهن مان اخذ ٿيندڙ حڪمن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ انهن معاملن بابت عالمن جي مختلف راين کي پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو الطيب محمد صديق خان، ''[[أبجد العلوم]] الوشي المرقوم في بيان أحوال العلوم''.</ref> * '''تخريج حديث''' {{Main|تخريج الحديث}} تخريج مان مراد حديث کي ان جي انهن اصل ماخذن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن ان کي سند سان روايت ڪيو هجي، ۽ ضرورت پوڻ تي ان جي حديثي درجي بابت وضاحت ڪرڻ. ان ۾ حديث کي معتبر محدثن ۽ سندن ڪتابن ڏانهن منسوب ڪرڻ، ان جي سند ۽ راوين جي حالت جو جائزو وٺڻ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref>عبد الصمد بن بكر بن إبراهيم عابد، ''المدخل إلى تخريج الأحاديث والآثار والحكم عليها''.</ref> [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] لکيو: {{اقتباس|تخريج مان مراد محدث جو حديثن کي اجزاء، مشيخات، ڪتابن ۽ ٻين ماخذن مان ڪڍڻ، انهن کي پنهنجي يا پنهنجن استادن يا همعصرن جي مرويات مان سند سان بيان ڪرڻ، انهن تي بحث ڪرڻ ۽ انهن کي انهن ڪتابن ۽ مجموعن جي مصنفن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن انهن کي روايت ڪيو آهي.}} هن وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|ڪڏهن تخريج جو لفظ رڳو حديث کي ماخذ مان ڪڍڻ ۽ ان ڏانهن نسبت ڪرڻ لاءِ به وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>شمس الدين محمد السخاوي، ''فتح المغيث بشرح ألفية الحديث''.</ref>}} * '''ناسخ ۽ منسوخ''' {{Main|الناسخ والمنسوخ}} حديث جي علم ۾ '''نسخ''' مان مراد شارع پاران اڳئين شرعي حڪم کي پوءِ واري حڪم سان ختم يا تبديل ڪرڻ آهي.<ref>أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي، ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير''.</ref> يعني ڪنهن حديث ۾ آيل اڳئين شرعي حڪم، جنهن کي ''منسوخ'' چيو وڃي، جي جاءِ تي پوءِ وارو حڪم، جنهن کي ''ناسخ'' چيو وڃي، لاڳو ٿئي.<ref name="مولد تلقائيا1"/> اصولي بحثن ۾ عام جي تخصيص، مطلق جي تقييد ۽ استثنا جهڙن معاملن کي نسخ کان الڳ يا ان سان لاڳاپيل صورتن طور مختلف نموني بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="إعلام الموقعين"/> حديثن جي ظاهري تعارض جي صورت ۾ اصولين وٽ پهرين انهن جي وچ ۾ موافقت يا جمع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي؛ جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي ته تاريخي ترتيب ۽ ٻين دليلن جي بنياد تي ناسخ ۽ منسوخ جو امڪان ڏٺو وڃي ٿو، پوءِ ضرورت موجب ترجيح يا توقف جا اصول لاڳو ڪيا وڃن ٿا.<ref>ابن حجر عسقلاني، ''نزهة النظر في توضيح [[نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]]''.</ref> == حديث جي تدوين == {{Main|تدوين الحديث}} نبوي حديث جي تدوين جو عمل ڪيترن مرحلن مان گذريو. روايتي اسلامي ماخذن موجب حديثن کي لکڻ جو سلسلو نبيءَ جي دور ۾ ئي شروع ٿي ويو هو ۽ ڪيترن صحابه وٽ حديثن جا لکيل صحيفا موجود هئا. انهن مان [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] جو ''الصحيفة الصادقة'' نالي صحيفو مشهور آهي. [[علي بن ابي طالب]] وٽ پڻ هڪ صحيفو هو، جڏهن ته [[انس بن مالڪ]]، [[عبد الله بن عباس]]، [[عبد الله بن مسعود]] ۽ [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] سان پڻ حديثن جا صحيفا منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>احمد انور سيد احمد الجندي، ''السنة النبوية في مواجهة شبهات الاستشراق''.</ref> صحابه نبوي حديثون تابعين ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ نسلن تائين پهچايون، جن پڻ انهن کي ياد ڪرڻ ۽ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ ۽ ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ حديثن جي تدوين وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿي ۽ علم کي محفوظ ڪرڻ جي هڪ عام طريقي جي صورت اختيار ڪرڻ لڳي.<ref>يوسف عبد الرحمن مرعشلي، ''علم فهرسة الحديث، نشأته، تطوره، أشهر ما دُوِّنَ فيه''.</ref> حديثي روايت موجب تدوين جي اهم سببن ۾ حافظ محدثن جي وفات سان روايتن جي ضايع ٿيڻ جو انديشو ۽ حديثن ۾ تحريف يا جعل کي روڪڻ شامل هئا. ان مقصد لاءِ محدثن نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جي جاچ ڪرڻ شروع ڪئي. === حديث لکڻ بابت روايتون === حديثن ۾ حديث لکڻ کان منع بابت روايتون پڻ ملن ٿيون ۽ لکڻ جي اجازت بابت پڻ. منع بابت روايتن مان [[مسلم بن حجاج]] پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|اسان کي هداب بن خالد ازدي، همام کان، هن زيد بن اسلم کان، هن عطاء بن يسار کان، هن ابو سعيد خدري کان روايت ڪئي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: '''«مون کان نه لکو؛ ۽ جنهن مون کان قرآن کان سواءِ ڪا شيءِ لکي هجي، سو ان کي مٽائي ڇڏي. مون کان حديث بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي.»'''<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 3004؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزهد والرقائق، حديث 3004.</ref>}} [[احمد بن حنبل]] پنهنجي ''[[مسند احمد]]'' ۾ ابو هريره کان هڪ روايت نقل ڪئي آهي: {{اقتباس|اسان ويٺا نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کان ٻڌل ڳالهيون لکي رهيا هئاسين ته پاڻ اسان وٽ آيو ۽ پڇيائين: «'''هي ڇا لکي رهيا آهيو؟'''» اسان چيو: جيڪي اوهان کان ٻڌون ٿا. پاڻ فرمايائين: «'''الله جي ڪتاب سان گڏ ٻيو ڪتاب؟'''» ... پوءِ اسان پنهنجو لکيل مواد هڪ هنڌ گڏ ڪري باهه ۾ ساڙي ڇڏيو. اسان پڇيو: اي الله جا رسول، ڇا اوهان کان حديثون بيان ڪريون؟ پاڻ فرمايائين: «'''ها، مون کان حديثون بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي؛ ۽ جنهن ڄاڻي واڻي مون تي ڪوڙ مڙهيو، سو پنهنجو ٺڪاڻو باهه ۾ بڻائي.»'''<ref>''مسند احمد''، حديث 10670.</ref>}} ٻئي طرف حديث لکڻ جي اجازت بابت پڻ ڪيترائي روايتون ملن ٿيون. [[ابو دائود]]، [[حاڪم نيشاپوري]]، دارمي، احمد بن حنبل ۽ [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] [[عبد الله بن عمرو]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان جيڪا به ڳالهه ٻڌندو هوس، ان کي ياد رکڻ لاءِ لکي ڇڏيندو هوس. قريش مون کي روڪيو ۽ چيائون: ڇا تون هر ڳالهه لکي ڇڏين ٿو، جڏهن ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} به انسان آهي ۽ ڪاوڙ توڙي خوشيءَ جي حالت ۾ ڳالهائي ٿو؟ تنهنڪري مون لکڻ ڇڏي ڏنو. پوءِ مون اها ڳالهه رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ٻڌائي. پاڻ پنهنجي آڱر سان پنهنجي وات ڏانهن اشارو ڪري فرمايائين: «'''لکندو رهه؛ قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، هن مان حق کان سواءِ ڪجهه به نٿو نڪري.»'''<ref>راوي: عبد الله بن عمرو؛ محدث: شعيب ارناؤوط؛ ''تخريج سنن أبي داود''، حديث 3646؛ سند صحيح.</ref><ref>''سنن أبي داود''، حديث 3646؛ ''المستدرك للحاكم''، حديث 330؛ ''سنن الدارمي''، حديث 493؛ ''مسند احمد''، حديث 6221؛ ''مصنف ابن أبي شيبة''، حديث 26957.</ref>}} بخاري ابو هريره کان روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي صحابه مان مون کان وڌيڪ حديثون ڪنهن روايت نه ڪيون، سواءِ عبد الله بن عمرو جي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ هو لکندو هو ۽ آءٌ نه لکندو هوس.<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 113؛ حڪم: صحيح.</ref>}} ابو هريره کان فتح مڪه بابت هڪ ٻي روايت ۾ اچي ٿو ته نبي {{صلى الله عليه وسلم}} خطبو ڏنو، جنهن کان پوءِ يمن جي هڪ شخص ابو شاهه عرض ڪيو ته اها ڳالهه سندس لاءِ لکي ڏني وڃي. ان تي نبيءَ فرمايو: {{اقتباس|'''ابو شاهه لاءِ لکي ڏيو.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2434؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت بخاري، مسلم، ابو دائود، ترمذي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي عالمن انهن ظاهري طور مختلف روايتن جي وچ ۾ ڪيترن طريقن سان تطبيقي وضاحت ڪئي آهي. هڪ راءِ موجب حديث لکڻ جي منع اسلام جي شروعاتي دور سان مخصوص هئي، جيئن قرآن جي حفاظت ۽ مطالعي تي خاص ڌيان رهي.<ref name="abc2"/> ٻي راءِ موجب منع واري حديث کي بعد ۾ اجازت وارين حديثن منسوخ ڪيو؛ جڏهن ته هڪ ٻي تشريح موجب منع قرآن ۽ حديث کي هڪ ئي صحيفي ۾ گڏ لکڻ بابت هئي، جيئن ٻنهي متنن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو نه رهي.<ref>يحيى بن شرف النووي، ''المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج''.</ref> === تدوين جي تاريخ === نبيءَ جي وفات کان پوءِ حديثن کي لکڻ بابت صحابه وٽ مختلف رويا منسوب ڪيا ويا آهن. [[عمر بن خطاب]]، [[عبد الله بن مسعود]]، [[زيد بن ثابت]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[ابو سعيد خدري]] سان لکڻ بابت احتياط يا ناپسنديدگي منسوب ڪئي وئي آهي، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، سندس پٽ [[حسن بن علي|حسن]]، [[انس بن مالڪ]] ۽ [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] سان حديث لکڻ جي اجازت جو موقف منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/8516/ |title=كتابة الحديث وتدوينه |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021828/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=8516 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> عمر بن خطاب بابت هڪ روايت آهي ته هن حديثون لکائڻ جو ارادو ڪيو ۽ صحابه سان مشورو پڻ ڪيو، پر پوءِ ان کان پاسو ڪيائين: {{اقتباس|مون کي انهن ماڻهن جو خيال آيو، جيڪي اوهان کان اڳ هئا؛ انهن ڪتاب لکيا، پوءِ انهن ڏانهن ايترو متوجه ٿيا جو الله عزوجل جي ڪتاب کي ڇڏي ڏنائون. الله جو قسم، آءٌ الله جي ڪتاب سان ٻي ڪنهن شيءِ کي ڪڏهن به نه ملائيندس.<ref>راوي: عروه بن زبير؛ محدث: الباني؛ ''فقه السيرة''، ص. 36؛ حڪم: ضعيف، منقطع.</ref><ref>عبد الرزاق پنهنجي ''مصنف'' ۽ ابن عبد البر ''جامع بيان العلم وفضله'' ۾ نقل ڪيو آهي.</ref>}} حديث جي ڪجهه عالمن اهڙين روايتن مان اهو نتيجو اخذ ڪيو آهي ته شروعاتي احتياط جو هڪ سبب نبوي حديث ۽ قرآن جي متن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو هو، ۽ جڏهن اهو انديشو گهٽ ٿيو ته لکڻ جي اجازت عام ٿي وئي.<ref>أبو الأشبال حسن الزهيري المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> [[ابن صلاح]] لکيو: {{اقتباس|پوءِ اهو اختلاف ختم ٿي ويو ۽ مسلمانن جو ان جي جواز ۽ اجازت تي اتفاق ٿي ويو.<ref name="ابن الصلاح"/>}} [[ملف:Gharib al-Hadith-page0019.jpg|تصغير|يسار|[[ابو عبيد قاسم بن سلام]] جي ڪتاب ''غريب الحديث'' جو هڪ مخطوطو، جيڪو لڳ ڀڳ 319هه (931ع) جو آهي.]] حديثن جي منظم يا سرڪاري تدوين بابت روايتي اسلامي تاريخ نگاري ۾ پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ کي اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> [[عمر بن عبد العزيز]] عالمن کي حديثون گڏ ڪرڻ ۽ لکڻ جي هدايت ڪئي. هن [[مدينو|مديني]] جي عالمن ڏانهن لکيو: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي حديثن مان جيڪي اوهان وٽ آهن، تن کي ڏسو ۽ لکي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مون کي علم جي مٽجي وڃڻ ۽ عالمن جي وفات جو انديشو آهي.<ref>خطيب بغدادي، ''تقييد العلم''، ص. 106؛ بلقيني، ''محاسن الاصطلاح''، ص. 103؛ بخاري پڻ پنهنجي صحيح ۾ ان کي معلق طور نقل ڪيو آهي.</ref>}} ٻي هجري صديءَ ۾ مختلف اسلامي علمي مرڪزن ۾ حديثن ۽ آثارن جا مجموعا مرتب ٿيڻ لڳا. [[مالڪ بن انس]] [[مدينو|مديني]] ۾، [[ابن جريج|عبد العزيز بن جريج]] [[مڪو|مڪي]] ۾، [[عبد الرحمن اوزاعي|اوزاعي]] [[شام]] ۾، [[معمر بن راشد]] [[يمن]] ۾، [[سعيد بن ابي عروبه]] ۽ [[حماد بن سلمه]] [[بصرو|بصري]] ۾، [[سفيان ثوري]] [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾، [[عبد الله بن مبارڪ]] [[خراسان]] ۾ ۽ [[هشيم بن بشير]] [[واسط]] ۾ حديثي مواد مرتب ڪيو.<ref name="دفاع">محمد بن محمد بن سويلم أبو شُهبة، ''دفاع عن السنة ورد شبه المستشرقين والكتاب المعاصرين''.</ref> هن دور جي تصنيفن ۾ نبوي حديثن سان گڏ صحابه جا قول ۽ تابعين جا فتوا پڻ شامل هوندا هئا، جنهن جو مشهور مثال ''[[موطأ امام مالڪ]]'' آهي. حديث جي تدوين جي ايندڙ مرحلي ۾ نبوي حديثن کي وڌيڪ الڳ ۽ منظم مجموعن ۾ ترتيب ڏنو ويو، جيڪو خاص طور ٻي هجري صديءَ جي پڄاڻي ۽ ٽين هجري صديءَ جي شروعات ۾ نمايان ٿيو. ڪجهه محدثن پنهنجا ڪتاب '''مسانيد''' جي ترتيب سان مرتب ڪيا، جهڙوڪ [[احمد بن حنبل]]، [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] ۽ [[اسحاق بن راهويه]]. مسند ڪتابن ۾ روايتون عام طور صحابي راويءَ جي نالي هيٺ گڏ ڪيون وينديون هيون ۽ انهن ۾ صحيح، حسن ۽ ضعيف مختلف درجن جون روايتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ٻين محدثن حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنيون، جن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهه مشهور حديثي ڪتاب]] نمايان آهن. بخاري ۽ مسلم پنهنجي مجموعن لاءِ صحت جون مخصوص شرطون اختيار ڪيون، جڏهن ته سنن جي مصنفن، جهڙوڪ ابو دائود، ترمذي، [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] ۽ [[ابن ماجه]]، صحيح سان گڏ حسن ۽ ضعيف روايتون پڻ شامل ڪيون ۽ مختلف هنڌن تي انهن جي درجي بابت وضاحت پڻ ڪئي.<ref name="دفاع"/> === حديث جا گهڻا راوي === حديث جي اصطلاح ۾ انهن صحابه لاءِ '''مكثرون''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جن کان هڪ هزار کان وڌيڪ حديثون منقول هجن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب ست صحابه اهڙا آهن، جن کان سڀ کان وڌيڪ حديثون منقول آهن:<ref>عادل بن عبد الشكور الزرقي، ''طبقات المكثرين من رواية الحديث''.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:750px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديثن جا سڀ کان وڌيڪ روايت ڪندڙ صحابي |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:12%; padding:10px;" | ترتيب ! style="background:#36c; color:white; width:53%; padding:10px;" | صحابي ! style="background:#36c; color:white; width:35%; padding:10px;" | منقول حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 1 | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو هريره]] | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 5,374 |- | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2 | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2,630 |- | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 3 | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:8px;" | [[انس بن مالڪ]] | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 2,286 |- | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 4 | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:8px;" | [[عائشه بنت ابي بڪر|ام المؤمنين عائشه]] | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 2,210 |- | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 5 | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عباس]] | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 1,660 |- | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 6 | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:8px;" | [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 1,540 |- | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 7 | style="background:#fff8dc; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو سعيد خدري]] | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 1,170 |} == حديث جا ڪتاب == [[File:Ishaq ibn Rahwayh.png|thumb|220px|[[اسحاق بن راهويه]]، '''[[مسند اسحاق بن راهويه]]''' جو مصنف. مسند اسحاق بن راهويه حديثن جي قديم مسند مجموعن مان هڪ آهي.]] [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديث جي ڪتابن کي سندن ترتيب ۽ تصنيف جي طريقي موجب ڪيترن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ صحاح، سنن، مسانيد، معاجم، مصنفات، حديثي اجزا، جوامع، مستدرڪات، مستخرجات، زوائد ۽ اطراف شامل آهن. اهي ڪتاب عام طور موضوعن ۽ بابن يا راوين جي نالن موجب ترتيب ڏنل هوندا آهن. * '''صحاح''': اهي ڪتاب، جن جي مصنفن پنهنجي معيار موجب رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جو التزام ڪيو هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة">محمد بن ابي الفيض جعفر الحسني الادريسي الکتاني، ''الرسالة المستطرفة لبيان مشهور كتب السنة المصنفة''.</ref> * '''سنن''': اهي حديثي ڪتاب، جن ۾ شرعي حڪمن بابت مرفوع حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنل هجن. سنن جي سڀني مصنفن پنهنجي ڪتابن ۾ رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جي شرط نه رکي، تنهنڪري انهن ۾ مختلف درجن جون روايتون ملي سگهن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مسانيد''': اهي ڪتاب، جن ۾ حديثون صحابه جي نالن موجب ترتيب ڏنل هجن. صحابه جا نالا ڪڏهن الف ب وار ترتيب، اسلام قبول ڪرڻ ۾ اڳڀرائي يا نسب ۽ مرتبي جهڙن اصولن موجب رکيا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''معاجم''': ''معجم'' جو جمع آهي. محدثن جي اصطلاح ۾ اهڙو ڪتاب، جنهن ۾ حديثون صحابه، استادن، شهرن يا ڪنهن ٻئي بنياد تي ترتيب ڏنل هجن. اڪثر انهن ۾ نالا الف ب وار ترتيب سان ڏنا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مصنفات''': اهي سنن سان مشابهت رکن ٿا، پر وڌيڪ وسيع ۽ جامع هوندا آهن ۽ انهن ۾ مرفوع حديثن کان سواءِ صحابه ۽ تابعين جا آثار ۽ قول پڻ وڏي تعداد ۾ شامل هوندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اجزا''': اهي مختصر حديثي تصنيفون، جيڪي دين جي ڪنهن مخصوص موضوع يا باب بابت حديثن، ڪنهن هڪ سند يا راويءَ جي طريقي سان منقول روايتن، يا ڪنهن هڪ خاص موضوع سان لاڳاپيل حديثن کي گڏ ڪن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''جامع''': اهڙو حديثي ڪتاب، جنهن ۾ عقيدن، احڪامن، رقائق، کاڌي پيتي جي آداب، سفر ۽ قيام، تفسير، تاريخ، سيرت، فتنن، مناقبن ۽ ٻين مختلف موضوعن بابت حديثون شامل هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستدرڪ''': اهڙو ڪتاب، جنهن جو مصنف ڪنهن اڳوڻي ڪتاب ۾ ان جي مقرر ڪيل شرطن مطابق شامل ٿي سگهندڙ، پر رهجي ويل حديثن کي گڏ ڪري.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستخرج''': اهڙي تصنيف، جنهن ۾ مصنف ڪنهن ٻئي حديثي ڪتاب جون حديثون پنهنجي جدا سندن سان روايت ڪري، اهڙي طرح جو سندس سند اصل ڪتاب جي مصنف جي سند سان ڪنهن استاد يا ان کان مٿئين راويءَ وٽ ملي وڃي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''زوائد''': اهي ڪتاب، جن ۾ هڪ يا وڌيڪ حديثي ڪتابن جون اهي اضافي حديثون گڏ ڪيون وڃن، جيڪي مقابلي ۾ رکيل ٻين ڪتابن ۾ موجود نه هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اطراف''': ''طرف'' مان مراد حديث جو اهو حصو يا عبارت آهي، جنهن سان پوري حديث جي سڃاڻپ ٿي سگهي. اطراف جي ڪتابن ۾ عام طور حديث جو رڳو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ انهن اصل ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏنا ويندا آهن، جن ۾ اها حديث روايت ٿيل هجي. ڪجهه مصنف مڪمل سند ۽ ڪجهه سند جو رڳو هڪ حصو ڏين ٿا؛ عام طور پورو متن نقل نه ڪيو ويندو آهي ۽ ضروري ناهي ته ڏنل ''طرف'' حديث جا بلڪل ساڳيا لفظ هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> === صحاح جا ڪتاب === {{Main|ڇهه حديثي ڪتاب}} [[File:SaheehAlBukhari.png|thumb|right|150px|'''[[صحيح بخاري]]'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديثن جي سڀ کان اهم مجموعن مان هڪ آهي ۽ روايتي طور قرآن کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ صحيح ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو.]] [[اهل سنت والجماعت]] جي حديثي ادب ۾ سڀ کان مشهور مجموعن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب]] آهن. هي اصطلاح ڇهن مشهور حديثي مجموعن لاءِ استعمال ٿئي ٿو: ٻن صحيح ڪتابن، يعني ''[[صحيح بخاري]]'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]''؛ ۽ چئن سنن، يعني ''[[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]]''، ''[[سنن ترمذي]]''، ''[[سنن ابي دائود]]'' ۽ ''[[سنن ابن ماجه]]'' لاءِ.<ref name="مولد تلقائيا2"/> ڇهين ڪتاب طور ابن ماجه جي سنن کي شمار ڪندڙ شروعاتي عالمن مان ڇهين هجري صديءَ جو حافظ [[ابن طاهر قيسراني|محمد بن طاهر مقدسي]] هو.<ref>زين الدين ابو يحيى زڪريا بن محمد بن زڪريا الانصاري، ''فتح الباقي بشرح ألفية العراقي''.</ref> عالمن انهن ڪتابن تي وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ۽ انهن جون شرحون، رجال جا ڪتاب، اطراف ۽ ٻيون لاڳاپيل تصنيفون لکيون. مشهور شرحن ۾ [[فتح الباري|فتح الباري شرح صحيح بخاري]]، [[ابن حجر عسقلاني]] جي تصنيف؛ [[المنهاج في شرح صحيح مسلم بن الحجاج|المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج]]، [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] جي تصنيف؛ [[عون المعبود على سنن أبي داود|عون المعبود شرح سنن ابي دائود]]، [[محمد شمس الحق عظيم آبادي]] جي تصنيف؛ سنن نسائيءَ تي [[جلال الدين سيوطي]] جي شرح؛ ۽ [[تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي|تحفة الاحوذي شرح سنن ترمذي]] شامل آهن. انهن ڪتابن جي اسناد ۽ راوين بابت پڻ وسيع علمي ادب پيدا ٿيو. [[عبد الغني مقدسي]] ''[[الكمال في أسماء الرجال]]'' لکيو، جنهن کي [[جمال الدين مزي|مزي]] وڌائي ۽ سنواري ''[[تهذيب الكمال في أسماء الرجال]]'' جي صورت ڏني. پوءِ ابن حجر عسقلاني ان کي مختصر ڪري ''[[تهذيب التهذيب]]'' مرتب ڪيو. [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جو ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' پڻ رجال جي مشهور ڪتابن مان آهي. ڇهن ڪتابن جي حديثن جا اطراف گڏ ڪرڻ لاءِ پڻ ڪتاب لکيا ويا، جن ۾ مصنف حديث جو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ۽ پوءِ انهن ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏين ٿا، جن ۾ اها حديث موجود هجي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/16939/ |title=كتب الأطراف |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018083349/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=16939 |archive-date=18 آڪٽوبر 2011 }}</ref> انهن ۾ مزي جو ''[[تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف]]'' ۽ ابن حجر عسقلاني جو ''[[إتحاف المهرة بأطراف العشرة]]'' شامل آهن. مختلف حديثي مجموعن جي حديثن کي هڪ هنڌ گڏ ڪندڙ تصنيفن ۾ [[ابن اثير ابو السعادات|ابن اثير]] جو ''[[جامع الأصول في أحاديث الرسول]]'' ۽ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] جو ''[[جامع السنن والمسانيد لابن كثير|جامع المسانيد والسنن الهادي لأقوم سنن]]'' شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:850px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ڇهه مشهور ڪتاب |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:30%; padding:10px;" | نالو ! style="background:#3366cc; color:white; width:45%; padding:10px;" | مصنف ! style="background:#3366cc; color:white; width:25%; padding:10px;" | حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح بخاري]] | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px;" | [[محمد بن اسماعيل بخاري|امام بخاري]] (256هه / 870ع) | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 7,167 |- | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح مسلم]] | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px;" | [[مسلم بن حجاج|امام مسلم]] (261هه / 875ع) | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 5,505 |- | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابي دائود]] | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو دائود]] (275هه / 888ع) | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 5,274 |- | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ترمذي]] | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] (279هه / 892ع) | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 3,956 |- | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]] | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px;" | [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (303هه / 915ع) | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 5,754 |- | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابن ماجه]] | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px;" | [[ابن ماجه]] (273هه / 886ع) | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 4,341 |} حديث جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: [[فائل:Hadith Books.jpg|thumb|left|290px|نبوي حديث جي ڪتابن جو مجموعو، جنهن ۾ ڇهه مشهور حديثي ڪتاب پڻ شامل آهن.]] {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:950px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ٻيا اهم ڪتاب |- ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب |- | style="background:#eaf3ff; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[موطأ امام مالڪ|موطأ]] * [[صحيح ابن حبان]] * [[صحيح ابن خزيمه]] * [[صحيح ابو عوانه]] * [[سنن دارقطني]] * [[مسند احمد]] * [[سنن بيهقي]] * [[مستدرڪ علي الصحيحين|مستدرڪ حاڪم]] * [[معجم الڪبير]] * [[معجم الاوسط]] * [[معجم الصغير]] * [[سنن دارمي|مسند دارمي]] | style="background:#eaf7ea; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[مسند بزار]] * [[مسند ابو حنيفه]] * [[مسند شافعي]] * [[مسند حميدي]] * [[مسند ابو يعليٰ موصلي]] * [[مصنف عبدالرزاق|مصنف عبدالرزاق صنعاني]] * [[مصنف ابن ابي شيبه]] * [[مسند ابو دائود طيالسي|مسند طيالسي]] * [[مسند اسحاق بن راهويه]] * [[مسند ابن ابي اوفيٰ]] * [[جامع شعب الايمان]] * [[مسند الشهاب]] * [[تهذيب الآثار]] * [[شمائل محمديه]] |} وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#حديث جا متن|اهل سنت والجماعت وٽ حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] * [[حديثي اجزا]] * [[جوامع جا ڪتاب]] * [[اهل سنت والجماعت|اهل سنت والجماعت جي اهم ڪتابن جي فهرست]] ==اھل قرآن جو نقطه نظر == [[اھل قرآن]] قرآن کي اسلامي شريعت جو بنيادي ۽ واحد لازمي ديني ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديثي سنت جي حجيت بابت [[اهل سنت والجماعت]] ۽ ٻين روايتي اسلامي مڪتبن کان مختلف موقف رکن ٿا. قرآنين جي مختلف حلقن جا موقف پاڻ ۾ پڻ هڪجهڙا ناهن، پر انهن مان ڪيترائي روايتي حديثي مجموعن ۾ محمد ڏانهن منسوب روايتن جي تاريخي صحت تي تنقيد ڪن ٿا. اھل قرآن مفڪر [[احمد صبحي منصور]] جو موقف آهي ته اسلامي تاريخ جي مختلف سياسي دورن ۾ سياسي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ حديثون ٺاهيون يا استعمال ڪيون ويون. سندس دعويٰ موجب اموي دور ۾ [[معاويه بن ابي سفيان]] ۽ اموي اقتدار جي حمايت ۽ سندن مخالفن، جهڙوڪ [[علي بن ابي طالب]]، سندس اولاد ۽ [[عبد الله بن زبير]]، خلاف سياسي روايتون گردش ۾ آيون. هو عباسي دور بابت پڻ اهڙي قسم جي عمل جي دعويٰ ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته [[عبد الله بن عباس|ابن عباس]] جي مرتبي کي وڌائڻ واريون روايتون ان سياسي ماحول سان لاڳاپيل هيون. منصور جي تشريح موجب حڪمرانن سان لاڳاپيل مذهبي حلقن اهڙين روايتن کي پڻ هٿي ڏني، جيڪي اقتدار جي اطاعت يا مخالفن خلاف ڪارروائيءَ کي مذهبي جواز ڏينديون هيون. هو ارتداد جي سزا بابت حديثن ۽ اموي دور ۾ [[جبريه]] جي فڪري واڌ کي پڻ انهيءَ وسيع سياسي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو. اهي منصور جا تاريخي ۽ مذهبي موقف آهن ۽ روايتي حديثي عالمن انهن مان ڪيترين دعوائن سان اختلاف ڪيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |title=حرية الرأي بين الإسلام والمسلمين |author=احمد صبحي منصور |website=اهل القرآن |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208101942/http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |archive-date=8 فيبروري 2019 |access-date=9 آڪٽوبر 2022 }}</ref> روايتي اسلامي مڪتب اھل قرآن جي انهيءَ موقف سان اختلاف ڪن ٿا ۽ سندن استدلال آهي ته قرآن پاڻ مسلمانن کي رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو.<ref>[http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc عثمان بن معلم محمود بن شيخ علي، ''شبهات القرآنيين''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115215747/http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc |date=15 نومبر 2012}}</ref> ان سلسلي ۾ [[سورت حشر]] جي آيت {{قرآن|الحشر|7|لا تخريج=1}} جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ {{قرآن|نص=وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا}} جا لفظ اچن ٿا. حديث جي حجيت جا حامي انهن ۽ ٻين آيتن کي رسول جي سنت جي پيرويءَ جو قرآني بنياد سمجهن ٿا.{{للهامش|6}} [[اهل سنت والجماعت]] جي ڪيترن قديم ۽ جديد عالمن قرآنين يا حديث جي حجيت رد ڪندڙ نظرين جي مخالفت ڪئي آهي. [[ابن حزم اندلسي]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو شخص چوي ته اسان رڳو اهو وٺنداسين جيڪو قرآن ۾ ملي ٿو، ته امت جي اجماع موجب هو ڪافر ٿيندو؛ پوءِ هن تي سج لهڻ کان رات جي اونداهيءَ تائين رڳو هڪ رڪعت ۽ فجر وقت ٻي رڪعت لازم ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جي لفظن مان نماز جي نالي هيٺ گهٽ ۾ گهٽ ايترو ئي اچي سگهي ٿو.<ref>ابن حزم، ''الإحكام في أصول الأحكام''، ج 2، ص. 80.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى شاطبي|شاطبي]] حديثي سنت کان سواءِ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري موقف بابت لکيو: {{اقتباس|چوٿون اهو ته رڳو ڪتاب تي اڪتفا ڪرڻ اهڙن ماڻهن جي راءِ آهي، جيڪي سنت کان ٻاهر نڪري ويا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ انهن اهو بنياد ورتو ته ڪتاب ۾ هر شيءِ جو بيان آهي، تنهنڪري سنت جي حڪمن کي ڇڏي ڏنائون، جنهن جي نتيجي ۾ جماعت کان جدا ٿيا ۽ قرآن جي اهڙي تاويل ڪرڻ لڳا، جيڪا الله جي نازل ڪيل مراد مطابق نه هئي.<ref>شاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''، ج 4، ص. 17.</ref>}} جديد دور ۾ اڳوڻي مصري اوقاف واري وزير [[محمود حمدي زقزوق]] پڻ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري نظريي جي مخالفت ڪئي. هن سنت ۽ قرآن جي تعلق بابت لکيو: {{اقتباس|نبوي سنت، قرآني پيغام جي نبوي تشريح ۽ قرآني آيتن جو عملي اطلاق آهي. قرآن ۾ بيان ڪيل فرضن، عبادتن، ذميوارين، شعائر، مناسڪ ۽ معاملن جي نبوي تشريح ۽ عملي صورت سنت ۾ ملي ٿي. تنهنڪري قرآن ۽ سنت جو تعلق اهڙو سمجهي سگهجي ٿو، جيئن آئين ۽ ان جي عملي قانوني تشريح جو تعلق.<ref name="موقع نصرة">{{حوالو ويب |url=http://www.nusrah.com/ar/contents.aspx?aid=1776 |title=حول الاستغناء بالقرآن عن السنة وعلاقة السنة بالقرآن |author=محمود حمدي زقزوق |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314220900/https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=nusrah&e=com |archive-date=14 مارچ 2020 }}</ref>}} آسٽريا ڄائي مسلمان مفڪر [[محمد اسد]] پڻ سنت جي پيرويءَ کي اسلامي فڪر ۽ عمل جي تسلسل لاءِ بنيادي اهميت ڏني: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي سنت تي عمل اسلام جي وجود ۽ ترقيءَ جي حفاظت آهي، جڏهن ته سنت کي ڇڏي ڏيڻ اسلام جي ڍانچي جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو. سنت ان عمارت جي لوهي ڍانچي وانگر رهي آهي، جنهن تي اسلامي نظام بيٺو آهي.<ref>محمد اسد، ''الإسلام على مفترق الطريق''، ص. 85.</ref>}} [[عبد العزيز بن باز]] جديد دور جي انهن حلقن تي سخت تنقيد ڪئي، جيڪي حديثي سنت جي حجيت کي مڪمل طور رد ڪن ٿا. هن لکيو ته اهڙو موقف، سندس نظر ۾، قرآن ۾ رسول جي اطاعت بابت حڪمن سان مطابقت نٿو رکي ۽ هن ان سلسلي ۾ پاڻ کي ''قرآني'' سڏيندڙ ڪجهه جديد تحريڪن جو ذڪر ڪيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://maserah.binbaz.org.sa//45 |title=السنة ومكانتها في الإسلام |author=عبد العزيز بن باز |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112011220/http://www.binbaz.org.sa/mat/21247 |archive-date=12 نومبر 2014 }}</ref> 883d0gudfe1s87e1hxngg1ksf4ozy4h 413735 413734 2026-09-20T12:33:41Z Intisar Ali 8681 413735 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:Siyar A'lam an-Nubala.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو.<ref name="الكفاية"/>}} ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي.<ref name="الكفاية"/>}} [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو ضروري آهي.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تحذير الخواص من أكاذيب القصاص''.</ref>}} [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] ابو بڪر بن خلاد کان نقل ڪيو آهي ته هن [[يحيى قطان]] کان پڇيو: {{اقتباس|ڇا توکي اهو خوف نٿو ٿئي ته جن ماڻهن جون حديثون تو ڇڏي ڏنيون آهن، اهي قيامت جي ڏينهن الله وٽ تنهنجا مخالف بڻجن؟ هن چيو: انهن جو منهنجو مخالف ٿيڻ مون لاءِ ان کان وڌيڪ پسنديده آهي جو رسول الله منهنجو مخالف بڻجي مون کان پڇي ته تو منهنجي حديث کان ڪوڙ کي ڇو نه روڪيو؟<ref>ابن عدي جرجاني، ''[[الكامل في ضعفاء الرجال]]''.</ref>}} [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] ''العلل'' ۾ لکيو: {{اقتباس|ڪجهه اهڙن ماڻهن، جيڪي ڳالهه کي نه سمجهندا هئا، اهل حديث تي راوين بابت ڳالهائڻ سبب اعتراض ڪيو آهي؛ جڏهن ته اسان ڪيترن تابعين جي امامن کي رجال بابت ڳالهائيندي ڏٺو آهي... اسان جي خيال ۾، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو، انهن کي ان تي مسلمانن سان خيرخواهيءَ آماده ڪيو. سندن مقصد ماڻهن تي طعن يا غيبت ڪرڻ نه هو، بلڪه انهن ضعيف راوين جي حالت واضح ڪرڻ هو، جيئن سندن ضعف سڃاتو وڃي. انهن مان ڪي بدعت سان منسوب هئا، ڪي حديث ۾ متهم هئا ۽ ڪي غفلت ۽ گهڻين غلطين وارا هئا. انهن امامن دين جي حفاظت ۽ تثبيت لاءِ سندن حالتون واضح ڪرڻ گهريون، ڇاڪاڻ⁠تہ دين بابت شاهديءَ ۾ احتياط، حقن ۽ مال بابت شاهديءَ کان وڌيڪ ضروري آهي.<ref>''سنن ترمذي''، ڪتاب العلل.</ref>}} ==== جرح ۽ تعديل جا اهم ڪتاب ==== * ''إكمال الكمال'' ـ [[ابن ماكولا]] (وفات 475هه). * ''إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال'' ـ [[مغلطاي بن قليج]] (وفات 762هه). * ''تهذيب التهذيب'' ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). * [[تهذيب الكمال في أسماء الرجال|تهذيب الكمال]] ـ [[جمال الدين مزي|مزي]] (وفات 742هه). * ''الثقات'' ـ [[ابن حبان]] (وفات 354هه). * [[الكامل في ضعفاء الرجال]] ـ [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] (وفات 365هه). * ''الجرح والتعديل'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الضعفاء'' ـ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 430هه). * ''الضعفاء الصغير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * ''الضعفاء الكبير'' ـ [[ابو جعفر عقيلي]] (وفات 322هه). * ''الضعفاء والمتروكين'' ـ [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (وفات 303هه). * ''معرفة الثقات'' ـ [[عجلي]] (وفات 261هه). * ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم تراجم ۽ رجال|اهل سنت والجماعت وٽ علم تراجم ۽ رجال جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم علل === {{Main|علم العلل}} '''علم علل''' حديث ۾ موجود اهڙن سببن جي تحقيق جو علم آهي، جيڪي حديث جي صحت کي متاثر ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ اهڙي منقطع روايت کي متصل سمجهڻ، هڪ حديث جو مواد ٻي حديث ۾ داخل ٿيڻ، [[تدليس]] يا ٻيا سندي ۽ متني مسئلا شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="الصباغ"/> هن علم ۾ حديث جي صحت تي اثرانداز ٿيندڙ ظاهري يا لڪل سببن ۽ روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو المنذر محمود بن محمد بن مصطفى بن عبد اللطيف المنياوي، ''شرح الموقظة للذهبي''.</ref> ڪڏهن ڪنهن حديث جي سند ظاهري طور متصل هجي، راوي عادل ۽ ضابط هجن ۽ ظاهري شذوذ نظر نه اچي، پر وڌيڪ تنقيدي تحقيق سان ان ۾ اهڙي علت معلوم ٿي سگهي ٿي، جيڪا عام مشاهدي سان ظاهر نه ٿئي. لڪل علت گهڻو ڪري سند ۾ هوندي آهي، پر متن يا سند ۽ متن ٻنهي ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref>عبد الكريم الخضير، ''شرح ألفية العراقي''.</ref> [[محمد ناصر الدين الباني|الباني]] هڪ حديث بابت لکيو: {{اقتباس|ابن حزم سند جي ظاهر کي ڏسي ان کي صحيح قرار ڏنو، جيڪو سندس ظاهري طريقي سان ٺهڪي اچي ٿو. پر علم ۽ نقد جا ماهر رڳو ان تي اڪتفا نٿا ڪن؛ اهي مختلف طريقا گڏ ڪن ٿا ۽ راوين جي حالتن جو مطالعو ڪن ٿا، جنهن وسيلي معلوم ٿئي ٿو ته حديث ۾ علت آهي يا نه. انهيءَ ڪري حديث جي عللن جي سڃاڻپ علم حديث جي انتهائي باريڪ علمن مان آهي، جيڪڏهن سڀ کان باريڪ نه هجي.<ref>محمد ناصر الدين الألباني، ''إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل''.</ref>}} [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] علت بابت چيو آهي: {{اقتباس|وعلة الحديث: أسباب خفت\\ تقدح في صحته، حين وفت\\ مع كونه ظاهره السلامة\\ فليحدد المعل من قد رامه\\ ما ريء فيه علة تقدح في\\ صحته بعد سلامة تفي\\ يدركها الحافظ بالتفرد\\ والخلف مع قرائن، فيهتدي}} [[File:أبو عيسى محمد الترمذي.jpg|thumb|200px|[[ابن رجب حنبلي]] جو '''شرح علل [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]]'''؛ ڪتاب ۾ راوين جا قسم، حديث جي عللن، مرسل روايت، حديث جي مختلف درجن ۽ ترمذي جي طريقه ڪار سميت حديثي نقد سان لاڳاپيل ڪيترن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.]] علم علل جي شروعات حديثي نقد جي ابتدائي روايت سان ڳنڍي وڃي ٿي. روايتي حديثي تاريخ موجب [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪندا هئا{{للهامش|5}} ۽ ڪڏهن حديث بابت اضافي شاهدي پڻ طلب ڪندا هئا. بعد جي عالمن هن طريقي کي وڌيڪ منظم ڪيو ته جيئن غلطي يا وهم سبب ڪا ڳالهه نبيءَ ڏانهن غلط نموني منسوب نه ٿئي. حديث جي علت معلوم ڪرڻ لاءِ ان جا مختلف طريقا گڏ ڪرڻ، انهن جو مقابلو ڪرڻ ۽ راوين جي حالتن ۽ ضبط جو جائزو وٺڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[مسلم بن حجاج|مسلم]] لکيو: {{اقتباس|انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ سان صحيح روايتون سقيم روايتن کان ڌار ٿين ٿيون ۽ ضعيف خبرن جا راوي حافظ راوين کان سڃاتا وڃن ٿا.<ref>مسلم بن حجاج، ''التمييز''.</ref>}} [[خطيب بغدادي]] چيو: {{اقتباس|حديث جي علت سڃاڻڻ جو طريقو اهو آهي ته ان جا مختلف طريقا گڏ ڪيا وڃن، راوين جي اختلافن جو جائزو ورتو وڃي ۽ سندن حافظي، ضبط ۽ اتقان جي مرتبي کي ڏٺو وڃي.<ref>أحمد بن علي بن ثابت الخطيب البغدادي، ''الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع''.</ref>}} [[صلاح الدين علائي]] لکيو: {{اقتباس|ترجيح جا طريقا گهڻا آهن، انهن کي مڪمل طور محدود نٿو ڪري سگهجي ۽ سڀني حديثن لاءِ ڪو هڪ ضابطو نه آهي؛ بلڪه هر حديث جون پنهنجون خاص ترجيحي نشانيون هونديون آهن، جن کي گهڻن طريقن ۽ روايتن سان واقف تجربيڪار ۽ ذهين شخص سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="abc1"/>}} حديث ۾ علل جا ڪجهه مثال هي آهن:<ref name="المحرر"/> * محدث پنهنجي ڪنهن شيخ کان روايت ڪري، پر بعد وارو راوي غلطيءَ سان اها روايت ڪنهن ٻئي طريقي سان ان ڏانهن منسوب ڪري. * صحابي يا تابعي ڪنهن فقهي مسئلي بابت پنهنجو قول ڪري ۽ راوي غلطيءَ سان ان کي نبيءَ تائين مرفوع حديث طور بيان ڪري. * ڪو راوي مجموعي طور ثقه هجي، پر ڪنهن خاص شيخ کان سندس روايت ڪمزور هجي. * سند مان ڪنهن راويءَ جو لڪل نموني رهجي وڃڻ. * '''ارسال خفي'''، يعني راوي اهڙي شيخ کان روايت ڪري جنهن سان سندس زمانو ملي ٿو، پر جنهن کان هن حقيقت ۾ حديث نه ٻڌي هجي. علل جي سڃاڻپ کي علم حديث جي باريڪ ۽ پيچيده شعبن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ وسيع حافظي، تجربو ۽ حديثي طريقن جي ڄاڻ ضروري سمجهي وئي آهي.<ref name="ابن الصلاح"/> ان جي پيچيدگيءَ سبب قديم دور ۾ به نسبتاً ٿورن ماهرن کي هن ميدان ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/> حاڪم ابو زرعه رازي بابت نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|هڪ شخص ابو زرعه رازي کان پڇيو: اوهان حديث کي معلول قرار ڏيو ٿا، ان جو دليل ڇا آهي؟ هن چيو: مون کان ڪنهن معلول حديث بابت پڇ ۽ آءٌ ان جي علت ٻڌايان؛ پوءِ ابن واره وٽ وڃي ساڳي حديث بابت پڇ، پر کيس نه ٻڌاءِ ته مون کان اڳ پڇي چڪو آهين؛ پوءِ ابو حاتم کان به پڇ. ان کان پوءِ اسان ٽنهي جي ڳالهه ڀيٽ. جيڪڏهن علت بابت اسان ۾ اختلاف ڏسين ته سمجهه ته هر هڪ پنهنجي راءِ موجب ڳالهه ڪئي؛ ۽ جيڪڏهن ڳالهه هڪجهڙي هجي ته هن علم جي حقيقت کي سمجهه. ان شخص ائين ڪيو ۽ ٽنهي جي ڳالهه هڪجهڙي نڪتي، تنهن تي چيائين: آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته هي علم الهام آهي.<ref name="الحاكم">حاڪم نيشاپوري، ''معرفة علوم الحديث''.</ref>}} حاڪم وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|صحيح حديث رڳو روايت سان نه سڃاتي ويندي آهي، بلڪه فهم، حافظي ۽ گهڻي سماع سان سڃاتي ويندي آهي. هن علم ۾ اهل فهم ۽ معرفت سان مذاڪرو وڏي مدد آهي، جيئن حديث جي لڪل علت ظاهر ٿئي. جيڪڏهن صحيح سندن سان اهڙيون حديثون ملن، جيڪي بخاري ۽ مسلم جي ڪتابن ۾ نه هجن، ته حديث جي طالب لاءِ ضروري آهي ته انهن جي علت جي تحقيق ڪري ۽ ماهرن سان بحث ڪري، جيئن علت ظاهر ٿئي.<ref name="الحاكم"/>}} ==== علم علل جا اهم ڪتاب ==== * ''الإلزامات والتتبع'' ـ [[دارقطني]] (وفات 385هه). * ''التمييز'' ـ [[مسلم بن حجاج]] (وفات 261هه). * ''شرح علل الترمذي'' ـ [[ابن رجب حنبلي]] (وفات 795هه). * ''العلل'' ـ [[علي بن مديني]] (وفات 234هه). * ''العلل'' ـ [[احمد بن حنبل]] (وفات 241هه). * ''المنتخب من العلل للخلال'' ـ [[ابن قدامه]] (وفات 620هه). * ''علل الحديث'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الجامع في العلل والفوائد'' ـ [[ماهر ياسين فحل]]. تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علل ۽ سوالات|اهل سنت والجماعت وٽ علم علل جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === ٻيا علم === نبوي حديث سان لاڳاپيل ٻين اهم علمن مان هي آهن: * '''علم شرح حديث''' {{مفصلة|علم شرح الحديث}} هن علم کي '''فقه الحديث'''، '''علم شرح الحديث'''، '''علم معاني الحديث''' يا '''علم اصول تفسير الحديث''' پڻ چيو وڃي ٿو. ان ۾ حديث جي معنيٰ، مقصد ۽ دلالت کي سمجهڻ جا اصول، ظاهري تعارضن جي وضاحت، ناسخ ۽ منسوخ، لفظن جي تفسير ۽ انهن مان اخذ ٿيندڙ حڪمن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ انهن معاملن بابت عالمن جي مختلف راين کي پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو الطيب محمد صديق خان، ''[[أبجد العلوم]] الوشي المرقوم في بيان أحوال العلوم''.</ref> * '''تخريج حديث''' {{Main|تخريج الحديث}} تخريج مان مراد حديث کي ان جي انهن اصل ماخذن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن ان کي سند سان روايت ڪيو هجي، ۽ ضرورت پوڻ تي ان جي حديثي درجي بابت وضاحت ڪرڻ. ان ۾ حديث کي معتبر محدثن ۽ سندن ڪتابن ڏانهن منسوب ڪرڻ، ان جي سند ۽ راوين جي حالت جو جائزو وٺڻ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref>عبد الصمد بن بكر بن إبراهيم عابد، ''المدخل إلى تخريج الأحاديث والآثار والحكم عليها''.</ref> [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] لکيو: {{اقتباس|تخريج مان مراد محدث جو حديثن کي اجزاء، مشيخات، ڪتابن ۽ ٻين ماخذن مان ڪڍڻ، انهن کي پنهنجي يا پنهنجن استادن يا همعصرن جي مرويات مان سند سان بيان ڪرڻ، انهن تي بحث ڪرڻ ۽ انهن کي انهن ڪتابن ۽ مجموعن جي مصنفن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن انهن کي روايت ڪيو آهي.}} هن وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|ڪڏهن تخريج جو لفظ رڳو حديث کي ماخذ مان ڪڍڻ ۽ ان ڏانهن نسبت ڪرڻ لاءِ به وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>شمس الدين محمد السخاوي، ''فتح المغيث بشرح ألفية الحديث''.</ref>}} * '''ناسخ ۽ منسوخ''' {{Main|الناسخ والمنسوخ}} حديث جي علم ۾ '''نسخ''' مان مراد شارع پاران اڳئين شرعي حڪم کي پوءِ واري حڪم سان ختم يا تبديل ڪرڻ آهي.<ref>أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي، ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير''.</ref> يعني ڪنهن حديث ۾ آيل اڳئين شرعي حڪم، جنهن کي ''منسوخ'' چيو وڃي، جي جاءِ تي پوءِ وارو حڪم، جنهن کي ''ناسخ'' چيو وڃي، لاڳو ٿئي.<ref name="مولد تلقائيا1"/> اصولي بحثن ۾ عام جي تخصيص، مطلق جي تقييد ۽ استثنا جهڙن معاملن کي نسخ کان الڳ يا ان سان لاڳاپيل صورتن طور مختلف نموني بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="إعلام الموقعين"/> حديثن جي ظاهري تعارض جي صورت ۾ اصولين وٽ پهرين انهن جي وچ ۾ موافقت يا جمع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي؛ جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي ته تاريخي ترتيب ۽ ٻين دليلن جي بنياد تي ناسخ ۽ منسوخ جو امڪان ڏٺو وڃي ٿو، پوءِ ضرورت موجب ترجيح يا توقف جا اصول لاڳو ڪيا وڃن ٿا.<ref>ابن حجر عسقلاني، ''نزهة النظر في توضيح [[نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]]''.</ref> == حديث جي تدوين == {{Main|تدوين الحديث}} نبوي حديث جي تدوين جو عمل ڪيترن مرحلن مان گذريو. روايتي اسلامي ماخذن موجب حديثن کي لکڻ جو سلسلو نبيءَ جي دور ۾ ئي شروع ٿي ويو هو ۽ ڪيترن صحابه وٽ حديثن جا لکيل صحيفا موجود هئا. انهن مان [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] جو ''الصحيفة الصادقة'' نالي صحيفو مشهور آهي. [[علي بن ابي طالب]] وٽ پڻ هڪ صحيفو هو، جڏهن ته [[انس بن مالڪ]]، [[عبد الله بن عباس]]، [[عبد الله بن مسعود]] ۽ [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] سان پڻ حديثن جا صحيفا منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>احمد انور سيد احمد الجندي، ''السنة النبوية في مواجهة شبهات الاستشراق''.</ref> صحابه نبوي حديثون تابعين ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ نسلن تائين پهچايون، جن پڻ انهن کي ياد ڪرڻ ۽ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ ۽ ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ حديثن جي تدوين وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿي ۽ علم کي محفوظ ڪرڻ جي هڪ عام طريقي جي صورت اختيار ڪرڻ لڳي.<ref>يوسف عبد الرحمن مرعشلي، ''علم فهرسة الحديث، نشأته، تطوره، أشهر ما دُوِّنَ فيه''.</ref> حديثي روايت موجب تدوين جي اهم سببن ۾ حافظ محدثن جي وفات سان روايتن جي ضايع ٿيڻ جو انديشو ۽ حديثن ۾ تحريف يا جعل کي روڪڻ شامل هئا. ان مقصد لاءِ محدثن نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جي جاچ ڪرڻ شروع ڪئي. === حديث لکڻ بابت روايتون === حديثن ۾ حديث لکڻ کان منع بابت روايتون پڻ ملن ٿيون ۽ لکڻ جي اجازت بابت پڻ. منع بابت روايتن مان [[مسلم بن حجاج]] پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|اسان کي هداب بن خالد ازدي، همام کان، هن زيد بن اسلم کان، هن عطاء بن يسار کان، هن ابو سعيد خدري کان روايت ڪئي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: '''«مون کان نه لکو؛ ۽ جنهن مون کان قرآن کان سواءِ ڪا شيءِ لکي هجي، سو ان کي مٽائي ڇڏي. مون کان حديث بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي.»'''<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 3004؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزهد والرقائق، حديث 3004.</ref>}} [[احمد بن حنبل]] پنهنجي ''[[مسند احمد]]'' ۾ ابو هريره کان هڪ روايت نقل ڪئي آهي: {{اقتباس|اسان ويٺا نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کان ٻڌل ڳالهيون لکي رهيا هئاسين ته پاڻ اسان وٽ آيو ۽ پڇيائين: «'''هي ڇا لکي رهيا آهيو؟'''» اسان چيو: جيڪي اوهان کان ٻڌون ٿا. پاڻ فرمايائين: «'''الله جي ڪتاب سان گڏ ٻيو ڪتاب؟'''» ... پوءِ اسان پنهنجو لکيل مواد هڪ هنڌ گڏ ڪري باهه ۾ ساڙي ڇڏيو. اسان پڇيو: اي الله جا رسول، ڇا اوهان کان حديثون بيان ڪريون؟ پاڻ فرمايائين: «'''ها، مون کان حديثون بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي؛ ۽ جنهن ڄاڻي واڻي مون تي ڪوڙ مڙهيو، سو پنهنجو ٺڪاڻو باهه ۾ بڻائي.»'''<ref>''مسند احمد''، حديث 10670.</ref>}} ٻئي طرف حديث لکڻ جي اجازت بابت پڻ ڪيترائي روايتون ملن ٿيون. [[ابو دائود]]، [[حاڪم نيشاپوري]]، دارمي، احمد بن حنبل ۽ [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] [[عبد الله بن عمرو]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان جيڪا به ڳالهه ٻڌندو هوس، ان کي ياد رکڻ لاءِ لکي ڇڏيندو هوس. قريش مون کي روڪيو ۽ چيائون: ڇا تون هر ڳالهه لکي ڇڏين ٿو، جڏهن ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} به انسان آهي ۽ ڪاوڙ توڙي خوشيءَ جي حالت ۾ ڳالهائي ٿو؟ تنهنڪري مون لکڻ ڇڏي ڏنو. پوءِ مون اها ڳالهه رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ٻڌائي. پاڻ پنهنجي آڱر سان پنهنجي وات ڏانهن اشارو ڪري فرمايائين: «'''لکندو رهه؛ قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، هن مان حق کان سواءِ ڪجهه به نٿو نڪري.»'''<ref>راوي: عبد الله بن عمرو؛ محدث: شعيب ارناؤوط؛ ''تخريج سنن أبي داود''، حديث 3646؛ سند صحيح.</ref><ref>''سنن أبي داود''، حديث 3646؛ ''المستدرك للحاكم''، حديث 330؛ ''سنن الدارمي''، حديث 493؛ ''مسند احمد''، حديث 6221؛ ''مصنف ابن أبي شيبة''، حديث 26957.</ref>}} بخاري ابو هريره کان روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي صحابه مان مون کان وڌيڪ حديثون ڪنهن روايت نه ڪيون، سواءِ عبد الله بن عمرو جي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ هو لکندو هو ۽ آءٌ نه لکندو هوس.<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 113؛ حڪم: صحيح.</ref>}} ابو هريره کان فتح مڪه بابت هڪ ٻي روايت ۾ اچي ٿو ته نبي {{صلى الله عليه وسلم}} خطبو ڏنو، جنهن کان پوءِ يمن جي هڪ شخص ابو شاهه عرض ڪيو ته اها ڳالهه سندس لاءِ لکي ڏني وڃي. ان تي نبيءَ فرمايو: {{اقتباس|'''ابو شاهه لاءِ لکي ڏيو.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2434؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت بخاري، مسلم، ابو دائود، ترمذي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي عالمن انهن ظاهري طور مختلف روايتن جي وچ ۾ ڪيترن طريقن سان تطبيقي وضاحت ڪئي آهي. هڪ راءِ موجب حديث لکڻ جي منع اسلام جي شروعاتي دور سان مخصوص هئي، جيئن قرآن جي حفاظت ۽ مطالعي تي خاص ڌيان رهي.<ref name="abc2"/> ٻي راءِ موجب منع واري حديث کي بعد ۾ اجازت وارين حديثن منسوخ ڪيو؛ جڏهن ته هڪ ٻي تشريح موجب منع قرآن ۽ حديث کي هڪ ئي صحيفي ۾ گڏ لکڻ بابت هئي، جيئن ٻنهي متنن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو نه رهي.<ref>يحيى بن شرف النووي، ''المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج''.</ref> === تدوين جي تاريخ === نبيءَ جي وفات کان پوءِ حديثن کي لکڻ بابت صحابه وٽ مختلف رويا منسوب ڪيا ويا آهن. [[عمر بن خطاب]]، [[عبد الله بن مسعود]]، [[زيد بن ثابت]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[ابو سعيد خدري]] سان لکڻ بابت احتياط يا ناپسنديدگي منسوب ڪئي وئي آهي، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، سندس پٽ [[حسن بن علي|حسن]]، [[انس بن مالڪ]] ۽ [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] سان حديث لکڻ جي اجازت جو موقف منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/8516/ |title=كتابة الحديث وتدوينه |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021828/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=8516 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> عمر بن خطاب بابت هڪ روايت آهي ته هن حديثون لکائڻ جو ارادو ڪيو ۽ صحابه سان مشورو پڻ ڪيو، پر پوءِ ان کان پاسو ڪيائين: {{اقتباس|مون کي انهن ماڻهن جو خيال آيو، جيڪي اوهان کان اڳ هئا؛ انهن ڪتاب لکيا، پوءِ انهن ڏانهن ايترو متوجه ٿيا جو الله عزوجل جي ڪتاب کي ڇڏي ڏنائون. الله جو قسم، آءٌ الله جي ڪتاب سان ٻي ڪنهن شيءِ کي ڪڏهن به نه ملائيندس.<ref>راوي: عروه بن زبير؛ محدث: الباني؛ ''فقه السيرة''، ص. 36؛ حڪم: ضعيف، منقطع.</ref><ref>عبد الرزاق پنهنجي ''مصنف'' ۽ ابن عبد البر ''جامع بيان العلم وفضله'' ۾ نقل ڪيو آهي.</ref>}} حديث جي ڪجهه عالمن اهڙين روايتن مان اهو نتيجو اخذ ڪيو آهي ته شروعاتي احتياط جو هڪ سبب نبوي حديث ۽ قرآن جي متن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو هو، ۽ جڏهن اهو انديشو گهٽ ٿيو ته لکڻ جي اجازت عام ٿي وئي.<ref>أبو الأشبال حسن الزهيري المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> [[ابن صلاح]] لکيو: {{اقتباس|پوءِ اهو اختلاف ختم ٿي ويو ۽ مسلمانن جو ان جي جواز ۽ اجازت تي اتفاق ٿي ويو.<ref name="ابن الصلاح"/>}} [[ملف:Gharib al-Hadith-page0019.jpg|تصغير|يسار|[[ابو عبيد قاسم بن سلام]] جي ڪتاب ''غريب الحديث'' جو هڪ مخطوطو، جيڪو لڳ ڀڳ 319هه (931ع) جو آهي.]] حديثن جي منظم يا سرڪاري تدوين بابت روايتي اسلامي تاريخ نگاري ۾ پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ کي اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> [[عمر بن عبد العزيز]] عالمن کي حديثون گڏ ڪرڻ ۽ لکڻ جي هدايت ڪئي. هن [[مدينو|مديني]] جي عالمن ڏانهن لکيو: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي حديثن مان جيڪي اوهان وٽ آهن، تن کي ڏسو ۽ لکي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مون کي علم جي مٽجي وڃڻ ۽ عالمن جي وفات جو انديشو آهي.<ref>خطيب بغدادي، ''تقييد العلم''، ص. 106؛ بلقيني، ''محاسن الاصطلاح''، ص. 103؛ بخاري پڻ پنهنجي صحيح ۾ ان کي معلق طور نقل ڪيو آهي.</ref>}} ٻي هجري صديءَ ۾ مختلف اسلامي علمي مرڪزن ۾ حديثن ۽ آثارن جا مجموعا مرتب ٿيڻ لڳا. [[مالڪ بن انس]] [[مدينو|مديني]] ۾، [[ابن جريج|عبد العزيز بن جريج]] [[مڪو|مڪي]] ۾، [[عبد الرحمن اوزاعي|اوزاعي]] [[شام]] ۾، [[معمر بن راشد]] [[يمن]] ۾، [[سعيد بن ابي عروبه]] ۽ [[حماد بن سلمه]] [[بصرو|بصري]] ۾، [[سفيان ثوري]] [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾، [[عبد الله بن مبارڪ]] [[خراسان]] ۾ ۽ [[هشيم بن بشير]] [[واسط]] ۾ حديثي مواد مرتب ڪيو.<ref name="دفاع">محمد بن محمد بن سويلم أبو شُهبة، ''دفاع عن السنة ورد شبه المستشرقين والكتاب المعاصرين''.</ref> هن دور جي تصنيفن ۾ نبوي حديثن سان گڏ صحابه جا قول ۽ تابعين جا فتوا پڻ شامل هوندا هئا، جنهن جو مشهور مثال ''[[موطأ امام مالڪ]]'' آهي. حديث جي تدوين جي ايندڙ مرحلي ۾ نبوي حديثن کي وڌيڪ الڳ ۽ منظم مجموعن ۾ ترتيب ڏنو ويو، جيڪو خاص طور ٻي هجري صديءَ جي پڄاڻي ۽ ٽين هجري صديءَ جي شروعات ۾ نمايان ٿيو. ڪجهه محدثن پنهنجا ڪتاب '''مسانيد''' جي ترتيب سان مرتب ڪيا، جهڙوڪ [[احمد بن حنبل]]، [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] ۽ [[اسحاق بن راهويه]]. مسند ڪتابن ۾ روايتون عام طور صحابي راويءَ جي نالي هيٺ گڏ ڪيون وينديون هيون ۽ انهن ۾ صحيح، حسن ۽ ضعيف مختلف درجن جون روايتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ٻين محدثن حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنيون، جن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهه مشهور حديثي ڪتاب]] نمايان آهن. بخاري ۽ مسلم پنهنجي مجموعن لاءِ صحت جون مخصوص شرطون اختيار ڪيون، جڏهن ته سنن جي مصنفن، جهڙوڪ ابو دائود، ترمذي، [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] ۽ [[ابن ماجه]]، صحيح سان گڏ حسن ۽ ضعيف روايتون پڻ شامل ڪيون ۽ مختلف هنڌن تي انهن جي درجي بابت وضاحت پڻ ڪئي.<ref name="دفاع"/> === حديث جا گهڻا راوي === حديث جي اصطلاح ۾ انهن صحابه لاءِ '''مكثرون''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جن کان هڪ هزار کان وڌيڪ حديثون منقول هجن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب ست صحابه اهڙا آهن، جن کان سڀ کان وڌيڪ حديثون منقول آهن:<ref>عادل بن عبد الشكور الزرقي، ''طبقات المكثرين من رواية الحديث''.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:750px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديثن جا سڀ کان وڌيڪ روايت ڪندڙ صحابي |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:12%; padding:10px;" | ترتيب ! style="background:#36c; color:white; width:53%; padding:10px;" | صحابي ! style="background:#36c; color:white; width:35%; padding:10px;" | منقول حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 1 | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو هريره]] | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 5,374 |- | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2 | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2,630 |- | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 3 | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:8px;" | [[انس بن مالڪ]] | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 2,286 |- | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 4 | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:8px;" | [[عائشه بنت ابي بڪر|ام المؤمنين عائشه]] | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 2,210 |- | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 5 | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عباس]] | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 1,660 |- | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 6 | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:8px;" | [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 1,540 |- | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 7 | style="background:#fff8dc; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو سعيد خدري]] | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 1,170 |} == حديث جا ڪتاب == [[File:Ishaq ibn Rahwayh.png|thumb|220px|[[اسحاق بن راهويه]]، '''[[مسند اسحاق بن راهويه]]''' جو مصنف. مسند اسحاق بن راهويه حديثن جي قديم مسند مجموعن مان هڪ آهي.]] [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديث جي ڪتابن کي سندن ترتيب ۽ تصنيف جي طريقي موجب ڪيترن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ صحاح، سنن، مسانيد، معاجم، مصنفات، حديثي اجزا، جوامع، مستدرڪات، مستخرجات، زوائد ۽ اطراف شامل آهن. اهي ڪتاب عام طور موضوعن ۽ بابن يا راوين جي نالن موجب ترتيب ڏنل هوندا آهن. * '''صحاح''': اهي ڪتاب، جن جي مصنفن پنهنجي معيار موجب رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جو التزام ڪيو هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة">محمد بن ابي الفيض جعفر الحسني الادريسي الکتاني، ''الرسالة المستطرفة لبيان مشهور كتب السنة المصنفة''.</ref> * '''سنن''': اهي حديثي ڪتاب، جن ۾ شرعي حڪمن بابت مرفوع حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنل هجن. سنن جي سڀني مصنفن پنهنجي ڪتابن ۾ رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جي شرط نه رکي، تنهنڪري انهن ۾ مختلف درجن جون روايتون ملي سگهن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مسانيد''': اهي ڪتاب، جن ۾ حديثون صحابه جي نالن موجب ترتيب ڏنل هجن. صحابه جا نالا ڪڏهن الف ب وار ترتيب، اسلام قبول ڪرڻ ۾ اڳڀرائي يا نسب ۽ مرتبي جهڙن اصولن موجب رکيا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''معاجم''': ''معجم'' جو جمع آهي. محدثن جي اصطلاح ۾ اهڙو ڪتاب، جنهن ۾ حديثون صحابه، استادن، شهرن يا ڪنهن ٻئي بنياد تي ترتيب ڏنل هجن. اڪثر انهن ۾ نالا الف ب وار ترتيب سان ڏنا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مصنفات''': اهي سنن سان مشابهت رکن ٿا، پر وڌيڪ وسيع ۽ جامع هوندا آهن ۽ انهن ۾ مرفوع حديثن کان سواءِ صحابه ۽ تابعين جا آثار ۽ قول پڻ وڏي تعداد ۾ شامل هوندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اجزا''': اهي مختصر حديثي تصنيفون، جيڪي دين جي ڪنهن مخصوص موضوع يا باب بابت حديثن، ڪنهن هڪ سند يا راويءَ جي طريقي سان منقول روايتن، يا ڪنهن هڪ خاص موضوع سان لاڳاپيل حديثن کي گڏ ڪن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''جامع''': اهڙو حديثي ڪتاب، جنهن ۾ عقيدن، احڪامن، رقائق، کاڌي پيتي جي آداب، سفر ۽ قيام، تفسير، تاريخ، سيرت، فتنن، مناقبن ۽ ٻين مختلف موضوعن بابت حديثون شامل هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستدرڪ''': اهڙو ڪتاب، جنهن جو مصنف ڪنهن اڳوڻي ڪتاب ۾ ان جي مقرر ڪيل شرطن مطابق شامل ٿي سگهندڙ، پر رهجي ويل حديثن کي گڏ ڪري.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستخرج''': اهڙي تصنيف، جنهن ۾ مصنف ڪنهن ٻئي حديثي ڪتاب جون حديثون پنهنجي جدا سندن سان روايت ڪري، اهڙي طرح جو سندس سند اصل ڪتاب جي مصنف جي سند سان ڪنهن استاد يا ان کان مٿئين راويءَ وٽ ملي وڃي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''زوائد''': اهي ڪتاب، جن ۾ هڪ يا وڌيڪ حديثي ڪتابن جون اهي اضافي حديثون گڏ ڪيون وڃن، جيڪي مقابلي ۾ رکيل ٻين ڪتابن ۾ موجود نه هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اطراف''': ''طرف'' مان مراد حديث جو اهو حصو يا عبارت آهي، جنهن سان پوري حديث جي سڃاڻپ ٿي سگهي. اطراف جي ڪتابن ۾ عام طور حديث جو رڳو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ انهن اصل ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏنا ويندا آهن، جن ۾ اها حديث روايت ٿيل هجي. ڪجهه مصنف مڪمل سند ۽ ڪجهه سند جو رڳو هڪ حصو ڏين ٿا؛ عام طور پورو متن نقل نه ڪيو ويندو آهي ۽ ضروري ناهي ته ڏنل ''طرف'' حديث جا بلڪل ساڳيا لفظ هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> === صحاح جا ڪتاب === {{Main|ڇهه حديثي ڪتاب}} [[File:SaheehAlBukhari.png|thumb|right|150px|'''[[صحيح بخاري]]'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديثن جي سڀ کان اهم مجموعن مان هڪ آهي ۽ روايتي طور قرآن کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ صحيح ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو.]] [[اهل سنت والجماعت]] جي حديثي ادب ۾ سڀ کان مشهور مجموعن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب]] آهن. هي اصطلاح ڇهن مشهور حديثي مجموعن لاءِ استعمال ٿئي ٿو: ٻن صحيح ڪتابن، يعني ''[[صحيح بخاري]]'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]''؛ ۽ چئن سنن، يعني ''[[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]]''، ''[[سنن ترمذي]]''، ''[[سنن ابي دائود]]'' ۽ ''[[سنن ابن ماجه]]'' لاءِ.<ref name="مولد تلقائيا2"/> ڇهين ڪتاب طور ابن ماجه جي سنن کي شمار ڪندڙ شروعاتي عالمن مان ڇهين هجري صديءَ جو حافظ [[ابن طاهر قيسراني|محمد بن طاهر مقدسي]] هو.<ref>زين الدين ابو يحيى زڪريا بن محمد بن زڪريا الانصاري، ''فتح الباقي بشرح ألفية العراقي''.</ref> عالمن انهن ڪتابن تي وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ۽ انهن جون شرحون، رجال جا ڪتاب، اطراف ۽ ٻيون لاڳاپيل تصنيفون لکيون. مشهور شرحن ۾ [[فتح الباري|فتح الباري شرح صحيح بخاري]]، [[ابن حجر عسقلاني]] جي تصنيف؛ [[المنهاج في شرح صحيح مسلم بن الحجاج|المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج]]، [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] جي تصنيف؛ [[عون المعبود على سنن أبي داود|عون المعبود شرح سنن ابي دائود]]، [[محمد شمس الحق عظيم آبادي]] جي تصنيف؛ سنن نسائيءَ تي [[جلال الدين سيوطي]] جي شرح؛ ۽ [[تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي|تحفة الاحوذي شرح سنن ترمذي]] شامل آهن. انهن ڪتابن جي اسناد ۽ راوين بابت پڻ وسيع علمي ادب پيدا ٿيو. [[عبد الغني مقدسي]] ''[[الكمال في أسماء الرجال]]'' لکيو، جنهن کي [[جمال الدين مزي|مزي]] وڌائي ۽ سنواري ''[[تهذيب الكمال في أسماء الرجال]]'' جي صورت ڏني. پوءِ ابن حجر عسقلاني ان کي مختصر ڪري ''[[تهذيب التهذيب]]'' مرتب ڪيو. [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جو ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' پڻ رجال جي مشهور ڪتابن مان آهي. ڇهن ڪتابن جي حديثن جا اطراف گڏ ڪرڻ لاءِ پڻ ڪتاب لکيا ويا، جن ۾ مصنف حديث جو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ۽ پوءِ انهن ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏين ٿا، جن ۾ اها حديث موجود هجي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/16939/ |title=كتب الأطراف |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018083349/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=16939 |archive-date=18 آڪٽوبر 2011 }}</ref> انهن ۾ مزي جو ''[[تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف]]'' ۽ ابن حجر عسقلاني جو ''[[إتحاف المهرة بأطراف العشرة]]'' شامل آهن. مختلف حديثي مجموعن جي حديثن کي هڪ هنڌ گڏ ڪندڙ تصنيفن ۾ [[ابن اثير ابو السعادات|ابن اثير]] جو ''[[جامع الأصول في أحاديث الرسول]]'' ۽ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] جو ''[[جامع السنن والمسانيد لابن كثير|جامع المسانيد والسنن الهادي لأقوم سنن]]'' شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:850px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ڇهه مشهور ڪتاب |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:30%; padding:10px;" | نالو ! style="background:#3366cc; color:white; width:45%; padding:10px;" | مصنف ! style="background:#3366cc; color:white; width:25%; padding:10px;" | حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح بخاري]] | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px;" | [[محمد بن اسماعيل بخاري|امام بخاري]] (256هه / 870ع) | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 7,167 |- | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح مسلم]] | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px;" | [[مسلم بن حجاج|امام مسلم]] (261هه / 875ع) | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 5,505 |- | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابي دائود]] | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو دائود]] (275هه / 888ع) | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 5,274 |- | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ترمذي]] | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] (279هه / 892ع) | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 3,956 |- | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]] | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px;" | [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (303هه / 915ع) | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 5,754 |- | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابن ماجه]] | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px;" | [[ابن ماجه]] (273هه / 886ع) | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 4,341 |} حديث جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: [[فائل:Hadith Books.jpg|thumb|left|290px|نبوي حديث جي ڪتابن جو مجموعو، جنهن ۾ ڇهه مشهور حديثي ڪتاب پڻ شامل آهن.]] {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:950px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ٻيا اهم ڪتاب |- ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب |- | style="background:#eaf3ff; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[موطأ امام مالڪ|موطأ]] * [[صحيح ابن حبان]] * [[صحيح ابن خزيمه]] * [[صحيح ابو عوانه]] * [[سنن دارقطني]] * [[مسند احمد]] * [[سنن بيهقي]] * [[مستدرڪ علي الصحيحين|مستدرڪ حاڪم]] * [[معجم الڪبير]] * [[معجم الاوسط]] * [[معجم الصغير]] * [[سنن دارمي|مسند دارمي]] | style="background:#eaf7ea; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[مسند بزار]] * [[مسند ابو حنيفه]] * [[مسند شافعي]] * [[مسند حميدي]] * [[مسند ابو يعليٰ موصلي]] * [[مصنف عبدالرزاق|مصنف عبدالرزاق صنعاني]] * [[مصنف ابن ابي شيبه]] * [[مسند ابو دائود طيالسي|مسند طيالسي]] * [[مسند اسحاق بن راهويه]] * [[مسند ابن ابي اوفيٰ]] * [[جامع شعب الايمان]] * [[مسند الشهاب]] * [[تهذيب الآثار]] * [[شمائل محمديه]] |} وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#حديث جا متن|اهل سنت والجماعت وٽ حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] * [[حديثي اجزا]] * [[جوامع جا ڪتاب]] * [[اهل سنت والجماعت|اهل سنت والجماعت جي اهم ڪتابن جي فهرست]] ==اھل قرآن جو نقطه نظر == [[اھل قرآن]] قرآن کي اسلامي شريعت جو بنيادي ۽ واحد لازمي ديني ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديثي سنت جي حجيت بابت [[اهل سنت والجماعت]] ۽ ٻين روايتي اسلامي مڪتبن کان مختلف موقف رکن ٿا. قرآنين جي مختلف حلقن جا موقف پاڻ ۾ پڻ هڪجهڙا ناهن، پر انهن مان ڪيترائي روايتي حديثي مجموعن ۾ محمد ڏانهن منسوب روايتن جي تاريخي صحت تي تنقيد ڪن ٿا. اھل قرآن مفڪر [[احمد صبحي منصور]] جو موقف آهي ته اسلامي تاريخ جي مختلف سياسي دورن ۾ سياسي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ حديثون ٺاهيون يا استعمال ڪيون ويون. سندس دعويٰ موجب اموي دور ۾ [[معاويه بن ابي سفيان]] ۽ اموي اقتدار جي حمايت ۽ سندن مخالفن، جهڙوڪ [[علي بن ابي طالب]]، سندس اولاد ۽ [[عبد الله بن زبير]]، خلاف سياسي روايتون گردش ۾ آيون. هو عباسي دور بابت پڻ اهڙي قسم جي عمل جي دعويٰ ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته [[عبد الله بن عباس|ابن عباس]] جي مرتبي کي وڌائڻ واريون روايتون ان سياسي ماحول سان لاڳاپيل هيون. منصور جي تشريح موجب حڪمرانن سان لاڳاپيل مذهبي حلقن اهڙين روايتن کي پڻ هٿي ڏني، جيڪي اقتدار جي اطاعت يا مخالفن خلاف ڪارروائيءَ کي مذهبي جواز ڏينديون هيون. هو ارتداد جي سزا بابت حديثن ۽ اموي دور ۾ [[جبريه]] جي فڪري واڌ کي پڻ انهيءَ وسيع سياسي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو. اهي منصور جا تاريخي ۽ مذهبي موقف آهن ۽ روايتي حديثي عالمن انهن مان ڪيترين دعوائن سان اختلاف ڪيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |title=حرية الرأي بين الإسلام والمسلمين |author=احمد صبحي منصور |website=اهل القرآن |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208101942/http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |archive-date=8 فيبروري 2019 |access-date=9 آڪٽوبر 2022 }}</ref> روايتي اسلامي مڪتب اھل قرآن جي انهيءَ موقف سان اختلاف ڪن ٿا ۽ سندن استدلال آهي ته قرآن پاڻ مسلمانن کي رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو.<ref>[http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc عثمان بن معلم محمود بن شيخ علي، ''شبهات القرآنيين''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115215747/http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc |date=15 نومبر 2012}}</ref> ان سلسلي ۾ [[سورت حشر]] جي آيت {{قرآن|الحشر|7|لا تخريج=1}} جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ {{قرآن|نص=وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا}} جا لفظ اچن ٿا. حديث جي حجيت جا حامي انهن ۽ ٻين آيتن کي رسول جي سنت جي پيرويءَ جو قرآني بنياد سمجهن ٿا. [[اهل سنت والجماعت]] جي ڪيترن قديم ۽ جديد عالمن قرآنين يا حديث جي حجيت رد ڪندڙ نظرين جي مخالفت ڪئي آهي. [[ابن حزم اندلسي]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو شخص چوي ته اسان رڳو اهو وٺنداسين جيڪو قرآن ۾ ملي ٿو، ته امت جي اجماع موجب هو ڪافر ٿيندو؛ پوءِ هن تي سج لهڻ کان رات جي اونداهيءَ تائين رڳو هڪ رڪعت ۽ فجر وقت ٻي رڪعت لازم ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جي لفظن مان نماز جي نالي هيٺ گهٽ ۾ گهٽ ايترو ئي اچي سگهي ٿو.<ref>ابن حزم، ''الإحكام في أصول الأحكام''، ج 2، ص. 80.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى شاطبي|شاطبي]] حديثي سنت کان سواءِ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري موقف بابت لکيو: {{اقتباس|چوٿون اهو ته رڳو ڪتاب تي اڪتفا ڪرڻ اهڙن ماڻهن جي راءِ آهي، جيڪي سنت کان ٻاهر نڪري ويا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ انهن اهو بنياد ورتو ته ڪتاب ۾ هر شيءِ جو بيان آهي، تنهنڪري سنت جي حڪمن کي ڇڏي ڏنائون، جنهن جي نتيجي ۾ جماعت کان جدا ٿيا ۽ قرآن جي اهڙي تاويل ڪرڻ لڳا، جيڪا الله جي نازل ڪيل مراد مطابق نه هئي.<ref>شاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''، ج 4، ص. 17.</ref>}} جديد دور ۾ اڳوڻي مصري اوقاف واري وزير [[محمود حمدي زقزوق]] پڻ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري نظريي جي مخالفت ڪئي. هن سنت ۽ قرآن جي تعلق بابت لکيو: {{اقتباس|نبوي سنت، قرآني پيغام جي نبوي تشريح ۽ قرآني آيتن جو عملي اطلاق آهي. قرآن ۾ بيان ڪيل فرضن، عبادتن، ذميوارين، شعائر، مناسڪ ۽ معاملن جي نبوي تشريح ۽ عملي صورت سنت ۾ ملي ٿي. تنهنڪري قرآن ۽ سنت جو تعلق اهڙو سمجهي سگهجي ٿو، جيئن آئين ۽ ان جي عملي قانوني تشريح جو تعلق.<ref name="موقع نصرة">{{حوالو ويب |url=http://www.nusrah.com/ar/contents.aspx?aid=1776 |title=حول الاستغناء بالقرآن عن السنة وعلاقة السنة بالقرآن |author=محمود حمدي زقزوق |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314220900/https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=nusrah&e=com |archive-date=14 مارچ 2020 }}</ref>}} آسٽريا ڄائي مسلمان مفڪر [[محمد اسد]] پڻ سنت جي پيرويءَ کي اسلامي فڪر ۽ عمل جي تسلسل لاءِ بنيادي اهميت ڏني: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي سنت تي عمل اسلام جي وجود ۽ ترقيءَ جي حفاظت آهي، جڏهن ته سنت کي ڇڏي ڏيڻ اسلام جي ڍانچي جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو. سنت ان عمارت جي لوهي ڍانچي وانگر رهي آهي، جنهن تي اسلامي نظام بيٺو آهي.<ref>محمد اسد، ''الإسلام على مفترق الطريق''، ص. 85.</ref>}} [[عبد العزيز بن باز]] جديد دور جي انهن حلقن تي سخت تنقيد ڪئي، جيڪي حديثي سنت جي حجيت کي مڪمل طور رد ڪن ٿا. هن لکيو ته اهڙو موقف، سندس نظر ۾، قرآن ۾ رسول جي اطاعت بابت حڪمن سان مطابقت نٿو رکي ۽ هن ان سلسلي ۾ پاڻ کي ''قرآني'' سڏيندڙ ڪجهه جديد تحريڪن جو ذڪر ڪيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://maserah.binbaz.org.sa//45 |title=السنة ومكانتها في الإسلام |author=عبد العزيز بن باز |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112011220/http://www.binbaz.org.sa/mat/21247 |archive-date=12 نومبر 2014 }}</ref> 8y3thp4r4w16nohx6t0wdgb2ly6j1fc 413736 413735 2026-09-20T12:36:28Z Intisar Ali 8681 413736 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:Siyar A'lam an-Nubala.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو.<ref name="الكفاية"/>}} ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي.<ref name="الكفاية"/>}} [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو ضروري آهي.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تحذير الخواص من أكاذيب القصاص''.</ref>}} [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] ابو بڪر بن خلاد کان نقل ڪيو آهي ته هن [[يحيى قطان]] کان پڇيو: {{اقتباس|ڇا توکي اهو خوف نٿو ٿئي ته جن ماڻهن جون حديثون تو ڇڏي ڏنيون آهن، اهي قيامت جي ڏينهن الله وٽ تنهنجا مخالف بڻجن؟ هن چيو: انهن جو منهنجو مخالف ٿيڻ مون لاءِ ان کان وڌيڪ پسنديده آهي جو رسول الله منهنجو مخالف بڻجي مون کان پڇي ته تو منهنجي حديث کان ڪوڙ کي ڇو نه روڪيو؟<ref>ابن عدي جرجاني، ''[[الكامل في ضعفاء الرجال]]''.</ref>}} [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] ''العلل'' ۾ لکيو: {{اقتباس|ڪجهه اهڙن ماڻهن، جيڪي ڳالهه کي نه سمجهندا هئا، اهل حديث تي راوين بابت ڳالهائڻ سبب اعتراض ڪيو آهي؛ جڏهن ته اسان ڪيترن تابعين جي امامن کي رجال بابت ڳالهائيندي ڏٺو آهي... اسان جي خيال ۾، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو، انهن کي ان تي مسلمانن سان خيرخواهيءَ آماده ڪيو. سندن مقصد ماڻهن تي طعن يا غيبت ڪرڻ نه هو، بلڪه انهن ضعيف راوين جي حالت واضح ڪرڻ هو، جيئن سندن ضعف سڃاتو وڃي. انهن مان ڪي بدعت سان منسوب هئا، ڪي حديث ۾ متهم هئا ۽ ڪي غفلت ۽ گهڻين غلطين وارا هئا. انهن امامن دين جي حفاظت ۽ تثبيت لاءِ سندن حالتون واضح ڪرڻ گهريون، ڇاڪاڻ⁠تہ دين بابت شاهديءَ ۾ احتياط، حقن ۽ مال بابت شاهديءَ کان وڌيڪ ضروري آهي.<ref>''سنن ترمذي''، ڪتاب العلل.</ref>}} ==== جرح ۽ تعديل جا اهم ڪتاب ==== * ''إكمال الكمال'' ـ [[ابن ماكولا]] (وفات 475هه). * ''إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال'' ـ [[مغلطاي بن قليج]] (وفات 762هه). * ''تهذيب التهذيب'' ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). * [[تهذيب الكمال في أسماء الرجال|تهذيب الكمال]] ـ [[جمال الدين مزي|مزي]] (وفات 742هه). * ''الثقات'' ـ [[ابن حبان]] (وفات 354هه). * [[الكامل في ضعفاء الرجال]] ـ [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] (وفات 365هه). * ''الجرح والتعديل'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الضعفاء'' ـ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 430هه). * ''الضعفاء الصغير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * ''الضعفاء الكبير'' ـ [[ابو جعفر عقيلي]] (وفات 322هه). * ''الضعفاء والمتروكين'' ـ [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (وفات 303هه). * ''معرفة الثقات'' ـ [[عجلي]] (وفات 261هه). * ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم تراجم ۽ رجال|اهل سنت والجماعت وٽ علم تراجم ۽ رجال جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم علل === {{Main|علم العلل}} '''علم علل''' حديث ۾ موجود اهڙن سببن جي تحقيق جو علم آهي، جيڪي حديث جي صحت کي متاثر ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ اهڙي منقطع روايت کي متصل سمجهڻ، هڪ حديث جو مواد ٻي حديث ۾ داخل ٿيڻ، [[تدليس]] يا ٻيا سندي ۽ متني مسئلا شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="الصباغ"/> هن علم ۾ حديث جي صحت تي اثرانداز ٿيندڙ ظاهري يا لڪل سببن ۽ روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو المنذر محمود بن محمد بن مصطفى بن عبد اللطيف المنياوي، ''شرح الموقظة للذهبي''.</ref> ڪڏهن ڪنهن حديث جي سند ظاهري طور متصل هجي، راوي عادل ۽ ضابط هجن ۽ ظاهري شذوذ نظر نه اچي، پر وڌيڪ تنقيدي تحقيق سان ان ۾ اهڙي علت معلوم ٿي سگهي ٿي، جيڪا عام مشاهدي سان ظاهر نه ٿئي. لڪل علت گهڻو ڪري سند ۾ هوندي آهي، پر متن يا سند ۽ متن ٻنهي ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref>عبد الكريم الخضير، ''شرح ألفية العراقي''.</ref> [[محمد ناصر الدين الباني|الباني]] هڪ حديث بابت لکيو: {{اقتباس|ابن حزم سند جي ظاهر کي ڏسي ان کي صحيح قرار ڏنو، جيڪو سندس ظاهري طريقي سان ٺهڪي اچي ٿو. پر علم ۽ نقد جا ماهر رڳو ان تي اڪتفا نٿا ڪن؛ اهي مختلف طريقا گڏ ڪن ٿا ۽ راوين جي حالتن جو مطالعو ڪن ٿا، جنهن وسيلي معلوم ٿئي ٿو ته حديث ۾ علت آهي يا نه. انهيءَ ڪري حديث جي عللن جي سڃاڻپ علم حديث جي انتهائي باريڪ علمن مان آهي، جيڪڏهن سڀ کان باريڪ نه هجي.<ref>محمد ناصر الدين الألباني، ''إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل''.</ref>}} [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] علت بابت چيو آهي: {{اقتباس|وعلة الحديث: أسباب خفت\\ تقدح في صحته، حين وفت\\ مع كونه ظاهره السلامة\\ فليحدد المعل من قد رامه\\ ما ريء فيه علة تقدح في\\ صحته بعد سلامة تفي\\ يدركها الحافظ بالتفرد\\ والخلف مع قرائن، فيهتدي}} [[File:أبو عيسى محمد الترمذي.jpg|thumb|200px|[[ابن رجب حنبلي]] جو '''شرح علل [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]]'''؛ ڪتاب ۾ راوين جا قسم، حديث جي عللن، مرسل روايت، حديث جي مختلف درجن ۽ ترمذي جي طريقه ڪار سميت حديثي نقد سان لاڳاپيل ڪيترن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.]] علم علل جي شروعات حديثي نقد جي ابتدائي روايت سان ڳنڍي وڃي ٿي. روايتي حديثي تاريخ موجب [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪندا هئا{{للهامش|5}} ۽ ڪڏهن حديث بابت اضافي شاهدي پڻ طلب ڪندا هئا. بعد جي عالمن هن طريقي کي وڌيڪ منظم ڪيو ته جيئن غلطي يا وهم سبب ڪا ڳالهه نبيءَ ڏانهن غلط نموني منسوب نه ٿئي. حديث جي علت معلوم ڪرڻ لاءِ ان جا مختلف طريقا گڏ ڪرڻ، انهن جو مقابلو ڪرڻ ۽ راوين جي حالتن ۽ ضبط جو جائزو وٺڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[مسلم بن حجاج|مسلم]] لکيو: {{اقتباس|انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ سان صحيح روايتون سقيم روايتن کان ڌار ٿين ٿيون ۽ ضعيف خبرن جا راوي حافظ راوين کان سڃاتا وڃن ٿا.<ref>مسلم بن حجاج، ''التمييز''.</ref>}} [[خطيب بغدادي]] چيو: {{اقتباس|حديث جي علت سڃاڻڻ جو طريقو اهو آهي ته ان جا مختلف طريقا گڏ ڪيا وڃن، راوين جي اختلافن جو جائزو ورتو وڃي ۽ سندن حافظي، ضبط ۽ اتقان جي مرتبي کي ڏٺو وڃي.<ref>أحمد بن علي بن ثابت الخطيب البغدادي، ''الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع''.</ref>}} [[صلاح الدين علائي]] لکيو: {{اقتباس|ترجيح جا طريقا گهڻا آهن، انهن کي مڪمل طور محدود نٿو ڪري سگهجي ۽ سڀني حديثن لاءِ ڪو هڪ ضابطو نه آهي؛ بلڪه هر حديث جون پنهنجون خاص ترجيحي نشانيون هونديون آهن، جن کي گهڻن طريقن ۽ روايتن سان واقف تجربيڪار ۽ ذهين شخص سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="abc1"/>}} حديث ۾ علل جا ڪجهه مثال هي آهن:<ref name="المحرر"/> * محدث پنهنجي ڪنهن شيخ کان روايت ڪري، پر بعد وارو راوي غلطيءَ سان اها روايت ڪنهن ٻئي طريقي سان ان ڏانهن منسوب ڪري. * صحابي يا تابعي ڪنهن فقهي مسئلي بابت پنهنجو قول ڪري ۽ راوي غلطيءَ سان ان کي نبيءَ تائين مرفوع حديث طور بيان ڪري. * ڪو راوي مجموعي طور ثقه هجي، پر ڪنهن خاص شيخ کان سندس روايت ڪمزور هجي. * سند مان ڪنهن راويءَ جو لڪل نموني رهجي وڃڻ. * '''ارسال خفي'''، يعني راوي اهڙي شيخ کان روايت ڪري جنهن سان سندس زمانو ملي ٿو، پر جنهن کان هن حقيقت ۾ حديث نه ٻڌي هجي. علل جي سڃاڻپ کي علم حديث جي باريڪ ۽ پيچيده شعبن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ وسيع حافظي، تجربو ۽ حديثي طريقن جي ڄاڻ ضروري سمجهي وئي آهي.<ref name="ابن الصلاح"/> ان جي پيچيدگيءَ سبب قديم دور ۾ به نسبتاً ٿورن ماهرن کي هن ميدان ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/> حاڪم ابو زرعه رازي بابت نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|هڪ شخص ابو زرعه رازي کان پڇيو: اوهان حديث کي معلول قرار ڏيو ٿا، ان جو دليل ڇا آهي؟ هن چيو: مون کان ڪنهن معلول حديث بابت پڇ ۽ آءٌ ان جي علت ٻڌايان؛ پوءِ ابن واره وٽ وڃي ساڳي حديث بابت پڇ، پر کيس نه ٻڌاءِ ته مون کان اڳ پڇي چڪو آهين؛ پوءِ ابو حاتم کان به پڇ. ان کان پوءِ اسان ٽنهي جي ڳالهه ڀيٽ. جيڪڏهن علت بابت اسان ۾ اختلاف ڏسين ته سمجهه ته هر هڪ پنهنجي راءِ موجب ڳالهه ڪئي؛ ۽ جيڪڏهن ڳالهه هڪجهڙي هجي ته هن علم جي حقيقت کي سمجهه. ان شخص ائين ڪيو ۽ ٽنهي جي ڳالهه هڪجهڙي نڪتي، تنهن تي چيائين: آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته هي علم الهام آهي.<ref name="الحاكم">حاڪم نيشاپوري، ''معرفة علوم الحديث''.</ref>}} حاڪم وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|صحيح حديث رڳو روايت سان نه سڃاتي ويندي آهي، بلڪه فهم، حافظي ۽ گهڻي سماع سان سڃاتي ويندي آهي. هن علم ۾ اهل فهم ۽ معرفت سان مذاڪرو وڏي مدد آهي، جيئن حديث جي لڪل علت ظاهر ٿئي. جيڪڏهن صحيح سندن سان اهڙيون حديثون ملن، جيڪي بخاري ۽ مسلم جي ڪتابن ۾ نه هجن، ته حديث جي طالب لاءِ ضروري آهي ته انهن جي علت جي تحقيق ڪري ۽ ماهرن سان بحث ڪري، جيئن علت ظاهر ٿئي.<ref name="الحاكم"/>}} ==== علم علل جا اهم ڪتاب ==== * ''الإلزامات والتتبع'' ـ [[دارقطني]] (وفات 385هه). * ''التمييز'' ـ [[مسلم بن حجاج]] (وفات 261هه). * ''شرح علل الترمذي'' ـ [[ابن رجب حنبلي]] (وفات 795هه). * ''العلل'' ـ [[علي بن مديني]] (وفات 234هه). * ''العلل'' ـ [[احمد بن حنبل]] (وفات 241هه). * ''المنتخب من العلل للخلال'' ـ [[ابن قدامه]] (وفات 620هه). * ''علل الحديث'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الجامع في العلل والفوائد'' ـ [[ماهر ياسين فحل]]. تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علل ۽ سوالات|اهل سنت والجماعت وٽ علم علل جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === ٻيا علم === نبوي حديث سان لاڳاپيل ٻين اهم علمن مان هي آهن: * '''علم شرح حديث''' {{مفصلة|علم شرح الحديث}} هن علم کي '''فقه الحديث'''، '''علم شرح الحديث'''، '''علم معاني الحديث''' يا '''علم اصول تفسير الحديث''' پڻ چيو وڃي ٿو. ان ۾ حديث جي معنيٰ، مقصد ۽ دلالت کي سمجهڻ جا اصول، ظاهري تعارضن جي وضاحت، ناسخ ۽ منسوخ، لفظن جي تفسير ۽ انهن مان اخذ ٿيندڙ حڪمن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ انهن معاملن بابت عالمن جي مختلف راين کي پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو الطيب محمد صديق خان، ''[[أبجد العلوم]] الوشي المرقوم في بيان أحوال العلوم''.</ref> * '''تخريج حديث''' {{Main|تخريج الحديث}} تخريج مان مراد حديث کي ان جي انهن اصل ماخذن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن ان کي سند سان روايت ڪيو هجي، ۽ ضرورت پوڻ تي ان جي حديثي درجي بابت وضاحت ڪرڻ. ان ۾ حديث کي معتبر محدثن ۽ سندن ڪتابن ڏانهن منسوب ڪرڻ، ان جي سند ۽ راوين جي حالت جو جائزو وٺڻ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref>عبد الصمد بن بكر بن إبراهيم عابد، ''المدخل إلى تخريج الأحاديث والآثار والحكم عليها''.</ref> [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] لکيو: {{اقتباس|تخريج مان مراد محدث جو حديثن کي اجزاء، مشيخات، ڪتابن ۽ ٻين ماخذن مان ڪڍڻ، انهن کي پنهنجي يا پنهنجن استادن يا همعصرن جي مرويات مان سند سان بيان ڪرڻ، انهن تي بحث ڪرڻ ۽ انهن کي انهن ڪتابن ۽ مجموعن جي مصنفن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن انهن کي روايت ڪيو آهي.}} هن وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|ڪڏهن تخريج جو لفظ رڳو حديث کي ماخذ مان ڪڍڻ ۽ ان ڏانهن نسبت ڪرڻ لاءِ به وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>شمس الدين محمد السخاوي، ''فتح المغيث بشرح ألفية الحديث''.</ref>}} * '''ناسخ ۽ منسوخ''' {{Main|الناسخ والمنسوخ}} حديث جي علم ۾ '''نسخ''' مان مراد شارع پاران اڳئين شرعي حڪم کي پوءِ واري حڪم سان ختم يا تبديل ڪرڻ آهي.<ref>أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي، ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير''.</ref> يعني ڪنهن حديث ۾ آيل اڳئين شرعي حڪم، جنهن کي ''منسوخ'' چيو وڃي، جي جاءِ تي پوءِ وارو حڪم، جنهن کي ''ناسخ'' چيو وڃي، لاڳو ٿئي.<ref name="مولد تلقائيا1"/> اصولي بحثن ۾ عام جي تخصيص، مطلق جي تقييد ۽ استثنا جهڙن معاملن کي نسخ کان الڳ يا ان سان لاڳاپيل صورتن طور مختلف نموني بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="إعلام الموقعين"/> حديثن جي ظاهري تعارض جي صورت ۾ اصولين وٽ پهرين انهن جي وچ ۾ موافقت يا جمع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي؛ جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي ته تاريخي ترتيب ۽ ٻين دليلن جي بنياد تي ناسخ ۽ منسوخ جو امڪان ڏٺو وڃي ٿو، پوءِ ضرورت موجب ترجيح يا توقف جا اصول لاڳو ڪيا وڃن ٿا.<ref>ابن حجر عسقلاني، ''نزهة النظر في توضيح [[نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]]''.</ref> == حديث جي تدوين == {{Main|تدوين الحديث}} نبوي حديث جي تدوين جو عمل ڪيترن مرحلن مان گذريو. روايتي اسلامي ماخذن موجب حديثن کي لکڻ جو سلسلو نبيءَ جي دور ۾ ئي شروع ٿي ويو هو ۽ ڪيترن صحابه وٽ حديثن جا لکيل صحيفا موجود هئا. انهن مان [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] جو ''الصحيفة الصادقة'' نالي صحيفو مشهور آهي. [[علي بن ابي طالب]] وٽ پڻ هڪ صحيفو هو، جڏهن ته [[انس بن مالڪ]]، [[عبد الله بن عباس]]، [[عبد الله بن مسعود]] ۽ [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] سان پڻ حديثن جا صحيفا منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>احمد انور سيد احمد الجندي، ''السنة النبوية في مواجهة شبهات الاستشراق''.</ref> صحابه نبوي حديثون تابعين ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ نسلن تائين پهچايون، جن پڻ انهن کي ياد ڪرڻ ۽ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ ۽ ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ حديثن جي تدوين وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿي ۽ علم کي محفوظ ڪرڻ جي هڪ عام طريقي جي صورت اختيار ڪرڻ لڳي.<ref>يوسف عبد الرحمن مرعشلي، ''علم فهرسة الحديث، نشأته، تطوره، أشهر ما دُوِّنَ فيه''.</ref> حديثي روايت موجب تدوين جي اهم سببن ۾ حافظ محدثن جي وفات سان روايتن جي ضايع ٿيڻ جو انديشو ۽ حديثن ۾ تحريف يا جعل کي روڪڻ شامل هئا. ان مقصد لاءِ محدثن نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جي جاچ ڪرڻ شروع ڪئي. === حديث لکڻ بابت روايتون === حديثن ۾ حديث لکڻ کان منع بابت روايتون پڻ ملن ٿيون ۽ لکڻ جي اجازت بابت پڻ. منع بابت روايتن مان [[مسلم بن حجاج]] پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|اسان کي هداب بن خالد ازدي، همام کان، هن زيد بن اسلم کان، هن عطاء بن يسار کان، هن ابو سعيد خدري کان روايت ڪئي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: '''«مون کان نه لکو؛ ۽ جنهن مون کان قرآن کان سواءِ ڪا شيءِ لکي هجي، سو ان کي مٽائي ڇڏي. مون کان حديث بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي.»'''<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 3004؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزهد والرقائق، حديث 3004.</ref>}} [[احمد بن حنبل]] پنهنجي ''[[مسند احمد]]'' ۾ ابو هريره کان هڪ روايت نقل ڪئي آهي: {{اقتباس|اسان ويٺا نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کان ٻڌل ڳالهيون لکي رهيا هئاسين ته پاڻ اسان وٽ آيو ۽ پڇيائين: «'''هي ڇا لکي رهيا آهيو؟'''» اسان چيو: جيڪي اوهان کان ٻڌون ٿا. پاڻ فرمايائين: «'''الله جي ڪتاب سان گڏ ٻيو ڪتاب؟'''» ... پوءِ اسان پنهنجو لکيل مواد هڪ هنڌ گڏ ڪري باهه ۾ ساڙي ڇڏيو. اسان پڇيو: اي الله جا رسول، ڇا اوهان کان حديثون بيان ڪريون؟ پاڻ فرمايائين: «'''ها، مون کان حديثون بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي؛ ۽ جنهن ڄاڻي واڻي مون تي ڪوڙ مڙهيو، سو پنهنجو ٺڪاڻو باهه ۾ بڻائي.»'''<ref>''مسند احمد''، حديث 10670.</ref>}} ٻئي طرف حديث لکڻ جي اجازت بابت پڻ ڪيترائي روايتون ملن ٿيون. [[ابو دائود]]، [[حاڪم نيشاپوري]]، دارمي، احمد بن حنبل ۽ [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] [[عبد الله بن عمرو]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان جيڪا به ڳالهه ٻڌندو هوس، ان کي ياد رکڻ لاءِ لکي ڇڏيندو هوس. قريش مون کي روڪيو ۽ چيائون: ڇا تون هر ڳالهه لکي ڇڏين ٿو، جڏهن ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} به انسان آهي ۽ ڪاوڙ توڙي خوشيءَ جي حالت ۾ ڳالهائي ٿو؟ تنهنڪري مون لکڻ ڇڏي ڏنو. پوءِ مون اها ڳالهه رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ٻڌائي. پاڻ پنهنجي آڱر سان پنهنجي وات ڏانهن اشارو ڪري فرمايائين: «'''لکندو رهه؛ قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، هن مان حق کان سواءِ ڪجهه به نٿو نڪري.»'''<ref>راوي: عبد الله بن عمرو؛ محدث: شعيب ارناؤوط؛ ''تخريج سنن أبي داود''، حديث 3646؛ سند صحيح.</ref><ref>''سنن أبي داود''، حديث 3646؛ ''المستدرك للحاكم''، حديث 330؛ ''سنن الدارمي''، حديث 493؛ ''مسند احمد''، حديث 6221؛ ''مصنف ابن أبي شيبة''، حديث 26957.</ref>}} بخاري ابو هريره کان روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي صحابه مان مون کان وڌيڪ حديثون ڪنهن روايت نه ڪيون، سواءِ عبد الله بن عمرو جي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ هو لکندو هو ۽ آءٌ نه لکندو هوس.<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 113؛ حڪم: صحيح.</ref>}} ابو هريره کان فتح مڪه بابت هڪ ٻي روايت ۾ اچي ٿو ته نبي {{صلى الله عليه وسلم}} خطبو ڏنو، جنهن کان پوءِ يمن جي هڪ شخص ابو شاهه عرض ڪيو ته اها ڳالهه سندس لاءِ لکي ڏني وڃي. ان تي نبيءَ فرمايو: {{اقتباس|'''ابو شاهه لاءِ لکي ڏيو.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2434؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت بخاري، مسلم، ابو دائود، ترمذي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي عالمن انهن ظاهري طور مختلف روايتن جي وچ ۾ ڪيترن طريقن سان تطبيقي وضاحت ڪئي آهي. هڪ راءِ موجب حديث لکڻ جي منع اسلام جي شروعاتي دور سان مخصوص هئي، جيئن قرآن جي حفاظت ۽ مطالعي تي خاص ڌيان رهي.<ref name="abc2"/> ٻي راءِ موجب منع واري حديث کي بعد ۾ اجازت وارين حديثن منسوخ ڪيو؛ جڏهن ته هڪ ٻي تشريح موجب منع قرآن ۽ حديث کي هڪ ئي صحيفي ۾ گڏ لکڻ بابت هئي، جيئن ٻنهي متنن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو نه رهي.<ref>يحيى بن شرف النووي، ''المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج''.</ref> === تدوين جي تاريخ === نبيءَ جي وفات کان پوءِ حديثن کي لکڻ بابت صحابه وٽ مختلف رويا منسوب ڪيا ويا آهن. [[عمر بن خطاب]]، [[عبد الله بن مسعود]]، [[زيد بن ثابت]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[ابو سعيد خدري]] سان لکڻ بابت احتياط يا ناپسنديدگي منسوب ڪئي وئي آهي، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، سندس پٽ [[حسن بن علي|حسن]]، [[انس بن مالڪ]] ۽ [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] سان حديث لکڻ جي اجازت جو موقف منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/8516/ |title=كتابة الحديث وتدوينه |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021828/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=8516 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> عمر بن خطاب بابت هڪ روايت آهي ته هن حديثون لکائڻ جو ارادو ڪيو ۽ صحابه سان مشورو پڻ ڪيو، پر پوءِ ان کان پاسو ڪيائين: {{اقتباس|مون کي انهن ماڻهن جو خيال آيو، جيڪي اوهان کان اڳ هئا؛ انهن ڪتاب لکيا، پوءِ انهن ڏانهن ايترو متوجه ٿيا جو الله عزوجل جي ڪتاب کي ڇڏي ڏنائون. الله جو قسم، آءٌ الله جي ڪتاب سان ٻي ڪنهن شيءِ کي ڪڏهن به نه ملائيندس.<ref>راوي: عروه بن زبير؛ محدث: الباني؛ ''فقه السيرة''، ص. 36؛ حڪم: ضعيف، منقطع.</ref><ref>عبد الرزاق پنهنجي ''مصنف'' ۽ ابن عبد البر ''جامع بيان العلم وفضله'' ۾ نقل ڪيو آهي.</ref>}} حديث جي ڪجهه عالمن اهڙين روايتن مان اهو نتيجو اخذ ڪيو آهي ته شروعاتي احتياط جو هڪ سبب نبوي حديث ۽ قرآن جي متن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو هو، ۽ جڏهن اهو انديشو گهٽ ٿيو ته لکڻ جي اجازت عام ٿي وئي.<ref>أبو الأشبال حسن الزهيري المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> [[ابن صلاح]] لکيو: {{اقتباس|پوءِ اهو اختلاف ختم ٿي ويو ۽ مسلمانن جو ان جي جواز ۽ اجازت تي اتفاق ٿي ويو.<ref name="ابن الصلاح"/>}} [[ملف:Gharib al-Hadith-page0019.jpg|تصغير|يسار|[[ابو عبيد قاسم بن سلام]] جي ڪتاب ''غريب الحديث'' جو هڪ مخطوطو، جيڪو لڳ ڀڳ 319هه (931ع) جو آهي.]] حديثن جي منظم يا سرڪاري تدوين بابت روايتي اسلامي تاريخ نگاري ۾ پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ کي اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> [[عمر بن عبد العزيز]] عالمن کي حديثون گڏ ڪرڻ ۽ لکڻ جي هدايت ڪئي. هن [[مدينو|مديني]] جي عالمن ڏانهن لکيو: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي حديثن مان جيڪي اوهان وٽ آهن، تن کي ڏسو ۽ لکي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مون کي علم جي مٽجي وڃڻ ۽ عالمن جي وفات جو انديشو آهي.<ref>خطيب بغدادي، ''تقييد العلم''، ص. 106؛ بلقيني، ''محاسن الاصطلاح''، ص. 103؛ بخاري پڻ پنهنجي صحيح ۾ ان کي معلق طور نقل ڪيو آهي.</ref>}} ٻي هجري صديءَ ۾ مختلف اسلامي علمي مرڪزن ۾ حديثن ۽ آثارن جا مجموعا مرتب ٿيڻ لڳا. [[مالڪ بن انس]] [[مدينو|مديني]] ۾، [[ابن جريج|عبد العزيز بن جريج]] [[مڪو|مڪي]] ۾، [[عبد الرحمن اوزاعي|اوزاعي]] [[شام]] ۾، [[معمر بن راشد]] [[يمن]] ۾، [[سعيد بن ابي عروبه]] ۽ [[حماد بن سلمه]] [[بصرو|بصري]] ۾، [[سفيان ثوري]] [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾، [[عبد الله بن مبارڪ]] [[خراسان]] ۾ ۽ [[هشيم بن بشير]] [[واسط]] ۾ حديثي مواد مرتب ڪيو.<ref name="دفاع">محمد بن محمد بن سويلم أبو شُهبة، ''دفاع عن السنة ورد شبه المستشرقين والكتاب المعاصرين''.</ref> هن دور جي تصنيفن ۾ نبوي حديثن سان گڏ صحابه جا قول ۽ تابعين جا فتوا پڻ شامل هوندا هئا، جنهن جو مشهور مثال ''[[موطأ امام مالڪ]]'' آهي. حديث جي تدوين جي ايندڙ مرحلي ۾ نبوي حديثن کي وڌيڪ الڳ ۽ منظم مجموعن ۾ ترتيب ڏنو ويو، جيڪو خاص طور ٻي هجري صديءَ جي پڄاڻي ۽ ٽين هجري صديءَ جي شروعات ۾ نمايان ٿيو. ڪجهه محدثن پنهنجا ڪتاب '''مسانيد''' جي ترتيب سان مرتب ڪيا، جهڙوڪ [[احمد بن حنبل]]، [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] ۽ [[اسحاق بن راهويه]]. مسند ڪتابن ۾ روايتون عام طور صحابي راويءَ جي نالي هيٺ گڏ ڪيون وينديون هيون ۽ انهن ۾ صحيح، حسن ۽ ضعيف مختلف درجن جون روايتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ٻين محدثن حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنيون، جن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهه مشهور حديثي ڪتاب]] نمايان آهن. بخاري ۽ مسلم پنهنجي مجموعن لاءِ صحت جون مخصوص شرطون اختيار ڪيون، جڏهن ته سنن جي مصنفن، جهڙوڪ ابو دائود، ترمذي، [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] ۽ [[ابن ماجه]]، صحيح سان گڏ حسن ۽ ضعيف روايتون پڻ شامل ڪيون ۽ مختلف هنڌن تي انهن جي درجي بابت وضاحت پڻ ڪئي.<ref name="دفاع"/> === حديث جا گهڻا راوي === حديث جي اصطلاح ۾ انهن صحابه لاءِ '''مكثرون''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جن کان هڪ هزار کان وڌيڪ حديثون منقول هجن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب ست صحابه اهڙا آهن، جن کان سڀ کان وڌيڪ حديثون منقول آهن:<ref>عادل بن عبد الشكور الزرقي، ''طبقات المكثرين من رواية الحديث''.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:750px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديثن جا سڀ کان وڌيڪ روايت ڪندڙ صحابي |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:12%; padding:10px;" | ترتيب ! style="background:#36c; color:white; width:53%; padding:10px;" | صحابي ! style="background:#36c; color:white; width:35%; padding:10px;" | منقول حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 1 | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو هريره]] | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 5,374 |- | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2 | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2,630 |- | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 3 | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:8px;" | [[انس بن مالڪ]] | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 2,286 |- | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 4 | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:8px;" | [[عائشه بنت ابي بڪر|ام المؤمنين عائشه]] | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 2,210 |- | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 5 | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عباس]] | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 1,660 |- | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 6 | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:8px;" | [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 1,540 |- | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 7 | style="background:#fff8dc; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو سعيد خدري]] | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 1,170 |} == حديث جا ڪتاب == [[File:Ishaq ibn Rahwayh.png|thumb|220px|[[اسحاق بن راهويه]]، '''[[مسند اسحاق بن راهويه]]''' جو مصنف. مسند اسحاق بن راهويه حديثن جي قديم مسند مجموعن مان هڪ آهي.]] [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديث جي ڪتابن کي سندن ترتيب ۽ تصنيف جي طريقي موجب ڪيترن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ صحاح، سنن، مسانيد، معاجم، مصنفات، حديثي اجزا، جوامع، مستدرڪات، مستخرجات، زوائد ۽ اطراف شامل آهن. اهي ڪتاب عام طور موضوعن ۽ بابن يا راوين جي نالن موجب ترتيب ڏنل هوندا آهن. * '''صحاح''': اهي ڪتاب، جن جي مصنفن پنهنجي معيار موجب رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جو التزام ڪيو هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة">محمد بن ابي الفيض جعفر الحسني الادريسي الکتاني، ''الرسالة المستطرفة لبيان مشهور كتب السنة المصنفة''.</ref> * '''سنن''': اهي حديثي ڪتاب، جن ۾ شرعي حڪمن بابت مرفوع حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنل هجن. سنن جي سڀني مصنفن پنهنجي ڪتابن ۾ رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جي شرط نه رکي، تنهنڪري انهن ۾ مختلف درجن جون روايتون ملي سگهن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مسانيد''': اهي ڪتاب، جن ۾ حديثون صحابه جي نالن موجب ترتيب ڏنل هجن. صحابه جا نالا ڪڏهن الف ب وار ترتيب، اسلام قبول ڪرڻ ۾ اڳڀرائي يا نسب ۽ مرتبي جهڙن اصولن موجب رکيا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''معاجم''': ''معجم'' جو جمع آهي. محدثن جي اصطلاح ۾ اهڙو ڪتاب، جنهن ۾ حديثون صحابه، استادن، شهرن يا ڪنهن ٻئي بنياد تي ترتيب ڏنل هجن. اڪثر انهن ۾ نالا الف ب وار ترتيب سان ڏنا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مصنفات''': اهي سنن سان مشابهت رکن ٿا، پر وڌيڪ وسيع ۽ جامع هوندا آهن ۽ انهن ۾ مرفوع حديثن کان سواءِ صحابه ۽ تابعين جا آثار ۽ قول پڻ وڏي تعداد ۾ شامل هوندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اجزا''': اهي مختصر حديثي تصنيفون، جيڪي دين جي ڪنهن مخصوص موضوع يا باب بابت حديثن، ڪنهن هڪ سند يا راويءَ جي طريقي سان منقول روايتن، يا ڪنهن هڪ خاص موضوع سان لاڳاپيل حديثن کي گڏ ڪن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''جامع''': اهڙو حديثي ڪتاب، جنهن ۾ عقيدن، احڪامن، رقائق، کاڌي پيتي جي آداب، سفر ۽ قيام، تفسير، تاريخ، سيرت، فتنن، مناقبن ۽ ٻين مختلف موضوعن بابت حديثون شامل هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستدرڪ''': اهڙو ڪتاب، جنهن جو مصنف ڪنهن اڳوڻي ڪتاب ۾ ان جي مقرر ڪيل شرطن مطابق شامل ٿي سگهندڙ، پر رهجي ويل حديثن کي گڏ ڪري.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستخرج''': اهڙي تصنيف، جنهن ۾ مصنف ڪنهن ٻئي حديثي ڪتاب جون حديثون پنهنجي جدا سندن سان روايت ڪري، اهڙي طرح جو سندس سند اصل ڪتاب جي مصنف جي سند سان ڪنهن استاد يا ان کان مٿئين راويءَ وٽ ملي وڃي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''زوائد''': اهي ڪتاب، جن ۾ هڪ يا وڌيڪ حديثي ڪتابن جون اهي اضافي حديثون گڏ ڪيون وڃن، جيڪي مقابلي ۾ رکيل ٻين ڪتابن ۾ موجود نه هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اطراف''': ''طرف'' مان مراد حديث جو اهو حصو يا عبارت آهي، جنهن سان پوري حديث جي سڃاڻپ ٿي سگهي. اطراف جي ڪتابن ۾ عام طور حديث جو رڳو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ انهن اصل ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏنا ويندا آهن، جن ۾ اها حديث روايت ٿيل هجي. ڪجهه مصنف مڪمل سند ۽ ڪجهه سند جو رڳو هڪ حصو ڏين ٿا؛ عام طور پورو متن نقل نه ڪيو ويندو آهي ۽ ضروري ناهي ته ڏنل ''طرف'' حديث جا بلڪل ساڳيا لفظ هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> === صحاح جا ڪتاب === {{Main|ڇهه حديثي ڪتاب}} [[File:SaheehAlBukhari.png|thumb|right|150px|'''[[صحيح بخاري]]'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديثن جي سڀ کان اهم مجموعن مان هڪ آهي ۽ روايتي طور قرآن کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ صحيح ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو.]] [[اهل سنت والجماعت]] جي حديثي ادب ۾ سڀ کان مشهور مجموعن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب]] آهن. هي اصطلاح ڇهن مشهور حديثي مجموعن لاءِ استعمال ٿئي ٿو: ٻن صحيح ڪتابن، يعني ''[[صحيح بخاري]]'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]''؛ ۽ چئن سنن، يعني ''[[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]]''، ''[[سنن ترمذي]]''، ''[[سنن ابي دائود]]'' ۽ ''[[سنن ابن ماجه]]'' لاءِ.<ref name="مولد تلقائيا2"/> ڇهين ڪتاب طور ابن ماجه جي سنن کي شمار ڪندڙ شروعاتي عالمن مان ڇهين هجري صديءَ جو حافظ [[ابن طاهر قيسراني|محمد بن طاهر مقدسي]] هو.<ref>زين الدين ابو يحيى زڪريا بن محمد بن زڪريا الانصاري، ''فتح الباقي بشرح ألفية العراقي''.</ref> عالمن انهن ڪتابن تي وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ۽ انهن جون شرحون، رجال جا ڪتاب، اطراف ۽ ٻيون لاڳاپيل تصنيفون لکيون. مشهور شرحن ۾ [[فتح الباري|فتح الباري شرح صحيح بخاري]]، [[ابن حجر عسقلاني]] جي تصنيف؛ [[المنهاج في شرح صحيح مسلم بن الحجاج|المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج]]، [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] جي تصنيف؛ [[عون المعبود على سنن أبي داود|عون المعبود شرح سنن ابي دائود]]، [[محمد شمس الحق عظيم آبادي]] جي تصنيف؛ سنن نسائيءَ تي [[جلال الدين سيوطي]] جي شرح؛ ۽ [[تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي|تحفة الاحوذي شرح سنن ترمذي]] شامل آهن. انهن ڪتابن جي اسناد ۽ راوين بابت پڻ وسيع علمي ادب پيدا ٿيو. [[عبد الغني مقدسي]] ''[[الكمال في أسماء الرجال]]'' لکيو، جنهن کي [[جمال الدين مزي|مزي]] وڌائي ۽ سنواري ''[[تهذيب الكمال في أسماء الرجال]]'' جي صورت ڏني. پوءِ ابن حجر عسقلاني ان کي مختصر ڪري ''[[تهذيب التهذيب]]'' مرتب ڪيو. [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جو ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' پڻ رجال جي مشهور ڪتابن مان آهي. ڇهن ڪتابن جي حديثن جا اطراف گڏ ڪرڻ لاءِ پڻ ڪتاب لکيا ويا، جن ۾ مصنف حديث جو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ۽ پوءِ انهن ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏين ٿا، جن ۾ اها حديث موجود هجي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/16939/ |title=كتب الأطراف |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018083349/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=16939 |archive-date=18 آڪٽوبر 2011 }}</ref> انهن ۾ مزي جو ''[[تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف]]'' ۽ ابن حجر عسقلاني جو ''[[إتحاف المهرة بأطراف العشرة]]'' شامل آهن. مختلف حديثي مجموعن جي حديثن کي هڪ هنڌ گڏ ڪندڙ تصنيفن ۾ [[ابن اثير ابو السعادات|ابن اثير]] جو ''[[جامع الأصول في أحاديث الرسول]]'' ۽ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] جو ''[[جامع السنن والمسانيد لابن كثير|جامع المسانيد والسنن الهادي لأقوم سنن]]'' شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:850px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ڇهه مشهور ڪتاب |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:30%; padding:10px;" | نالو ! style="background:#3366cc; color:white; width:45%; padding:10px;" | مصنف ! style="background:#3366cc; color:white; width:25%; padding:10px;" | حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح بخاري]] | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px;" | [[محمد بن اسماعيل بخاري|امام بخاري]] (256هه / 870ع) | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 7,167 |- | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح مسلم]] | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px;" | [[مسلم بن حجاج|امام مسلم]] (261هه / 875ع) | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 5,505 |- | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابي دائود]] | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو دائود]] (275هه / 888ع) | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 5,274 |- | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ترمذي]] | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] (279هه / 892ع) | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 3,956 |- | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]] | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px;" | [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (303هه / 915ع) | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 5,754 |- | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابن ماجه]] | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px;" | [[ابن ماجه]] (273هه / 886ع) | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 4,341 |} حديث جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: [[فائل:Hadith Books.jpg|thumb|left|290px|نبوي حديث جي ڪتابن جو مجموعو، جنهن ۾ ڇهه مشهور حديثي ڪتاب پڻ شامل آهن.]] {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:950px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ٻيا اهم ڪتاب |- ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب |- | style="background:#eaf3ff; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[موطأ امام مالڪ|موطأ]] * [[صحيح ابن حبان]] * [[صحيح ابن خزيمه]] * [[صحيح ابو عوانه]] * [[سنن دارقطني]] * [[مسند احمد]] * [[سنن بيهقي]] * [[مستدرڪ علي الصحيحين|مستدرڪ حاڪم]] * [[معجم الڪبير]] * [[معجم الاوسط]] * [[معجم الصغير]] * [[سنن دارمي|مسند دارمي]] | style="background:#eaf7ea; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[مسند بزار]] * [[مسند ابو حنيفه]] * [[مسند شافعي]] * [[مسند حميدي]] * [[مسند ابو يعليٰ موصلي]] * [[مصنف عبدالرزاق|مصنف عبدالرزاق صنعاني]] * [[مصنف ابن ابي شيبه]] * [[مسند ابو دائود طيالسي|مسند طيالسي]] * [[مسند اسحاق بن راهويه]] * [[مسند ابن ابي اوفيٰ]] * [[جامع شعب الايمان]] * [[مسند الشهاب]] * [[تهذيب الآثار]] * [[شمائل محمديه]] |} وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#حديث جا متن|اهل سنت والجماعت وٽ حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] * [[حديثي اجزا]] * [[جوامع جا ڪتاب]] * [[اهل سنت والجماعت|اهل سنت والجماعت جي اهم ڪتابن جي فهرست]] ==اھل قرآن جو نقطه نظر == [[اھل قرآن]] قرآن کي اسلامي شريعت جو بنيادي ۽ واحد لازمي ديني ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديثي سنت جي حجيت بابت [[اهل سنت والجماعت]] ۽ ٻين روايتي اسلامي مڪتبن کان مختلف موقف رکن ٿا. قرآنين جي مختلف حلقن جا موقف پاڻ ۾ پڻ هڪجهڙا ناهن، پر انهن مان ڪيترائي روايتي حديثي مجموعن ۾ محمد ڏانهن منسوب روايتن جي تاريخي صحت تي تنقيد ڪن ٿا. اھل قرآن مفڪر [[احمد صبحي منصور]] جو موقف آهي ته اسلامي تاريخ جي مختلف سياسي دورن ۾ سياسي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ حديثون ٺاهيون يا استعمال ڪيون ويون. سندس دعويٰ موجب اموي دور ۾ [[معاويه بن ابي سفيان]] ۽ اموي اقتدار جي حمايت ۽ سندن مخالفن، جهڙوڪ [[علي بن ابي طالب]]، سندس اولاد ۽ [[عبد الله بن زبير]]، خلاف سياسي روايتون گردش ۾ آيون. هو عباسي دور بابت پڻ اهڙي قسم جي عمل جي دعويٰ ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته [[عبد الله بن عباس|ابن عباس]] جي مرتبي کي وڌائڻ واريون روايتون ان سياسي ماحول سان لاڳاپيل هيون. منصور جي تشريح موجب حڪمرانن سان لاڳاپيل مذهبي حلقن اهڙين روايتن کي پڻ هٿي ڏني، جيڪي اقتدار جي اطاعت يا مخالفن خلاف ڪارروائيءَ کي مذهبي جواز ڏينديون هيون. هو ارتداد جي سزا بابت حديثن ۽ اموي دور ۾ [[جبريه]] جي فڪري واڌ کي پڻ انهيءَ وسيع سياسي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو. اهي منصور جا تاريخي ۽ مذهبي موقف آهن ۽ روايتي حديثي عالمن انهن مان ڪيترين دعوائن سان اختلاف ڪيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |title=حرية الرأي بين الإسلام والمسلمين |author=احمد صبحي منصور |website=اهل القرآن |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208101942/http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |archive-date=8 فيبروري 2019 |access-date=9 آڪٽوبر 2022 }}</ref> روايتي اسلامي مڪتب اھل قرآن جي انهيءَ موقف سان اختلاف ڪن ٿا ۽ سندن استدلال آهي ته قرآن پاڻ مسلمانن کي رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو.<ref>[http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc عثمان بن معلم محمود بن شيخ علي، ''شبهات القرآنيين''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115215747/http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc |date=15 نومبر 2012}}</ref> ان سلسلي ۾ [[سورت حشر]] جي آيت {{قرآن|الحشر|7|لا تخريج=1}} جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ {{قرآن|نص=وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا}} جا لفظ اچن ٿا. حديث جي حجيت جا حامي انهن ۽ ٻين آيتن کي رسول جي سنت جي پيرويءَ جو قرآني بنياد سمجهن ٿا. [[اهل سنت والجماعت]] جي ڪيترن قديم ۽ جديد عالمن قرآنين يا حديث جي حجيت رد ڪندڙ نظرين جي مخالفت ڪئي آهي. [[ابن حزم اندلسي]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو شخص چوي ته اسان رڳو اهو وٺنداسين جيڪو قرآن ۾ ملي ٿو، ته امت جي اجماع موجب هو ڪافر ٿيندو؛ پوءِ هن تي سج لهڻ کان رات جي اونداهيءَ تائين رڳو هڪ رڪعت ۽ فجر وقت ٻي رڪعت لازم ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جي لفظن مان نماز جي نالي هيٺ گهٽ ۾ گهٽ ايترو ئي اچي سگهي ٿو.<ref>ابن حزم، ''الإحكام في أصول الأحكام''، ج 2، ص. 80.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى شاطبي|شاطبي]] حديثي سنت کان سواءِ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري موقف بابت لکيو: {{اقتباس|چوٿون اهو ته رڳو ڪتاب تي اڪتفا ڪرڻ اهڙن ماڻهن جي راءِ آهي، جيڪي سنت کان ٻاهر نڪري ويا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ انهن اهو بنياد ورتو ته ڪتاب ۾ هر شيءِ جو بيان آهي، تنهنڪري سنت جي حڪمن کي ڇڏي ڏنائون، جنهن جي نتيجي ۾ جماعت کان جدا ٿيا ۽ قرآن جي اهڙي تاويل ڪرڻ لڳا، جيڪا الله جي نازل ڪيل مراد مطابق نه هئي.<ref>شاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''، ج 4، ص. 17.</ref>}} جديد دور ۾ اڳوڻي مصري اوقاف واري وزير [[محمود حمدي زقزوق]] پڻ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري نظريي جي مخالفت ڪئي. هن سنت ۽ قرآن جي تعلق بابت لکيو: {{اقتباس|نبوي سنت، قرآني پيغام جي نبوي تشريح ۽ قرآني آيتن جو عملي اطلاق آهي. قرآن ۾ بيان ڪيل فرضن، عبادتن، ذميوارين، شعائر، مناسڪ ۽ معاملن جي نبوي تشريح ۽ عملي صورت سنت ۾ ملي ٿي. تنهنڪري قرآن ۽ سنت جو تعلق اهڙو سمجهي سگهجي ٿو، جيئن آئين ۽ ان جي عملي قانوني تشريح جو تعلق.<ref name="موقع نصرة">{{حوالو ويب |url=http://www.nusrah.com/ar/contents.aspx?aid=1776 |title=حول الاستغناء بالقرآن عن السنة وعلاقة السنة بالقرآن |author=محمود حمدي زقزوق |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314220900/https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=nusrah&e=com |archive-date=14 مارچ 2020 }}</ref>}} آسٽريا ڄائي مسلمان مفڪر [[محمد اسد]] پڻ سنت جي پيرويءَ کي اسلامي فڪر ۽ عمل جي تسلسل لاءِ بنيادي اهميت ڏني: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي سنت تي عمل اسلام جي وجود ۽ ترقيءَ جي حفاظت آهي، جڏهن ته سنت کي ڇڏي ڏيڻ اسلام جي ڍانچي جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو. سنت ان عمارت جي لوهي ڍانچي وانگر رهي آهي، جنهن تي اسلامي نظام بيٺو آهي.<ref>محمد اسد، ''الإسلام على مفترق الطريق''، ص. 85.</ref>}} [[عبد العزيز بن باز]] جديد دور جي انهن حلقن تي سخت تنقيد ڪئي، جيڪي حديثي سنت جي حجيت کي مڪمل طور رد ڪن ٿا. هن لکيو ته اهڙو موقف، سندس نظر ۾، قرآن ۾ رسول جي اطاعت بابت حڪمن سان مطابقت نٿو رکي ۽ هن ان سلسلي ۾ پاڻ کي ''قرآني'' سڏيندڙ ڪجهه جديد تحريڪن جو ذڪر ڪيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://maserah.binbaz.org.sa//45 |title=السنة ومكانتها في الإسلام |author=عبد العزيز بن باز |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112011220/http://www.binbaz.org.sa/mat/21247 |archive-date=12 نومبر 2014 }}</ref> == شيعن جو نقطه نظر == {{Main|شيعن وٽ حديث}} شيعن وٽ حديث جي وصف هن ريت ڪئي وڃي ٿي: اهڙو ڪلام، جيڪو معصوم جي قول، فعل يا تقرير کي بيان ڪري.<ref>حسن الصدر، ''نهاية الدراية''.</ref> [[اثنا عشري شيعا|اثنا عشري شيعن]] جي عقيدي موجب [[اهل بيت]]، يعني [[محمد|رسول محمد]]، [[علي بن ابي طالب]]، [[فاطمه زهرا|فاطمه بنت محمد]] ۽ سندن نسل مان يارهن امام، ديني روايت ۽ ان جي ناسخ ۽ منسوخ جي ڄاڻ جا بنيادي مستند ذريعا آهن. اثنا عشري عقيدي ۾ انهن شخصيتن کي معصوم سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن کان ثابت ٿيل قولن ۽ روايتن تي عمل کي حجت سمجهيو وڃي ٿو؛ ان بنياد تي امام معصوم جي قول کي نبوي تعليم جي تسلسل طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>ابو طالب التجليل التبريزي، ''شبهات حول الشيعة''.</ref> ان جي ابتڙ [[اهل سنت والجماعت]] نبوي عصمت کي رسول سان مخصوص سمجهن ٿا ۽ سندن اصول موجب نبيءَ کان سواءِ ڪنهن به شخص جي قول کي قبول يا رد ڪري سگهجي ٿو.<ref>محمد بن اسماعيل بخاري، ''جزء القراءة خلف الإمام''.</ref> شيعا ۽ اهل سنت والجماعت ان ڳالهه تي متفق آهن ته قرآن کان پوءِ حديث اسلامي شريعت جي اهم ماخذن مان آهي،<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.islam4u.com/ar/almojib/ما-هي-مكانة-الحديث-عند-الشيعة-الامامية-%D8%9F |title=مكانة الحديث عند الشيعة |author=صالح الكرباسي |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015071748/http://islam4u.com/almojib_show.php?rid=557 |archive-date=15 آڪٽوبر 2012 }}</ref> پر نبوي حديث جي روايت ۽ راوين جي قبوليت جا معيار ٻنهي روايتن ۾ مختلف آهن. اهل سنت جي حديثي اصولن ۾ جمهور محدثن، فقيهن ۽ اصولين صحابه جي مجموعي عدالت جو اصول قبول ڪيو آهي.<ref name="دفاع"/><ref>ماهر ياسين الفحل، ''شرح التبصرة والتذكرة''.</ref> [[ابن عبد البر]] سميت ڪيترن عالمن انهيءَ موقف کي اهل سنت جو اجماعي اصول قرار ڏنو آهي.<ref>ابو عمر ابن عبد البر، ''الاستيعاب في معرفة الأصحاب''.</ref> سني حديثي اصول موجب صحابه جي عدالت قرآن ۽ ٻين ديني دليلن جي بنياد تي ثابت سمجهي وڃي ٿي.<ref name="الكفاية"/> شيعي علم الرجال ۾، ان جي ابتڙ، رڳو صحابي هجڻ کي ڪنهن راويءَ جي عدالت يا روايت جي صحت لاءِ پاڻمرادو ڪافي نه سمجهيو ويندو آهي. هر راويءَ جي حيثيت کي جداگانه طور پرکيو وڃي ٿو. شيعي حديثي روايت ۾ ڪيترن صحابه، جهڙوڪ [[عبد الله بن عباس]]، [[سلمان فارسي]]، [[ابو ذر غفاري]]، [[ابو رافع]]، [[عمار بن ياسر]]، [[مقداد بن عمرو|مقداد بن اسود]]، [[بلال بن رباح]] ۽ [[براء بن عازب]] کي مثبت حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻين صحابه بابت شيعي رجالي ۽ تاريخي ماخذن ۾ مختلف رايا ملن ٿا.<ref>محسن الامين العاملي، ''أعيان الشيعة''.</ref> ان ڪري صحابه جي مجموعي عدالت وارو سني اصول شيعي علم الحديث ۾ قبول نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://shiaweb.org/shia/aqaed_sunnah_shia/pa18.html |title=الشيعة والحديث |website=شيعة ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720073614/http://shiaweb.org/shia/aqaed_sunnah_shia/pa18.html |archive-date=20 جولاءِ 2017 }}</ref> اثنا عشري شيعي علم الحديث ۾ حديثن کي نقل جي نوعيت ۽ سند جي درجي موجب مختلف قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''متواتر حديث''' اها آهي، جيڪا ايتري وڏي تعداد ۾ راوين کان نقل ٿيل هجي، جو سندن گڏجي ڪوڙ ٺاهڻ تي اتفاق ڪرڻ کي روايتي اصولن موجب ناممڪن سمجهيو وڃي؛ اهڙي حديث کي حجت سمجهيو وڃي ٿو. '''خبر واحد''' اها روايت آهي، جيڪا تواتر جي حد تائين نه پهتي هجي، ڀلي ان جو راوي هڪ هجي يا هڪ کان وڌيڪ. خبر واحد کي عام طور چئن مشهور قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: * '''صحيح حديث''': اها روايت، جنهن جي سند جا راوي امامي هجن ۽ سندن عدالت معتبر طريقي سان ثابت ٿيل هجي. * '''حسن حديث''': اها روايت، جنهن جو راوي امامي ۽ ساراهيل هجي، پر سندس عدالت جي صريح توثيق موجود نه هجي. * '''[[موثق حديث]]''': اها روايت، جنهن جو راوي امامي شيعو نه هجي، پر کيس نقل ۾ معتبر ۽ قابل اعتماد سمجهيو ويو هجي. * '''ضعيف حديث''': اها روايت، جيڪا مٿين قسمن جون شرطون پوريون نه ڪري؛ مثال طور سند ۾ ناقابل اعتماد يا مجهول راوي هجي يا سند ۾ انقطاع هجي. حديثي حجيت، راوين جي عدالت ۽ [[اهل بيت]] جي ديني مرجعيت بابت اهڙن اصولي اختلافن سني ۽ شيعي حديثي روايتن ۾ نمايان فرق پيدا ڪيا آهن. اهي اختلاف ٻنهي مڪتبن جي عقيدي، فقه ۽ شريعت جي استنباط جي طريقن تي پڻ اثرانداز ٿيا آهن. {{Further|سني شيعا اختلاف}} شيعا سني حديثي ڪتابن ۾ موجود سڀني روايتن کي پنهنجي لاءِ پاڻمرادو حجت نٿا سمجهن، بلڪه سندن پنهنجي حديثي روايت ۽ رجال جي اصولن موجب روايتن جي جاچ ڪئي وڃي ٿي. اثنا عشري شيعن جا چار بنيادي قديم حديثي مجموعا [[چار ڪتاب]] جي نالي سان مشهور آهن: * ''[[ڪافي (ڪتاب)|الڪافي]]'' — [[محمد بن يعقوب ڪليني]]. * ''[[الاستبصار فيما اختلف من الأخبار|الاستبصار]]'' — [[شيخ طوسي]]. * ''[[من لا يحضره الفقيه]]'' — [[شيخ صدوق|محمد بن علي بن بابويه قمي]]. * ''[[تهذيب الأحكام]]'' — [[شيخ طوسي]]. شيعي حديثي ادب جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: * ''[[بحار الأنوار]]'' — [[محمد باقر مجلسي]]. * ''[[وسائل الشيعة]]'' — [[حر عاملي|محمد بن حسن حر عاملي]]. * ''[[مستدرك الوسائل]]'' — [[حسين نوري طبرسي]]. * ''[[الوافي]]'' — [[فيض ڪاشاني]]. == لاڳاپيل مضمون == * [[قرآن]]. * [[اسلام]]. * [[اسلام جا رڪن]]. * [[اسلام ۾ توحيد|توحيد]]. * [[محمد|محمد بن عبد الله]]. * [[اهل سنت والجماعت]]. * [[اهل حديث]]. * [[سلف صالح]]. * [[مذهب (فقه)|اهل سنت جا فقهي مڪتب]]. * [[اسلامي شريعت جا ماخذ]]. * [[صحابه]]. * [[اجماع (فقه)|اجماع]]. * [[ڇهه حديثي ڪتاب]]. * [[نبوي سنت ۾ سائنسي اعجاز|سنت ۾ سائنسي اعجاز]]. o6lzw69xbrtkazi2gci2njcz00r77bg 413737 413736 2026-09-20T12:37:06Z Intisar Ali 8681 413737 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:Siyar A'lam an-Nubala.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو.<ref name="الكفاية"/>}} ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي.<ref name="الكفاية"/>}} [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو ضروري آهي.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تحذير الخواص من أكاذيب القصاص''.</ref>}} [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] ابو بڪر بن خلاد کان نقل ڪيو آهي ته هن [[يحيى قطان]] کان پڇيو: {{اقتباس|ڇا توکي اهو خوف نٿو ٿئي ته جن ماڻهن جون حديثون تو ڇڏي ڏنيون آهن، اهي قيامت جي ڏينهن الله وٽ تنهنجا مخالف بڻجن؟ هن چيو: انهن جو منهنجو مخالف ٿيڻ مون لاءِ ان کان وڌيڪ پسنديده آهي جو رسول الله منهنجو مخالف بڻجي مون کان پڇي ته تو منهنجي حديث کان ڪوڙ کي ڇو نه روڪيو؟<ref>ابن عدي جرجاني، ''[[الكامل في ضعفاء الرجال]]''.</ref>}} [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] ''العلل'' ۾ لکيو: {{اقتباس|ڪجهه اهڙن ماڻهن، جيڪي ڳالهه کي نه سمجهندا هئا، اهل حديث تي راوين بابت ڳالهائڻ سبب اعتراض ڪيو آهي؛ جڏهن ته اسان ڪيترن تابعين جي امامن کي رجال بابت ڳالهائيندي ڏٺو آهي... اسان جي خيال ۾، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو، انهن کي ان تي مسلمانن سان خيرخواهيءَ آماده ڪيو. سندن مقصد ماڻهن تي طعن يا غيبت ڪرڻ نه هو، بلڪه انهن ضعيف راوين جي حالت واضح ڪرڻ هو، جيئن سندن ضعف سڃاتو وڃي. انهن مان ڪي بدعت سان منسوب هئا، ڪي حديث ۾ متهم هئا ۽ ڪي غفلت ۽ گهڻين غلطين وارا هئا. انهن امامن دين جي حفاظت ۽ تثبيت لاءِ سندن حالتون واضح ڪرڻ گهريون، ڇاڪاڻ⁠تہ دين بابت شاهديءَ ۾ احتياط، حقن ۽ مال بابت شاهديءَ کان وڌيڪ ضروري آهي.<ref>''سنن ترمذي''، ڪتاب العلل.</ref>}} ==== جرح ۽ تعديل جا اهم ڪتاب ==== * ''إكمال الكمال'' ـ [[ابن ماكولا]] (وفات 475هه). * ''إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال'' ـ [[مغلطاي بن قليج]] (وفات 762هه). * ''تهذيب التهذيب'' ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). * [[تهذيب الكمال في أسماء الرجال|تهذيب الكمال]] ـ [[جمال الدين مزي|مزي]] (وفات 742هه). * ''الثقات'' ـ [[ابن حبان]] (وفات 354هه). * [[الكامل في ضعفاء الرجال]] ـ [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] (وفات 365هه). * ''الجرح والتعديل'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الضعفاء'' ـ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 430هه). * ''الضعفاء الصغير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * ''الضعفاء الكبير'' ـ [[ابو جعفر عقيلي]] (وفات 322هه). * ''الضعفاء والمتروكين'' ـ [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (وفات 303هه). * ''معرفة الثقات'' ـ [[عجلي]] (وفات 261هه). * ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم تراجم ۽ رجال|اهل سنت والجماعت وٽ علم تراجم ۽ رجال جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم علل === {{Main|علم العلل}} '''علم علل''' حديث ۾ موجود اهڙن سببن جي تحقيق جو علم آهي، جيڪي حديث جي صحت کي متاثر ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ اهڙي منقطع روايت کي متصل سمجهڻ، هڪ حديث جو مواد ٻي حديث ۾ داخل ٿيڻ، [[تدليس]] يا ٻيا سندي ۽ متني مسئلا شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="الصباغ"/> هن علم ۾ حديث جي صحت تي اثرانداز ٿيندڙ ظاهري يا لڪل سببن ۽ روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو المنذر محمود بن محمد بن مصطفى بن عبد اللطيف المنياوي، ''شرح الموقظة للذهبي''.</ref> ڪڏهن ڪنهن حديث جي سند ظاهري طور متصل هجي، راوي عادل ۽ ضابط هجن ۽ ظاهري شذوذ نظر نه اچي، پر وڌيڪ تنقيدي تحقيق سان ان ۾ اهڙي علت معلوم ٿي سگهي ٿي، جيڪا عام مشاهدي سان ظاهر نه ٿئي. لڪل علت گهڻو ڪري سند ۾ هوندي آهي، پر متن يا سند ۽ متن ٻنهي ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref>عبد الكريم الخضير، ''شرح ألفية العراقي''.</ref> [[محمد ناصر الدين الباني|الباني]] هڪ حديث بابت لکيو: {{اقتباس|ابن حزم سند جي ظاهر کي ڏسي ان کي صحيح قرار ڏنو، جيڪو سندس ظاهري طريقي سان ٺهڪي اچي ٿو. پر علم ۽ نقد جا ماهر رڳو ان تي اڪتفا نٿا ڪن؛ اهي مختلف طريقا گڏ ڪن ٿا ۽ راوين جي حالتن جو مطالعو ڪن ٿا، جنهن وسيلي معلوم ٿئي ٿو ته حديث ۾ علت آهي يا نه. انهيءَ ڪري حديث جي عللن جي سڃاڻپ علم حديث جي انتهائي باريڪ علمن مان آهي، جيڪڏهن سڀ کان باريڪ نه هجي.<ref>محمد ناصر الدين الألباني، ''إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل''.</ref>}} [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] علت بابت چيو آهي: {{اقتباس|وعلة الحديث: أسباب خفت\\ تقدح في صحته، حين وفت\\ مع كونه ظاهره السلامة\\ فليحدد المعل من قد رامه\\ ما ريء فيه علة تقدح في\\ صحته بعد سلامة تفي\\ يدركها الحافظ بالتفرد\\ والخلف مع قرائن، فيهتدي}} [[File:أبو عيسى محمد الترمذي.jpg|thumb|200px|[[ابن رجب حنبلي]] جو '''شرح علل [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]]'''؛ ڪتاب ۾ راوين جا قسم، حديث جي عللن، مرسل روايت، حديث جي مختلف درجن ۽ ترمذي جي طريقه ڪار سميت حديثي نقد سان لاڳاپيل ڪيترن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.]] علم علل جي شروعات حديثي نقد جي ابتدائي روايت سان ڳنڍي وڃي ٿي. روايتي حديثي تاريخ موجب [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪندا هئا{{للهامش|5}} ۽ ڪڏهن حديث بابت اضافي شاهدي پڻ طلب ڪندا هئا. بعد جي عالمن هن طريقي کي وڌيڪ منظم ڪيو ته جيئن غلطي يا وهم سبب ڪا ڳالهه نبيءَ ڏانهن غلط نموني منسوب نه ٿئي. حديث جي علت معلوم ڪرڻ لاءِ ان جا مختلف طريقا گڏ ڪرڻ، انهن جو مقابلو ڪرڻ ۽ راوين جي حالتن ۽ ضبط جو جائزو وٺڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[مسلم بن حجاج|مسلم]] لکيو: {{اقتباس|انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ سان صحيح روايتون سقيم روايتن کان ڌار ٿين ٿيون ۽ ضعيف خبرن جا راوي حافظ راوين کان سڃاتا وڃن ٿا.<ref>مسلم بن حجاج، ''التمييز''.</ref>}} [[خطيب بغدادي]] چيو: {{اقتباس|حديث جي علت سڃاڻڻ جو طريقو اهو آهي ته ان جا مختلف طريقا گڏ ڪيا وڃن، راوين جي اختلافن جو جائزو ورتو وڃي ۽ سندن حافظي، ضبط ۽ اتقان جي مرتبي کي ڏٺو وڃي.<ref>أحمد بن علي بن ثابت الخطيب البغدادي، ''الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع''.</ref>}} [[صلاح الدين علائي]] لکيو: {{اقتباس|ترجيح جا طريقا گهڻا آهن، انهن کي مڪمل طور محدود نٿو ڪري سگهجي ۽ سڀني حديثن لاءِ ڪو هڪ ضابطو نه آهي؛ بلڪه هر حديث جون پنهنجون خاص ترجيحي نشانيون هونديون آهن، جن کي گهڻن طريقن ۽ روايتن سان واقف تجربيڪار ۽ ذهين شخص سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="abc1"/>}} حديث ۾ علل جا ڪجهه مثال هي آهن:<ref name="المحرر"/> * محدث پنهنجي ڪنهن شيخ کان روايت ڪري، پر بعد وارو راوي غلطيءَ سان اها روايت ڪنهن ٻئي طريقي سان ان ڏانهن منسوب ڪري. * صحابي يا تابعي ڪنهن فقهي مسئلي بابت پنهنجو قول ڪري ۽ راوي غلطيءَ سان ان کي نبيءَ تائين مرفوع حديث طور بيان ڪري. * ڪو راوي مجموعي طور ثقه هجي، پر ڪنهن خاص شيخ کان سندس روايت ڪمزور هجي. * سند مان ڪنهن راويءَ جو لڪل نموني رهجي وڃڻ. * '''ارسال خفي'''، يعني راوي اهڙي شيخ کان روايت ڪري جنهن سان سندس زمانو ملي ٿو، پر جنهن کان هن حقيقت ۾ حديث نه ٻڌي هجي. علل جي سڃاڻپ کي علم حديث جي باريڪ ۽ پيچيده شعبن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ وسيع حافظي، تجربو ۽ حديثي طريقن جي ڄاڻ ضروري سمجهي وئي آهي.<ref name="ابن الصلاح"/> ان جي پيچيدگيءَ سبب قديم دور ۾ به نسبتاً ٿورن ماهرن کي هن ميدان ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/> حاڪم ابو زرعه رازي بابت نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|هڪ شخص ابو زرعه رازي کان پڇيو: اوهان حديث کي معلول قرار ڏيو ٿا، ان جو دليل ڇا آهي؟ هن چيو: مون کان ڪنهن معلول حديث بابت پڇ ۽ آءٌ ان جي علت ٻڌايان؛ پوءِ ابن واره وٽ وڃي ساڳي حديث بابت پڇ، پر کيس نه ٻڌاءِ ته مون کان اڳ پڇي چڪو آهين؛ پوءِ ابو حاتم کان به پڇ. ان کان پوءِ اسان ٽنهي جي ڳالهه ڀيٽ. جيڪڏهن علت بابت اسان ۾ اختلاف ڏسين ته سمجهه ته هر هڪ پنهنجي راءِ موجب ڳالهه ڪئي؛ ۽ جيڪڏهن ڳالهه هڪجهڙي هجي ته هن علم جي حقيقت کي سمجهه. ان شخص ائين ڪيو ۽ ٽنهي جي ڳالهه هڪجهڙي نڪتي، تنهن تي چيائين: آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته هي علم الهام آهي.<ref name="الحاكم">حاڪم نيشاپوري، ''معرفة علوم الحديث''.</ref>}} حاڪم وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|صحيح حديث رڳو روايت سان نه سڃاتي ويندي آهي، بلڪه فهم، حافظي ۽ گهڻي سماع سان سڃاتي ويندي آهي. هن علم ۾ اهل فهم ۽ معرفت سان مذاڪرو وڏي مدد آهي، جيئن حديث جي لڪل علت ظاهر ٿئي. جيڪڏهن صحيح سندن سان اهڙيون حديثون ملن، جيڪي بخاري ۽ مسلم جي ڪتابن ۾ نه هجن، ته حديث جي طالب لاءِ ضروري آهي ته انهن جي علت جي تحقيق ڪري ۽ ماهرن سان بحث ڪري، جيئن علت ظاهر ٿئي.<ref name="الحاكم"/>}} ==== علم علل جا اهم ڪتاب ==== * ''الإلزامات والتتبع'' ـ [[دارقطني]] (وفات 385هه). * ''التمييز'' ـ [[مسلم بن حجاج]] (وفات 261هه). * ''شرح علل الترمذي'' ـ [[ابن رجب حنبلي]] (وفات 795هه). * ''العلل'' ـ [[علي بن مديني]] (وفات 234هه). * ''العلل'' ـ [[احمد بن حنبل]] (وفات 241هه). * ''المنتخب من العلل للخلال'' ـ [[ابن قدامه]] (وفات 620هه). * ''علل الحديث'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الجامع في العلل والفوائد'' ـ [[ماهر ياسين فحل]]. تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علل ۽ سوالات|اهل سنت والجماعت وٽ علم علل جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === ٻيا علم === نبوي حديث سان لاڳاپيل ٻين اهم علمن مان هي آهن: * '''علم شرح حديث''' {{مفصلة|علم شرح الحديث}} هن علم کي '''فقه الحديث'''، '''علم شرح الحديث'''، '''علم معاني الحديث''' يا '''علم اصول تفسير الحديث''' پڻ چيو وڃي ٿو. ان ۾ حديث جي معنيٰ، مقصد ۽ دلالت کي سمجهڻ جا اصول، ظاهري تعارضن جي وضاحت، ناسخ ۽ منسوخ، لفظن جي تفسير ۽ انهن مان اخذ ٿيندڙ حڪمن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ انهن معاملن بابت عالمن جي مختلف راين کي پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو الطيب محمد صديق خان، ''[[أبجد العلوم]] الوشي المرقوم في بيان أحوال العلوم''.</ref> * '''تخريج حديث''' {{Main|تخريج الحديث}} تخريج مان مراد حديث کي ان جي انهن اصل ماخذن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن ان کي سند سان روايت ڪيو هجي، ۽ ضرورت پوڻ تي ان جي حديثي درجي بابت وضاحت ڪرڻ. ان ۾ حديث کي معتبر محدثن ۽ سندن ڪتابن ڏانهن منسوب ڪرڻ، ان جي سند ۽ راوين جي حالت جو جائزو وٺڻ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref>عبد الصمد بن بكر بن إبراهيم عابد، ''المدخل إلى تخريج الأحاديث والآثار والحكم عليها''.</ref> [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] لکيو: {{اقتباس|تخريج مان مراد محدث جو حديثن کي اجزاء، مشيخات، ڪتابن ۽ ٻين ماخذن مان ڪڍڻ، انهن کي پنهنجي يا پنهنجن استادن يا همعصرن جي مرويات مان سند سان بيان ڪرڻ، انهن تي بحث ڪرڻ ۽ انهن کي انهن ڪتابن ۽ مجموعن جي مصنفن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن انهن کي روايت ڪيو آهي.}} هن وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|ڪڏهن تخريج جو لفظ رڳو حديث کي ماخذ مان ڪڍڻ ۽ ان ڏانهن نسبت ڪرڻ لاءِ به وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>شمس الدين محمد السخاوي، ''فتح المغيث بشرح ألفية الحديث''.</ref>}} * '''ناسخ ۽ منسوخ''' {{Main|الناسخ والمنسوخ}} حديث جي علم ۾ '''نسخ''' مان مراد شارع پاران اڳئين شرعي حڪم کي پوءِ واري حڪم سان ختم يا تبديل ڪرڻ آهي.<ref>أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي، ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير''.</ref> يعني ڪنهن حديث ۾ آيل اڳئين شرعي حڪم، جنهن کي ''منسوخ'' چيو وڃي، جي جاءِ تي پوءِ وارو حڪم، جنهن کي ''ناسخ'' چيو وڃي، لاڳو ٿئي.<ref name="مولد تلقائيا1"/> اصولي بحثن ۾ عام جي تخصيص، مطلق جي تقييد ۽ استثنا جهڙن معاملن کي نسخ کان الڳ يا ان سان لاڳاپيل صورتن طور مختلف نموني بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="إعلام الموقعين"/> حديثن جي ظاهري تعارض جي صورت ۾ اصولين وٽ پهرين انهن جي وچ ۾ موافقت يا جمع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي؛ جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي ته تاريخي ترتيب ۽ ٻين دليلن جي بنياد تي ناسخ ۽ منسوخ جو امڪان ڏٺو وڃي ٿو، پوءِ ضرورت موجب ترجيح يا توقف جا اصول لاڳو ڪيا وڃن ٿا.<ref>ابن حجر عسقلاني، ''نزهة النظر في توضيح [[نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]]''.</ref> == حديث جي تدوين == {{Main|تدوين الحديث}} نبوي حديث جي تدوين جو عمل ڪيترن مرحلن مان گذريو. روايتي اسلامي ماخذن موجب حديثن کي لکڻ جو سلسلو نبيءَ جي دور ۾ ئي شروع ٿي ويو هو ۽ ڪيترن صحابه وٽ حديثن جا لکيل صحيفا موجود هئا. انهن مان [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] جو ''الصحيفة الصادقة'' نالي صحيفو مشهور آهي. [[علي بن ابي طالب]] وٽ پڻ هڪ صحيفو هو، جڏهن ته [[انس بن مالڪ]]، [[عبد الله بن عباس]]، [[عبد الله بن مسعود]] ۽ [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] سان پڻ حديثن جا صحيفا منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>احمد انور سيد احمد الجندي، ''السنة النبوية في مواجهة شبهات الاستشراق''.</ref> صحابه نبوي حديثون تابعين ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ نسلن تائين پهچايون، جن پڻ انهن کي ياد ڪرڻ ۽ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ ۽ ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ حديثن جي تدوين وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿي ۽ علم کي محفوظ ڪرڻ جي هڪ عام طريقي جي صورت اختيار ڪرڻ لڳي.<ref>يوسف عبد الرحمن مرعشلي، ''علم فهرسة الحديث، نشأته، تطوره، أشهر ما دُوِّنَ فيه''.</ref> حديثي روايت موجب تدوين جي اهم سببن ۾ حافظ محدثن جي وفات سان روايتن جي ضايع ٿيڻ جو انديشو ۽ حديثن ۾ تحريف يا جعل کي روڪڻ شامل هئا. ان مقصد لاءِ محدثن نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جي جاچ ڪرڻ شروع ڪئي. === حديث لکڻ بابت روايتون === حديثن ۾ حديث لکڻ کان منع بابت روايتون پڻ ملن ٿيون ۽ لکڻ جي اجازت بابت پڻ. منع بابت روايتن مان [[مسلم بن حجاج]] پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|اسان کي هداب بن خالد ازدي، همام کان، هن زيد بن اسلم کان، هن عطاء بن يسار کان، هن ابو سعيد خدري کان روايت ڪئي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: '''«مون کان نه لکو؛ ۽ جنهن مون کان قرآن کان سواءِ ڪا شيءِ لکي هجي، سو ان کي مٽائي ڇڏي. مون کان حديث بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي.»'''<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 3004؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزهد والرقائق، حديث 3004.</ref>}} [[احمد بن حنبل]] پنهنجي ''[[مسند احمد]]'' ۾ ابو هريره کان هڪ روايت نقل ڪئي آهي: {{اقتباس|اسان ويٺا نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کان ٻڌل ڳالهيون لکي رهيا هئاسين ته پاڻ اسان وٽ آيو ۽ پڇيائين: «'''هي ڇا لکي رهيا آهيو؟'''» اسان چيو: جيڪي اوهان کان ٻڌون ٿا. پاڻ فرمايائين: «'''الله جي ڪتاب سان گڏ ٻيو ڪتاب؟'''» ... پوءِ اسان پنهنجو لکيل مواد هڪ هنڌ گڏ ڪري باهه ۾ ساڙي ڇڏيو. اسان پڇيو: اي الله جا رسول، ڇا اوهان کان حديثون بيان ڪريون؟ پاڻ فرمايائين: «'''ها، مون کان حديثون بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي؛ ۽ جنهن ڄاڻي واڻي مون تي ڪوڙ مڙهيو، سو پنهنجو ٺڪاڻو باهه ۾ بڻائي.»'''<ref>''مسند احمد''، حديث 10670.</ref>}} ٻئي طرف حديث لکڻ جي اجازت بابت پڻ ڪيترائي روايتون ملن ٿيون. [[ابو دائود]]، [[حاڪم نيشاپوري]]، دارمي، احمد بن حنبل ۽ [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] [[عبد الله بن عمرو]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان جيڪا به ڳالهه ٻڌندو هوس، ان کي ياد رکڻ لاءِ لکي ڇڏيندو هوس. قريش مون کي روڪيو ۽ چيائون: ڇا تون هر ڳالهه لکي ڇڏين ٿو، جڏهن ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} به انسان آهي ۽ ڪاوڙ توڙي خوشيءَ جي حالت ۾ ڳالهائي ٿو؟ تنهنڪري مون لکڻ ڇڏي ڏنو. پوءِ مون اها ڳالهه رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ٻڌائي. پاڻ پنهنجي آڱر سان پنهنجي وات ڏانهن اشارو ڪري فرمايائين: «'''لکندو رهه؛ قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، هن مان حق کان سواءِ ڪجهه به نٿو نڪري.»'''<ref>راوي: عبد الله بن عمرو؛ محدث: شعيب ارناؤوط؛ ''تخريج سنن أبي داود''، حديث 3646؛ سند صحيح.</ref><ref>''سنن أبي داود''، حديث 3646؛ ''المستدرك للحاكم''، حديث 330؛ ''سنن الدارمي''، حديث 493؛ ''مسند احمد''، حديث 6221؛ ''مصنف ابن أبي شيبة''، حديث 26957.</ref>}} بخاري ابو هريره کان روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي صحابه مان مون کان وڌيڪ حديثون ڪنهن روايت نه ڪيون، سواءِ عبد الله بن عمرو جي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ هو لکندو هو ۽ آءٌ نه لکندو هوس.<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 113؛ حڪم: صحيح.</ref>}} ابو هريره کان فتح مڪه بابت هڪ ٻي روايت ۾ اچي ٿو ته نبي {{صلى الله عليه وسلم}} خطبو ڏنو، جنهن کان پوءِ يمن جي هڪ شخص ابو شاهه عرض ڪيو ته اها ڳالهه سندس لاءِ لکي ڏني وڃي. ان تي نبيءَ فرمايو: {{اقتباس|'''ابو شاهه لاءِ لکي ڏيو.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2434؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت بخاري، مسلم، ابو دائود، ترمذي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي عالمن انهن ظاهري طور مختلف روايتن جي وچ ۾ ڪيترن طريقن سان تطبيقي وضاحت ڪئي آهي. هڪ راءِ موجب حديث لکڻ جي منع اسلام جي شروعاتي دور سان مخصوص هئي، جيئن قرآن جي حفاظت ۽ مطالعي تي خاص ڌيان رهي.<ref name="abc2"/> ٻي راءِ موجب منع واري حديث کي بعد ۾ اجازت وارين حديثن منسوخ ڪيو؛ جڏهن ته هڪ ٻي تشريح موجب منع قرآن ۽ حديث کي هڪ ئي صحيفي ۾ گڏ لکڻ بابت هئي، جيئن ٻنهي متنن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو نه رهي.<ref>يحيى بن شرف النووي، ''المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج''.</ref> === تدوين جي تاريخ === نبيءَ جي وفات کان پوءِ حديثن کي لکڻ بابت صحابه وٽ مختلف رويا منسوب ڪيا ويا آهن. [[عمر بن خطاب]]، [[عبد الله بن مسعود]]، [[زيد بن ثابت]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[ابو سعيد خدري]] سان لکڻ بابت احتياط يا ناپسنديدگي منسوب ڪئي وئي آهي، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، سندس پٽ [[حسن بن علي|حسن]]، [[انس بن مالڪ]] ۽ [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] سان حديث لکڻ جي اجازت جو موقف منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/8516/ |title=كتابة الحديث وتدوينه |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021828/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=8516 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> عمر بن خطاب بابت هڪ روايت آهي ته هن حديثون لکائڻ جو ارادو ڪيو ۽ صحابه سان مشورو پڻ ڪيو، پر پوءِ ان کان پاسو ڪيائين: {{اقتباس|مون کي انهن ماڻهن جو خيال آيو، جيڪي اوهان کان اڳ هئا؛ انهن ڪتاب لکيا، پوءِ انهن ڏانهن ايترو متوجه ٿيا جو الله عزوجل جي ڪتاب کي ڇڏي ڏنائون. الله جو قسم، آءٌ الله جي ڪتاب سان ٻي ڪنهن شيءِ کي ڪڏهن به نه ملائيندس.<ref>راوي: عروه بن زبير؛ محدث: الباني؛ ''فقه السيرة''، ص. 36؛ حڪم: ضعيف، منقطع.</ref><ref>عبد الرزاق پنهنجي ''مصنف'' ۽ ابن عبد البر ''جامع بيان العلم وفضله'' ۾ نقل ڪيو آهي.</ref>}} حديث جي ڪجهه عالمن اهڙين روايتن مان اهو نتيجو اخذ ڪيو آهي ته شروعاتي احتياط جو هڪ سبب نبوي حديث ۽ قرآن جي متن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو هو، ۽ جڏهن اهو انديشو گهٽ ٿيو ته لکڻ جي اجازت عام ٿي وئي.<ref>أبو الأشبال حسن الزهيري المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> [[ابن صلاح]] لکيو: {{اقتباس|پوءِ اهو اختلاف ختم ٿي ويو ۽ مسلمانن جو ان جي جواز ۽ اجازت تي اتفاق ٿي ويو.<ref name="ابن الصلاح"/>}} [[ملف:Gharib al-Hadith-page0019.jpg|تصغير|يسار|[[ابو عبيد قاسم بن سلام]] جي ڪتاب ''غريب الحديث'' جو هڪ مخطوطو، جيڪو لڳ ڀڳ 319هه (931ع) جو آهي.]] حديثن جي منظم يا سرڪاري تدوين بابت روايتي اسلامي تاريخ نگاري ۾ پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ کي اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> [[عمر بن عبد العزيز]] عالمن کي حديثون گڏ ڪرڻ ۽ لکڻ جي هدايت ڪئي. هن [[مدينو|مديني]] جي عالمن ڏانهن لکيو: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي حديثن مان جيڪي اوهان وٽ آهن، تن کي ڏسو ۽ لکي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مون کي علم جي مٽجي وڃڻ ۽ عالمن جي وفات جو انديشو آهي.<ref>خطيب بغدادي، ''تقييد العلم''، ص. 106؛ بلقيني، ''محاسن الاصطلاح''، ص. 103؛ بخاري پڻ پنهنجي صحيح ۾ ان کي معلق طور نقل ڪيو آهي.</ref>}} ٻي هجري صديءَ ۾ مختلف اسلامي علمي مرڪزن ۾ حديثن ۽ آثارن جا مجموعا مرتب ٿيڻ لڳا. [[مالڪ بن انس]] [[مدينو|مديني]] ۾، [[ابن جريج|عبد العزيز بن جريج]] [[مڪو|مڪي]] ۾، [[عبد الرحمن اوزاعي|اوزاعي]] [[شام]] ۾، [[معمر بن راشد]] [[يمن]] ۾، [[سعيد بن ابي عروبه]] ۽ [[حماد بن سلمه]] [[بصرو|بصري]] ۾، [[سفيان ثوري]] [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾، [[عبد الله بن مبارڪ]] [[خراسان]] ۾ ۽ [[هشيم بن بشير]] [[واسط]] ۾ حديثي مواد مرتب ڪيو.<ref name="دفاع">محمد بن محمد بن سويلم أبو شُهبة، ''دفاع عن السنة ورد شبه المستشرقين والكتاب المعاصرين''.</ref> هن دور جي تصنيفن ۾ نبوي حديثن سان گڏ صحابه جا قول ۽ تابعين جا فتوا پڻ شامل هوندا هئا، جنهن جو مشهور مثال ''[[موطأ امام مالڪ]]'' آهي. حديث جي تدوين جي ايندڙ مرحلي ۾ نبوي حديثن کي وڌيڪ الڳ ۽ منظم مجموعن ۾ ترتيب ڏنو ويو، جيڪو خاص طور ٻي هجري صديءَ جي پڄاڻي ۽ ٽين هجري صديءَ جي شروعات ۾ نمايان ٿيو. ڪجهه محدثن پنهنجا ڪتاب '''مسانيد''' جي ترتيب سان مرتب ڪيا، جهڙوڪ [[احمد بن حنبل]]، [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] ۽ [[اسحاق بن راهويه]]. مسند ڪتابن ۾ روايتون عام طور صحابي راويءَ جي نالي هيٺ گڏ ڪيون وينديون هيون ۽ انهن ۾ صحيح، حسن ۽ ضعيف مختلف درجن جون روايتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ٻين محدثن حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنيون، جن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهه مشهور حديثي ڪتاب]] نمايان آهن. بخاري ۽ مسلم پنهنجي مجموعن لاءِ صحت جون مخصوص شرطون اختيار ڪيون، جڏهن ته سنن جي مصنفن، جهڙوڪ ابو دائود، ترمذي، [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] ۽ [[ابن ماجه]]، صحيح سان گڏ حسن ۽ ضعيف روايتون پڻ شامل ڪيون ۽ مختلف هنڌن تي انهن جي درجي بابت وضاحت پڻ ڪئي.<ref name="دفاع"/> === حديث جا گهڻا راوي === حديث جي اصطلاح ۾ انهن صحابه لاءِ '''مكثرون''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جن کان هڪ هزار کان وڌيڪ حديثون منقول هجن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب ست صحابه اهڙا آهن، جن کان سڀ کان وڌيڪ حديثون منقول آهن:<ref>عادل بن عبد الشكور الزرقي، ''طبقات المكثرين من رواية الحديث''.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:750px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديثن جا سڀ کان وڌيڪ روايت ڪندڙ صحابي |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:12%; padding:10px;" | ترتيب ! style="background:#36c; color:white; width:53%; padding:10px;" | صحابي ! style="background:#36c; color:white; width:35%; padding:10px;" | منقول حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 1 | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو هريره]] | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 5,374 |- | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2 | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2,630 |- | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 3 | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:8px;" | [[انس بن مالڪ]] | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 2,286 |- | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 4 | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:8px;" | [[عائشه بنت ابي بڪر|ام المؤمنين عائشه]] | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 2,210 |- | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 5 | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عباس]] | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 1,660 |- | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 6 | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:8px;" | [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 1,540 |- | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 7 | style="background:#fff8dc; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو سعيد خدري]] | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 1,170 |} == حديث جا ڪتاب == [[File:Ishaq ibn Rahwayh.png|thumb|220px|[[اسحاق بن راهويه]]، '''[[مسند اسحاق بن راهويه]]''' جو مصنف. مسند اسحاق بن راهويه حديثن جي قديم مسند مجموعن مان هڪ آهي.]] [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديث جي ڪتابن کي سندن ترتيب ۽ تصنيف جي طريقي موجب ڪيترن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ صحاح، سنن، مسانيد، معاجم، مصنفات، حديثي اجزا، جوامع، مستدرڪات، مستخرجات، زوائد ۽ اطراف شامل آهن. اهي ڪتاب عام طور موضوعن ۽ بابن يا راوين جي نالن موجب ترتيب ڏنل هوندا آهن. * '''صحاح''': اهي ڪتاب، جن جي مصنفن پنهنجي معيار موجب رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جو التزام ڪيو هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة">محمد بن ابي الفيض جعفر الحسني الادريسي الکتاني، ''الرسالة المستطرفة لبيان مشهور كتب السنة المصنفة''.</ref> * '''سنن''': اهي حديثي ڪتاب، جن ۾ شرعي حڪمن بابت مرفوع حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنل هجن. سنن جي سڀني مصنفن پنهنجي ڪتابن ۾ رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جي شرط نه رکي، تنهنڪري انهن ۾ مختلف درجن جون روايتون ملي سگهن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مسانيد''': اهي ڪتاب، جن ۾ حديثون صحابه جي نالن موجب ترتيب ڏنل هجن. صحابه جا نالا ڪڏهن الف ب وار ترتيب، اسلام قبول ڪرڻ ۾ اڳڀرائي يا نسب ۽ مرتبي جهڙن اصولن موجب رکيا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''معاجم''': ''معجم'' جو جمع آهي. محدثن جي اصطلاح ۾ اهڙو ڪتاب، جنهن ۾ حديثون صحابه، استادن، شهرن يا ڪنهن ٻئي بنياد تي ترتيب ڏنل هجن. اڪثر انهن ۾ نالا الف ب وار ترتيب سان ڏنا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مصنفات''': اهي سنن سان مشابهت رکن ٿا، پر وڌيڪ وسيع ۽ جامع هوندا آهن ۽ انهن ۾ مرفوع حديثن کان سواءِ صحابه ۽ تابعين جا آثار ۽ قول پڻ وڏي تعداد ۾ شامل هوندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اجزا''': اهي مختصر حديثي تصنيفون، جيڪي دين جي ڪنهن مخصوص موضوع يا باب بابت حديثن، ڪنهن هڪ سند يا راويءَ جي طريقي سان منقول روايتن، يا ڪنهن هڪ خاص موضوع سان لاڳاپيل حديثن کي گڏ ڪن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''جامع''': اهڙو حديثي ڪتاب، جنهن ۾ عقيدن، احڪامن، رقائق، کاڌي پيتي جي آداب، سفر ۽ قيام، تفسير، تاريخ، سيرت، فتنن، مناقبن ۽ ٻين مختلف موضوعن بابت حديثون شامل هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستدرڪ''': اهڙو ڪتاب، جنهن جو مصنف ڪنهن اڳوڻي ڪتاب ۾ ان جي مقرر ڪيل شرطن مطابق شامل ٿي سگهندڙ، پر رهجي ويل حديثن کي گڏ ڪري.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستخرج''': اهڙي تصنيف، جنهن ۾ مصنف ڪنهن ٻئي حديثي ڪتاب جون حديثون پنهنجي جدا سندن سان روايت ڪري، اهڙي طرح جو سندس سند اصل ڪتاب جي مصنف جي سند سان ڪنهن استاد يا ان کان مٿئين راويءَ وٽ ملي وڃي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''زوائد''': اهي ڪتاب، جن ۾ هڪ يا وڌيڪ حديثي ڪتابن جون اهي اضافي حديثون گڏ ڪيون وڃن، جيڪي مقابلي ۾ رکيل ٻين ڪتابن ۾ موجود نه هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اطراف''': ''طرف'' مان مراد حديث جو اهو حصو يا عبارت آهي، جنهن سان پوري حديث جي سڃاڻپ ٿي سگهي. اطراف جي ڪتابن ۾ عام طور حديث جو رڳو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ انهن اصل ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏنا ويندا آهن، جن ۾ اها حديث روايت ٿيل هجي. ڪجهه مصنف مڪمل سند ۽ ڪجهه سند جو رڳو هڪ حصو ڏين ٿا؛ عام طور پورو متن نقل نه ڪيو ويندو آهي ۽ ضروري ناهي ته ڏنل ''طرف'' حديث جا بلڪل ساڳيا لفظ هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> === صحاح جا ڪتاب === {{Main|ڇهه حديثي ڪتاب}} [[File:SaheehAlBukhari.png|thumb|right|150px|'''[[صحيح بخاري]]'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديثن جي سڀ کان اهم مجموعن مان هڪ آهي ۽ روايتي طور قرآن کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ صحيح ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو.]] [[اهل سنت والجماعت]] جي حديثي ادب ۾ سڀ کان مشهور مجموعن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب]] آهن. هي اصطلاح ڇهن مشهور حديثي مجموعن لاءِ استعمال ٿئي ٿو: ٻن صحيح ڪتابن، يعني ''[[صحيح بخاري]]'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]''؛ ۽ چئن سنن، يعني ''[[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]]''، ''[[سنن ترمذي]]''، ''[[سنن ابي دائود]]'' ۽ ''[[سنن ابن ماجه]]'' لاءِ.<ref name="مولد تلقائيا2"/> ڇهين ڪتاب طور ابن ماجه جي سنن کي شمار ڪندڙ شروعاتي عالمن مان ڇهين هجري صديءَ جو حافظ [[ابن طاهر قيسراني|محمد بن طاهر مقدسي]] هو.<ref>زين الدين ابو يحيى زڪريا بن محمد بن زڪريا الانصاري، ''فتح الباقي بشرح ألفية العراقي''.</ref> عالمن انهن ڪتابن تي وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ۽ انهن جون شرحون، رجال جا ڪتاب، اطراف ۽ ٻيون لاڳاپيل تصنيفون لکيون. مشهور شرحن ۾ [[فتح الباري|فتح الباري شرح صحيح بخاري]]، [[ابن حجر عسقلاني]] جي تصنيف؛ [[المنهاج في شرح صحيح مسلم بن الحجاج|المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج]]، [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] جي تصنيف؛ [[عون المعبود على سنن أبي داود|عون المعبود شرح سنن ابي دائود]]، [[محمد شمس الحق عظيم آبادي]] جي تصنيف؛ سنن نسائيءَ تي [[جلال الدين سيوطي]] جي شرح؛ ۽ [[تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي|تحفة الاحوذي شرح سنن ترمذي]] شامل آهن. انهن ڪتابن جي اسناد ۽ راوين بابت پڻ وسيع علمي ادب پيدا ٿيو. [[عبد الغني مقدسي]] ''[[الكمال في أسماء الرجال]]'' لکيو، جنهن کي [[جمال الدين مزي|مزي]] وڌائي ۽ سنواري ''[[تهذيب الكمال في أسماء الرجال]]'' جي صورت ڏني. پوءِ ابن حجر عسقلاني ان کي مختصر ڪري ''[[تهذيب التهذيب]]'' مرتب ڪيو. [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جو ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' پڻ رجال جي مشهور ڪتابن مان آهي. ڇهن ڪتابن جي حديثن جا اطراف گڏ ڪرڻ لاءِ پڻ ڪتاب لکيا ويا، جن ۾ مصنف حديث جو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ۽ پوءِ انهن ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏين ٿا، جن ۾ اها حديث موجود هجي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/16939/ |title=كتب الأطراف |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018083349/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=16939 |archive-date=18 آڪٽوبر 2011 }}</ref> انهن ۾ مزي جو ''[[تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف]]'' ۽ ابن حجر عسقلاني جو ''[[إتحاف المهرة بأطراف العشرة]]'' شامل آهن. مختلف حديثي مجموعن جي حديثن کي هڪ هنڌ گڏ ڪندڙ تصنيفن ۾ [[ابن اثير ابو السعادات|ابن اثير]] جو ''[[جامع الأصول في أحاديث الرسول]]'' ۽ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] جو ''[[جامع السنن والمسانيد لابن كثير|جامع المسانيد والسنن الهادي لأقوم سنن]]'' شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:850px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ڇهه مشهور ڪتاب |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:30%; padding:10px;" | نالو ! style="background:#3366cc; color:white; width:45%; padding:10px;" | مصنف ! style="background:#3366cc; color:white; width:25%; padding:10px;" | حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح بخاري]] | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px;" | [[محمد بن اسماعيل بخاري|امام بخاري]] (256هه / 870ع) | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 7,167 |- | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح مسلم]] | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px;" | [[مسلم بن حجاج|امام مسلم]] (261هه / 875ع) | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 5,505 |- | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابي دائود]] | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو دائود]] (275هه / 888ع) | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 5,274 |- | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ترمذي]] | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] (279هه / 892ع) | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 3,956 |- | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]] | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px;" | [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (303هه / 915ع) | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 5,754 |- | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابن ماجه]] | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px;" | [[ابن ماجه]] (273هه / 886ع) | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 4,341 |} حديث جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: [[فائل:Hadith Books.jpg|thumb|left|290px|نبوي حديث جي ڪتابن جو مجموعو، جنهن ۾ ڇهه مشهور حديثي ڪتاب پڻ شامل آهن.]] {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:950px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ٻيا اهم ڪتاب |- ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب |- | style="background:#eaf3ff; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[موطأ امام مالڪ|موطأ]] * [[صحيح ابن حبان]] * [[صحيح ابن خزيمه]] * [[صحيح ابو عوانه]] * [[سنن دارقطني]] * [[مسند احمد]] * [[سنن بيهقي]] * [[مستدرڪ علي الصحيحين|مستدرڪ حاڪم]] * [[معجم الڪبير]] * [[معجم الاوسط]] * [[معجم الصغير]] * [[سنن دارمي|مسند دارمي]] | style="background:#eaf7ea; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[مسند بزار]] * [[مسند ابو حنيفه]] * [[مسند شافعي]] * [[مسند حميدي]] * [[مسند ابو يعليٰ موصلي]] * [[مصنف عبدالرزاق|مصنف عبدالرزاق صنعاني]] * [[مصنف ابن ابي شيبه]] * [[مسند ابو دائود طيالسي|مسند طيالسي]] * [[مسند اسحاق بن راهويه]] * [[مسند ابن ابي اوفيٰ]] * [[جامع شعب الايمان]] * [[مسند الشهاب]] * [[تهذيب الآثار]] * [[شمائل محمديه]] |} وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#حديث جا متن|اهل سنت والجماعت وٽ حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] * [[حديثي اجزا]] * [[جوامع جا ڪتاب]] * [[اهل سنت والجماعت|اهل سنت والجماعت جي اهم ڪتابن جي فهرست]] ==اھل قرآن جو نقطه نظر == [[اھل قرآن]] قرآن کي اسلامي شريعت جو بنيادي ۽ واحد لازمي ديني ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديثي سنت جي حجيت بابت [[اهل سنت والجماعت]] ۽ ٻين روايتي اسلامي مڪتبن کان مختلف موقف رکن ٿا. قرآنين جي مختلف حلقن جا موقف پاڻ ۾ پڻ هڪجهڙا ناهن، پر انهن مان ڪيترائي روايتي حديثي مجموعن ۾ محمد ڏانهن منسوب روايتن جي تاريخي صحت تي تنقيد ڪن ٿا. اھل قرآن مفڪر [[احمد صبحي منصور]] جو موقف آهي ته اسلامي تاريخ جي مختلف سياسي دورن ۾ سياسي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ حديثون ٺاهيون يا استعمال ڪيون ويون. سندس دعويٰ موجب اموي دور ۾ [[معاويه بن ابي سفيان]] ۽ اموي اقتدار جي حمايت ۽ سندن مخالفن، جهڙوڪ [[علي بن ابي طالب]]، سندس اولاد ۽ [[عبد الله بن زبير]]، خلاف سياسي روايتون گردش ۾ آيون. هو عباسي دور بابت پڻ اهڙي قسم جي عمل جي دعويٰ ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته [[عبد الله بن عباس|ابن عباس]] جي مرتبي کي وڌائڻ واريون روايتون ان سياسي ماحول سان لاڳاپيل هيون. منصور جي تشريح موجب حڪمرانن سان لاڳاپيل مذهبي حلقن اهڙين روايتن کي پڻ هٿي ڏني، جيڪي اقتدار جي اطاعت يا مخالفن خلاف ڪارروائيءَ کي مذهبي جواز ڏينديون هيون. هو ارتداد جي سزا بابت حديثن ۽ اموي دور ۾ [[جبريه]] جي فڪري واڌ کي پڻ انهيءَ وسيع سياسي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو. اهي منصور جا تاريخي ۽ مذهبي موقف آهن ۽ روايتي حديثي عالمن انهن مان ڪيترين دعوائن سان اختلاف ڪيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |title=حرية الرأي بين الإسلام والمسلمين |author=احمد صبحي منصور |website=اهل القرآن |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208101942/http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |archive-date=8 فيبروري 2019 |access-date=9 آڪٽوبر 2022 }}</ref> روايتي اسلامي مڪتب اھل قرآن جي انهيءَ موقف سان اختلاف ڪن ٿا ۽ سندن استدلال آهي ته قرآن پاڻ مسلمانن کي رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو.<ref>[http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc عثمان بن معلم محمود بن شيخ علي، ''شبهات القرآنيين''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115215747/http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc |date=15 نومبر 2012}}</ref> ان سلسلي ۾ [[سورت حشر]] جي آيت {{قرآن|الحشر|7|لا تخريج=1}} جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ {{قرآن|نص=وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا}} جا لفظ اچن ٿا. حديث جي حجيت جا حامي انهن ۽ ٻين آيتن کي رسول جي سنت جي پيرويءَ جو قرآني بنياد سمجهن ٿا. [[اهل سنت والجماعت]] جي ڪيترن قديم ۽ جديد عالمن قرآنين يا حديث جي حجيت رد ڪندڙ نظرين جي مخالفت ڪئي آهي. [[ابن حزم اندلسي]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو شخص چوي ته اسان رڳو اهو وٺنداسين جيڪو قرآن ۾ ملي ٿو، ته امت جي اجماع موجب هو ڪافر ٿيندو؛ پوءِ هن تي سج لهڻ کان رات جي اونداهيءَ تائين رڳو هڪ رڪعت ۽ فجر وقت ٻي رڪعت لازم ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جي لفظن مان نماز جي نالي هيٺ گهٽ ۾ گهٽ ايترو ئي اچي سگهي ٿو.<ref>ابن حزم، ''الإحكام في أصول الأحكام''، ج 2، ص. 80.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى شاطبي|شاطبي]] حديثي سنت کان سواءِ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري موقف بابت لکيو: {{اقتباس|چوٿون اهو ته رڳو ڪتاب تي اڪتفا ڪرڻ اهڙن ماڻهن جي راءِ آهي، جيڪي سنت کان ٻاهر نڪري ويا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ انهن اهو بنياد ورتو ته ڪتاب ۾ هر شيءِ جو بيان آهي، تنهنڪري سنت جي حڪمن کي ڇڏي ڏنائون، جنهن جي نتيجي ۾ جماعت کان جدا ٿيا ۽ قرآن جي اهڙي تاويل ڪرڻ لڳا، جيڪا الله جي نازل ڪيل مراد مطابق نه هئي.<ref>شاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''، ج 4، ص. 17.</ref>}} جديد دور ۾ اڳوڻي مصري اوقاف واري وزير [[محمود حمدي زقزوق]] پڻ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري نظريي جي مخالفت ڪئي. هن سنت ۽ قرآن جي تعلق بابت لکيو: {{اقتباس|نبوي سنت، قرآني پيغام جي نبوي تشريح ۽ قرآني آيتن جو عملي اطلاق آهي. قرآن ۾ بيان ڪيل فرضن، عبادتن، ذميوارين، شعائر، مناسڪ ۽ معاملن جي نبوي تشريح ۽ عملي صورت سنت ۾ ملي ٿي. تنهنڪري قرآن ۽ سنت جو تعلق اهڙو سمجهي سگهجي ٿو، جيئن آئين ۽ ان جي عملي قانوني تشريح جو تعلق.<ref name="موقع نصرة">{{حوالو ويب |url=http://www.nusrah.com/ar/contents.aspx?aid=1776 |title=حول الاستغناء بالقرآن عن السنة وعلاقة السنة بالقرآن |author=محمود حمدي زقزوق |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314220900/https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=nusrah&e=com |archive-date=14 مارچ 2020 }}</ref>}} آسٽريا ڄائي مسلمان مفڪر [[محمد اسد]] پڻ سنت جي پيرويءَ کي اسلامي فڪر ۽ عمل جي تسلسل لاءِ بنيادي اهميت ڏني: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي سنت تي عمل اسلام جي وجود ۽ ترقيءَ جي حفاظت آهي، جڏهن ته سنت کي ڇڏي ڏيڻ اسلام جي ڍانچي جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو. سنت ان عمارت جي لوهي ڍانچي وانگر رهي آهي، جنهن تي اسلامي نظام بيٺو آهي.<ref>محمد اسد، ''الإسلام على مفترق الطريق''، ص. 85.</ref>}} [[عبد العزيز بن باز]] جديد دور جي انهن حلقن تي سخت تنقيد ڪئي، جيڪي حديثي سنت جي حجيت کي مڪمل طور رد ڪن ٿا. هن لکيو ته اهڙو موقف، سندس نظر ۾، قرآن ۾ رسول جي اطاعت بابت حڪمن سان مطابقت نٿو رکي ۽ هن ان سلسلي ۾ پاڻ کي ''قرآني'' سڏيندڙ ڪجهه جديد تحريڪن جو ذڪر ڪيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://maserah.binbaz.org.sa//45 |title=السنة ومكانتها في الإسلام |author=عبد العزيز بن باز |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112011220/http://www.binbaz.org.sa/mat/21247 |archive-date=12 نومبر 2014 }}</ref> == شيعن جو نقطه نظر == {{Main|شيعن وٽ حديث}} شيعن وٽ حديث جي وصف هن ريت ڪئي وڃي ٿي: اهڙو ڪلام، جيڪو معصوم جي قول، فعل يا تقرير کي بيان ڪري.<ref>حسن الصدر، ''نهاية الدراية''.</ref> [[اثنا عشري شيعا|اثنا عشري شيعن]] جي عقيدي موجب [[اهل بيت]]، يعني [[محمد|رسول محمد]]، [[علي بن ابي طالب]]، [[فاطمه زهرا|فاطمه بنت محمد]] ۽ سندن نسل مان يارهن امام، ديني روايت ۽ ان جي ناسخ ۽ منسوخ جي ڄاڻ جا بنيادي مستند ذريعا آهن. اثنا عشري عقيدي ۾ انهن شخصيتن کي معصوم سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن کان ثابت ٿيل قولن ۽ روايتن تي عمل کي حجت سمجهيو وڃي ٿو؛ ان بنياد تي امام معصوم جي قول کي نبوي تعليم جي تسلسل طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>ابو طالب التجليل التبريزي، ''شبهات حول الشيعة''.</ref> ان جي ابتڙ [[اهل سنت والجماعت]] نبوي عصمت کي رسول سان مخصوص سمجهن ٿا ۽ سندن اصول موجب نبيءَ کان سواءِ ڪنهن به شخص جي قول کي قبول يا رد ڪري سگهجي ٿو.<ref>محمد بن اسماعيل بخاري، ''جزء القراءة خلف الإمام''.</ref> شيعا ۽ اهل سنت والجماعت ان ڳالهه تي متفق آهن ته قرآن کان پوءِ حديث اسلامي شريعت جي اهم ماخذن مان آهي،<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.islam4u.com/ar/almojib/ما-هي-مكانة-الحديث-عند-الشيعة-الامامية-%D8%9F |title=مكانة الحديث عند الشيعة |author=صالح الكرباسي |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015071748/http://islam4u.com/almojib_show.php?rid=557 |archive-date=15 آڪٽوبر 2012 }}</ref> پر نبوي حديث جي روايت ۽ راوين جي قبوليت جا معيار ٻنهي روايتن ۾ مختلف آهن. اهل سنت جي حديثي اصولن ۾ جمهور محدثن، فقيهن ۽ اصولين صحابه جي مجموعي عدالت جو اصول قبول ڪيو آهي.<ref name="دفاع"/><ref>ماهر ياسين الفحل، ''شرح التبصرة والتذكرة''.</ref> [[ابن عبد البر]] سميت ڪيترن عالمن انهيءَ موقف کي اهل سنت جو اجماعي اصول قرار ڏنو آهي.<ref>ابو عمر ابن عبد البر، ''الاستيعاب في معرفة الأصحاب''.</ref> سني حديثي اصول موجب صحابه جي عدالت قرآن ۽ ٻين ديني دليلن جي بنياد تي ثابت سمجهي وڃي ٿي.<ref name="الكفاية"/> شيعي علم الرجال ۾، ان جي ابتڙ، رڳو صحابي هجڻ کي ڪنهن راويءَ جي عدالت يا روايت جي صحت لاءِ پاڻمرادو ڪافي نه سمجهيو ويندو آهي. هر راويءَ جي حيثيت کي جداگانه طور پرکيو وڃي ٿو. شيعي حديثي روايت ۾ ڪيترن صحابه، جهڙوڪ [[عبد الله بن عباس]]، [[سلمان فارسي]]، [[ابو ذر غفاري]]، [[ابو رافع]]، [[عمار بن ياسر]]، [[مقداد بن عمرو|مقداد بن اسود]]، [[بلال بن رباح]] ۽ [[براء بن عازب]] کي مثبت حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻين صحابه بابت شيعي رجالي ۽ تاريخي ماخذن ۾ مختلف رايا ملن ٿا.<ref>محسن الامين العاملي، ''أعيان الشيعة''.</ref> ان ڪري صحابه جي مجموعي عدالت وارو سني اصول شيعي علم الحديث ۾ قبول نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://shiaweb.org/shia/aqaed_sunnah_shia/pa18.html |title=الشيعة والحديث |website=شيعة ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720073614/http://shiaweb.org/shia/aqaed_sunnah_shia/pa18.html |archive-date=20 جولاءِ 2017 }}</ref> اثنا عشري شيعي علم الحديث ۾ حديثن کي نقل جي نوعيت ۽ سند جي درجي موجب مختلف قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''متواتر حديث''' اها آهي، جيڪا ايتري وڏي تعداد ۾ راوين کان نقل ٿيل هجي، جو سندن گڏجي ڪوڙ ٺاهڻ تي اتفاق ڪرڻ کي روايتي اصولن موجب ناممڪن سمجهيو وڃي؛ اهڙي حديث کي حجت سمجهيو وڃي ٿو. '''خبر واحد''' اها روايت آهي، جيڪا تواتر جي حد تائين نه پهتي هجي، ڀلي ان جو راوي هڪ هجي يا هڪ کان وڌيڪ. خبر واحد کي عام طور چئن مشهور قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: * '''صحيح حديث''': اها روايت، جنهن جي سند جا راوي امامي هجن ۽ سندن عدالت معتبر طريقي سان ثابت ٿيل هجي. * '''حسن حديث''': اها روايت، جنهن جو راوي امامي ۽ ساراهيل هجي، پر سندس عدالت جي صريح توثيق موجود نه هجي. * '''[[موثق حديث]]''': اها روايت، جنهن جو راوي امامي شيعو نه هجي، پر کيس نقل ۾ معتبر ۽ قابل اعتماد سمجهيو ويو هجي. * '''ضعيف حديث''': اها روايت، جيڪا مٿين قسمن جون شرطون پوريون نه ڪري؛ مثال طور سند ۾ ناقابل اعتماد يا مجهول راوي هجي يا سند ۾ انقطاع هجي. حديثي حجيت، راوين جي عدالت ۽ [[اهل بيت]] جي ديني مرجعيت بابت اهڙن اصولي اختلافن سني ۽ شيعي حديثي روايتن ۾ نمايان فرق پيدا ڪيا آهن. اهي اختلاف ٻنهي مڪتبن جي عقيدي، فقه ۽ شريعت جي استنباط جي طريقن تي پڻ اثرانداز ٿيا آهن. {{Further|سني شيعا اختلاف}} شيعا سني حديثي ڪتابن ۾ موجود سڀني روايتن کي پنهنجي لاءِ پاڻمرادو حجت نٿا سمجهن، بلڪه سندن پنهنجي حديثي روايت ۽ رجال جي اصولن موجب روايتن جي جاچ ڪئي وڃي ٿي. اثنا عشري شيعن جا چار بنيادي قديم حديثي مجموعا [[چار ڪتاب]] جي نالي سان مشهور آهن: * ''[[ڪافي (ڪتاب)|الڪافي]]'' — [[محمد بن يعقوب ڪليني]]. * ''[[الاستبصار فيما اختلف من الأخبار|الاستبصار]]'' — [[شيخ طوسي]]. * ''[[من لا يحضره الفقيه]]'' — [[شيخ صدوق|محمد بن علي بن بابويه قمي]]. * ''[[تهذيب الأحكام]]'' — [[شيخ طوسي]]. شيعي حديثي ادب جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: * ''[[بحار الأنوار]]'' — [[محمد باقر مجلسي]]. * ''[[وسائل الشيعة]]'' — [[حر عاملي|محمد بن حسن حر عاملي]]. * ''[[مستدرك الوسائل]]'' — [[حسين نوري طبرسي]]. * ''[[الوافي]]'' — [[فيض ڪاشاني]]. == لاڳاپيل مضمون == * [[قرآن]]. * [[اسلام]]. * [[اسلام جا رڪن]]. * [[اسلام ۾ توحيد|توحيد]]. * [[محمد|محمد بن عبد الله]]. * [[اهل سنت والجماعت]]. * [[اهل حديث]]. * [[سلف صالح]]. * [[مذهب (فقه)|اهل سنت جا فقهي مڪتب]]. * [[اسلامي شريعت جا ماخذ]]. * [[صحابه]]. * [[اجماع (فقه)|اجماع]]. * [[ڇهه حديثي ڪتاب]]. * [[نبوي سنت ۾ سائنسي اعجاز|سنت ۾ سائنسي اعجاز]]. ==حوالا== 765y2iiau986hmh81hr8u5is8urpkxz 413738 413737 2026-09-20T12:38:14Z Intisar Ali 8681 413738 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:Siyar A'lam an-Nubala.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو. ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي.<ref name="الكفاية"/>}} [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو ضروري آهي.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تحذير الخواص من أكاذيب القصاص''.</ref>}} [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] ابو بڪر بن خلاد کان نقل ڪيو آهي ته هن [[يحيى قطان]] کان پڇيو: {{اقتباس|ڇا توکي اهو خوف نٿو ٿئي ته جن ماڻهن جون حديثون تو ڇڏي ڏنيون آهن، اهي قيامت جي ڏينهن الله وٽ تنهنجا مخالف بڻجن؟ هن چيو: انهن جو منهنجو مخالف ٿيڻ مون لاءِ ان کان وڌيڪ پسنديده آهي جو رسول الله منهنجو مخالف بڻجي مون کان پڇي ته تو منهنجي حديث کان ڪوڙ کي ڇو نه روڪيو؟<ref>ابن عدي جرجاني، ''[[الكامل في ضعفاء الرجال]]''.</ref>}} [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] ''العلل'' ۾ لکيو: {{اقتباس|ڪجهه اهڙن ماڻهن، جيڪي ڳالهه کي نه سمجهندا هئا، اهل حديث تي راوين بابت ڳالهائڻ سبب اعتراض ڪيو آهي؛ جڏهن ته اسان ڪيترن تابعين جي امامن کي رجال بابت ڳالهائيندي ڏٺو آهي... اسان جي خيال ۾، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو، انهن کي ان تي مسلمانن سان خيرخواهيءَ آماده ڪيو. سندن مقصد ماڻهن تي طعن يا غيبت ڪرڻ نه هو، بلڪه انهن ضعيف راوين جي حالت واضح ڪرڻ هو، جيئن سندن ضعف سڃاتو وڃي. انهن مان ڪي بدعت سان منسوب هئا، ڪي حديث ۾ متهم هئا ۽ ڪي غفلت ۽ گهڻين غلطين وارا هئا. انهن امامن دين جي حفاظت ۽ تثبيت لاءِ سندن حالتون واضح ڪرڻ گهريون، ڇاڪاڻ⁠تہ دين بابت شاهديءَ ۾ احتياط، حقن ۽ مال بابت شاهديءَ کان وڌيڪ ضروري آهي.<ref>''سنن ترمذي''، ڪتاب العلل.</ref>}} ==== جرح ۽ تعديل جا اهم ڪتاب ==== * ''إكمال الكمال'' ـ [[ابن ماكولا]] (وفات 475هه). * ''إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال'' ـ [[مغلطاي بن قليج]] (وفات 762هه). * ''تهذيب التهذيب'' ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). * [[تهذيب الكمال في أسماء الرجال|تهذيب الكمال]] ـ [[جمال الدين مزي|مزي]] (وفات 742هه). * ''الثقات'' ـ [[ابن حبان]] (وفات 354هه). * [[الكامل في ضعفاء الرجال]] ـ [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] (وفات 365هه). * ''الجرح والتعديل'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الضعفاء'' ـ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 430هه). * ''الضعفاء الصغير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * ''الضعفاء الكبير'' ـ [[ابو جعفر عقيلي]] (وفات 322هه). * ''الضعفاء والمتروكين'' ـ [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (وفات 303هه). * ''معرفة الثقات'' ـ [[عجلي]] (وفات 261هه). * ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم تراجم ۽ رجال|اهل سنت والجماعت وٽ علم تراجم ۽ رجال جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم علل === {{Main|علم العلل}} '''علم علل''' حديث ۾ موجود اهڙن سببن جي تحقيق جو علم آهي، جيڪي حديث جي صحت کي متاثر ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ اهڙي منقطع روايت کي متصل سمجهڻ، هڪ حديث جو مواد ٻي حديث ۾ داخل ٿيڻ، [[تدليس]] يا ٻيا سندي ۽ متني مسئلا شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="الصباغ"/> هن علم ۾ حديث جي صحت تي اثرانداز ٿيندڙ ظاهري يا لڪل سببن ۽ روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو المنذر محمود بن محمد بن مصطفى بن عبد اللطيف المنياوي، ''شرح الموقظة للذهبي''.</ref> ڪڏهن ڪنهن حديث جي سند ظاهري طور متصل هجي، راوي عادل ۽ ضابط هجن ۽ ظاهري شذوذ نظر نه اچي، پر وڌيڪ تنقيدي تحقيق سان ان ۾ اهڙي علت معلوم ٿي سگهي ٿي، جيڪا عام مشاهدي سان ظاهر نه ٿئي. لڪل علت گهڻو ڪري سند ۾ هوندي آهي، پر متن يا سند ۽ متن ٻنهي ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref>عبد الكريم الخضير، ''شرح ألفية العراقي''.</ref> [[محمد ناصر الدين الباني|الباني]] هڪ حديث بابت لکيو: {{اقتباس|ابن حزم سند جي ظاهر کي ڏسي ان کي صحيح قرار ڏنو، جيڪو سندس ظاهري طريقي سان ٺهڪي اچي ٿو. پر علم ۽ نقد جا ماهر رڳو ان تي اڪتفا نٿا ڪن؛ اهي مختلف طريقا گڏ ڪن ٿا ۽ راوين جي حالتن جو مطالعو ڪن ٿا، جنهن وسيلي معلوم ٿئي ٿو ته حديث ۾ علت آهي يا نه. انهيءَ ڪري حديث جي عللن جي سڃاڻپ علم حديث جي انتهائي باريڪ علمن مان آهي، جيڪڏهن سڀ کان باريڪ نه هجي.<ref>محمد ناصر الدين الألباني، ''إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل''.</ref>}} [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] علت بابت چيو آهي: {{اقتباس|وعلة الحديث: أسباب خفت\\ تقدح في صحته، حين وفت\\ مع كونه ظاهره السلامة\\ فليحدد المعل من قد رامه\\ ما ريء فيه علة تقدح في\\ صحته بعد سلامة تفي\\ يدركها الحافظ بالتفرد\\ والخلف مع قرائن، فيهتدي}} [[File:أبو عيسى محمد الترمذي.jpg|thumb|200px|[[ابن رجب حنبلي]] جو '''شرح علل [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]]'''؛ ڪتاب ۾ راوين جا قسم، حديث جي عللن، مرسل روايت، حديث جي مختلف درجن ۽ ترمذي جي طريقه ڪار سميت حديثي نقد سان لاڳاپيل ڪيترن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.]] علم علل جي شروعات حديثي نقد جي ابتدائي روايت سان ڳنڍي وڃي ٿي. روايتي حديثي تاريخ موجب [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪندا هئا{{للهامش|5}} ۽ ڪڏهن حديث بابت اضافي شاهدي پڻ طلب ڪندا هئا. بعد جي عالمن هن طريقي کي وڌيڪ منظم ڪيو ته جيئن غلطي يا وهم سبب ڪا ڳالهه نبيءَ ڏانهن غلط نموني منسوب نه ٿئي. حديث جي علت معلوم ڪرڻ لاءِ ان جا مختلف طريقا گڏ ڪرڻ، انهن جو مقابلو ڪرڻ ۽ راوين جي حالتن ۽ ضبط جو جائزو وٺڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[مسلم بن حجاج|مسلم]] لکيو: {{اقتباس|انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ سان صحيح روايتون سقيم روايتن کان ڌار ٿين ٿيون ۽ ضعيف خبرن جا راوي حافظ راوين کان سڃاتا وڃن ٿا.<ref>مسلم بن حجاج، ''التمييز''.</ref>}} [[خطيب بغدادي]] چيو: {{اقتباس|حديث جي علت سڃاڻڻ جو طريقو اهو آهي ته ان جا مختلف طريقا گڏ ڪيا وڃن، راوين جي اختلافن جو جائزو ورتو وڃي ۽ سندن حافظي، ضبط ۽ اتقان جي مرتبي کي ڏٺو وڃي.<ref>أحمد بن علي بن ثابت الخطيب البغدادي، ''الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع''.</ref>}} [[صلاح الدين علائي]] لکيو: {{اقتباس|ترجيح جا طريقا گهڻا آهن، انهن کي مڪمل طور محدود نٿو ڪري سگهجي ۽ سڀني حديثن لاءِ ڪو هڪ ضابطو نه آهي؛ بلڪه هر حديث جون پنهنجون خاص ترجيحي نشانيون هونديون آهن، جن کي گهڻن طريقن ۽ روايتن سان واقف تجربيڪار ۽ ذهين شخص سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="abc1"/>}} حديث ۾ علل جا ڪجهه مثال هي آهن:<ref name="المحرر"/> * محدث پنهنجي ڪنهن شيخ کان روايت ڪري، پر بعد وارو راوي غلطيءَ سان اها روايت ڪنهن ٻئي طريقي سان ان ڏانهن منسوب ڪري. * صحابي يا تابعي ڪنهن فقهي مسئلي بابت پنهنجو قول ڪري ۽ راوي غلطيءَ سان ان کي نبيءَ تائين مرفوع حديث طور بيان ڪري. * ڪو راوي مجموعي طور ثقه هجي، پر ڪنهن خاص شيخ کان سندس روايت ڪمزور هجي. * سند مان ڪنهن راويءَ جو لڪل نموني رهجي وڃڻ. * '''ارسال خفي'''، يعني راوي اهڙي شيخ کان روايت ڪري جنهن سان سندس زمانو ملي ٿو، پر جنهن کان هن حقيقت ۾ حديث نه ٻڌي هجي. علل جي سڃاڻپ کي علم حديث جي باريڪ ۽ پيچيده شعبن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ وسيع حافظي، تجربو ۽ حديثي طريقن جي ڄاڻ ضروري سمجهي وئي آهي.<ref name="ابن الصلاح"/> ان جي پيچيدگيءَ سبب قديم دور ۾ به نسبتاً ٿورن ماهرن کي هن ميدان ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/> حاڪم ابو زرعه رازي بابت نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|هڪ شخص ابو زرعه رازي کان پڇيو: اوهان حديث کي معلول قرار ڏيو ٿا، ان جو دليل ڇا آهي؟ هن چيو: مون کان ڪنهن معلول حديث بابت پڇ ۽ آءٌ ان جي علت ٻڌايان؛ پوءِ ابن واره وٽ وڃي ساڳي حديث بابت پڇ، پر کيس نه ٻڌاءِ ته مون کان اڳ پڇي چڪو آهين؛ پوءِ ابو حاتم کان به پڇ. ان کان پوءِ اسان ٽنهي جي ڳالهه ڀيٽ. جيڪڏهن علت بابت اسان ۾ اختلاف ڏسين ته سمجهه ته هر هڪ پنهنجي راءِ موجب ڳالهه ڪئي؛ ۽ جيڪڏهن ڳالهه هڪجهڙي هجي ته هن علم جي حقيقت کي سمجهه. ان شخص ائين ڪيو ۽ ٽنهي جي ڳالهه هڪجهڙي نڪتي، تنهن تي چيائين: آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته هي علم الهام آهي.<ref name="الحاكم">حاڪم نيشاپوري، ''معرفة علوم الحديث''.</ref>}} حاڪم وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|صحيح حديث رڳو روايت سان نه سڃاتي ويندي آهي، بلڪه فهم، حافظي ۽ گهڻي سماع سان سڃاتي ويندي آهي. هن علم ۾ اهل فهم ۽ معرفت سان مذاڪرو وڏي مدد آهي، جيئن حديث جي لڪل علت ظاهر ٿئي. جيڪڏهن صحيح سندن سان اهڙيون حديثون ملن، جيڪي بخاري ۽ مسلم جي ڪتابن ۾ نه هجن، ته حديث جي طالب لاءِ ضروري آهي ته انهن جي علت جي تحقيق ڪري ۽ ماهرن سان بحث ڪري، جيئن علت ظاهر ٿئي.<ref name="الحاكم"/>}} ==== علم علل جا اهم ڪتاب ==== * ''الإلزامات والتتبع'' ـ [[دارقطني]] (وفات 385هه). * ''التمييز'' ـ [[مسلم بن حجاج]] (وفات 261هه). * ''شرح علل الترمذي'' ـ [[ابن رجب حنبلي]] (وفات 795هه). * ''العلل'' ـ [[علي بن مديني]] (وفات 234هه). * ''العلل'' ـ [[احمد بن حنبل]] (وفات 241هه). * ''المنتخب من العلل للخلال'' ـ [[ابن قدامه]] (وفات 620هه). * ''علل الحديث'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الجامع في العلل والفوائد'' ـ [[ماهر ياسين فحل]]. تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علل ۽ سوالات|اهل سنت والجماعت وٽ علم علل جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === ٻيا علم === نبوي حديث سان لاڳاپيل ٻين اهم علمن مان هي آهن: * '''علم شرح حديث''' {{مفصلة|علم شرح الحديث}} هن علم کي '''فقه الحديث'''، '''علم شرح الحديث'''، '''علم معاني الحديث''' يا '''علم اصول تفسير الحديث''' پڻ چيو وڃي ٿو. ان ۾ حديث جي معنيٰ، مقصد ۽ دلالت کي سمجهڻ جا اصول، ظاهري تعارضن جي وضاحت، ناسخ ۽ منسوخ، لفظن جي تفسير ۽ انهن مان اخذ ٿيندڙ حڪمن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ انهن معاملن بابت عالمن جي مختلف راين کي پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو الطيب محمد صديق خان، ''[[أبجد العلوم]] الوشي المرقوم في بيان أحوال العلوم''.</ref> * '''تخريج حديث''' {{Main|تخريج الحديث}} تخريج مان مراد حديث کي ان جي انهن اصل ماخذن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن ان کي سند سان روايت ڪيو هجي، ۽ ضرورت پوڻ تي ان جي حديثي درجي بابت وضاحت ڪرڻ. ان ۾ حديث کي معتبر محدثن ۽ سندن ڪتابن ڏانهن منسوب ڪرڻ، ان جي سند ۽ راوين جي حالت جو جائزو وٺڻ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref>عبد الصمد بن بكر بن إبراهيم عابد، ''المدخل إلى تخريج الأحاديث والآثار والحكم عليها''.</ref> [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] لکيو: {{اقتباس|تخريج مان مراد محدث جو حديثن کي اجزاء، مشيخات، ڪتابن ۽ ٻين ماخذن مان ڪڍڻ، انهن کي پنهنجي يا پنهنجن استادن يا همعصرن جي مرويات مان سند سان بيان ڪرڻ، انهن تي بحث ڪرڻ ۽ انهن کي انهن ڪتابن ۽ مجموعن جي مصنفن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن انهن کي روايت ڪيو آهي.}} هن وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|ڪڏهن تخريج جو لفظ رڳو حديث کي ماخذ مان ڪڍڻ ۽ ان ڏانهن نسبت ڪرڻ لاءِ به وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>شمس الدين محمد السخاوي، ''فتح المغيث بشرح ألفية الحديث''.</ref>}} * '''ناسخ ۽ منسوخ''' {{Main|الناسخ والمنسوخ}} حديث جي علم ۾ '''نسخ''' مان مراد شارع پاران اڳئين شرعي حڪم کي پوءِ واري حڪم سان ختم يا تبديل ڪرڻ آهي.<ref>أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي، ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير''.</ref> يعني ڪنهن حديث ۾ آيل اڳئين شرعي حڪم، جنهن کي ''منسوخ'' چيو وڃي، جي جاءِ تي پوءِ وارو حڪم، جنهن کي ''ناسخ'' چيو وڃي، لاڳو ٿئي.<ref name="مولد تلقائيا1"/> اصولي بحثن ۾ عام جي تخصيص، مطلق جي تقييد ۽ استثنا جهڙن معاملن کي نسخ کان الڳ يا ان سان لاڳاپيل صورتن طور مختلف نموني بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="إعلام الموقعين"/> حديثن جي ظاهري تعارض جي صورت ۾ اصولين وٽ پهرين انهن جي وچ ۾ موافقت يا جمع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي؛ جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي ته تاريخي ترتيب ۽ ٻين دليلن جي بنياد تي ناسخ ۽ منسوخ جو امڪان ڏٺو وڃي ٿو، پوءِ ضرورت موجب ترجيح يا توقف جا اصول لاڳو ڪيا وڃن ٿا.<ref>ابن حجر عسقلاني، ''نزهة النظر في توضيح [[نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]]''.</ref> == حديث جي تدوين == {{Main|تدوين الحديث}} نبوي حديث جي تدوين جو عمل ڪيترن مرحلن مان گذريو. روايتي اسلامي ماخذن موجب حديثن کي لکڻ جو سلسلو نبيءَ جي دور ۾ ئي شروع ٿي ويو هو ۽ ڪيترن صحابه وٽ حديثن جا لکيل صحيفا موجود هئا. انهن مان [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] جو ''الصحيفة الصادقة'' نالي صحيفو مشهور آهي. [[علي بن ابي طالب]] وٽ پڻ هڪ صحيفو هو، جڏهن ته [[انس بن مالڪ]]، [[عبد الله بن عباس]]، [[عبد الله بن مسعود]] ۽ [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] سان پڻ حديثن جا صحيفا منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>احمد انور سيد احمد الجندي، ''السنة النبوية في مواجهة شبهات الاستشراق''.</ref> صحابه نبوي حديثون تابعين ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ نسلن تائين پهچايون، جن پڻ انهن کي ياد ڪرڻ ۽ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ ۽ ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ حديثن جي تدوين وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿي ۽ علم کي محفوظ ڪرڻ جي هڪ عام طريقي جي صورت اختيار ڪرڻ لڳي.<ref>يوسف عبد الرحمن مرعشلي، ''علم فهرسة الحديث، نشأته، تطوره، أشهر ما دُوِّنَ فيه''.</ref> حديثي روايت موجب تدوين جي اهم سببن ۾ حافظ محدثن جي وفات سان روايتن جي ضايع ٿيڻ جو انديشو ۽ حديثن ۾ تحريف يا جعل کي روڪڻ شامل هئا. ان مقصد لاءِ محدثن نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جي جاچ ڪرڻ شروع ڪئي. === حديث لکڻ بابت روايتون === حديثن ۾ حديث لکڻ کان منع بابت روايتون پڻ ملن ٿيون ۽ لکڻ جي اجازت بابت پڻ. منع بابت روايتن مان [[مسلم بن حجاج]] پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|اسان کي هداب بن خالد ازدي، همام کان، هن زيد بن اسلم کان، هن عطاء بن يسار کان، هن ابو سعيد خدري کان روايت ڪئي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: '''«مون کان نه لکو؛ ۽ جنهن مون کان قرآن کان سواءِ ڪا شيءِ لکي هجي، سو ان کي مٽائي ڇڏي. مون کان حديث بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي.»'''<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 3004؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزهد والرقائق، حديث 3004.</ref>}} [[احمد بن حنبل]] پنهنجي ''[[مسند احمد]]'' ۾ ابو هريره کان هڪ روايت نقل ڪئي آهي: {{اقتباس|اسان ويٺا نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کان ٻڌل ڳالهيون لکي رهيا هئاسين ته پاڻ اسان وٽ آيو ۽ پڇيائين: «'''هي ڇا لکي رهيا آهيو؟'''» اسان چيو: جيڪي اوهان کان ٻڌون ٿا. پاڻ فرمايائين: «'''الله جي ڪتاب سان گڏ ٻيو ڪتاب؟'''» ... پوءِ اسان پنهنجو لکيل مواد هڪ هنڌ گڏ ڪري باهه ۾ ساڙي ڇڏيو. اسان پڇيو: اي الله جا رسول، ڇا اوهان کان حديثون بيان ڪريون؟ پاڻ فرمايائين: «'''ها، مون کان حديثون بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي؛ ۽ جنهن ڄاڻي واڻي مون تي ڪوڙ مڙهيو، سو پنهنجو ٺڪاڻو باهه ۾ بڻائي.»'''<ref>''مسند احمد''، حديث 10670.</ref>}} ٻئي طرف حديث لکڻ جي اجازت بابت پڻ ڪيترائي روايتون ملن ٿيون. [[ابو دائود]]، [[حاڪم نيشاپوري]]، دارمي، احمد بن حنبل ۽ [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] [[عبد الله بن عمرو]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان جيڪا به ڳالهه ٻڌندو هوس، ان کي ياد رکڻ لاءِ لکي ڇڏيندو هوس. قريش مون کي روڪيو ۽ چيائون: ڇا تون هر ڳالهه لکي ڇڏين ٿو، جڏهن ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} به انسان آهي ۽ ڪاوڙ توڙي خوشيءَ جي حالت ۾ ڳالهائي ٿو؟ تنهنڪري مون لکڻ ڇڏي ڏنو. پوءِ مون اها ڳالهه رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ٻڌائي. پاڻ پنهنجي آڱر سان پنهنجي وات ڏانهن اشارو ڪري فرمايائين: «'''لکندو رهه؛ قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، هن مان حق کان سواءِ ڪجهه به نٿو نڪري.»'''<ref>راوي: عبد الله بن عمرو؛ محدث: شعيب ارناؤوط؛ ''تخريج سنن أبي داود''، حديث 3646؛ سند صحيح.</ref><ref>''سنن أبي داود''، حديث 3646؛ ''المستدرك للحاكم''، حديث 330؛ ''سنن الدارمي''، حديث 493؛ ''مسند احمد''، حديث 6221؛ ''مصنف ابن أبي شيبة''، حديث 26957.</ref>}} بخاري ابو هريره کان روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي صحابه مان مون کان وڌيڪ حديثون ڪنهن روايت نه ڪيون، سواءِ عبد الله بن عمرو جي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ هو لکندو هو ۽ آءٌ نه لکندو هوس.<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 113؛ حڪم: صحيح.</ref>}} ابو هريره کان فتح مڪه بابت هڪ ٻي روايت ۾ اچي ٿو ته نبي {{صلى الله عليه وسلم}} خطبو ڏنو، جنهن کان پوءِ يمن جي هڪ شخص ابو شاهه عرض ڪيو ته اها ڳالهه سندس لاءِ لکي ڏني وڃي. ان تي نبيءَ فرمايو: {{اقتباس|'''ابو شاهه لاءِ لکي ڏيو.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2434؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت بخاري، مسلم، ابو دائود، ترمذي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي عالمن انهن ظاهري طور مختلف روايتن جي وچ ۾ ڪيترن طريقن سان تطبيقي وضاحت ڪئي آهي. هڪ راءِ موجب حديث لکڻ جي منع اسلام جي شروعاتي دور سان مخصوص هئي، جيئن قرآن جي حفاظت ۽ مطالعي تي خاص ڌيان رهي.<ref name="abc2"/> ٻي راءِ موجب منع واري حديث کي بعد ۾ اجازت وارين حديثن منسوخ ڪيو؛ جڏهن ته هڪ ٻي تشريح موجب منع قرآن ۽ حديث کي هڪ ئي صحيفي ۾ گڏ لکڻ بابت هئي، جيئن ٻنهي متنن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو نه رهي.<ref>يحيى بن شرف النووي، ''المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج''.</ref> === تدوين جي تاريخ === نبيءَ جي وفات کان پوءِ حديثن کي لکڻ بابت صحابه وٽ مختلف رويا منسوب ڪيا ويا آهن. [[عمر بن خطاب]]، [[عبد الله بن مسعود]]، [[زيد بن ثابت]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[ابو سعيد خدري]] سان لکڻ بابت احتياط يا ناپسنديدگي منسوب ڪئي وئي آهي، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، سندس پٽ [[حسن بن علي|حسن]]، [[انس بن مالڪ]] ۽ [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] سان حديث لکڻ جي اجازت جو موقف منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/8516/ |title=كتابة الحديث وتدوينه |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021828/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=8516 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> عمر بن خطاب بابت هڪ روايت آهي ته هن حديثون لکائڻ جو ارادو ڪيو ۽ صحابه سان مشورو پڻ ڪيو، پر پوءِ ان کان پاسو ڪيائين: {{اقتباس|مون کي انهن ماڻهن جو خيال آيو، جيڪي اوهان کان اڳ هئا؛ انهن ڪتاب لکيا، پوءِ انهن ڏانهن ايترو متوجه ٿيا جو الله عزوجل جي ڪتاب کي ڇڏي ڏنائون. الله جو قسم، آءٌ الله جي ڪتاب سان ٻي ڪنهن شيءِ کي ڪڏهن به نه ملائيندس.<ref>راوي: عروه بن زبير؛ محدث: الباني؛ ''فقه السيرة''، ص. 36؛ حڪم: ضعيف، منقطع.</ref><ref>عبد الرزاق پنهنجي ''مصنف'' ۽ ابن عبد البر ''جامع بيان العلم وفضله'' ۾ نقل ڪيو آهي.</ref>}} حديث جي ڪجهه عالمن اهڙين روايتن مان اهو نتيجو اخذ ڪيو آهي ته شروعاتي احتياط جو هڪ سبب نبوي حديث ۽ قرآن جي متن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو هو، ۽ جڏهن اهو انديشو گهٽ ٿيو ته لکڻ جي اجازت عام ٿي وئي.<ref>أبو الأشبال حسن الزهيري المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> [[ابن صلاح]] لکيو: {{اقتباس|پوءِ اهو اختلاف ختم ٿي ويو ۽ مسلمانن جو ان جي جواز ۽ اجازت تي اتفاق ٿي ويو.<ref name="ابن الصلاح"/>}} [[ملف:Gharib al-Hadith-page0019.jpg|تصغير|يسار|[[ابو عبيد قاسم بن سلام]] جي ڪتاب ''غريب الحديث'' جو هڪ مخطوطو، جيڪو لڳ ڀڳ 319هه (931ع) جو آهي.]] حديثن جي منظم يا سرڪاري تدوين بابت روايتي اسلامي تاريخ نگاري ۾ پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ کي اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> [[عمر بن عبد العزيز]] عالمن کي حديثون گڏ ڪرڻ ۽ لکڻ جي هدايت ڪئي. هن [[مدينو|مديني]] جي عالمن ڏانهن لکيو: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي حديثن مان جيڪي اوهان وٽ آهن، تن کي ڏسو ۽ لکي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مون کي علم جي مٽجي وڃڻ ۽ عالمن جي وفات جو انديشو آهي.<ref>خطيب بغدادي، ''تقييد العلم''، ص. 106؛ بلقيني، ''محاسن الاصطلاح''، ص. 103؛ بخاري پڻ پنهنجي صحيح ۾ ان کي معلق طور نقل ڪيو آهي.</ref>}} ٻي هجري صديءَ ۾ مختلف اسلامي علمي مرڪزن ۾ حديثن ۽ آثارن جا مجموعا مرتب ٿيڻ لڳا. [[مالڪ بن انس]] [[مدينو|مديني]] ۾، [[ابن جريج|عبد العزيز بن جريج]] [[مڪو|مڪي]] ۾، [[عبد الرحمن اوزاعي|اوزاعي]] [[شام]] ۾، [[معمر بن راشد]] [[يمن]] ۾، [[سعيد بن ابي عروبه]] ۽ [[حماد بن سلمه]] [[بصرو|بصري]] ۾، [[سفيان ثوري]] [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾، [[عبد الله بن مبارڪ]] [[خراسان]] ۾ ۽ [[هشيم بن بشير]] [[واسط]] ۾ حديثي مواد مرتب ڪيو.<ref name="دفاع">محمد بن محمد بن سويلم أبو شُهبة، ''دفاع عن السنة ورد شبه المستشرقين والكتاب المعاصرين''.</ref> هن دور جي تصنيفن ۾ نبوي حديثن سان گڏ صحابه جا قول ۽ تابعين جا فتوا پڻ شامل هوندا هئا، جنهن جو مشهور مثال ''[[موطأ امام مالڪ]]'' آهي. حديث جي تدوين جي ايندڙ مرحلي ۾ نبوي حديثن کي وڌيڪ الڳ ۽ منظم مجموعن ۾ ترتيب ڏنو ويو، جيڪو خاص طور ٻي هجري صديءَ جي پڄاڻي ۽ ٽين هجري صديءَ جي شروعات ۾ نمايان ٿيو. ڪجهه محدثن پنهنجا ڪتاب '''مسانيد''' جي ترتيب سان مرتب ڪيا، جهڙوڪ [[احمد بن حنبل]]، [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] ۽ [[اسحاق بن راهويه]]. مسند ڪتابن ۾ روايتون عام طور صحابي راويءَ جي نالي هيٺ گڏ ڪيون وينديون هيون ۽ انهن ۾ صحيح، حسن ۽ ضعيف مختلف درجن جون روايتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ٻين محدثن حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنيون، جن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهه مشهور حديثي ڪتاب]] نمايان آهن. بخاري ۽ مسلم پنهنجي مجموعن لاءِ صحت جون مخصوص شرطون اختيار ڪيون، جڏهن ته سنن جي مصنفن، جهڙوڪ ابو دائود، ترمذي، [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] ۽ [[ابن ماجه]]، صحيح سان گڏ حسن ۽ ضعيف روايتون پڻ شامل ڪيون ۽ مختلف هنڌن تي انهن جي درجي بابت وضاحت پڻ ڪئي.<ref name="دفاع"/> === حديث جا گهڻا راوي === حديث جي اصطلاح ۾ انهن صحابه لاءِ '''مكثرون''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جن کان هڪ هزار کان وڌيڪ حديثون منقول هجن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب ست صحابه اهڙا آهن، جن کان سڀ کان وڌيڪ حديثون منقول آهن:<ref>عادل بن عبد الشكور الزرقي، ''طبقات المكثرين من رواية الحديث''.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:750px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديثن جا سڀ کان وڌيڪ روايت ڪندڙ صحابي |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:12%; padding:10px;" | ترتيب ! style="background:#36c; color:white; width:53%; padding:10px;" | صحابي ! style="background:#36c; color:white; width:35%; padding:10px;" | منقول حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 1 | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو هريره]] | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 5,374 |- | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2 | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2,630 |- | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 3 | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:8px;" | [[انس بن مالڪ]] | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 2,286 |- | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 4 | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:8px;" | [[عائشه بنت ابي بڪر|ام المؤمنين عائشه]] | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 2,210 |- | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 5 | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عباس]] | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 1,660 |- | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 6 | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:8px;" | [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 1,540 |- | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 7 | style="background:#fff8dc; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو سعيد خدري]] | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 1,170 |} == حديث جا ڪتاب == [[File:Ishaq ibn Rahwayh.png|thumb|220px|[[اسحاق بن راهويه]]، '''[[مسند اسحاق بن راهويه]]''' جو مصنف. مسند اسحاق بن راهويه حديثن جي قديم مسند مجموعن مان هڪ آهي.]] [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديث جي ڪتابن کي سندن ترتيب ۽ تصنيف جي طريقي موجب ڪيترن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ صحاح، سنن، مسانيد، معاجم، مصنفات، حديثي اجزا، جوامع، مستدرڪات، مستخرجات، زوائد ۽ اطراف شامل آهن. اهي ڪتاب عام طور موضوعن ۽ بابن يا راوين جي نالن موجب ترتيب ڏنل هوندا آهن. * '''صحاح''': اهي ڪتاب، جن جي مصنفن پنهنجي معيار موجب رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جو التزام ڪيو هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة">محمد بن ابي الفيض جعفر الحسني الادريسي الکتاني، ''الرسالة المستطرفة لبيان مشهور كتب السنة المصنفة''.</ref> * '''سنن''': اهي حديثي ڪتاب، جن ۾ شرعي حڪمن بابت مرفوع حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنل هجن. سنن جي سڀني مصنفن پنهنجي ڪتابن ۾ رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جي شرط نه رکي، تنهنڪري انهن ۾ مختلف درجن جون روايتون ملي سگهن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مسانيد''': اهي ڪتاب، جن ۾ حديثون صحابه جي نالن موجب ترتيب ڏنل هجن. صحابه جا نالا ڪڏهن الف ب وار ترتيب، اسلام قبول ڪرڻ ۾ اڳڀرائي يا نسب ۽ مرتبي جهڙن اصولن موجب رکيا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''معاجم''': ''معجم'' جو جمع آهي. محدثن جي اصطلاح ۾ اهڙو ڪتاب، جنهن ۾ حديثون صحابه، استادن، شهرن يا ڪنهن ٻئي بنياد تي ترتيب ڏنل هجن. اڪثر انهن ۾ نالا الف ب وار ترتيب سان ڏنا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مصنفات''': اهي سنن سان مشابهت رکن ٿا، پر وڌيڪ وسيع ۽ جامع هوندا آهن ۽ انهن ۾ مرفوع حديثن کان سواءِ صحابه ۽ تابعين جا آثار ۽ قول پڻ وڏي تعداد ۾ شامل هوندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اجزا''': اهي مختصر حديثي تصنيفون، جيڪي دين جي ڪنهن مخصوص موضوع يا باب بابت حديثن، ڪنهن هڪ سند يا راويءَ جي طريقي سان منقول روايتن، يا ڪنهن هڪ خاص موضوع سان لاڳاپيل حديثن کي گڏ ڪن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''جامع''': اهڙو حديثي ڪتاب، جنهن ۾ عقيدن، احڪامن، رقائق، کاڌي پيتي جي آداب، سفر ۽ قيام، تفسير، تاريخ، سيرت، فتنن، مناقبن ۽ ٻين مختلف موضوعن بابت حديثون شامل هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستدرڪ''': اهڙو ڪتاب، جنهن جو مصنف ڪنهن اڳوڻي ڪتاب ۾ ان جي مقرر ڪيل شرطن مطابق شامل ٿي سگهندڙ، پر رهجي ويل حديثن کي گڏ ڪري.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستخرج''': اهڙي تصنيف، جنهن ۾ مصنف ڪنهن ٻئي حديثي ڪتاب جون حديثون پنهنجي جدا سندن سان روايت ڪري، اهڙي طرح جو سندس سند اصل ڪتاب جي مصنف جي سند سان ڪنهن استاد يا ان کان مٿئين راويءَ وٽ ملي وڃي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''زوائد''': اهي ڪتاب، جن ۾ هڪ يا وڌيڪ حديثي ڪتابن جون اهي اضافي حديثون گڏ ڪيون وڃن، جيڪي مقابلي ۾ رکيل ٻين ڪتابن ۾ موجود نه هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اطراف''': ''طرف'' مان مراد حديث جو اهو حصو يا عبارت آهي، جنهن سان پوري حديث جي سڃاڻپ ٿي سگهي. اطراف جي ڪتابن ۾ عام طور حديث جو رڳو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ انهن اصل ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏنا ويندا آهن، جن ۾ اها حديث روايت ٿيل هجي. ڪجهه مصنف مڪمل سند ۽ ڪجهه سند جو رڳو هڪ حصو ڏين ٿا؛ عام طور پورو متن نقل نه ڪيو ويندو آهي ۽ ضروري ناهي ته ڏنل ''طرف'' حديث جا بلڪل ساڳيا لفظ هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> === صحاح جا ڪتاب === {{Main|ڇهه حديثي ڪتاب}} [[File:SaheehAlBukhari.png|thumb|right|150px|'''[[صحيح بخاري]]'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديثن جي سڀ کان اهم مجموعن مان هڪ آهي ۽ روايتي طور قرآن کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ صحيح ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو.]] [[اهل سنت والجماعت]] جي حديثي ادب ۾ سڀ کان مشهور مجموعن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب]] آهن. هي اصطلاح ڇهن مشهور حديثي مجموعن لاءِ استعمال ٿئي ٿو: ٻن صحيح ڪتابن، يعني ''[[صحيح بخاري]]'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]''؛ ۽ چئن سنن، يعني ''[[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]]''، ''[[سنن ترمذي]]''، ''[[سنن ابي دائود]]'' ۽ ''[[سنن ابن ماجه]]'' لاءِ.<ref name="مولد تلقائيا2"/> ڇهين ڪتاب طور ابن ماجه جي سنن کي شمار ڪندڙ شروعاتي عالمن مان ڇهين هجري صديءَ جو حافظ [[ابن طاهر قيسراني|محمد بن طاهر مقدسي]] هو.<ref>زين الدين ابو يحيى زڪريا بن محمد بن زڪريا الانصاري، ''فتح الباقي بشرح ألفية العراقي''.</ref> عالمن انهن ڪتابن تي وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ۽ انهن جون شرحون، رجال جا ڪتاب، اطراف ۽ ٻيون لاڳاپيل تصنيفون لکيون. مشهور شرحن ۾ [[فتح الباري|فتح الباري شرح صحيح بخاري]]، [[ابن حجر عسقلاني]] جي تصنيف؛ [[المنهاج في شرح صحيح مسلم بن الحجاج|المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج]]، [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] جي تصنيف؛ [[عون المعبود على سنن أبي داود|عون المعبود شرح سنن ابي دائود]]، [[محمد شمس الحق عظيم آبادي]] جي تصنيف؛ سنن نسائيءَ تي [[جلال الدين سيوطي]] جي شرح؛ ۽ [[تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي|تحفة الاحوذي شرح سنن ترمذي]] شامل آهن. انهن ڪتابن جي اسناد ۽ راوين بابت پڻ وسيع علمي ادب پيدا ٿيو. [[عبد الغني مقدسي]] ''[[الكمال في أسماء الرجال]]'' لکيو، جنهن کي [[جمال الدين مزي|مزي]] وڌائي ۽ سنواري ''[[تهذيب الكمال في أسماء الرجال]]'' جي صورت ڏني. پوءِ ابن حجر عسقلاني ان کي مختصر ڪري ''[[تهذيب التهذيب]]'' مرتب ڪيو. [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جو ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' پڻ رجال جي مشهور ڪتابن مان آهي. ڇهن ڪتابن جي حديثن جا اطراف گڏ ڪرڻ لاءِ پڻ ڪتاب لکيا ويا، جن ۾ مصنف حديث جو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ۽ پوءِ انهن ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏين ٿا، جن ۾ اها حديث موجود هجي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/16939/ |title=كتب الأطراف |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018083349/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=16939 |archive-date=18 آڪٽوبر 2011 }}</ref> انهن ۾ مزي جو ''[[تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف]]'' ۽ ابن حجر عسقلاني جو ''[[إتحاف المهرة بأطراف العشرة]]'' شامل آهن. مختلف حديثي مجموعن جي حديثن کي هڪ هنڌ گڏ ڪندڙ تصنيفن ۾ [[ابن اثير ابو السعادات|ابن اثير]] جو ''[[جامع الأصول في أحاديث الرسول]]'' ۽ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] جو ''[[جامع السنن والمسانيد لابن كثير|جامع المسانيد والسنن الهادي لأقوم سنن]]'' شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:850px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ڇهه مشهور ڪتاب |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:30%; padding:10px;" | نالو ! style="background:#3366cc; color:white; width:45%; padding:10px;" | مصنف ! style="background:#3366cc; color:white; width:25%; padding:10px;" | حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح بخاري]] | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px;" | [[محمد بن اسماعيل بخاري|امام بخاري]] (256هه / 870ع) | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 7,167 |- | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح مسلم]] | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px;" | [[مسلم بن حجاج|امام مسلم]] (261هه / 875ع) | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 5,505 |- | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابي دائود]] | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو دائود]] (275هه / 888ع) | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 5,274 |- | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ترمذي]] | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] (279هه / 892ع) | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 3,956 |- | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]] | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px;" | [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (303هه / 915ع) | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 5,754 |- | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابن ماجه]] | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px;" | [[ابن ماجه]] (273هه / 886ع) | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 4,341 |} حديث جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: [[فائل:Hadith Books.jpg|thumb|left|290px|نبوي حديث جي ڪتابن جو مجموعو، جنهن ۾ ڇهه مشهور حديثي ڪتاب پڻ شامل آهن.]] {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:950px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ٻيا اهم ڪتاب |- ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب |- | style="background:#eaf3ff; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[موطأ امام مالڪ|موطأ]] * [[صحيح ابن حبان]] * [[صحيح ابن خزيمه]] * [[صحيح ابو عوانه]] * [[سنن دارقطني]] * [[مسند احمد]] * [[سنن بيهقي]] * [[مستدرڪ علي الصحيحين|مستدرڪ حاڪم]] * [[معجم الڪبير]] * [[معجم الاوسط]] * [[معجم الصغير]] * [[سنن دارمي|مسند دارمي]] | style="background:#eaf7ea; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[مسند بزار]] * [[مسند ابو حنيفه]] * [[مسند شافعي]] * [[مسند حميدي]] * [[مسند ابو يعليٰ موصلي]] * [[مصنف عبدالرزاق|مصنف عبدالرزاق صنعاني]] * [[مصنف ابن ابي شيبه]] * [[مسند ابو دائود طيالسي|مسند طيالسي]] * [[مسند اسحاق بن راهويه]] * [[مسند ابن ابي اوفيٰ]] * [[جامع شعب الايمان]] * [[مسند الشهاب]] * [[تهذيب الآثار]] * [[شمائل محمديه]] |} وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#حديث جا متن|اهل سنت والجماعت وٽ حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] * [[حديثي اجزا]] * [[جوامع جا ڪتاب]] * [[اهل سنت والجماعت|اهل سنت والجماعت جي اهم ڪتابن جي فهرست]] ==اھل قرآن جو نقطه نظر == [[اھل قرآن]] قرآن کي اسلامي شريعت جو بنيادي ۽ واحد لازمي ديني ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديثي سنت جي حجيت بابت [[اهل سنت والجماعت]] ۽ ٻين روايتي اسلامي مڪتبن کان مختلف موقف رکن ٿا. قرآنين جي مختلف حلقن جا موقف پاڻ ۾ پڻ هڪجهڙا ناهن، پر انهن مان ڪيترائي روايتي حديثي مجموعن ۾ محمد ڏانهن منسوب روايتن جي تاريخي صحت تي تنقيد ڪن ٿا. اھل قرآن مفڪر [[احمد صبحي منصور]] جو موقف آهي ته اسلامي تاريخ جي مختلف سياسي دورن ۾ سياسي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ حديثون ٺاهيون يا استعمال ڪيون ويون. سندس دعويٰ موجب اموي دور ۾ [[معاويه بن ابي سفيان]] ۽ اموي اقتدار جي حمايت ۽ سندن مخالفن، جهڙوڪ [[علي بن ابي طالب]]، سندس اولاد ۽ [[عبد الله بن زبير]]، خلاف سياسي روايتون گردش ۾ آيون. هو عباسي دور بابت پڻ اهڙي قسم جي عمل جي دعويٰ ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته [[عبد الله بن عباس|ابن عباس]] جي مرتبي کي وڌائڻ واريون روايتون ان سياسي ماحول سان لاڳاپيل هيون. منصور جي تشريح موجب حڪمرانن سان لاڳاپيل مذهبي حلقن اهڙين روايتن کي پڻ هٿي ڏني، جيڪي اقتدار جي اطاعت يا مخالفن خلاف ڪارروائيءَ کي مذهبي جواز ڏينديون هيون. هو ارتداد جي سزا بابت حديثن ۽ اموي دور ۾ [[جبريه]] جي فڪري واڌ کي پڻ انهيءَ وسيع سياسي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو. اهي منصور جا تاريخي ۽ مذهبي موقف آهن ۽ روايتي حديثي عالمن انهن مان ڪيترين دعوائن سان اختلاف ڪيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |title=حرية الرأي بين الإسلام والمسلمين |author=احمد صبحي منصور |website=اهل القرآن |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208101942/http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |archive-date=8 فيبروري 2019 |access-date=9 آڪٽوبر 2022 }}</ref> روايتي اسلامي مڪتب اھل قرآن جي انهيءَ موقف سان اختلاف ڪن ٿا ۽ سندن استدلال آهي ته قرآن پاڻ مسلمانن کي رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو.<ref>[http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc عثمان بن معلم محمود بن شيخ علي، ''شبهات القرآنيين''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115215747/http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc |date=15 نومبر 2012}}</ref> ان سلسلي ۾ [[سورت حشر]] جي آيت {{قرآن|الحشر|7|لا تخريج=1}} جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ {{قرآن|نص=وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا}} جا لفظ اچن ٿا. حديث جي حجيت جا حامي انهن ۽ ٻين آيتن کي رسول جي سنت جي پيرويءَ جو قرآني بنياد سمجهن ٿا. [[اهل سنت والجماعت]] جي ڪيترن قديم ۽ جديد عالمن قرآنين يا حديث جي حجيت رد ڪندڙ نظرين جي مخالفت ڪئي آهي. [[ابن حزم اندلسي]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو شخص چوي ته اسان رڳو اهو وٺنداسين جيڪو قرآن ۾ ملي ٿو، ته امت جي اجماع موجب هو ڪافر ٿيندو؛ پوءِ هن تي سج لهڻ کان رات جي اونداهيءَ تائين رڳو هڪ رڪعت ۽ فجر وقت ٻي رڪعت لازم ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جي لفظن مان نماز جي نالي هيٺ گهٽ ۾ گهٽ ايترو ئي اچي سگهي ٿو.<ref>ابن حزم، ''الإحكام في أصول الأحكام''، ج 2، ص. 80.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى شاطبي|شاطبي]] حديثي سنت کان سواءِ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري موقف بابت لکيو: {{اقتباس|چوٿون اهو ته رڳو ڪتاب تي اڪتفا ڪرڻ اهڙن ماڻهن جي راءِ آهي، جيڪي سنت کان ٻاهر نڪري ويا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ انهن اهو بنياد ورتو ته ڪتاب ۾ هر شيءِ جو بيان آهي، تنهنڪري سنت جي حڪمن کي ڇڏي ڏنائون، جنهن جي نتيجي ۾ جماعت کان جدا ٿيا ۽ قرآن جي اهڙي تاويل ڪرڻ لڳا، جيڪا الله جي نازل ڪيل مراد مطابق نه هئي.<ref>شاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''، ج 4، ص. 17.</ref>}} جديد دور ۾ اڳوڻي مصري اوقاف واري وزير [[محمود حمدي زقزوق]] پڻ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري نظريي جي مخالفت ڪئي. هن سنت ۽ قرآن جي تعلق بابت لکيو: {{اقتباس|نبوي سنت، قرآني پيغام جي نبوي تشريح ۽ قرآني آيتن جو عملي اطلاق آهي. قرآن ۾ بيان ڪيل فرضن، عبادتن، ذميوارين، شعائر، مناسڪ ۽ معاملن جي نبوي تشريح ۽ عملي صورت سنت ۾ ملي ٿي. تنهنڪري قرآن ۽ سنت جو تعلق اهڙو سمجهي سگهجي ٿو، جيئن آئين ۽ ان جي عملي قانوني تشريح جو تعلق.<ref name="موقع نصرة">{{حوالو ويب |url=http://www.nusrah.com/ar/contents.aspx?aid=1776 |title=حول الاستغناء بالقرآن عن السنة وعلاقة السنة بالقرآن |author=محمود حمدي زقزوق |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314220900/https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=nusrah&e=com |archive-date=14 مارچ 2020 }}</ref>}} آسٽريا ڄائي مسلمان مفڪر [[محمد اسد]] پڻ سنت جي پيرويءَ کي اسلامي فڪر ۽ عمل جي تسلسل لاءِ بنيادي اهميت ڏني: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي سنت تي عمل اسلام جي وجود ۽ ترقيءَ جي حفاظت آهي، جڏهن ته سنت کي ڇڏي ڏيڻ اسلام جي ڍانچي جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو. سنت ان عمارت جي لوهي ڍانچي وانگر رهي آهي، جنهن تي اسلامي نظام بيٺو آهي.<ref>محمد اسد، ''الإسلام على مفترق الطريق''، ص. 85.</ref>}} [[عبد العزيز بن باز]] جديد دور جي انهن حلقن تي سخت تنقيد ڪئي، جيڪي حديثي سنت جي حجيت کي مڪمل طور رد ڪن ٿا. هن لکيو ته اهڙو موقف، سندس نظر ۾، قرآن ۾ رسول جي اطاعت بابت حڪمن سان مطابقت نٿو رکي ۽ هن ان سلسلي ۾ پاڻ کي ''قرآني'' سڏيندڙ ڪجهه جديد تحريڪن جو ذڪر ڪيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://maserah.binbaz.org.sa//45 |title=السنة ومكانتها في الإسلام |author=عبد العزيز بن باز |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112011220/http://www.binbaz.org.sa/mat/21247 |archive-date=12 نومبر 2014 }}</ref> == شيعن جو نقطه نظر == {{Main|شيعن وٽ حديث}} شيعن وٽ حديث جي وصف هن ريت ڪئي وڃي ٿي: اهڙو ڪلام، جيڪو معصوم جي قول، فعل يا تقرير کي بيان ڪري.<ref>حسن الصدر، ''نهاية الدراية''.</ref> [[اثنا عشري شيعا|اثنا عشري شيعن]] جي عقيدي موجب [[اهل بيت]]، يعني [[محمد|رسول محمد]]، [[علي بن ابي طالب]]، [[فاطمه زهرا|فاطمه بنت محمد]] ۽ سندن نسل مان يارهن امام، ديني روايت ۽ ان جي ناسخ ۽ منسوخ جي ڄاڻ جا بنيادي مستند ذريعا آهن. اثنا عشري عقيدي ۾ انهن شخصيتن کي معصوم سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن کان ثابت ٿيل قولن ۽ روايتن تي عمل کي حجت سمجهيو وڃي ٿو؛ ان بنياد تي امام معصوم جي قول کي نبوي تعليم جي تسلسل طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>ابو طالب التجليل التبريزي، ''شبهات حول الشيعة''.</ref> ان جي ابتڙ [[اهل سنت والجماعت]] نبوي عصمت کي رسول سان مخصوص سمجهن ٿا ۽ سندن اصول موجب نبيءَ کان سواءِ ڪنهن به شخص جي قول کي قبول يا رد ڪري سگهجي ٿو.<ref>محمد بن اسماعيل بخاري، ''جزء القراءة خلف الإمام''.</ref> شيعا ۽ اهل سنت والجماعت ان ڳالهه تي متفق آهن ته قرآن کان پوءِ حديث اسلامي شريعت جي اهم ماخذن مان آهي،<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.islam4u.com/ar/almojib/ما-هي-مكانة-الحديث-عند-الشيعة-الامامية-%D8%9F |title=مكانة الحديث عند الشيعة |author=صالح الكرباسي |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015071748/http://islam4u.com/almojib_show.php?rid=557 |archive-date=15 آڪٽوبر 2012 }}</ref> پر نبوي حديث جي روايت ۽ راوين جي قبوليت جا معيار ٻنهي روايتن ۾ مختلف آهن. اهل سنت جي حديثي اصولن ۾ جمهور محدثن، فقيهن ۽ اصولين صحابه جي مجموعي عدالت جو اصول قبول ڪيو آهي.<ref name="دفاع"/><ref>ماهر ياسين الفحل، ''شرح التبصرة والتذكرة''.</ref> [[ابن عبد البر]] سميت ڪيترن عالمن انهيءَ موقف کي اهل سنت جو اجماعي اصول قرار ڏنو آهي.<ref>ابو عمر ابن عبد البر، ''الاستيعاب في معرفة الأصحاب''.</ref> سني حديثي اصول موجب صحابه جي عدالت قرآن ۽ ٻين ديني دليلن جي بنياد تي ثابت سمجهي وڃي ٿي.<ref name="الكفاية"/> شيعي علم الرجال ۾، ان جي ابتڙ، رڳو صحابي هجڻ کي ڪنهن راويءَ جي عدالت يا روايت جي صحت لاءِ پاڻمرادو ڪافي نه سمجهيو ويندو آهي. هر راويءَ جي حيثيت کي جداگانه طور پرکيو وڃي ٿو. شيعي حديثي روايت ۾ ڪيترن صحابه، جهڙوڪ [[عبد الله بن عباس]]، [[سلمان فارسي]]، [[ابو ذر غفاري]]، [[ابو رافع]]، [[عمار بن ياسر]]، [[مقداد بن عمرو|مقداد بن اسود]]، [[بلال بن رباح]] ۽ [[براء بن عازب]] کي مثبت حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻين صحابه بابت شيعي رجالي ۽ تاريخي ماخذن ۾ مختلف رايا ملن ٿا.<ref>محسن الامين العاملي، ''أعيان الشيعة''.</ref> ان ڪري صحابه جي مجموعي عدالت وارو سني اصول شيعي علم الحديث ۾ قبول نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://shiaweb.org/shia/aqaed_sunnah_shia/pa18.html |title=الشيعة والحديث |website=شيعة ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720073614/http://shiaweb.org/shia/aqaed_sunnah_shia/pa18.html |archive-date=20 جولاءِ 2017 }}</ref> اثنا عشري شيعي علم الحديث ۾ حديثن کي نقل جي نوعيت ۽ سند جي درجي موجب مختلف قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''متواتر حديث''' اها آهي، جيڪا ايتري وڏي تعداد ۾ راوين کان نقل ٿيل هجي، جو سندن گڏجي ڪوڙ ٺاهڻ تي اتفاق ڪرڻ کي روايتي اصولن موجب ناممڪن سمجهيو وڃي؛ اهڙي حديث کي حجت سمجهيو وڃي ٿو. '''خبر واحد''' اها روايت آهي، جيڪا تواتر جي حد تائين نه پهتي هجي، ڀلي ان جو راوي هڪ هجي يا هڪ کان وڌيڪ. خبر واحد کي عام طور چئن مشهور قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: * '''صحيح حديث''': اها روايت، جنهن جي سند جا راوي امامي هجن ۽ سندن عدالت معتبر طريقي سان ثابت ٿيل هجي. * '''حسن حديث''': اها روايت، جنهن جو راوي امامي ۽ ساراهيل هجي، پر سندس عدالت جي صريح توثيق موجود نه هجي. * '''[[موثق حديث]]''': اها روايت، جنهن جو راوي امامي شيعو نه هجي، پر کيس نقل ۾ معتبر ۽ قابل اعتماد سمجهيو ويو هجي. * '''ضعيف حديث''': اها روايت، جيڪا مٿين قسمن جون شرطون پوريون نه ڪري؛ مثال طور سند ۾ ناقابل اعتماد يا مجهول راوي هجي يا سند ۾ انقطاع هجي. حديثي حجيت، راوين جي عدالت ۽ [[اهل بيت]] جي ديني مرجعيت بابت اهڙن اصولي اختلافن سني ۽ شيعي حديثي روايتن ۾ نمايان فرق پيدا ڪيا آهن. اهي اختلاف ٻنهي مڪتبن جي عقيدي، فقه ۽ شريعت جي استنباط جي طريقن تي پڻ اثرانداز ٿيا آهن. {{Further|سني شيعا اختلاف}} شيعا سني حديثي ڪتابن ۾ موجود سڀني روايتن کي پنهنجي لاءِ پاڻمرادو حجت نٿا سمجهن، بلڪه سندن پنهنجي حديثي روايت ۽ رجال جي اصولن موجب روايتن جي جاچ ڪئي وڃي ٿي. اثنا عشري شيعن جا چار بنيادي قديم حديثي مجموعا [[چار ڪتاب]] جي نالي سان مشهور آهن: * ''[[ڪافي (ڪتاب)|الڪافي]]'' — [[محمد بن يعقوب ڪليني]]. * ''[[الاستبصار فيما اختلف من الأخبار|الاستبصار]]'' — [[شيخ طوسي]]. * ''[[من لا يحضره الفقيه]]'' — [[شيخ صدوق|محمد بن علي بن بابويه قمي]]. * ''[[تهذيب الأحكام]]'' — [[شيخ طوسي]]. شيعي حديثي ادب جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: * ''[[بحار الأنوار]]'' — [[محمد باقر مجلسي]]. * ''[[وسائل الشيعة]]'' — [[حر عاملي|محمد بن حسن حر عاملي]]. * ''[[مستدرك الوسائل]]'' — [[حسين نوري طبرسي]]. * ''[[الوافي]]'' — [[فيض ڪاشاني]]. == لاڳاپيل مضمون == * [[قرآن]]. * [[اسلام]]. * [[اسلام جا رڪن]]. * [[اسلام ۾ توحيد|توحيد]]. * [[محمد|محمد بن عبد الله]]. * [[اهل سنت والجماعت]]. * [[اهل حديث]]. * [[سلف صالح]]. * [[مذهب (فقه)|اهل سنت جا فقهي مڪتب]]. * [[اسلامي شريعت جا ماخذ]]. * [[صحابه]]. * [[اجماع (فقه)|اجماع]]. * [[ڇهه حديثي ڪتاب]]. * [[نبوي سنت ۾ سائنسي اعجاز|سنت ۾ سائنسي اعجاز]]. ==حوالا== buyx00yxsc9urfskkgf4a28em9c27bf 413739 413738 2026-09-20T12:39:11Z Intisar Ali 8681 413739 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:Siyar A'lam an-Nubala.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو. ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي. [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو ضروري آهي.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تحذير الخواص من أكاذيب القصاص''.</ref>}} [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] ابو بڪر بن خلاد کان نقل ڪيو آهي ته هن [[يحيى قطان]] کان پڇيو: {{اقتباس|ڇا توکي اهو خوف نٿو ٿئي ته جن ماڻهن جون حديثون تو ڇڏي ڏنيون آهن، اهي قيامت جي ڏينهن الله وٽ تنهنجا مخالف بڻجن؟ هن چيو: انهن جو منهنجو مخالف ٿيڻ مون لاءِ ان کان وڌيڪ پسنديده آهي جو رسول الله منهنجو مخالف بڻجي مون کان پڇي ته تو منهنجي حديث کان ڪوڙ کي ڇو نه روڪيو؟<ref>ابن عدي جرجاني، ''[[الكامل في ضعفاء الرجال]]''.</ref>}} [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] ''العلل'' ۾ لکيو: {{اقتباس|ڪجهه اهڙن ماڻهن، جيڪي ڳالهه کي نه سمجهندا هئا، اهل حديث تي راوين بابت ڳالهائڻ سبب اعتراض ڪيو آهي؛ جڏهن ته اسان ڪيترن تابعين جي امامن کي رجال بابت ڳالهائيندي ڏٺو آهي... اسان جي خيال ۾، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو، انهن کي ان تي مسلمانن سان خيرخواهيءَ آماده ڪيو. سندن مقصد ماڻهن تي طعن يا غيبت ڪرڻ نه هو، بلڪه انهن ضعيف راوين جي حالت واضح ڪرڻ هو، جيئن سندن ضعف سڃاتو وڃي. انهن مان ڪي بدعت سان منسوب هئا، ڪي حديث ۾ متهم هئا ۽ ڪي غفلت ۽ گهڻين غلطين وارا هئا. انهن امامن دين جي حفاظت ۽ تثبيت لاءِ سندن حالتون واضح ڪرڻ گهريون، ڇاڪاڻ⁠تہ دين بابت شاهديءَ ۾ احتياط، حقن ۽ مال بابت شاهديءَ کان وڌيڪ ضروري آهي.<ref>''سنن ترمذي''، ڪتاب العلل.</ref>}} ==== جرح ۽ تعديل جا اهم ڪتاب ==== * ''إكمال الكمال'' ـ [[ابن ماكولا]] (وفات 475هه). * ''إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال'' ـ [[مغلطاي بن قليج]] (وفات 762هه). * ''تهذيب التهذيب'' ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). * [[تهذيب الكمال في أسماء الرجال|تهذيب الكمال]] ـ [[جمال الدين مزي|مزي]] (وفات 742هه). * ''الثقات'' ـ [[ابن حبان]] (وفات 354هه). * [[الكامل في ضعفاء الرجال]] ـ [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] (وفات 365هه). * ''الجرح والتعديل'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الضعفاء'' ـ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 430هه). * ''الضعفاء الصغير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * ''الضعفاء الكبير'' ـ [[ابو جعفر عقيلي]] (وفات 322هه). * ''الضعفاء والمتروكين'' ـ [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (وفات 303هه). * ''معرفة الثقات'' ـ [[عجلي]] (وفات 261هه). * ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم تراجم ۽ رجال|اهل سنت والجماعت وٽ علم تراجم ۽ رجال جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم علل === {{Main|علم العلل}} '''علم علل''' حديث ۾ موجود اهڙن سببن جي تحقيق جو علم آهي، جيڪي حديث جي صحت کي متاثر ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ اهڙي منقطع روايت کي متصل سمجهڻ، هڪ حديث جو مواد ٻي حديث ۾ داخل ٿيڻ، [[تدليس]] يا ٻيا سندي ۽ متني مسئلا شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="الصباغ"/> هن علم ۾ حديث جي صحت تي اثرانداز ٿيندڙ ظاهري يا لڪل سببن ۽ روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو المنذر محمود بن محمد بن مصطفى بن عبد اللطيف المنياوي، ''شرح الموقظة للذهبي''.</ref> ڪڏهن ڪنهن حديث جي سند ظاهري طور متصل هجي، راوي عادل ۽ ضابط هجن ۽ ظاهري شذوذ نظر نه اچي، پر وڌيڪ تنقيدي تحقيق سان ان ۾ اهڙي علت معلوم ٿي سگهي ٿي، جيڪا عام مشاهدي سان ظاهر نه ٿئي. لڪل علت گهڻو ڪري سند ۾ هوندي آهي، پر متن يا سند ۽ متن ٻنهي ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref>عبد الكريم الخضير، ''شرح ألفية العراقي''.</ref> [[محمد ناصر الدين الباني|الباني]] هڪ حديث بابت لکيو: {{اقتباس|ابن حزم سند جي ظاهر کي ڏسي ان کي صحيح قرار ڏنو، جيڪو سندس ظاهري طريقي سان ٺهڪي اچي ٿو. پر علم ۽ نقد جا ماهر رڳو ان تي اڪتفا نٿا ڪن؛ اهي مختلف طريقا گڏ ڪن ٿا ۽ راوين جي حالتن جو مطالعو ڪن ٿا، جنهن وسيلي معلوم ٿئي ٿو ته حديث ۾ علت آهي يا نه. انهيءَ ڪري حديث جي عللن جي سڃاڻپ علم حديث جي انتهائي باريڪ علمن مان آهي، جيڪڏهن سڀ کان باريڪ نه هجي.<ref>محمد ناصر الدين الألباني، ''إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل''.</ref>}} [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] علت بابت چيو آهي: {{اقتباس|وعلة الحديث: أسباب خفت\\ تقدح في صحته، حين وفت\\ مع كونه ظاهره السلامة\\ فليحدد المعل من قد رامه\\ ما ريء فيه علة تقدح في\\ صحته بعد سلامة تفي\\ يدركها الحافظ بالتفرد\\ والخلف مع قرائن، فيهتدي}} [[File:أبو عيسى محمد الترمذي.jpg|thumb|200px|[[ابن رجب حنبلي]] جو '''شرح علل [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]]'''؛ ڪتاب ۾ راوين جا قسم، حديث جي عللن، مرسل روايت، حديث جي مختلف درجن ۽ ترمذي جي طريقه ڪار سميت حديثي نقد سان لاڳاپيل ڪيترن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.]] علم علل جي شروعات حديثي نقد جي ابتدائي روايت سان ڳنڍي وڃي ٿي. روايتي حديثي تاريخ موجب [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪندا هئا{{للهامش|5}} ۽ ڪڏهن حديث بابت اضافي شاهدي پڻ طلب ڪندا هئا. بعد جي عالمن هن طريقي کي وڌيڪ منظم ڪيو ته جيئن غلطي يا وهم سبب ڪا ڳالهه نبيءَ ڏانهن غلط نموني منسوب نه ٿئي. حديث جي علت معلوم ڪرڻ لاءِ ان جا مختلف طريقا گڏ ڪرڻ، انهن جو مقابلو ڪرڻ ۽ راوين جي حالتن ۽ ضبط جو جائزو وٺڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[مسلم بن حجاج|مسلم]] لکيو: {{اقتباس|انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ سان صحيح روايتون سقيم روايتن کان ڌار ٿين ٿيون ۽ ضعيف خبرن جا راوي حافظ راوين کان سڃاتا وڃن ٿا.<ref>مسلم بن حجاج، ''التمييز''.</ref>}} [[خطيب بغدادي]] چيو: {{اقتباس|حديث جي علت سڃاڻڻ جو طريقو اهو آهي ته ان جا مختلف طريقا گڏ ڪيا وڃن، راوين جي اختلافن جو جائزو ورتو وڃي ۽ سندن حافظي، ضبط ۽ اتقان جي مرتبي کي ڏٺو وڃي.<ref>أحمد بن علي بن ثابت الخطيب البغدادي، ''الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع''.</ref>}} [[صلاح الدين علائي]] لکيو: {{اقتباس|ترجيح جا طريقا گهڻا آهن، انهن کي مڪمل طور محدود نٿو ڪري سگهجي ۽ سڀني حديثن لاءِ ڪو هڪ ضابطو نه آهي؛ بلڪه هر حديث جون پنهنجون خاص ترجيحي نشانيون هونديون آهن، جن کي گهڻن طريقن ۽ روايتن سان واقف تجربيڪار ۽ ذهين شخص سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="abc1"/>}} حديث ۾ علل جا ڪجهه مثال هي آهن:<ref name="المحرر"/> * محدث پنهنجي ڪنهن شيخ کان روايت ڪري، پر بعد وارو راوي غلطيءَ سان اها روايت ڪنهن ٻئي طريقي سان ان ڏانهن منسوب ڪري. * صحابي يا تابعي ڪنهن فقهي مسئلي بابت پنهنجو قول ڪري ۽ راوي غلطيءَ سان ان کي نبيءَ تائين مرفوع حديث طور بيان ڪري. * ڪو راوي مجموعي طور ثقه هجي، پر ڪنهن خاص شيخ کان سندس روايت ڪمزور هجي. * سند مان ڪنهن راويءَ جو لڪل نموني رهجي وڃڻ. * '''ارسال خفي'''، يعني راوي اهڙي شيخ کان روايت ڪري جنهن سان سندس زمانو ملي ٿو، پر جنهن کان هن حقيقت ۾ حديث نه ٻڌي هجي. علل جي سڃاڻپ کي علم حديث جي باريڪ ۽ پيچيده شعبن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ وسيع حافظي، تجربو ۽ حديثي طريقن جي ڄاڻ ضروري سمجهي وئي آهي.<ref name="ابن الصلاح"/> ان جي پيچيدگيءَ سبب قديم دور ۾ به نسبتاً ٿورن ماهرن کي هن ميدان ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/> حاڪم ابو زرعه رازي بابت نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|هڪ شخص ابو زرعه رازي کان پڇيو: اوهان حديث کي معلول قرار ڏيو ٿا، ان جو دليل ڇا آهي؟ هن چيو: مون کان ڪنهن معلول حديث بابت پڇ ۽ آءٌ ان جي علت ٻڌايان؛ پوءِ ابن واره وٽ وڃي ساڳي حديث بابت پڇ، پر کيس نه ٻڌاءِ ته مون کان اڳ پڇي چڪو آهين؛ پوءِ ابو حاتم کان به پڇ. ان کان پوءِ اسان ٽنهي جي ڳالهه ڀيٽ. جيڪڏهن علت بابت اسان ۾ اختلاف ڏسين ته سمجهه ته هر هڪ پنهنجي راءِ موجب ڳالهه ڪئي؛ ۽ جيڪڏهن ڳالهه هڪجهڙي هجي ته هن علم جي حقيقت کي سمجهه. ان شخص ائين ڪيو ۽ ٽنهي جي ڳالهه هڪجهڙي نڪتي، تنهن تي چيائين: آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته هي علم الهام آهي.<ref name="الحاكم">حاڪم نيشاپوري، ''معرفة علوم الحديث''.</ref>}} حاڪم وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|صحيح حديث رڳو روايت سان نه سڃاتي ويندي آهي، بلڪه فهم، حافظي ۽ گهڻي سماع سان سڃاتي ويندي آهي. هن علم ۾ اهل فهم ۽ معرفت سان مذاڪرو وڏي مدد آهي، جيئن حديث جي لڪل علت ظاهر ٿئي. جيڪڏهن صحيح سندن سان اهڙيون حديثون ملن، جيڪي بخاري ۽ مسلم جي ڪتابن ۾ نه هجن، ته حديث جي طالب لاءِ ضروري آهي ته انهن جي علت جي تحقيق ڪري ۽ ماهرن سان بحث ڪري، جيئن علت ظاهر ٿئي.<ref name="الحاكم"/>}} ==== علم علل جا اهم ڪتاب ==== * ''الإلزامات والتتبع'' ـ [[دارقطني]] (وفات 385هه). * ''التمييز'' ـ [[مسلم بن حجاج]] (وفات 261هه). * ''شرح علل الترمذي'' ـ [[ابن رجب حنبلي]] (وفات 795هه). * ''العلل'' ـ [[علي بن مديني]] (وفات 234هه). * ''العلل'' ـ [[احمد بن حنبل]] (وفات 241هه). * ''المنتخب من العلل للخلال'' ـ [[ابن قدامه]] (وفات 620هه). * ''علل الحديث'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الجامع في العلل والفوائد'' ـ [[ماهر ياسين فحل]]. تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علل ۽ سوالات|اهل سنت والجماعت وٽ علم علل جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === ٻيا علم === نبوي حديث سان لاڳاپيل ٻين اهم علمن مان هي آهن: * '''علم شرح حديث''' {{مفصلة|علم شرح الحديث}} هن علم کي '''فقه الحديث'''، '''علم شرح الحديث'''، '''علم معاني الحديث''' يا '''علم اصول تفسير الحديث''' پڻ چيو وڃي ٿو. ان ۾ حديث جي معنيٰ، مقصد ۽ دلالت کي سمجهڻ جا اصول، ظاهري تعارضن جي وضاحت، ناسخ ۽ منسوخ، لفظن جي تفسير ۽ انهن مان اخذ ٿيندڙ حڪمن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ انهن معاملن بابت عالمن جي مختلف راين کي پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو الطيب محمد صديق خان، ''[[أبجد العلوم]] الوشي المرقوم في بيان أحوال العلوم''.</ref> * '''تخريج حديث''' {{Main|تخريج الحديث}} تخريج مان مراد حديث کي ان جي انهن اصل ماخذن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن ان کي سند سان روايت ڪيو هجي، ۽ ضرورت پوڻ تي ان جي حديثي درجي بابت وضاحت ڪرڻ. ان ۾ حديث کي معتبر محدثن ۽ سندن ڪتابن ڏانهن منسوب ڪرڻ، ان جي سند ۽ راوين جي حالت جو جائزو وٺڻ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref>عبد الصمد بن بكر بن إبراهيم عابد، ''المدخل إلى تخريج الأحاديث والآثار والحكم عليها''.</ref> [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] لکيو: {{اقتباس|تخريج مان مراد محدث جو حديثن کي اجزاء، مشيخات، ڪتابن ۽ ٻين ماخذن مان ڪڍڻ، انهن کي پنهنجي يا پنهنجن استادن يا همعصرن جي مرويات مان سند سان بيان ڪرڻ، انهن تي بحث ڪرڻ ۽ انهن کي انهن ڪتابن ۽ مجموعن جي مصنفن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن انهن کي روايت ڪيو آهي.}} هن وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|ڪڏهن تخريج جو لفظ رڳو حديث کي ماخذ مان ڪڍڻ ۽ ان ڏانهن نسبت ڪرڻ لاءِ به وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>شمس الدين محمد السخاوي، ''فتح المغيث بشرح ألفية الحديث''.</ref>}} * '''ناسخ ۽ منسوخ''' {{Main|الناسخ والمنسوخ}} حديث جي علم ۾ '''نسخ''' مان مراد شارع پاران اڳئين شرعي حڪم کي پوءِ واري حڪم سان ختم يا تبديل ڪرڻ آهي.<ref>أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي، ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير''.</ref> يعني ڪنهن حديث ۾ آيل اڳئين شرعي حڪم، جنهن کي ''منسوخ'' چيو وڃي، جي جاءِ تي پوءِ وارو حڪم، جنهن کي ''ناسخ'' چيو وڃي، لاڳو ٿئي.<ref name="مولد تلقائيا1"/> اصولي بحثن ۾ عام جي تخصيص، مطلق جي تقييد ۽ استثنا جهڙن معاملن کي نسخ کان الڳ يا ان سان لاڳاپيل صورتن طور مختلف نموني بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="إعلام الموقعين"/> حديثن جي ظاهري تعارض جي صورت ۾ اصولين وٽ پهرين انهن جي وچ ۾ موافقت يا جمع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي؛ جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي ته تاريخي ترتيب ۽ ٻين دليلن جي بنياد تي ناسخ ۽ منسوخ جو امڪان ڏٺو وڃي ٿو، پوءِ ضرورت موجب ترجيح يا توقف جا اصول لاڳو ڪيا وڃن ٿا.<ref>ابن حجر عسقلاني، ''نزهة النظر في توضيح [[نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]]''.</ref> == حديث جي تدوين == {{Main|تدوين الحديث}} نبوي حديث جي تدوين جو عمل ڪيترن مرحلن مان گذريو. روايتي اسلامي ماخذن موجب حديثن کي لکڻ جو سلسلو نبيءَ جي دور ۾ ئي شروع ٿي ويو هو ۽ ڪيترن صحابه وٽ حديثن جا لکيل صحيفا موجود هئا. انهن مان [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] جو ''الصحيفة الصادقة'' نالي صحيفو مشهور آهي. [[علي بن ابي طالب]] وٽ پڻ هڪ صحيفو هو، جڏهن ته [[انس بن مالڪ]]، [[عبد الله بن عباس]]، [[عبد الله بن مسعود]] ۽ [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] سان پڻ حديثن جا صحيفا منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>احمد انور سيد احمد الجندي، ''السنة النبوية في مواجهة شبهات الاستشراق''.</ref> صحابه نبوي حديثون تابعين ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ نسلن تائين پهچايون، جن پڻ انهن کي ياد ڪرڻ ۽ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ ۽ ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ حديثن جي تدوين وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿي ۽ علم کي محفوظ ڪرڻ جي هڪ عام طريقي جي صورت اختيار ڪرڻ لڳي.<ref>يوسف عبد الرحمن مرعشلي، ''علم فهرسة الحديث، نشأته، تطوره، أشهر ما دُوِّنَ فيه''.</ref> حديثي روايت موجب تدوين جي اهم سببن ۾ حافظ محدثن جي وفات سان روايتن جي ضايع ٿيڻ جو انديشو ۽ حديثن ۾ تحريف يا جعل کي روڪڻ شامل هئا. ان مقصد لاءِ محدثن نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جي جاچ ڪرڻ شروع ڪئي. === حديث لکڻ بابت روايتون === حديثن ۾ حديث لکڻ کان منع بابت روايتون پڻ ملن ٿيون ۽ لکڻ جي اجازت بابت پڻ. منع بابت روايتن مان [[مسلم بن حجاج]] پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|اسان کي هداب بن خالد ازدي، همام کان، هن زيد بن اسلم کان، هن عطاء بن يسار کان، هن ابو سعيد خدري کان روايت ڪئي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: '''«مون کان نه لکو؛ ۽ جنهن مون کان قرآن کان سواءِ ڪا شيءِ لکي هجي، سو ان کي مٽائي ڇڏي. مون کان حديث بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي.»'''<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 3004؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزهد والرقائق، حديث 3004.</ref>}} [[احمد بن حنبل]] پنهنجي ''[[مسند احمد]]'' ۾ ابو هريره کان هڪ روايت نقل ڪئي آهي: {{اقتباس|اسان ويٺا نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کان ٻڌل ڳالهيون لکي رهيا هئاسين ته پاڻ اسان وٽ آيو ۽ پڇيائين: «'''هي ڇا لکي رهيا آهيو؟'''» اسان چيو: جيڪي اوهان کان ٻڌون ٿا. پاڻ فرمايائين: «'''الله جي ڪتاب سان گڏ ٻيو ڪتاب؟'''» ... پوءِ اسان پنهنجو لکيل مواد هڪ هنڌ گڏ ڪري باهه ۾ ساڙي ڇڏيو. اسان پڇيو: اي الله جا رسول، ڇا اوهان کان حديثون بيان ڪريون؟ پاڻ فرمايائين: «'''ها، مون کان حديثون بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي؛ ۽ جنهن ڄاڻي واڻي مون تي ڪوڙ مڙهيو، سو پنهنجو ٺڪاڻو باهه ۾ بڻائي.»'''<ref>''مسند احمد''، حديث 10670.</ref>}} ٻئي طرف حديث لکڻ جي اجازت بابت پڻ ڪيترائي روايتون ملن ٿيون. [[ابو دائود]]، [[حاڪم نيشاپوري]]، دارمي، احمد بن حنبل ۽ [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] [[عبد الله بن عمرو]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان جيڪا به ڳالهه ٻڌندو هوس، ان کي ياد رکڻ لاءِ لکي ڇڏيندو هوس. قريش مون کي روڪيو ۽ چيائون: ڇا تون هر ڳالهه لکي ڇڏين ٿو، جڏهن ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} به انسان آهي ۽ ڪاوڙ توڙي خوشيءَ جي حالت ۾ ڳالهائي ٿو؟ تنهنڪري مون لکڻ ڇڏي ڏنو. پوءِ مون اها ڳالهه رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ٻڌائي. پاڻ پنهنجي آڱر سان پنهنجي وات ڏانهن اشارو ڪري فرمايائين: «'''لکندو رهه؛ قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، هن مان حق کان سواءِ ڪجهه به نٿو نڪري.»'''<ref>راوي: عبد الله بن عمرو؛ محدث: شعيب ارناؤوط؛ ''تخريج سنن أبي داود''، حديث 3646؛ سند صحيح.</ref><ref>''سنن أبي داود''، حديث 3646؛ ''المستدرك للحاكم''، حديث 330؛ ''سنن الدارمي''، حديث 493؛ ''مسند احمد''، حديث 6221؛ ''مصنف ابن أبي شيبة''، حديث 26957.</ref>}} بخاري ابو هريره کان روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي صحابه مان مون کان وڌيڪ حديثون ڪنهن روايت نه ڪيون، سواءِ عبد الله بن عمرو جي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ هو لکندو هو ۽ آءٌ نه لکندو هوس.<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 113؛ حڪم: صحيح.</ref>}} ابو هريره کان فتح مڪه بابت هڪ ٻي روايت ۾ اچي ٿو ته نبي {{صلى الله عليه وسلم}} خطبو ڏنو، جنهن کان پوءِ يمن جي هڪ شخص ابو شاهه عرض ڪيو ته اها ڳالهه سندس لاءِ لکي ڏني وڃي. ان تي نبيءَ فرمايو: {{اقتباس|'''ابو شاهه لاءِ لکي ڏيو.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2434؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت بخاري، مسلم، ابو دائود، ترمذي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي عالمن انهن ظاهري طور مختلف روايتن جي وچ ۾ ڪيترن طريقن سان تطبيقي وضاحت ڪئي آهي. هڪ راءِ موجب حديث لکڻ جي منع اسلام جي شروعاتي دور سان مخصوص هئي، جيئن قرآن جي حفاظت ۽ مطالعي تي خاص ڌيان رهي.<ref name="abc2"/> ٻي راءِ موجب منع واري حديث کي بعد ۾ اجازت وارين حديثن منسوخ ڪيو؛ جڏهن ته هڪ ٻي تشريح موجب منع قرآن ۽ حديث کي هڪ ئي صحيفي ۾ گڏ لکڻ بابت هئي، جيئن ٻنهي متنن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو نه رهي.<ref>يحيى بن شرف النووي، ''المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج''.</ref> === تدوين جي تاريخ === نبيءَ جي وفات کان پوءِ حديثن کي لکڻ بابت صحابه وٽ مختلف رويا منسوب ڪيا ويا آهن. [[عمر بن خطاب]]، [[عبد الله بن مسعود]]، [[زيد بن ثابت]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[ابو سعيد خدري]] سان لکڻ بابت احتياط يا ناپسنديدگي منسوب ڪئي وئي آهي، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، سندس پٽ [[حسن بن علي|حسن]]، [[انس بن مالڪ]] ۽ [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] سان حديث لکڻ جي اجازت جو موقف منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/8516/ |title=كتابة الحديث وتدوينه |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021828/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=8516 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> عمر بن خطاب بابت هڪ روايت آهي ته هن حديثون لکائڻ جو ارادو ڪيو ۽ صحابه سان مشورو پڻ ڪيو، پر پوءِ ان کان پاسو ڪيائين: {{اقتباس|مون کي انهن ماڻهن جو خيال آيو، جيڪي اوهان کان اڳ هئا؛ انهن ڪتاب لکيا، پوءِ انهن ڏانهن ايترو متوجه ٿيا جو الله عزوجل جي ڪتاب کي ڇڏي ڏنائون. الله جو قسم، آءٌ الله جي ڪتاب سان ٻي ڪنهن شيءِ کي ڪڏهن به نه ملائيندس.<ref>راوي: عروه بن زبير؛ محدث: الباني؛ ''فقه السيرة''، ص. 36؛ حڪم: ضعيف، منقطع.</ref><ref>عبد الرزاق پنهنجي ''مصنف'' ۽ ابن عبد البر ''جامع بيان العلم وفضله'' ۾ نقل ڪيو آهي.</ref>}} حديث جي ڪجهه عالمن اهڙين روايتن مان اهو نتيجو اخذ ڪيو آهي ته شروعاتي احتياط جو هڪ سبب نبوي حديث ۽ قرآن جي متن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو هو، ۽ جڏهن اهو انديشو گهٽ ٿيو ته لکڻ جي اجازت عام ٿي وئي.<ref>أبو الأشبال حسن الزهيري المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> [[ابن صلاح]] لکيو: {{اقتباس|پوءِ اهو اختلاف ختم ٿي ويو ۽ مسلمانن جو ان جي جواز ۽ اجازت تي اتفاق ٿي ويو.<ref name="ابن الصلاح"/>}} [[ملف:Gharib al-Hadith-page0019.jpg|تصغير|يسار|[[ابو عبيد قاسم بن سلام]] جي ڪتاب ''غريب الحديث'' جو هڪ مخطوطو، جيڪو لڳ ڀڳ 319هه (931ع) جو آهي.]] حديثن جي منظم يا سرڪاري تدوين بابت روايتي اسلامي تاريخ نگاري ۾ پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ کي اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> [[عمر بن عبد العزيز]] عالمن کي حديثون گڏ ڪرڻ ۽ لکڻ جي هدايت ڪئي. هن [[مدينو|مديني]] جي عالمن ڏانهن لکيو: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي حديثن مان جيڪي اوهان وٽ آهن، تن کي ڏسو ۽ لکي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مون کي علم جي مٽجي وڃڻ ۽ عالمن جي وفات جو انديشو آهي.<ref>خطيب بغدادي، ''تقييد العلم''، ص. 106؛ بلقيني، ''محاسن الاصطلاح''، ص. 103؛ بخاري پڻ پنهنجي صحيح ۾ ان کي معلق طور نقل ڪيو آهي.</ref>}} ٻي هجري صديءَ ۾ مختلف اسلامي علمي مرڪزن ۾ حديثن ۽ آثارن جا مجموعا مرتب ٿيڻ لڳا. [[مالڪ بن انس]] [[مدينو|مديني]] ۾، [[ابن جريج|عبد العزيز بن جريج]] [[مڪو|مڪي]] ۾، [[عبد الرحمن اوزاعي|اوزاعي]] [[شام]] ۾، [[معمر بن راشد]] [[يمن]] ۾، [[سعيد بن ابي عروبه]] ۽ [[حماد بن سلمه]] [[بصرو|بصري]] ۾، [[سفيان ثوري]] [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾، [[عبد الله بن مبارڪ]] [[خراسان]] ۾ ۽ [[هشيم بن بشير]] [[واسط]] ۾ حديثي مواد مرتب ڪيو.<ref name="دفاع">محمد بن محمد بن سويلم أبو شُهبة، ''دفاع عن السنة ورد شبه المستشرقين والكتاب المعاصرين''.</ref> هن دور جي تصنيفن ۾ نبوي حديثن سان گڏ صحابه جا قول ۽ تابعين جا فتوا پڻ شامل هوندا هئا، جنهن جو مشهور مثال ''[[موطأ امام مالڪ]]'' آهي. حديث جي تدوين جي ايندڙ مرحلي ۾ نبوي حديثن کي وڌيڪ الڳ ۽ منظم مجموعن ۾ ترتيب ڏنو ويو، جيڪو خاص طور ٻي هجري صديءَ جي پڄاڻي ۽ ٽين هجري صديءَ جي شروعات ۾ نمايان ٿيو. ڪجهه محدثن پنهنجا ڪتاب '''مسانيد''' جي ترتيب سان مرتب ڪيا، جهڙوڪ [[احمد بن حنبل]]، [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] ۽ [[اسحاق بن راهويه]]. مسند ڪتابن ۾ روايتون عام طور صحابي راويءَ جي نالي هيٺ گڏ ڪيون وينديون هيون ۽ انهن ۾ صحيح، حسن ۽ ضعيف مختلف درجن جون روايتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ٻين محدثن حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنيون، جن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهه مشهور حديثي ڪتاب]] نمايان آهن. بخاري ۽ مسلم پنهنجي مجموعن لاءِ صحت جون مخصوص شرطون اختيار ڪيون، جڏهن ته سنن جي مصنفن، جهڙوڪ ابو دائود، ترمذي، [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] ۽ [[ابن ماجه]]، صحيح سان گڏ حسن ۽ ضعيف روايتون پڻ شامل ڪيون ۽ مختلف هنڌن تي انهن جي درجي بابت وضاحت پڻ ڪئي.<ref name="دفاع"/> === حديث جا گهڻا راوي === حديث جي اصطلاح ۾ انهن صحابه لاءِ '''مكثرون''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جن کان هڪ هزار کان وڌيڪ حديثون منقول هجن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب ست صحابه اهڙا آهن، جن کان سڀ کان وڌيڪ حديثون منقول آهن:<ref>عادل بن عبد الشكور الزرقي، ''طبقات المكثرين من رواية الحديث''.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:750px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديثن جا سڀ کان وڌيڪ روايت ڪندڙ صحابي |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:12%; padding:10px;" | ترتيب ! style="background:#36c; color:white; width:53%; padding:10px;" | صحابي ! style="background:#36c; color:white; width:35%; padding:10px;" | منقول حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 1 | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو هريره]] | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 5,374 |- | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2 | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2,630 |- | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 3 | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:8px;" | [[انس بن مالڪ]] | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 2,286 |- | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 4 | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:8px;" | [[عائشه بنت ابي بڪر|ام المؤمنين عائشه]] | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 2,210 |- | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 5 | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عباس]] | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 1,660 |- | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 6 | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:8px;" | [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 1,540 |- | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 7 | style="background:#fff8dc; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو سعيد خدري]] | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 1,170 |} == حديث جا ڪتاب == [[File:Ishaq ibn Rahwayh.png|thumb|220px|[[اسحاق بن راهويه]]، '''[[مسند اسحاق بن راهويه]]''' جو مصنف. مسند اسحاق بن راهويه حديثن جي قديم مسند مجموعن مان هڪ آهي.]] [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديث جي ڪتابن کي سندن ترتيب ۽ تصنيف جي طريقي موجب ڪيترن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ صحاح، سنن، مسانيد، معاجم، مصنفات، حديثي اجزا، جوامع، مستدرڪات، مستخرجات، زوائد ۽ اطراف شامل آهن. اهي ڪتاب عام طور موضوعن ۽ بابن يا راوين جي نالن موجب ترتيب ڏنل هوندا آهن. * '''صحاح''': اهي ڪتاب، جن جي مصنفن پنهنجي معيار موجب رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جو التزام ڪيو هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة">محمد بن ابي الفيض جعفر الحسني الادريسي الکتاني، ''الرسالة المستطرفة لبيان مشهور كتب السنة المصنفة''.</ref> * '''سنن''': اهي حديثي ڪتاب، جن ۾ شرعي حڪمن بابت مرفوع حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنل هجن. سنن جي سڀني مصنفن پنهنجي ڪتابن ۾ رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جي شرط نه رکي، تنهنڪري انهن ۾ مختلف درجن جون روايتون ملي سگهن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مسانيد''': اهي ڪتاب، جن ۾ حديثون صحابه جي نالن موجب ترتيب ڏنل هجن. صحابه جا نالا ڪڏهن الف ب وار ترتيب، اسلام قبول ڪرڻ ۾ اڳڀرائي يا نسب ۽ مرتبي جهڙن اصولن موجب رکيا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''معاجم''': ''معجم'' جو جمع آهي. محدثن جي اصطلاح ۾ اهڙو ڪتاب، جنهن ۾ حديثون صحابه، استادن، شهرن يا ڪنهن ٻئي بنياد تي ترتيب ڏنل هجن. اڪثر انهن ۾ نالا الف ب وار ترتيب سان ڏنا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مصنفات''': اهي سنن سان مشابهت رکن ٿا، پر وڌيڪ وسيع ۽ جامع هوندا آهن ۽ انهن ۾ مرفوع حديثن کان سواءِ صحابه ۽ تابعين جا آثار ۽ قول پڻ وڏي تعداد ۾ شامل هوندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اجزا''': اهي مختصر حديثي تصنيفون، جيڪي دين جي ڪنهن مخصوص موضوع يا باب بابت حديثن، ڪنهن هڪ سند يا راويءَ جي طريقي سان منقول روايتن، يا ڪنهن هڪ خاص موضوع سان لاڳاپيل حديثن کي گڏ ڪن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''جامع''': اهڙو حديثي ڪتاب، جنهن ۾ عقيدن، احڪامن، رقائق، کاڌي پيتي جي آداب، سفر ۽ قيام، تفسير، تاريخ، سيرت، فتنن، مناقبن ۽ ٻين مختلف موضوعن بابت حديثون شامل هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستدرڪ''': اهڙو ڪتاب، جنهن جو مصنف ڪنهن اڳوڻي ڪتاب ۾ ان جي مقرر ڪيل شرطن مطابق شامل ٿي سگهندڙ، پر رهجي ويل حديثن کي گڏ ڪري.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستخرج''': اهڙي تصنيف، جنهن ۾ مصنف ڪنهن ٻئي حديثي ڪتاب جون حديثون پنهنجي جدا سندن سان روايت ڪري، اهڙي طرح جو سندس سند اصل ڪتاب جي مصنف جي سند سان ڪنهن استاد يا ان کان مٿئين راويءَ وٽ ملي وڃي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''زوائد''': اهي ڪتاب، جن ۾ هڪ يا وڌيڪ حديثي ڪتابن جون اهي اضافي حديثون گڏ ڪيون وڃن، جيڪي مقابلي ۾ رکيل ٻين ڪتابن ۾ موجود نه هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اطراف''': ''طرف'' مان مراد حديث جو اهو حصو يا عبارت آهي، جنهن سان پوري حديث جي سڃاڻپ ٿي سگهي. اطراف جي ڪتابن ۾ عام طور حديث جو رڳو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ انهن اصل ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏنا ويندا آهن، جن ۾ اها حديث روايت ٿيل هجي. ڪجهه مصنف مڪمل سند ۽ ڪجهه سند جو رڳو هڪ حصو ڏين ٿا؛ عام طور پورو متن نقل نه ڪيو ويندو آهي ۽ ضروري ناهي ته ڏنل ''طرف'' حديث جا بلڪل ساڳيا لفظ هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> === صحاح جا ڪتاب === {{Main|ڇهه حديثي ڪتاب}} [[File:SaheehAlBukhari.png|thumb|right|150px|'''[[صحيح بخاري]]'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديثن جي سڀ کان اهم مجموعن مان هڪ آهي ۽ روايتي طور قرآن کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ صحيح ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو.]] [[اهل سنت والجماعت]] جي حديثي ادب ۾ سڀ کان مشهور مجموعن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب]] آهن. هي اصطلاح ڇهن مشهور حديثي مجموعن لاءِ استعمال ٿئي ٿو: ٻن صحيح ڪتابن، يعني ''[[صحيح بخاري]]'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]''؛ ۽ چئن سنن، يعني ''[[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]]''، ''[[سنن ترمذي]]''، ''[[سنن ابي دائود]]'' ۽ ''[[سنن ابن ماجه]]'' لاءِ.<ref name="مولد تلقائيا2"/> ڇهين ڪتاب طور ابن ماجه جي سنن کي شمار ڪندڙ شروعاتي عالمن مان ڇهين هجري صديءَ جو حافظ [[ابن طاهر قيسراني|محمد بن طاهر مقدسي]] هو.<ref>زين الدين ابو يحيى زڪريا بن محمد بن زڪريا الانصاري، ''فتح الباقي بشرح ألفية العراقي''.</ref> عالمن انهن ڪتابن تي وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ۽ انهن جون شرحون، رجال جا ڪتاب، اطراف ۽ ٻيون لاڳاپيل تصنيفون لکيون. مشهور شرحن ۾ [[فتح الباري|فتح الباري شرح صحيح بخاري]]، [[ابن حجر عسقلاني]] جي تصنيف؛ [[المنهاج في شرح صحيح مسلم بن الحجاج|المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج]]، [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] جي تصنيف؛ [[عون المعبود على سنن أبي داود|عون المعبود شرح سنن ابي دائود]]، [[محمد شمس الحق عظيم آبادي]] جي تصنيف؛ سنن نسائيءَ تي [[جلال الدين سيوطي]] جي شرح؛ ۽ [[تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي|تحفة الاحوذي شرح سنن ترمذي]] شامل آهن. انهن ڪتابن جي اسناد ۽ راوين بابت پڻ وسيع علمي ادب پيدا ٿيو. [[عبد الغني مقدسي]] ''[[الكمال في أسماء الرجال]]'' لکيو، جنهن کي [[جمال الدين مزي|مزي]] وڌائي ۽ سنواري ''[[تهذيب الكمال في أسماء الرجال]]'' جي صورت ڏني. پوءِ ابن حجر عسقلاني ان کي مختصر ڪري ''[[تهذيب التهذيب]]'' مرتب ڪيو. [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جو ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' پڻ رجال جي مشهور ڪتابن مان آهي. ڇهن ڪتابن جي حديثن جا اطراف گڏ ڪرڻ لاءِ پڻ ڪتاب لکيا ويا، جن ۾ مصنف حديث جو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ۽ پوءِ انهن ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏين ٿا، جن ۾ اها حديث موجود هجي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/16939/ |title=كتب الأطراف |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018083349/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=16939 |archive-date=18 آڪٽوبر 2011 }}</ref> انهن ۾ مزي جو ''[[تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف]]'' ۽ ابن حجر عسقلاني جو ''[[إتحاف المهرة بأطراف العشرة]]'' شامل آهن. مختلف حديثي مجموعن جي حديثن کي هڪ هنڌ گڏ ڪندڙ تصنيفن ۾ [[ابن اثير ابو السعادات|ابن اثير]] جو ''[[جامع الأصول في أحاديث الرسول]]'' ۽ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] جو ''[[جامع السنن والمسانيد لابن كثير|جامع المسانيد والسنن الهادي لأقوم سنن]]'' شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:850px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ڇهه مشهور ڪتاب |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:30%; padding:10px;" | نالو ! style="background:#3366cc; color:white; width:45%; padding:10px;" | مصنف ! style="background:#3366cc; color:white; width:25%; padding:10px;" | حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح بخاري]] | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px;" | [[محمد بن اسماعيل بخاري|امام بخاري]] (256هه / 870ع) | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 7,167 |- | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح مسلم]] | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px;" | [[مسلم بن حجاج|امام مسلم]] (261هه / 875ع) | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 5,505 |- | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابي دائود]] | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو دائود]] (275هه / 888ع) | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 5,274 |- | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ترمذي]] | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] (279هه / 892ع) | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 3,956 |- | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]] | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px;" | [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (303هه / 915ع) | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 5,754 |- | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابن ماجه]] | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px;" | [[ابن ماجه]] (273هه / 886ع) | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 4,341 |} حديث جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: [[فائل:Hadith Books.jpg|thumb|left|290px|نبوي حديث جي ڪتابن جو مجموعو، جنهن ۾ ڇهه مشهور حديثي ڪتاب پڻ شامل آهن.]] {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:950px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ٻيا اهم ڪتاب |- ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب |- | style="background:#eaf3ff; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[موطأ امام مالڪ|موطأ]] * [[صحيح ابن حبان]] * [[صحيح ابن خزيمه]] * [[صحيح ابو عوانه]] * [[سنن دارقطني]] * [[مسند احمد]] * [[سنن بيهقي]] * [[مستدرڪ علي الصحيحين|مستدرڪ حاڪم]] * [[معجم الڪبير]] * [[معجم الاوسط]] * [[معجم الصغير]] * [[سنن دارمي|مسند دارمي]] | style="background:#eaf7ea; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[مسند بزار]] * [[مسند ابو حنيفه]] * [[مسند شافعي]] * [[مسند حميدي]] * [[مسند ابو يعليٰ موصلي]] * [[مصنف عبدالرزاق|مصنف عبدالرزاق صنعاني]] * [[مصنف ابن ابي شيبه]] * [[مسند ابو دائود طيالسي|مسند طيالسي]] * [[مسند اسحاق بن راهويه]] * [[مسند ابن ابي اوفيٰ]] * [[جامع شعب الايمان]] * [[مسند الشهاب]] * [[تهذيب الآثار]] * [[شمائل محمديه]] |} وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#حديث جا متن|اهل سنت والجماعت وٽ حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] * [[حديثي اجزا]] * [[جوامع جا ڪتاب]] * [[اهل سنت والجماعت|اهل سنت والجماعت جي اهم ڪتابن جي فهرست]] ==اھل قرآن جو نقطه نظر == [[اھل قرآن]] قرآن کي اسلامي شريعت جو بنيادي ۽ واحد لازمي ديني ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديثي سنت جي حجيت بابت [[اهل سنت والجماعت]] ۽ ٻين روايتي اسلامي مڪتبن کان مختلف موقف رکن ٿا. قرآنين جي مختلف حلقن جا موقف پاڻ ۾ پڻ هڪجهڙا ناهن، پر انهن مان ڪيترائي روايتي حديثي مجموعن ۾ محمد ڏانهن منسوب روايتن جي تاريخي صحت تي تنقيد ڪن ٿا. اھل قرآن مفڪر [[احمد صبحي منصور]] جو موقف آهي ته اسلامي تاريخ جي مختلف سياسي دورن ۾ سياسي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ حديثون ٺاهيون يا استعمال ڪيون ويون. سندس دعويٰ موجب اموي دور ۾ [[معاويه بن ابي سفيان]] ۽ اموي اقتدار جي حمايت ۽ سندن مخالفن، جهڙوڪ [[علي بن ابي طالب]]، سندس اولاد ۽ [[عبد الله بن زبير]]، خلاف سياسي روايتون گردش ۾ آيون. هو عباسي دور بابت پڻ اهڙي قسم جي عمل جي دعويٰ ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته [[عبد الله بن عباس|ابن عباس]] جي مرتبي کي وڌائڻ واريون روايتون ان سياسي ماحول سان لاڳاپيل هيون. منصور جي تشريح موجب حڪمرانن سان لاڳاپيل مذهبي حلقن اهڙين روايتن کي پڻ هٿي ڏني، جيڪي اقتدار جي اطاعت يا مخالفن خلاف ڪارروائيءَ کي مذهبي جواز ڏينديون هيون. هو ارتداد جي سزا بابت حديثن ۽ اموي دور ۾ [[جبريه]] جي فڪري واڌ کي پڻ انهيءَ وسيع سياسي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو. اهي منصور جا تاريخي ۽ مذهبي موقف آهن ۽ روايتي حديثي عالمن انهن مان ڪيترين دعوائن سان اختلاف ڪيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |title=حرية الرأي بين الإسلام والمسلمين |author=احمد صبحي منصور |website=اهل القرآن |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208101942/http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |archive-date=8 فيبروري 2019 |access-date=9 آڪٽوبر 2022 }}</ref> روايتي اسلامي مڪتب اھل قرآن جي انهيءَ موقف سان اختلاف ڪن ٿا ۽ سندن استدلال آهي ته قرآن پاڻ مسلمانن کي رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو.<ref>[http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc عثمان بن معلم محمود بن شيخ علي، ''شبهات القرآنيين''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115215747/http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc |date=15 نومبر 2012}}</ref> ان سلسلي ۾ [[سورت حشر]] جي آيت {{قرآن|الحشر|7|لا تخريج=1}} جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ {{قرآن|نص=وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا}} جا لفظ اچن ٿا. حديث جي حجيت جا حامي انهن ۽ ٻين آيتن کي رسول جي سنت جي پيرويءَ جو قرآني بنياد سمجهن ٿا. [[اهل سنت والجماعت]] جي ڪيترن قديم ۽ جديد عالمن قرآنين يا حديث جي حجيت رد ڪندڙ نظرين جي مخالفت ڪئي آهي. [[ابن حزم اندلسي]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو شخص چوي ته اسان رڳو اهو وٺنداسين جيڪو قرآن ۾ ملي ٿو، ته امت جي اجماع موجب هو ڪافر ٿيندو؛ پوءِ هن تي سج لهڻ کان رات جي اونداهيءَ تائين رڳو هڪ رڪعت ۽ فجر وقت ٻي رڪعت لازم ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جي لفظن مان نماز جي نالي هيٺ گهٽ ۾ گهٽ ايترو ئي اچي سگهي ٿو.<ref>ابن حزم، ''الإحكام في أصول الأحكام''، ج 2، ص. 80.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى شاطبي|شاطبي]] حديثي سنت کان سواءِ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري موقف بابت لکيو: {{اقتباس|چوٿون اهو ته رڳو ڪتاب تي اڪتفا ڪرڻ اهڙن ماڻهن جي راءِ آهي، جيڪي سنت کان ٻاهر نڪري ويا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ انهن اهو بنياد ورتو ته ڪتاب ۾ هر شيءِ جو بيان آهي، تنهنڪري سنت جي حڪمن کي ڇڏي ڏنائون، جنهن جي نتيجي ۾ جماعت کان جدا ٿيا ۽ قرآن جي اهڙي تاويل ڪرڻ لڳا، جيڪا الله جي نازل ڪيل مراد مطابق نه هئي.<ref>شاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''، ج 4، ص. 17.</ref>}} جديد دور ۾ اڳوڻي مصري اوقاف واري وزير [[محمود حمدي زقزوق]] پڻ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري نظريي جي مخالفت ڪئي. هن سنت ۽ قرآن جي تعلق بابت لکيو: {{اقتباس|نبوي سنت، قرآني پيغام جي نبوي تشريح ۽ قرآني آيتن جو عملي اطلاق آهي. قرآن ۾ بيان ڪيل فرضن، عبادتن، ذميوارين، شعائر، مناسڪ ۽ معاملن جي نبوي تشريح ۽ عملي صورت سنت ۾ ملي ٿي. تنهنڪري قرآن ۽ سنت جو تعلق اهڙو سمجهي سگهجي ٿو، جيئن آئين ۽ ان جي عملي قانوني تشريح جو تعلق.<ref name="موقع نصرة">{{حوالو ويب |url=http://www.nusrah.com/ar/contents.aspx?aid=1776 |title=حول الاستغناء بالقرآن عن السنة وعلاقة السنة بالقرآن |author=محمود حمدي زقزوق |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314220900/https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=nusrah&e=com |archive-date=14 مارچ 2020 }}</ref>}} آسٽريا ڄائي مسلمان مفڪر [[محمد اسد]] پڻ سنت جي پيرويءَ کي اسلامي فڪر ۽ عمل جي تسلسل لاءِ بنيادي اهميت ڏني: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي سنت تي عمل اسلام جي وجود ۽ ترقيءَ جي حفاظت آهي، جڏهن ته سنت کي ڇڏي ڏيڻ اسلام جي ڍانچي جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو. سنت ان عمارت جي لوهي ڍانچي وانگر رهي آهي، جنهن تي اسلامي نظام بيٺو آهي.<ref>محمد اسد، ''الإسلام على مفترق الطريق''، ص. 85.</ref>}} [[عبد العزيز بن باز]] جديد دور جي انهن حلقن تي سخت تنقيد ڪئي، جيڪي حديثي سنت جي حجيت کي مڪمل طور رد ڪن ٿا. هن لکيو ته اهڙو موقف، سندس نظر ۾، قرآن ۾ رسول جي اطاعت بابت حڪمن سان مطابقت نٿو رکي ۽ هن ان سلسلي ۾ پاڻ کي ''قرآني'' سڏيندڙ ڪجهه جديد تحريڪن جو ذڪر ڪيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://maserah.binbaz.org.sa//45 |title=السنة ومكانتها في الإسلام |author=عبد العزيز بن باز |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112011220/http://www.binbaz.org.sa/mat/21247 |archive-date=12 نومبر 2014 }}</ref> == شيعن جو نقطه نظر == {{Main|شيعن وٽ حديث}} شيعن وٽ حديث جي وصف هن ريت ڪئي وڃي ٿي: اهڙو ڪلام، جيڪو معصوم جي قول، فعل يا تقرير کي بيان ڪري.<ref>حسن الصدر، ''نهاية الدراية''.</ref> [[اثنا عشري شيعا|اثنا عشري شيعن]] جي عقيدي موجب [[اهل بيت]]، يعني [[محمد|رسول محمد]]، [[علي بن ابي طالب]]، [[فاطمه زهرا|فاطمه بنت محمد]] ۽ سندن نسل مان يارهن امام، ديني روايت ۽ ان جي ناسخ ۽ منسوخ جي ڄاڻ جا بنيادي مستند ذريعا آهن. اثنا عشري عقيدي ۾ انهن شخصيتن کي معصوم سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن کان ثابت ٿيل قولن ۽ روايتن تي عمل کي حجت سمجهيو وڃي ٿو؛ ان بنياد تي امام معصوم جي قول کي نبوي تعليم جي تسلسل طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>ابو طالب التجليل التبريزي، ''شبهات حول الشيعة''.</ref> ان جي ابتڙ [[اهل سنت والجماعت]] نبوي عصمت کي رسول سان مخصوص سمجهن ٿا ۽ سندن اصول موجب نبيءَ کان سواءِ ڪنهن به شخص جي قول کي قبول يا رد ڪري سگهجي ٿو.<ref>محمد بن اسماعيل بخاري، ''جزء القراءة خلف الإمام''.</ref> شيعا ۽ اهل سنت والجماعت ان ڳالهه تي متفق آهن ته قرآن کان پوءِ حديث اسلامي شريعت جي اهم ماخذن مان آهي،<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.islam4u.com/ar/almojib/ما-هي-مكانة-الحديث-عند-الشيعة-الامامية-%D8%9F |title=مكانة الحديث عند الشيعة |author=صالح الكرباسي |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015071748/http://islam4u.com/almojib_show.php?rid=557 |archive-date=15 آڪٽوبر 2012 }}</ref> پر نبوي حديث جي روايت ۽ راوين جي قبوليت جا معيار ٻنهي روايتن ۾ مختلف آهن. اهل سنت جي حديثي اصولن ۾ جمهور محدثن، فقيهن ۽ اصولين صحابه جي مجموعي عدالت جو اصول قبول ڪيو آهي.<ref name="دفاع"/><ref>ماهر ياسين الفحل، ''شرح التبصرة والتذكرة''.</ref> [[ابن عبد البر]] سميت ڪيترن عالمن انهيءَ موقف کي اهل سنت جو اجماعي اصول قرار ڏنو آهي.<ref>ابو عمر ابن عبد البر، ''الاستيعاب في معرفة الأصحاب''.</ref> سني حديثي اصول موجب صحابه جي عدالت قرآن ۽ ٻين ديني دليلن جي بنياد تي ثابت سمجهي وڃي ٿي.<ref name="الكفاية"/> شيعي علم الرجال ۾، ان جي ابتڙ، رڳو صحابي هجڻ کي ڪنهن راويءَ جي عدالت يا روايت جي صحت لاءِ پاڻمرادو ڪافي نه سمجهيو ويندو آهي. هر راويءَ جي حيثيت کي جداگانه طور پرکيو وڃي ٿو. شيعي حديثي روايت ۾ ڪيترن صحابه، جهڙوڪ [[عبد الله بن عباس]]، [[سلمان فارسي]]، [[ابو ذر غفاري]]، [[ابو رافع]]، [[عمار بن ياسر]]، [[مقداد بن عمرو|مقداد بن اسود]]، [[بلال بن رباح]] ۽ [[براء بن عازب]] کي مثبت حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻين صحابه بابت شيعي رجالي ۽ تاريخي ماخذن ۾ مختلف رايا ملن ٿا.<ref>محسن الامين العاملي، ''أعيان الشيعة''.</ref> ان ڪري صحابه جي مجموعي عدالت وارو سني اصول شيعي علم الحديث ۾ قبول نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://shiaweb.org/shia/aqaed_sunnah_shia/pa18.html |title=الشيعة والحديث |website=شيعة ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720073614/http://shiaweb.org/shia/aqaed_sunnah_shia/pa18.html |archive-date=20 جولاءِ 2017 }}</ref> اثنا عشري شيعي علم الحديث ۾ حديثن کي نقل جي نوعيت ۽ سند جي درجي موجب مختلف قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''متواتر حديث''' اها آهي، جيڪا ايتري وڏي تعداد ۾ راوين کان نقل ٿيل هجي، جو سندن گڏجي ڪوڙ ٺاهڻ تي اتفاق ڪرڻ کي روايتي اصولن موجب ناممڪن سمجهيو وڃي؛ اهڙي حديث کي حجت سمجهيو وڃي ٿو. '''خبر واحد''' اها روايت آهي، جيڪا تواتر جي حد تائين نه پهتي هجي، ڀلي ان جو راوي هڪ هجي يا هڪ کان وڌيڪ. خبر واحد کي عام طور چئن مشهور قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: * '''صحيح حديث''': اها روايت، جنهن جي سند جا راوي امامي هجن ۽ سندن عدالت معتبر طريقي سان ثابت ٿيل هجي. * '''حسن حديث''': اها روايت، جنهن جو راوي امامي ۽ ساراهيل هجي، پر سندس عدالت جي صريح توثيق موجود نه هجي. * '''[[موثق حديث]]''': اها روايت، جنهن جو راوي امامي شيعو نه هجي، پر کيس نقل ۾ معتبر ۽ قابل اعتماد سمجهيو ويو هجي. * '''ضعيف حديث''': اها روايت، جيڪا مٿين قسمن جون شرطون پوريون نه ڪري؛ مثال طور سند ۾ ناقابل اعتماد يا مجهول راوي هجي يا سند ۾ انقطاع هجي. حديثي حجيت، راوين جي عدالت ۽ [[اهل بيت]] جي ديني مرجعيت بابت اهڙن اصولي اختلافن سني ۽ شيعي حديثي روايتن ۾ نمايان فرق پيدا ڪيا آهن. اهي اختلاف ٻنهي مڪتبن جي عقيدي، فقه ۽ شريعت جي استنباط جي طريقن تي پڻ اثرانداز ٿيا آهن. {{Further|سني شيعا اختلاف}} شيعا سني حديثي ڪتابن ۾ موجود سڀني روايتن کي پنهنجي لاءِ پاڻمرادو حجت نٿا سمجهن، بلڪه سندن پنهنجي حديثي روايت ۽ رجال جي اصولن موجب روايتن جي جاچ ڪئي وڃي ٿي. اثنا عشري شيعن جا چار بنيادي قديم حديثي مجموعا [[چار ڪتاب]] جي نالي سان مشهور آهن: * ''[[ڪافي (ڪتاب)|الڪافي]]'' — [[محمد بن يعقوب ڪليني]]. * ''[[الاستبصار فيما اختلف من الأخبار|الاستبصار]]'' — [[شيخ طوسي]]. * ''[[من لا يحضره الفقيه]]'' — [[شيخ صدوق|محمد بن علي بن بابويه قمي]]. * ''[[تهذيب الأحكام]]'' — [[شيخ طوسي]]. شيعي حديثي ادب جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: * ''[[بحار الأنوار]]'' — [[محمد باقر مجلسي]]. * ''[[وسائل الشيعة]]'' — [[حر عاملي|محمد بن حسن حر عاملي]]. * ''[[مستدرك الوسائل]]'' — [[حسين نوري طبرسي]]. * ''[[الوافي]]'' — [[فيض ڪاشاني]]. == لاڳاپيل مضمون == * [[قرآن]]. * [[اسلام]]. * [[اسلام جا رڪن]]. * [[اسلام ۾ توحيد|توحيد]]. * [[محمد|محمد بن عبد الله]]. * [[اهل سنت والجماعت]]. * [[اهل حديث]]. * [[سلف صالح]]. * [[مذهب (فقه)|اهل سنت جا فقهي مڪتب]]. * [[اسلامي شريعت جا ماخذ]]. * [[صحابه]]. * [[اجماع (فقه)|اجماع]]. * [[ڇهه حديثي ڪتاب]]. * [[نبوي سنت ۾ سائنسي اعجاز|سنت ۾ سائنسي اعجاز]]. ==حوالا== 7hzllopzm19aqk4k96kk7of9o4n2xp7 413740 413739 2026-09-20T12:40:04Z Intisar Ali 8681 413740 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:Siyar A'lam an-Nubala.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو. ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي. [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو ضروري آهي.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تحذير الخواص من أكاذيب القصاص''.</ref>}} [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] ابو بڪر بن خلاد کان نقل ڪيو آهي ته هن [[يحيى قطان]] کان پڇيو: {{اقتباس|ڇا توکي اهو خوف نٿو ٿئي ته جن ماڻهن جون حديثون تو ڇڏي ڏنيون آهن، اهي قيامت جي ڏينهن الله وٽ تنهنجا مخالف بڻجن؟ هن چيو: انهن جو منهنجو مخالف ٿيڻ مون لاءِ ان کان وڌيڪ پسنديده آهي جو رسول الله منهنجو مخالف بڻجي مون کان پڇي ته تو منهنجي حديث کان ڪوڙ کي ڇو نه روڪيو؟<ref>ابن عدي جرجاني، ''[[الكامل في ضعفاء الرجال]]''.</ref>}} [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] ''العلل'' ۾ لکيو: {{اقتباس|ڪجهه اهڙن ماڻهن، جيڪي ڳالهه کي نه سمجهندا هئا، اهل حديث تي راوين بابت ڳالهائڻ سبب اعتراض ڪيو آهي؛ جڏهن ته اسان ڪيترن تابعين جي امامن کي رجال بابت ڳالهائيندي ڏٺو آهي... اسان جي خيال ۾، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو، انهن کي ان تي مسلمانن سان خيرخواهيءَ آماده ڪيو. سندن مقصد ماڻهن تي طعن يا غيبت ڪرڻ نه هو، بلڪه انهن ضعيف راوين جي حالت واضح ڪرڻ هو، جيئن سندن ضعف سڃاتو وڃي. انهن مان ڪي بدعت سان منسوب هئا، ڪي حديث ۾ متهم هئا ۽ ڪي غفلت ۽ گهڻين غلطين وارا هئا. انهن امامن دين جي حفاظت ۽ تثبيت لاءِ سندن حالتون واضح ڪرڻ گهريون، ڇاڪاڻ⁠تہ دين بابت شاهديءَ ۾ احتياط، حقن ۽ مال بابت شاهديءَ کان وڌيڪ ضروري آهي.<ref>''سنن ترمذي''، ڪتاب العلل.</ref>}} ==== جرح ۽ تعديل جا اهم ڪتاب ==== * ''إكمال الكمال'' ـ [[ابن ماكولا]] (وفات 475هه). * ''إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال'' ـ [[مغلطاي بن قليج]] (وفات 762هه). * ''تهذيب التهذيب'' ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). * [[تهذيب الكمال في أسماء الرجال|تهذيب الكمال]] ـ [[جمال الدين مزي|مزي]] (وفات 742هه). * ''الثقات'' ـ [[ابن حبان]] (وفات 354هه). * [[الكامل في ضعفاء الرجال]] ـ [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] (وفات 365هه). * ''الجرح والتعديل'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الضعفاء'' ـ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 430هه). * ''الضعفاء الصغير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * ''الضعفاء الكبير'' ـ [[ابو جعفر عقيلي]] (وفات 322هه). * ''الضعفاء والمتروكين'' ـ [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (وفات 303هه). * ''معرفة الثقات'' ـ [[عجلي]] (وفات 261هه). * ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم تراجم ۽ رجال|اهل سنت والجماعت وٽ علم تراجم ۽ رجال جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم علل === {{Main|علم العلل}} '''علم علل''' حديث ۾ موجود اهڙن سببن جي تحقيق جو علم آهي، جيڪي حديث جي صحت کي متاثر ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ اهڙي منقطع روايت کي متصل سمجهڻ، هڪ حديث جو مواد ٻي حديث ۾ داخل ٿيڻ، [[تدليس]] يا ٻيا سندي ۽ متني مسئلا شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="الصباغ"/> هن علم ۾ حديث جي صحت تي اثرانداز ٿيندڙ ظاهري يا لڪل سببن ۽ روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو المنذر محمود بن محمد بن مصطفى بن عبد اللطيف المنياوي، ''شرح الموقظة للذهبي''.</ref> ڪڏهن ڪنهن حديث جي سند ظاهري طور متصل هجي، راوي عادل ۽ ضابط هجن ۽ ظاهري شذوذ نظر نه اچي، پر وڌيڪ تنقيدي تحقيق سان ان ۾ اهڙي علت معلوم ٿي سگهي ٿي، جيڪا عام مشاهدي سان ظاهر نه ٿئي. لڪل علت گهڻو ڪري سند ۾ هوندي آهي، پر متن يا سند ۽ متن ٻنهي ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref>عبد الكريم الخضير، ''شرح ألفية العراقي''.</ref> [[محمد ناصر الدين الباني|الباني]] هڪ حديث بابت لکيو: {{اقتباس|ابن حزم سند جي ظاهر کي ڏسي ان کي صحيح قرار ڏنو، جيڪو سندس ظاهري طريقي سان ٺهڪي اچي ٿو. پر علم ۽ نقد جا ماهر رڳو ان تي اڪتفا نٿا ڪن؛ اهي مختلف طريقا گڏ ڪن ٿا ۽ راوين جي حالتن جو مطالعو ڪن ٿا، جنهن وسيلي معلوم ٿئي ٿو ته حديث ۾ علت آهي يا نه. انهيءَ ڪري حديث جي عللن جي سڃاڻپ علم حديث جي انتهائي باريڪ علمن مان آهي، جيڪڏهن سڀ کان باريڪ نه هجي.<ref>محمد ناصر الدين الألباني، ''إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل''.</ref>}} [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] علت بابت چيو آهي: {{اقتباس|وعلة الحديث: أسباب خفت\\ تقدح في صحته، حين وفت\\ مع كونه ظاهره السلامة\\ فليحدد المعل من قد رامه\\ ما ريء فيه علة تقدح في\\ صحته بعد سلامة تفي\\ يدركها الحافظ بالتفرد\\ والخلف مع قرائن، فيهتدي}} [[File:أبو عيسى محمد الترمذي.jpg|thumb|200px|[[ابن رجب حنبلي]] جو '''شرح علل [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]]'''؛ ڪتاب ۾ راوين جا قسم، حديث جي عللن، مرسل روايت، حديث جي مختلف درجن ۽ ترمذي جي طريقه ڪار سميت حديثي نقد سان لاڳاپيل ڪيترن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.]] علم علل جي شروعات حديثي نقد جي ابتدائي روايت سان ڳنڍي وڃي ٿي. روايتي حديثي تاريخ موجب [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪندا هئا{{للهامش|5}} ۽ ڪڏهن حديث بابت اضافي شاهدي پڻ طلب ڪندا هئا. بعد جي عالمن هن طريقي کي وڌيڪ منظم ڪيو ته جيئن غلطي يا وهم سبب ڪا ڳالهه نبيءَ ڏانهن غلط نموني منسوب نه ٿئي. حديث جي علت معلوم ڪرڻ لاءِ ان جا مختلف طريقا گڏ ڪرڻ، انهن جو مقابلو ڪرڻ ۽ راوين جي حالتن ۽ ضبط جو جائزو وٺڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[مسلم بن حجاج|مسلم]] لکيو: {{اقتباس|انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ سان صحيح روايتون سقيم روايتن کان ڌار ٿين ٿيون ۽ ضعيف خبرن جا راوي حافظ راوين کان سڃاتا وڃن ٿا.<ref>مسلم بن حجاج، ''التمييز''.</ref>}} [[خطيب بغدادي]] چيو: {{اقتباس|حديث جي علت سڃاڻڻ جو طريقو اهو آهي ته ان جا مختلف طريقا گڏ ڪيا وڃن، راوين جي اختلافن جو جائزو ورتو وڃي ۽ سندن حافظي، ضبط ۽ اتقان جي مرتبي کي ڏٺو وڃي.<ref>أحمد بن علي بن ثابت الخطيب البغدادي، ''الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع''.</ref>}} [[صلاح الدين علائي]] لکيو: {{اقتباس|ترجيح جا طريقا گهڻا آهن، انهن کي مڪمل طور محدود نٿو ڪري سگهجي ۽ سڀني حديثن لاءِ ڪو هڪ ضابطو نه آهي؛ بلڪه هر حديث جون پنهنجون خاص ترجيحي نشانيون هونديون آهن، جن کي گهڻن طريقن ۽ روايتن سان واقف تجربيڪار ۽ ذهين شخص سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="abc1"/>}} حديث ۾ علل جا ڪجهه مثال هي آهن:<ref name="المحرر"/> * محدث پنهنجي ڪنهن شيخ کان روايت ڪري، پر بعد وارو راوي غلطيءَ سان اها روايت ڪنهن ٻئي طريقي سان ان ڏانهن منسوب ڪري. * صحابي يا تابعي ڪنهن فقهي مسئلي بابت پنهنجو قول ڪري ۽ راوي غلطيءَ سان ان کي نبيءَ تائين مرفوع حديث طور بيان ڪري. * ڪو راوي مجموعي طور ثقه هجي، پر ڪنهن خاص شيخ کان سندس روايت ڪمزور هجي. * سند مان ڪنهن راويءَ جو لڪل نموني رهجي وڃڻ. * '''ارسال خفي'''، يعني راوي اهڙي شيخ کان روايت ڪري جنهن سان سندس زمانو ملي ٿو، پر جنهن کان هن حقيقت ۾ حديث نه ٻڌي هجي. علل جي سڃاڻپ کي علم حديث جي باريڪ ۽ پيچيده شعبن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ وسيع حافظي، تجربو ۽ حديثي طريقن جي ڄاڻ ضروري سمجهي وئي آهي.<ref name="ابن الصلاح"/> ان جي پيچيدگيءَ سبب قديم دور ۾ به نسبتاً ٿورن ماهرن کي هن ميدان ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/> حاڪم ابو زرعه رازي بابت نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|هڪ شخص ابو زرعه رازي کان پڇيو: اوهان حديث کي معلول قرار ڏيو ٿا، ان جو دليل ڇا آهي؟ هن چيو: مون کان ڪنهن معلول حديث بابت پڇ ۽ آءٌ ان جي علت ٻڌايان؛ پوءِ ابن واره وٽ وڃي ساڳي حديث بابت پڇ، پر کيس نه ٻڌاءِ ته مون کان اڳ پڇي چڪو آهين؛ پوءِ ابو حاتم کان به پڇ. ان کان پوءِ اسان ٽنهي جي ڳالهه ڀيٽ. جيڪڏهن علت بابت اسان ۾ اختلاف ڏسين ته سمجهه ته هر هڪ پنهنجي راءِ موجب ڳالهه ڪئي؛ ۽ جيڪڏهن ڳالهه هڪجهڙي هجي ته هن علم جي حقيقت کي سمجهه. ان شخص ائين ڪيو ۽ ٽنهي جي ڳالهه هڪجهڙي نڪتي، تنهن تي چيائين: آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته هي علم الهام آهي.<ref name="الحاكم">حاڪم نيشاپوري، ''معرفة علوم الحديث''.</ref>}} حاڪم وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|صحيح حديث رڳو روايت سان نه سڃاتي ويندي آهي، بلڪه فهم، حافظي ۽ گهڻي سماع سان سڃاتي ويندي آهي. هن علم ۾ اهل فهم ۽ معرفت سان مذاڪرو وڏي مدد آهي، جيئن حديث جي لڪل علت ظاهر ٿئي. جيڪڏهن صحيح سندن سان اهڙيون حديثون ملن، جيڪي بخاري ۽ مسلم جي ڪتابن ۾ نه هجن، ته حديث جي طالب لاءِ ضروري آهي ته انهن جي علت جي تحقيق ڪري ۽ ماهرن سان بحث ڪري، جيئن علت ظاهر ٿئي.<ref name="الحاكم"/>}} ==== علم علل جا اهم ڪتاب ==== * ''الإلزامات والتتبع'' ـ [[دارقطني]] (وفات 385هه). * ''التمييز'' ـ [[مسلم بن حجاج]] (وفات 261هه). * ''شرح علل الترمذي'' ـ [[ابن رجب حنبلي]] (وفات 795هه). * ''العلل'' ـ [[علي بن مديني]] (وفات 234هه). * ''العلل'' ـ [[احمد بن حنبل]] (وفات 241هه). * ''المنتخب من العلل للخلال'' ـ [[ابن قدامه]] (وفات 620هه). * ''علل الحديث'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الجامع في العلل والفوائد'' ـ [[ماهر ياسين فحل]]. تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علل ۽ سوالات|اهل سنت والجماعت وٽ علم علل جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === ٻيا علم === نبوي حديث سان لاڳاپيل ٻين اهم علمن مان هي آهن: * '''علم شرح حديث''' {{مفصلة|علم شرح الحديث}} هن علم کي '''فقه الحديث'''، '''علم شرح الحديث'''، '''علم معاني الحديث''' يا '''علم اصول تفسير الحديث''' پڻ چيو وڃي ٿو. ان ۾ حديث جي معنيٰ، مقصد ۽ دلالت کي سمجهڻ جا اصول، ظاهري تعارضن جي وضاحت، ناسخ ۽ منسوخ، لفظن جي تفسير ۽ انهن مان اخذ ٿيندڙ حڪمن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ انهن معاملن بابت عالمن جي مختلف راين کي پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو الطيب محمد صديق خان، ''[[أبجد العلوم]] الوشي المرقوم في بيان أحوال العلوم''.</ref> * '''تخريج حديث''' {{Main|تخريج الحديث}} تخريج مان مراد حديث کي ان جي انهن اصل ماخذن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن ان کي سند سان روايت ڪيو هجي، ۽ ضرورت پوڻ تي ان جي حديثي درجي بابت وضاحت ڪرڻ. ان ۾ حديث کي معتبر محدثن ۽ سندن ڪتابن ڏانهن منسوب ڪرڻ، ان جي سند ۽ راوين جي حالت جو جائزو وٺڻ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref>عبد الصمد بن بكر بن إبراهيم عابد، ''المدخل إلى تخريج الأحاديث والآثار والحكم عليها''.</ref> [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] لکيو: {{اقتباس|تخريج مان مراد محدث جو حديثن کي اجزاء، مشيخات، ڪتابن ۽ ٻين ماخذن مان ڪڍڻ، انهن کي پنهنجي يا پنهنجن استادن يا همعصرن جي مرويات مان سند سان بيان ڪرڻ، انهن تي بحث ڪرڻ ۽ انهن کي انهن ڪتابن ۽ مجموعن جي مصنفن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن انهن کي روايت ڪيو آهي.}} هن وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|ڪڏهن تخريج جو لفظ رڳو حديث کي ماخذ مان ڪڍڻ ۽ ان ڏانهن نسبت ڪرڻ لاءِ به وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>شمس الدين محمد السخاوي، ''فتح المغيث بشرح ألفية الحديث''.</ref>}} * '''ناسخ ۽ منسوخ''' {{Main|الناسخ والمنسوخ}} حديث جي علم ۾ '''نسخ''' مان مراد شارع پاران اڳئين شرعي حڪم کي پوءِ واري حڪم سان ختم يا تبديل ڪرڻ آهي.<ref>أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي، ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير''.</ref> يعني ڪنهن حديث ۾ آيل اڳئين شرعي حڪم، جنهن کي ''منسوخ'' چيو وڃي، جي جاءِ تي پوءِ وارو حڪم، جنهن کي ''ناسخ'' چيو وڃي، لاڳو ٿئي.<ref name="مولد تلقائيا1"/> اصولي بحثن ۾ عام جي تخصيص، مطلق جي تقييد ۽ استثنا جهڙن معاملن کي نسخ کان الڳ يا ان سان لاڳاپيل صورتن طور مختلف نموني بحث ڪيو ويو آهي. حديثن جي ظاهري تعارض جي صورت ۾ اصولين وٽ پهرين انهن جي وچ ۾ موافقت يا جمع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي؛ جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي ته تاريخي ترتيب ۽ ٻين دليلن جي بنياد تي ناسخ ۽ منسوخ جو امڪان ڏٺو وڃي ٿو، پوءِ ضرورت موجب ترجيح يا توقف جا اصول لاڳو ڪيا وڃن ٿا.<ref>ابن حجر عسقلاني، ''نزهة النظر في توضيح [[نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]]''.</ref> == حديث جي تدوين == {{Main|تدوين الحديث}} نبوي حديث جي تدوين جو عمل ڪيترن مرحلن مان گذريو. روايتي اسلامي ماخذن موجب حديثن کي لکڻ جو سلسلو نبيءَ جي دور ۾ ئي شروع ٿي ويو هو ۽ ڪيترن صحابه وٽ حديثن جا لکيل صحيفا موجود هئا. انهن مان [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] جو ''الصحيفة الصادقة'' نالي صحيفو مشهور آهي. [[علي بن ابي طالب]] وٽ پڻ هڪ صحيفو هو، جڏهن ته [[انس بن مالڪ]]، [[عبد الله بن عباس]]، [[عبد الله بن مسعود]] ۽ [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] سان پڻ حديثن جا صحيفا منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>احمد انور سيد احمد الجندي، ''السنة النبوية في مواجهة شبهات الاستشراق''.</ref> صحابه نبوي حديثون تابعين ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ نسلن تائين پهچايون، جن پڻ انهن کي ياد ڪرڻ ۽ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ ۽ ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ حديثن جي تدوين وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿي ۽ علم کي محفوظ ڪرڻ جي هڪ عام طريقي جي صورت اختيار ڪرڻ لڳي.<ref>يوسف عبد الرحمن مرعشلي، ''علم فهرسة الحديث، نشأته، تطوره، أشهر ما دُوِّنَ فيه''.</ref> حديثي روايت موجب تدوين جي اهم سببن ۾ حافظ محدثن جي وفات سان روايتن جي ضايع ٿيڻ جو انديشو ۽ حديثن ۾ تحريف يا جعل کي روڪڻ شامل هئا. ان مقصد لاءِ محدثن نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جي جاچ ڪرڻ شروع ڪئي. === حديث لکڻ بابت روايتون === حديثن ۾ حديث لکڻ کان منع بابت روايتون پڻ ملن ٿيون ۽ لکڻ جي اجازت بابت پڻ. منع بابت روايتن مان [[مسلم بن حجاج]] پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|اسان کي هداب بن خالد ازدي، همام کان، هن زيد بن اسلم کان، هن عطاء بن يسار کان، هن ابو سعيد خدري کان روايت ڪئي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: '''«مون کان نه لکو؛ ۽ جنهن مون کان قرآن کان سواءِ ڪا شيءِ لکي هجي، سو ان کي مٽائي ڇڏي. مون کان حديث بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي.»'''<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 3004؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزهد والرقائق، حديث 3004.</ref>}} [[احمد بن حنبل]] پنهنجي ''[[مسند احمد]]'' ۾ ابو هريره کان هڪ روايت نقل ڪئي آهي: {{اقتباس|اسان ويٺا نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کان ٻڌل ڳالهيون لکي رهيا هئاسين ته پاڻ اسان وٽ آيو ۽ پڇيائين: «'''هي ڇا لکي رهيا آهيو؟'''» اسان چيو: جيڪي اوهان کان ٻڌون ٿا. پاڻ فرمايائين: «'''الله جي ڪتاب سان گڏ ٻيو ڪتاب؟'''» ... پوءِ اسان پنهنجو لکيل مواد هڪ هنڌ گڏ ڪري باهه ۾ ساڙي ڇڏيو. اسان پڇيو: اي الله جا رسول، ڇا اوهان کان حديثون بيان ڪريون؟ پاڻ فرمايائين: «'''ها، مون کان حديثون بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي؛ ۽ جنهن ڄاڻي واڻي مون تي ڪوڙ مڙهيو، سو پنهنجو ٺڪاڻو باهه ۾ بڻائي.»'''<ref>''مسند احمد''، حديث 10670.</ref>}} ٻئي طرف حديث لکڻ جي اجازت بابت پڻ ڪيترائي روايتون ملن ٿيون. [[ابو دائود]]، [[حاڪم نيشاپوري]]، دارمي، احمد بن حنبل ۽ [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] [[عبد الله بن عمرو]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان جيڪا به ڳالهه ٻڌندو هوس، ان کي ياد رکڻ لاءِ لکي ڇڏيندو هوس. قريش مون کي روڪيو ۽ چيائون: ڇا تون هر ڳالهه لکي ڇڏين ٿو، جڏهن ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} به انسان آهي ۽ ڪاوڙ توڙي خوشيءَ جي حالت ۾ ڳالهائي ٿو؟ تنهنڪري مون لکڻ ڇڏي ڏنو. پوءِ مون اها ڳالهه رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ٻڌائي. پاڻ پنهنجي آڱر سان پنهنجي وات ڏانهن اشارو ڪري فرمايائين: «'''لکندو رهه؛ قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، هن مان حق کان سواءِ ڪجهه به نٿو نڪري.»'''<ref>راوي: عبد الله بن عمرو؛ محدث: شعيب ارناؤوط؛ ''تخريج سنن أبي داود''، حديث 3646؛ سند صحيح.</ref><ref>''سنن أبي داود''، حديث 3646؛ ''المستدرك للحاكم''، حديث 330؛ ''سنن الدارمي''، حديث 493؛ ''مسند احمد''، حديث 6221؛ ''مصنف ابن أبي شيبة''، حديث 26957.</ref>}} بخاري ابو هريره کان روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي صحابه مان مون کان وڌيڪ حديثون ڪنهن روايت نه ڪيون، سواءِ عبد الله بن عمرو جي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ هو لکندو هو ۽ آءٌ نه لکندو هوس.<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 113؛ حڪم: صحيح.</ref>}} ابو هريره کان فتح مڪه بابت هڪ ٻي روايت ۾ اچي ٿو ته نبي {{صلى الله عليه وسلم}} خطبو ڏنو، جنهن کان پوءِ يمن جي هڪ شخص ابو شاهه عرض ڪيو ته اها ڳالهه سندس لاءِ لکي ڏني وڃي. ان تي نبيءَ فرمايو: {{اقتباس|'''ابو شاهه لاءِ لکي ڏيو.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2434؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت بخاري، مسلم، ابو دائود، ترمذي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي عالمن انهن ظاهري طور مختلف روايتن جي وچ ۾ ڪيترن طريقن سان تطبيقي وضاحت ڪئي آهي. هڪ راءِ موجب حديث لکڻ جي منع اسلام جي شروعاتي دور سان مخصوص هئي، جيئن قرآن جي حفاظت ۽ مطالعي تي خاص ڌيان رهي.<ref name="abc2"/> ٻي راءِ موجب منع واري حديث کي بعد ۾ اجازت وارين حديثن منسوخ ڪيو؛ جڏهن ته هڪ ٻي تشريح موجب منع قرآن ۽ حديث کي هڪ ئي صحيفي ۾ گڏ لکڻ بابت هئي، جيئن ٻنهي متنن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو نه رهي.<ref>يحيى بن شرف النووي، ''المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج''.</ref> === تدوين جي تاريخ === نبيءَ جي وفات کان پوءِ حديثن کي لکڻ بابت صحابه وٽ مختلف رويا منسوب ڪيا ويا آهن. [[عمر بن خطاب]]، [[عبد الله بن مسعود]]، [[زيد بن ثابت]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[ابو سعيد خدري]] سان لکڻ بابت احتياط يا ناپسنديدگي منسوب ڪئي وئي آهي، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، سندس پٽ [[حسن بن علي|حسن]]، [[انس بن مالڪ]] ۽ [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] سان حديث لکڻ جي اجازت جو موقف منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/8516/ |title=كتابة الحديث وتدوينه |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021828/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=8516 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> عمر بن خطاب بابت هڪ روايت آهي ته هن حديثون لکائڻ جو ارادو ڪيو ۽ صحابه سان مشورو پڻ ڪيو، پر پوءِ ان کان پاسو ڪيائين: {{اقتباس|مون کي انهن ماڻهن جو خيال آيو، جيڪي اوهان کان اڳ هئا؛ انهن ڪتاب لکيا، پوءِ انهن ڏانهن ايترو متوجه ٿيا جو الله عزوجل جي ڪتاب کي ڇڏي ڏنائون. الله جو قسم، آءٌ الله جي ڪتاب سان ٻي ڪنهن شيءِ کي ڪڏهن به نه ملائيندس.<ref>راوي: عروه بن زبير؛ محدث: الباني؛ ''فقه السيرة''، ص. 36؛ حڪم: ضعيف، منقطع.</ref><ref>عبد الرزاق پنهنجي ''مصنف'' ۽ ابن عبد البر ''جامع بيان العلم وفضله'' ۾ نقل ڪيو آهي.</ref>}} حديث جي ڪجهه عالمن اهڙين روايتن مان اهو نتيجو اخذ ڪيو آهي ته شروعاتي احتياط جو هڪ سبب نبوي حديث ۽ قرآن جي متن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو هو، ۽ جڏهن اهو انديشو گهٽ ٿيو ته لکڻ جي اجازت عام ٿي وئي.<ref>أبو الأشبال حسن الزهيري المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> [[ابن صلاح]] لکيو: {{اقتباس|پوءِ اهو اختلاف ختم ٿي ويو ۽ مسلمانن جو ان جي جواز ۽ اجازت تي اتفاق ٿي ويو.<ref name="ابن الصلاح"/>}} [[ملف:Gharib al-Hadith-page0019.jpg|تصغير|يسار|[[ابو عبيد قاسم بن سلام]] جي ڪتاب ''غريب الحديث'' جو هڪ مخطوطو، جيڪو لڳ ڀڳ 319هه (931ع) جو آهي.]] حديثن جي منظم يا سرڪاري تدوين بابت روايتي اسلامي تاريخ نگاري ۾ پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ کي اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> [[عمر بن عبد العزيز]] عالمن کي حديثون گڏ ڪرڻ ۽ لکڻ جي هدايت ڪئي. هن [[مدينو|مديني]] جي عالمن ڏانهن لکيو: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي حديثن مان جيڪي اوهان وٽ آهن، تن کي ڏسو ۽ لکي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مون کي علم جي مٽجي وڃڻ ۽ عالمن جي وفات جو انديشو آهي.<ref>خطيب بغدادي، ''تقييد العلم''، ص. 106؛ بلقيني، ''محاسن الاصطلاح''، ص. 103؛ بخاري پڻ پنهنجي صحيح ۾ ان کي معلق طور نقل ڪيو آهي.</ref>}} ٻي هجري صديءَ ۾ مختلف اسلامي علمي مرڪزن ۾ حديثن ۽ آثارن جا مجموعا مرتب ٿيڻ لڳا. [[مالڪ بن انس]] [[مدينو|مديني]] ۾، [[ابن جريج|عبد العزيز بن جريج]] [[مڪو|مڪي]] ۾، [[عبد الرحمن اوزاعي|اوزاعي]] [[شام]] ۾، [[معمر بن راشد]] [[يمن]] ۾، [[سعيد بن ابي عروبه]] ۽ [[حماد بن سلمه]] [[بصرو|بصري]] ۾، [[سفيان ثوري]] [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾، [[عبد الله بن مبارڪ]] [[خراسان]] ۾ ۽ [[هشيم بن بشير]] [[واسط]] ۾ حديثي مواد مرتب ڪيو.<ref name="دفاع">محمد بن محمد بن سويلم أبو شُهبة، ''دفاع عن السنة ورد شبه المستشرقين والكتاب المعاصرين''.</ref> هن دور جي تصنيفن ۾ نبوي حديثن سان گڏ صحابه جا قول ۽ تابعين جا فتوا پڻ شامل هوندا هئا، جنهن جو مشهور مثال ''[[موطأ امام مالڪ]]'' آهي. حديث جي تدوين جي ايندڙ مرحلي ۾ نبوي حديثن کي وڌيڪ الڳ ۽ منظم مجموعن ۾ ترتيب ڏنو ويو، جيڪو خاص طور ٻي هجري صديءَ جي پڄاڻي ۽ ٽين هجري صديءَ جي شروعات ۾ نمايان ٿيو. ڪجهه محدثن پنهنجا ڪتاب '''مسانيد''' جي ترتيب سان مرتب ڪيا، جهڙوڪ [[احمد بن حنبل]]، [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] ۽ [[اسحاق بن راهويه]]. مسند ڪتابن ۾ روايتون عام طور صحابي راويءَ جي نالي هيٺ گڏ ڪيون وينديون هيون ۽ انهن ۾ صحيح، حسن ۽ ضعيف مختلف درجن جون روايتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ٻين محدثن حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنيون، جن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهه مشهور حديثي ڪتاب]] نمايان آهن. بخاري ۽ مسلم پنهنجي مجموعن لاءِ صحت جون مخصوص شرطون اختيار ڪيون، جڏهن ته سنن جي مصنفن، جهڙوڪ ابو دائود، ترمذي، [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] ۽ [[ابن ماجه]]، صحيح سان گڏ حسن ۽ ضعيف روايتون پڻ شامل ڪيون ۽ مختلف هنڌن تي انهن جي درجي بابت وضاحت پڻ ڪئي.<ref name="دفاع"/> === حديث جا گهڻا راوي === حديث جي اصطلاح ۾ انهن صحابه لاءِ '''مكثرون''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جن کان هڪ هزار کان وڌيڪ حديثون منقول هجن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب ست صحابه اهڙا آهن، جن کان سڀ کان وڌيڪ حديثون منقول آهن:<ref>عادل بن عبد الشكور الزرقي، ''طبقات المكثرين من رواية الحديث''.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:750px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديثن جا سڀ کان وڌيڪ روايت ڪندڙ صحابي |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:12%; padding:10px;" | ترتيب ! style="background:#36c; color:white; width:53%; padding:10px;" | صحابي ! style="background:#36c; color:white; width:35%; padding:10px;" | منقول حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 1 | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو هريره]] | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 5,374 |- | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2 | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2,630 |- | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 3 | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:8px;" | [[انس بن مالڪ]] | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 2,286 |- | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 4 | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:8px;" | [[عائشه بنت ابي بڪر|ام المؤمنين عائشه]] | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 2,210 |- | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 5 | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عباس]] | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 1,660 |- | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 6 | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:8px;" | [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 1,540 |- | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 7 | style="background:#fff8dc; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو سعيد خدري]] | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 1,170 |} == حديث جا ڪتاب == [[File:Ishaq ibn Rahwayh.png|thumb|220px|[[اسحاق بن راهويه]]، '''[[مسند اسحاق بن راهويه]]''' جو مصنف. مسند اسحاق بن راهويه حديثن جي قديم مسند مجموعن مان هڪ آهي.]] [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديث جي ڪتابن کي سندن ترتيب ۽ تصنيف جي طريقي موجب ڪيترن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ صحاح، سنن، مسانيد، معاجم، مصنفات، حديثي اجزا، جوامع، مستدرڪات، مستخرجات، زوائد ۽ اطراف شامل آهن. اهي ڪتاب عام طور موضوعن ۽ بابن يا راوين جي نالن موجب ترتيب ڏنل هوندا آهن. * '''صحاح''': اهي ڪتاب، جن جي مصنفن پنهنجي معيار موجب رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جو التزام ڪيو هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة">محمد بن ابي الفيض جعفر الحسني الادريسي الکتاني، ''الرسالة المستطرفة لبيان مشهور كتب السنة المصنفة''.</ref> * '''سنن''': اهي حديثي ڪتاب، جن ۾ شرعي حڪمن بابت مرفوع حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنل هجن. سنن جي سڀني مصنفن پنهنجي ڪتابن ۾ رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جي شرط نه رکي، تنهنڪري انهن ۾ مختلف درجن جون روايتون ملي سگهن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مسانيد''': اهي ڪتاب، جن ۾ حديثون صحابه جي نالن موجب ترتيب ڏنل هجن. صحابه جا نالا ڪڏهن الف ب وار ترتيب، اسلام قبول ڪرڻ ۾ اڳڀرائي يا نسب ۽ مرتبي جهڙن اصولن موجب رکيا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''معاجم''': ''معجم'' جو جمع آهي. محدثن جي اصطلاح ۾ اهڙو ڪتاب، جنهن ۾ حديثون صحابه، استادن، شهرن يا ڪنهن ٻئي بنياد تي ترتيب ڏنل هجن. اڪثر انهن ۾ نالا الف ب وار ترتيب سان ڏنا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مصنفات''': اهي سنن سان مشابهت رکن ٿا، پر وڌيڪ وسيع ۽ جامع هوندا آهن ۽ انهن ۾ مرفوع حديثن کان سواءِ صحابه ۽ تابعين جا آثار ۽ قول پڻ وڏي تعداد ۾ شامل هوندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اجزا''': اهي مختصر حديثي تصنيفون، جيڪي دين جي ڪنهن مخصوص موضوع يا باب بابت حديثن، ڪنهن هڪ سند يا راويءَ جي طريقي سان منقول روايتن، يا ڪنهن هڪ خاص موضوع سان لاڳاپيل حديثن کي گڏ ڪن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''جامع''': اهڙو حديثي ڪتاب، جنهن ۾ عقيدن، احڪامن، رقائق، کاڌي پيتي جي آداب، سفر ۽ قيام، تفسير، تاريخ، سيرت، فتنن، مناقبن ۽ ٻين مختلف موضوعن بابت حديثون شامل هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستدرڪ''': اهڙو ڪتاب، جنهن جو مصنف ڪنهن اڳوڻي ڪتاب ۾ ان جي مقرر ڪيل شرطن مطابق شامل ٿي سگهندڙ، پر رهجي ويل حديثن کي گڏ ڪري.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستخرج''': اهڙي تصنيف، جنهن ۾ مصنف ڪنهن ٻئي حديثي ڪتاب جون حديثون پنهنجي جدا سندن سان روايت ڪري، اهڙي طرح جو سندس سند اصل ڪتاب جي مصنف جي سند سان ڪنهن استاد يا ان کان مٿئين راويءَ وٽ ملي وڃي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''زوائد''': اهي ڪتاب، جن ۾ هڪ يا وڌيڪ حديثي ڪتابن جون اهي اضافي حديثون گڏ ڪيون وڃن، جيڪي مقابلي ۾ رکيل ٻين ڪتابن ۾ موجود نه هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اطراف''': ''طرف'' مان مراد حديث جو اهو حصو يا عبارت آهي، جنهن سان پوري حديث جي سڃاڻپ ٿي سگهي. اطراف جي ڪتابن ۾ عام طور حديث جو رڳو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ انهن اصل ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏنا ويندا آهن، جن ۾ اها حديث روايت ٿيل هجي. ڪجهه مصنف مڪمل سند ۽ ڪجهه سند جو رڳو هڪ حصو ڏين ٿا؛ عام طور پورو متن نقل نه ڪيو ويندو آهي ۽ ضروري ناهي ته ڏنل ''طرف'' حديث جا بلڪل ساڳيا لفظ هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> === صحاح جا ڪتاب === {{Main|ڇهه حديثي ڪتاب}} [[File:SaheehAlBukhari.png|thumb|right|150px|'''[[صحيح بخاري]]'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديثن جي سڀ کان اهم مجموعن مان هڪ آهي ۽ روايتي طور قرآن کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ صحيح ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو.]] [[اهل سنت والجماعت]] جي حديثي ادب ۾ سڀ کان مشهور مجموعن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب]] آهن. هي اصطلاح ڇهن مشهور حديثي مجموعن لاءِ استعمال ٿئي ٿو: ٻن صحيح ڪتابن، يعني ''[[صحيح بخاري]]'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]''؛ ۽ چئن سنن، يعني ''[[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]]''، ''[[سنن ترمذي]]''، ''[[سنن ابي دائود]]'' ۽ ''[[سنن ابن ماجه]]'' لاءِ.<ref name="مولد تلقائيا2"/> ڇهين ڪتاب طور ابن ماجه جي سنن کي شمار ڪندڙ شروعاتي عالمن مان ڇهين هجري صديءَ جو حافظ [[ابن طاهر قيسراني|محمد بن طاهر مقدسي]] هو.<ref>زين الدين ابو يحيى زڪريا بن محمد بن زڪريا الانصاري، ''فتح الباقي بشرح ألفية العراقي''.</ref> عالمن انهن ڪتابن تي وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ۽ انهن جون شرحون، رجال جا ڪتاب، اطراف ۽ ٻيون لاڳاپيل تصنيفون لکيون. مشهور شرحن ۾ [[فتح الباري|فتح الباري شرح صحيح بخاري]]، [[ابن حجر عسقلاني]] جي تصنيف؛ [[المنهاج في شرح صحيح مسلم بن الحجاج|المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج]]، [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] جي تصنيف؛ [[عون المعبود على سنن أبي داود|عون المعبود شرح سنن ابي دائود]]، [[محمد شمس الحق عظيم آبادي]] جي تصنيف؛ سنن نسائيءَ تي [[جلال الدين سيوطي]] جي شرح؛ ۽ [[تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي|تحفة الاحوذي شرح سنن ترمذي]] شامل آهن. انهن ڪتابن جي اسناد ۽ راوين بابت پڻ وسيع علمي ادب پيدا ٿيو. [[عبد الغني مقدسي]] ''[[الكمال في أسماء الرجال]]'' لکيو، جنهن کي [[جمال الدين مزي|مزي]] وڌائي ۽ سنواري ''[[تهذيب الكمال في أسماء الرجال]]'' جي صورت ڏني. پوءِ ابن حجر عسقلاني ان کي مختصر ڪري ''[[تهذيب التهذيب]]'' مرتب ڪيو. [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جو ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' پڻ رجال جي مشهور ڪتابن مان آهي. ڇهن ڪتابن جي حديثن جا اطراف گڏ ڪرڻ لاءِ پڻ ڪتاب لکيا ويا، جن ۾ مصنف حديث جو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ۽ پوءِ انهن ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏين ٿا، جن ۾ اها حديث موجود هجي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/16939/ |title=كتب الأطراف |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018083349/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=16939 |archive-date=18 آڪٽوبر 2011 }}</ref> انهن ۾ مزي جو ''[[تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف]]'' ۽ ابن حجر عسقلاني جو ''[[إتحاف المهرة بأطراف العشرة]]'' شامل آهن. مختلف حديثي مجموعن جي حديثن کي هڪ هنڌ گڏ ڪندڙ تصنيفن ۾ [[ابن اثير ابو السعادات|ابن اثير]] جو ''[[جامع الأصول في أحاديث الرسول]]'' ۽ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] جو ''[[جامع السنن والمسانيد لابن كثير|جامع المسانيد والسنن الهادي لأقوم سنن]]'' شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:850px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ڇهه مشهور ڪتاب |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:30%; padding:10px;" | نالو ! style="background:#3366cc; color:white; width:45%; padding:10px;" | مصنف ! style="background:#3366cc; color:white; width:25%; padding:10px;" | حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح بخاري]] | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px;" | [[محمد بن اسماعيل بخاري|امام بخاري]] (256هه / 870ع) | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 7,167 |- | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح مسلم]] | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px;" | [[مسلم بن حجاج|امام مسلم]] (261هه / 875ع) | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 5,505 |- | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابي دائود]] | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو دائود]] (275هه / 888ع) | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 5,274 |- | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ترمذي]] | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] (279هه / 892ع) | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 3,956 |- | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]] | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px;" | [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (303هه / 915ع) | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 5,754 |- | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابن ماجه]] | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px;" | [[ابن ماجه]] (273هه / 886ع) | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 4,341 |} حديث جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: [[فائل:Hadith Books.jpg|thumb|left|290px|نبوي حديث جي ڪتابن جو مجموعو، جنهن ۾ ڇهه مشهور حديثي ڪتاب پڻ شامل آهن.]] {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:950px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ٻيا اهم ڪتاب |- ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب |- | style="background:#eaf3ff; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[موطأ امام مالڪ|موطأ]] * [[صحيح ابن حبان]] * [[صحيح ابن خزيمه]] * [[صحيح ابو عوانه]] * [[سنن دارقطني]] * [[مسند احمد]] * [[سنن بيهقي]] * [[مستدرڪ علي الصحيحين|مستدرڪ حاڪم]] * [[معجم الڪبير]] * [[معجم الاوسط]] * [[معجم الصغير]] * [[سنن دارمي|مسند دارمي]] | style="background:#eaf7ea; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[مسند بزار]] * [[مسند ابو حنيفه]] * [[مسند شافعي]] * [[مسند حميدي]] * [[مسند ابو يعليٰ موصلي]] * [[مصنف عبدالرزاق|مصنف عبدالرزاق صنعاني]] * [[مصنف ابن ابي شيبه]] * [[مسند ابو دائود طيالسي|مسند طيالسي]] * [[مسند اسحاق بن راهويه]] * [[مسند ابن ابي اوفيٰ]] * [[جامع شعب الايمان]] * [[مسند الشهاب]] * [[تهذيب الآثار]] * [[شمائل محمديه]] |} وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#حديث جا متن|اهل سنت والجماعت وٽ حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] * [[حديثي اجزا]] * [[جوامع جا ڪتاب]] * [[اهل سنت والجماعت|اهل سنت والجماعت جي اهم ڪتابن جي فهرست]] ==اھل قرآن جو نقطه نظر == [[اھل قرآن]] قرآن کي اسلامي شريعت جو بنيادي ۽ واحد لازمي ديني ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديثي سنت جي حجيت بابت [[اهل سنت والجماعت]] ۽ ٻين روايتي اسلامي مڪتبن کان مختلف موقف رکن ٿا. قرآنين جي مختلف حلقن جا موقف پاڻ ۾ پڻ هڪجهڙا ناهن، پر انهن مان ڪيترائي روايتي حديثي مجموعن ۾ محمد ڏانهن منسوب روايتن جي تاريخي صحت تي تنقيد ڪن ٿا. اھل قرآن مفڪر [[احمد صبحي منصور]] جو موقف آهي ته اسلامي تاريخ جي مختلف سياسي دورن ۾ سياسي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ حديثون ٺاهيون يا استعمال ڪيون ويون. سندس دعويٰ موجب اموي دور ۾ [[معاويه بن ابي سفيان]] ۽ اموي اقتدار جي حمايت ۽ سندن مخالفن، جهڙوڪ [[علي بن ابي طالب]]، سندس اولاد ۽ [[عبد الله بن زبير]]، خلاف سياسي روايتون گردش ۾ آيون. هو عباسي دور بابت پڻ اهڙي قسم جي عمل جي دعويٰ ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته [[عبد الله بن عباس|ابن عباس]] جي مرتبي کي وڌائڻ واريون روايتون ان سياسي ماحول سان لاڳاپيل هيون. منصور جي تشريح موجب حڪمرانن سان لاڳاپيل مذهبي حلقن اهڙين روايتن کي پڻ هٿي ڏني، جيڪي اقتدار جي اطاعت يا مخالفن خلاف ڪارروائيءَ کي مذهبي جواز ڏينديون هيون. هو ارتداد جي سزا بابت حديثن ۽ اموي دور ۾ [[جبريه]] جي فڪري واڌ کي پڻ انهيءَ وسيع سياسي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو. اهي منصور جا تاريخي ۽ مذهبي موقف آهن ۽ روايتي حديثي عالمن انهن مان ڪيترين دعوائن سان اختلاف ڪيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |title=حرية الرأي بين الإسلام والمسلمين |author=احمد صبحي منصور |website=اهل القرآن |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208101942/http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |archive-date=8 فيبروري 2019 |access-date=9 آڪٽوبر 2022 }}</ref> روايتي اسلامي مڪتب اھل قرآن جي انهيءَ موقف سان اختلاف ڪن ٿا ۽ سندن استدلال آهي ته قرآن پاڻ مسلمانن کي رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو.<ref>[http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc عثمان بن معلم محمود بن شيخ علي، ''شبهات القرآنيين''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115215747/http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc |date=15 نومبر 2012}}</ref> ان سلسلي ۾ [[سورت حشر]] جي آيت {{قرآن|الحشر|7|لا تخريج=1}} جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ {{قرآن|نص=وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا}} جا لفظ اچن ٿا. حديث جي حجيت جا حامي انهن ۽ ٻين آيتن کي رسول جي سنت جي پيرويءَ جو قرآني بنياد سمجهن ٿا. [[اهل سنت والجماعت]] جي ڪيترن قديم ۽ جديد عالمن قرآنين يا حديث جي حجيت رد ڪندڙ نظرين جي مخالفت ڪئي آهي. [[ابن حزم اندلسي]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو شخص چوي ته اسان رڳو اهو وٺنداسين جيڪو قرآن ۾ ملي ٿو، ته امت جي اجماع موجب هو ڪافر ٿيندو؛ پوءِ هن تي سج لهڻ کان رات جي اونداهيءَ تائين رڳو هڪ رڪعت ۽ فجر وقت ٻي رڪعت لازم ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جي لفظن مان نماز جي نالي هيٺ گهٽ ۾ گهٽ ايترو ئي اچي سگهي ٿو.<ref>ابن حزم، ''الإحكام في أصول الأحكام''، ج 2، ص. 80.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى شاطبي|شاطبي]] حديثي سنت کان سواءِ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري موقف بابت لکيو: {{اقتباس|چوٿون اهو ته رڳو ڪتاب تي اڪتفا ڪرڻ اهڙن ماڻهن جي راءِ آهي، جيڪي سنت کان ٻاهر نڪري ويا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ انهن اهو بنياد ورتو ته ڪتاب ۾ هر شيءِ جو بيان آهي، تنهنڪري سنت جي حڪمن کي ڇڏي ڏنائون، جنهن جي نتيجي ۾ جماعت کان جدا ٿيا ۽ قرآن جي اهڙي تاويل ڪرڻ لڳا، جيڪا الله جي نازل ڪيل مراد مطابق نه هئي.<ref>شاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''، ج 4، ص. 17.</ref>}} جديد دور ۾ اڳوڻي مصري اوقاف واري وزير [[محمود حمدي زقزوق]] پڻ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري نظريي جي مخالفت ڪئي. هن سنت ۽ قرآن جي تعلق بابت لکيو: {{اقتباس|نبوي سنت، قرآني پيغام جي نبوي تشريح ۽ قرآني آيتن جو عملي اطلاق آهي. قرآن ۾ بيان ڪيل فرضن، عبادتن، ذميوارين، شعائر، مناسڪ ۽ معاملن جي نبوي تشريح ۽ عملي صورت سنت ۾ ملي ٿي. تنهنڪري قرآن ۽ سنت جو تعلق اهڙو سمجهي سگهجي ٿو، جيئن آئين ۽ ان جي عملي قانوني تشريح جو تعلق.<ref name="موقع نصرة">{{حوالو ويب |url=http://www.nusrah.com/ar/contents.aspx?aid=1776 |title=حول الاستغناء بالقرآن عن السنة وعلاقة السنة بالقرآن |author=محمود حمدي زقزوق |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314220900/https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=nusrah&e=com |archive-date=14 مارچ 2020 }}</ref>}} آسٽريا ڄائي مسلمان مفڪر [[محمد اسد]] پڻ سنت جي پيرويءَ کي اسلامي فڪر ۽ عمل جي تسلسل لاءِ بنيادي اهميت ڏني: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي سنت تي عمل اسلام جي وجود ۽ ترقيءَ جي حفاظت آهي، جڏهن ته سنت کي ڇڏي ڏيڻ اسلام جي ڍانچي جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو. سنت ان عمارت جي لوهي ڍانچي وانگر رهي آهي، جنهن تي اسلامي نظام بيٺو آهي.<ref>محمد اسد، ''الإسلام على مفترق الطريق''، ص. 85.</ref>}} [[عبد العزيز بن باز]] جديد دور جي انهن حلقن تي سخت تنقيد ڪئي، جيڪي حديثي سنت جي حجيت کي مڪمل طور رد ڪن ٿا. هن لکيو ته اهڙو موقف، سندس نظر ۾، قرآن ۾ رسول جي اطاعت بابت حڪمن سان مطابقت نٿو رکي ۽ هن ان سلسلي ۾ پاڻ کي ''قرآني'' سڏيندڙ ڪجهه جديد تحريڪن جو ذڪر ڪيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://maserah.binbaz.org.sa//45 |title=السنة ومكانتها في الإسلام |author=عبد العزيز بن باز |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112011220/http://www.binbaz.org.sa/mat/21247 |archive-date=12 نومبر 2014 }}</ref> == شيعن جو نقطه نظر == {{Main|شيعن وٽ حديث}} شيعن وٽ حديث جي وصف هن ريت ڪئي وڃي ٿي: اهڙو ڪلام، جيڪو معصوم جي قول، فعل يا تقرير کي بيان ڪري.<ref>حسن الصدر، ''نهاية الدراية''.</ref> [[اثنا عشري شيعا|اثنا عشري شيعن]] جي عقيدي موجب [[اهل بيت]]، يعني [[محمد|رسول محمد]]، [[علي بن ابي طالب]]، [[فاطمه زهرا|فاطمه بنت محمد]] ۽ سندن نسل مان يارهن امام، ديني روايت ۽ ان جي ناسخ ۽ منسوخ جي ڄاڻ جا بنيادي مستند ذريعا آهن. اثنا عشري عقيدي ۾ انهن شخصيتن کي معصوم سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن کان ثابت ٿيل قولن ۽ روايتن تي عمل کي حجت سمجهيو وڃي ٿو؛ ان بنياد تي امام معصوم جي قول کي نبوي تعليم جي تسلسل طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>ابو طالب التجليل التبريزي، ''شبهات حول الشيعة''.</ref> ان جي ابتڙ [[اهل سنت والجماعت]] نبوي عصمت کي رسول سان مخصوص سمجهن ٿا ۽ سندن اصول موجب نبيءَ کان سواءِ ڪنهن به شخص جي قول کي قبول يا رد ڪري سگهجي ٿو.<ref>محمد بن اسماعيل بخاري، ''جزء القراءة خلف الإمام''.</ref> شيعا ۽ اهل سنت والجماعت ان ڳالهه تي متفق آهن ته قرآن کان پوءِ حديث اسلامي شريعت جي اهم ماخذن مان آهي،<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.islam4u.com/ar/almojib/ما-هي-مكانة-الحديث-عند-الشيعة-الامامية-%D8%9F |title=مكانة الحديث عند الشيعة |author=صالح الكرباسي |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015071748/http://islam4u.com/almojib_show.php?rid=557 |archive-date=15 آڪٽوبر 2012 }}</ref> پر نبوي حديث جي روايت ۽ راوين جي قبوليت جا معيار ٻنهي روايتن ۾ مختلف آهن. اهل سنت جي حديثي اصولن ۾ جمهور محدثن، فقيهن ۽ اصولين صحابه جي مجموعي عدالت جو اصول قبول ڪيو آهي.<ref name="دفاع"/><ref>ماهر ياسين الفحل، ''شرح التبصرة والتذكرة''.</ref> [[ابن عبد البر]] سميت ڪيترن عالمن انهيءَ موقف کي اهل سنت جو اجماعي اصول قرار ڏنو آهي.<ref>ابو عمر ابن عبد البر، ''الاستيعاب في معرفة الأصحاب''.</ref> سني حديثي اصول موجب صحابه جي عدالت قرآن ۽ ٻين ديني دليلن جي بنياد تي ثابت سمجهي وڃي ٿي.<ref name="الكفاية"/> شيعي علم الرجال ۾، ان جي ابتڙ، رڳو صحابي هجڻ کي ڪنهن راويءَ جي عدالت يا روايت جي صحت لاءِ پاڻمرادو ڪافي نه سمجهيو ويندو آهي. هر راويءَ جي حيثيت کي جداگانه طور پرکيو وڃي ٿو. شيعي حديثي روايت ۾ ڪيترن صحابه، جهڙوڪ [[عبد الله بن عباس]]، [[سلمان فارسي]]، [[ابو ذر غفاري]]، [[ابو رافع]]، [[عمار بن ياسر]]، [[مقداد بن عمرو|مقداد بن اسود]]، [[بلال بن رباح]] ۽ [[براء بن عازب]] کي مثبت حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻين صحابه بابت شيعي رجالي ۽ تاريخي ماخذن ۾ مختلف رايا ملن ٿا.<ref>محسن الامين العاملي، ''أعيان الشيعة''.</ref> ان ڪري صحابه جي مجموعي عدالت وارو سني اصول شيعي علم الحديث ۾ قبول نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://shiaweb.org/shia/aqaed_sunnah_shia/pa18.html |title=الشيعة والحديث |website=شيعة ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720073614/http://shiaweb.org/shia/aqaed_sunnah_shia/pa18.html |archive-date=20 جولاءِ 2017 }}</ref> اثنا عشري شيعي علم الحديث ۾ حديثن کي نقل جي نوعيت ۽ سند جي درجي موجب مختلف قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''متواتر حديث''' اها آهي، جيڪا ايتري وڏي تعداد ۾ راوين کان نقل ٿيل هجي، جو سندن گڏجي ڪوڙ ٺاهڻ تي اتفاق ڪرڻ کي روايتي اصولن موجب ناممڪن سمجهيو وڃي؛ اهڙي حديث کي حجت سمجهيو وڃي ٿو. '''خبر واحد''' اها روايت آهي، جيڪا تواتر جي حد تائين نه پهتي هجي، ڀلي ان جو راوي هڪ هجي يا هڪ کان وڌيڪ. خبر واحد کي عام طور چئن مشهور قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: * '''صحيح حديث''': اها روايت، جنهن جي سند جا راوي امامي هجن ۽ سندن عدالت معتبر طريقي سان ثابت ٿيل هجي. * '''حسن حديث''': اها روايت، جنهن جو راوي امامي ۽ ساراهيل هجي، پر سندس عدالت جي صريح توثيق موجود نه هجي. * '''[[موثق حديث]]''': اها روايت، جنهن جو راوي امامي شيعو نه هجي، پر کيس نقل ۾ معتبر ۽ قابل اعتماد سمجهيو ويو هجي. * '''ضعيف حديث''': اها روايت، جيڪا مٿين قسمن جون شرطون پوريون نه ڪري؛ مثال طور سند ۾ ناقابل اعتماد يا مجهول راوي هجي يا سند ۾ انقطاع هجي. حديثي حجيت، راوين جي عدالت ۽ [[اهل بيت]] جي ديني مرجعيت بابت اهڙن اصولي اختلافن سني ۽ شيعي حديثي روايتن ۾ نمايان فرق پيدا ڪيا آهن. اهي اختلاف ٻنهي مڪتبن جي عقيدي، فقه ۽ شريعت جي استنباط جي طريقن تي پڻ اثرانداز ٿيا آهن. {{Further|سني شيعا اختلاف}} شيعا سني حديثي ڪتابن ۾ موجود سڀني روايتن کي پنهنجي لاءِ پاڻمرادو حجت نٿا سمجهن، بلڪه سندن پنهنجي حديثي روايت ۽ رجال جي اصولن موجب روايتن جي جاچ ڪئي وڃي ٿي. اثنا عشري شيعن جا چار بنيادي قديم حديثي مجموعا [[چار ڪتاب]] جي نالي سان مشهور آهن: * ''[[ڪافي (ڪتاب)|الڪافي]]'' — [[محمد بن يعقوب ڪليني]]. * ''[[الاستبصار فيما اختلف من الأخبار|الاستبصار]]'' — [[شيخ طوسي]]. * ''[[من لا يحضره الفقيه]]'' — [[شيخ صدوق|محمد بن علي بن بابويه قمي]]. * ''[[تهذيب الأحكام]]'' — [[شيخ طوسي]]. شيعي حديثي ادب جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: * ''[[بحار الأنوار]]'' — [[محمد باقر مجلسي]]. * ''[[وسائل الشيعة]]'' — [[حر عاملي|محمد بن حسن حر عاملي]]. * ''[[مستدرك الوسائل]]'' — [[حسين نوري طبرسي]]. * ''[[الوافي]]'' — [[فيض ڪاشاني]]. == لاڳاپيل مضمون == * [[قرآن]]. * [[اسلام]]. * [[اسلام جا رڪن]]. * [[اسلام ۾ توحيد|توحيد]]. * [[محمد|محمد بن عبد الله]]. * [[اهل سنت والجماعت]]. * [[اهل حديث]]. * [[سلف صالح]]. * [[مذهب (فقه)|اهل سنت جا فقهي مڪتب]]. * [[اسلامي شريعت جا ماخذ]]. * [[صحابه]]. * [[اجماع (فقه)|اجماع]]. * [[ڇهه حديثي ڪتاب]]. * [[نبوي سنت ۾ سائنسي اعجاز|سنت ۾ سائنسي اعجاز]]. ==حوالا== jbf4ovfy8629gnxwxhixtwx0ax1xeo5 413741 413740 2026-09-20T12:40:51Z Intisar Ali 8681 413741 wikitext text/x-wiki '''حديث نبوي''' يا '''نبوي سنت'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ، [[محمد|رسول محمد]] {{صلى الله عليه وسلم}} ڏانهن منسوب قول، فعل، تقرير (يعني ڪنهن قول يا عمل جي منظوري)، جسماني يا اخلاقي صفت، يا سيرت کي چيو وڃي ٿو، پوءِ اها ڳالهه [[نبوت|بعثت]] (يعني وحي ۽ نبوت جي شروعات) کان اڳ جي هجي يا پوءِ جي.<ref name="ReferenceA">محمد حسن عبد الغفار، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/18457/ |title=تعريف الحديث النبوي |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215045112/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=18457 |archive-date=15 فيبروري 2013 }}</ref><ref>عبد الكريم بن عبد الله الخضير، ''شرح المنظومة البيقونية''.</ref><ref>مثنى الزيدي، ''نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة''.</ref> اهل سنت والجماعت وٽ حديث ۽ سنت، [[قرآن]] کان پوءِ [[اسلامي شريعت جا ماخذ|اسلامي شريعت جو ٻيو بنيادي ماخذ]] آهن.<ref>القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء، ''العدة في أصول الفقه''.</ref> حديث، خاص طور، ۽ سنت، عام طور، [[اسلامي شريعت|شريعت]] جي قاعدن، حڪمن ۽ نظامن جي وضاحت ڪن ٿا؛ قرآن ۾ اجمالي طور بيان ڪيل معاملن جي تفصيل پيش ڪن ٿا، جن معاملن بابت قرآن ۾ سڌو بيان نه آيو هجي تن بابت حڪم مهيا ڪن ٿا، ۽ قرآن جي بيان، معنائن ۽ دلالتن کي واضح ڪن جيئن [[سورت النجم]] ۾ آيو آهي: وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (۳) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (۴) ترجمو: "۽ هو پنهنجي خواهش موجب نٿو ڳالهائي." " اهو ته رڳو وحي آهي، جيڪا ڏانهنس وحي ڪئي وڃي ٿي." [[النجم|قرآن 53:3–4]]. اهل سنت جي اصولي تصور موجب نبوي حديث، تشريع جي لحاظ کان، ان وحي سان لاڳاپيل آهي جيڪا الله پنهنجي نبي ڏانهن موڪلي؛ تنهنڪري حديث ۽ سنت کي شرعي حجيت حاصل آهي ۽ انهن تي عمل لازم سمجهيو وڃي ٿو. انهن مان [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا اصول، عبادتن ۽ معاملن جا احڪام، ۽ اخلاق، آداب ۽ تربيت سميت زندگيءَ جي مختلف معاملن بابت رهنمائي ورتي وڃي ٿي.<ref>حسن محمد أيوب، ''تبسيط العقائد الإسلامية''.</ref> عالمن مختلف دورن ۾ نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ، لکڻ، پڙهڻ، پرکڻ ۽ انهن جي شرح ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو. انهيءَ سلسلي ۾ حديث سان لاڳاپيل مختلف علم وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[علم الرجال|علم جرح ۽ تعديل]]، [[علم مصطلح الحديث|علم مصطلح حديث]] ۽ [[علل (علم الحديث)|علم علل]] وغيره. انهن علمن جو بنيادي مقصد حديث ۽ سنت جي حفاظت، نبي ڏانهن ڪوڙين روايتن جي نسبت کي روڪڻ، ۽ پاڻ ڏانهن منسوب روايتن مان قبول ۽ رد جي قابل روايتن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو. حديث جي انهن علمن جو اثر ٻين شعبن تائين پڻ پکڙيو، جن ۾ تاريخ، نبوي سيرت، [[علم التراجم|علم تراجم]] ۽ طبقات شامل آهن. ان کان سواءِ انهن جو اثر [[عربي ٻولي]]، [[تفسير]]، [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ ٻين علمن تي پڻ پيو.<ref>شوقي ضيف، ''تاريخ الأدب العربي/العصر الإسلامي''.</ref> == حديث جي تعريف == [[File:Hadith Al-Nabawi.jpg|thumb|نبوي حديث بابت چوڏهين صدي عيسويءَ جو هڪ مخطوطو.]] حديث لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ٿين ٿا، جن ۾ '''سنت'''، '''خبر''' ۽ '''اثر''' شامل آهن. لغوي لحاظ کان حديث جي معنيٰ نئين شيءِ آهي؛ جڏهن ته حديث جي هڪ معنيٰ خبر پڻ آهي. اهو لفظ ٿوري يا گهڻي ڳالهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان جو جمع '''احاديث''' آهي.<ref name="لسان العرب">ابن منظور، ''لسان العرب''.</ref> اهڙيءَ طرح حديث ان [[ڳالهه]] کي به چيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهائي وڃي ۽ [[آواز]] يا [[لکت]] وسيلي منتقل ڪئي وڃي. '''خبر''' جي معنيٰ اطلاع يا نبأ آهي ۽ ان جو جمع '''اخبار''' آهي.<ref>الفيروزآبادي، ''القاموس المحيط''.</ref> خبر علم جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكريا، ''معجم مقاييس اللغة''.</ref> '''اثر''' جي لغوي معنيٰ ڪنهن شيءِ جو باقي رهيل نشان آهي؛ اهو لفظ خبر جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو جمع '''آثار''' آهي.<ref name="لسان العرب"/> عربيءَ ۾ ''أثرت الحديث أثراً'' جو مطلب آهي ته مون حديث کي نقل ڪيو.<ref>أحمد بن محمد بن علي الفيومي، ''المصباح المنير''.</ref> ان لحاظ کان لغوي معنيٰ ۾ حديث، خبر ۽ اثر جا مفهوم هڪ ٻئي سان ويجها آهن. اصطلاحي معنيٰ ۾ '''حديث''' ان قول، فعل، تقرير يا وصف کي چيو وڃي ٿو، جيڪو رسول الله محمد ڏانهن منسوب هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ">حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون''.</ref> '''خبر''' ۽ '''اثر''' پڻ اهڙا اصطلاح آهن، جيڪي حديث جي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، ۽ عالمن جي جمهور وٽ اهي اصطلاح هن مفهوم ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="الصباغ">محمد بن لطفي الصباغ، ''الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه''.</ref> تنهن هوندي به، ڪجهه عالم '''حديث''' ۽ '''اثر''' جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. انهن موجب حديث ۽ خبر ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي کان روايت ٿيل هجي، جڏهن ته '''اثر''' ان روايت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا [[صحابي|صحابه]]، [[تابعي|تابعين]] يا انهن کان پوءِ وارن کان نقل ٿيل هجي.<ref name="ابن الصلاح">أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين بن عثمان بن موسى، المعروف بابن الصلاح، ''معرفة أنواع علوم الحديث (مقدمة ابن الصلاح)''.</ref><ref>النووي، ''شرح صحيح مسلم''.</ref> هڪ ٻي اصطلاحي راءِ موجب '''حديث''' اها آهي، جيڪا نبي کان نقل ٿيل هجي، جڏهن ته '''خبر''' اها آهي، جيڪا نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي کان نقل ٿيل هجي.<ref>طه أفندي العريف، ''نظم وشرح مختصر المنار''.</ref> هڪ ٻي راءِ موجب حديث ۽ خبر جي وچ ۾ عموم ۽ خصوص مطلق جو تعلق آهي؛ يعني هر حديث خبر آهي، پر هر خبر حديث نه آهي.<ref>جمال الدين القاسمي، ''قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث''.</ref> == حديث ۽ نبوي سنت == '''سنت''' جي لغوي معنيٰ سيرت، واٽ يا سڌو رستو آهي.<ref name="لسان العرب"/> [[قرآن]] ۾ پڻ سنت جو لفظ اختيار ڪيل طريقي يا روش جي معنيٰ ۾ آيو آهي: ﴿سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا ٧٧﴾ [الإسراء:77] ـ ۽ ﴿قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ٣٨﴾ . لفظ ''سنت'' جڏهن بنا ڪنهن قيد جي استعمال ٿئي ٿو ته عام طور ساراهيل طريقي جي معنيٰ ۾ ورتو وڃي ٿو، جڏهن ته مذموم طريقي لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، پر اهڙي حالت ۾ ان سان وضاحتي قيد شامل هوندي آهي. مثال طور نبيءَ جو قول آهي: {{اقتباس|«'''جنهن اسلام ۾ ڪا چڱي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن لاءِ ان تي عمل ڪندڙن جيترو اجر لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي اجر مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪا بڇڙي سنت جاري ڪئي ۽ ان کان پوءِ ان تي عمل ڪيو ويو، تنهن تي ان تي عمل ڪندڙن جيترو گناهه لکيو ويندو، جڏهن ته انهن جي گناهن مان ڪجهه به گهٽ نه ٿيندو.'''»<ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزڪاة، باب الحث على الصدقة، حديث نمبر 1017.</ref>}} هن مفهوم ۾ سنت کي [[بدعت]] جي مقابلي ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>تقي الدين أبو عمرو عثمان بن صلاح الدين الشهرزوري الموصلي الشافعي، المعروف بابن الصلاح، ''فتاوى ابن الصلاح''.</ref> بدعت بابت اسلامي عالمن جي اصطلاح ۾ هڪ تعريف اها ڏني وئي آهي ته اها دين ۾ ايجاد ڪيل اهڙي طريقي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو شريعت سان مشابهت رکي؛<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الاعتصام''.</ref> يا اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جي حمايت لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود نه هجي.<ref name="جامع العلوم">ابن رجب الحنبلي، ''جامع العلوم والحكم''.</ref> ابو منصور هروي ازهري سنت جي تعريف ڪندي چيو آهي: {{اقتباس|سنت: ساراهيل ۽ سڌو طريقو آهي.<ref>أبو منصور محمد بن أحمد الأزهري، ''تهذيب اللغة''.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى الشاطبي|شاطبي]] لکيو آهي: {{اقتباس|لفظ سنت کي بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي؛ تنهنڪري چيو ويندو آهي ته فلاڻو سنت تي آهي، جڏهن هو نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي طريقي مطابق عمل ڪري، پوءِ اهو طريقو ڪتاب ۾ صراحت سان بيان ٿيل هجي يا نه؛ ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو بدعت تي آهي، جڏهن هو ان جي ابتڙ عمل ڪري.<ref>أبو إسحاق إبراهيم بن موسى بن محمد الشاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''.</ref>}} [[ابن رجب حنبلي]] چيو آهي: {{اقتباس|سنت اختيار ڪيل رستو آهي؛ ان ۾ انهن عقيدن، عملن ۽ قولن کي اختيار ڪرڻ شامل آهي، جن تي نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ۽ سندس راشد خليفا هئا، ۽ اها ئي مڪمل سنت آهي.<ref name="جامع العلوم"/>}} انهيءَ مفهوم سان نبيءَ ڏانهن هي قول منسوب آهي: {{اقتباس|'''منهنجي سنت ۽ مون کان پوءِ هدايت يافته راشد خليفن جي سنت کي لازم پڪڙيو ۽ ان کي ڏندن سان مضبوطيءَ سان جهليو.'''<ref>''سنن أبي داود''، 4/281، حديث 4607؛ ''سنن الترمذي''، 3/377، حديث 2676، جنهن ان کي حسن صحيح چيو؛ ''سنن ابن ماجه''، 1/15، حديث 24.</ref>}} ۽ پڻ: {{اقتباس|'''جنهن منهنجي سنت کان منهن موڙيو، سو مون مان نه آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، ڪتاب النڪاح، باب الترغيب في النكاح، حديث 5063؛ ''صحيح مسلم''، ڪتاب النڪاح، حديث 1401.</ref>}} حديث ۽ سنت جي اصطلاحن جي وچ ۾ ڪجهه هنڌن تي هڪجهڙائي ۽ ڪجهه هنڌن تي فرق ڪيو وڃي ٿو. نبيءَ کان روايت ٿيل قول، فعل يا تقرير کي '''حديث''' به چيو وڃي ٿو ۽ '''سنت''' به. [[عبد الله بن يوسف الجديع]] لکي ٿو: {{اقتباس|اصول فقه واري مفهوم ۾ سنت، مٿي بيان ڪيل اهل حديث جي حديث واري تعريف جي برابر آهي، سواءِ ''صفت'' جي قيد جي. نبوي صفت کي سنت جي هن مفهوم مان ان ڪري ڌار ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي سنت تي بحث ان حيثيت سان ٿئي ٿو ته اها تشريع جي ماخذن مان هڪ آهي؛ ذاتي وصفون ان دائري ۾ شامل نه ٿيون ٿين، جڏهن ته شرعي رهنمائي قولن، عملن ۽ نبوي تقريرن مان ورتي وڃي ٿي.<ref name="مولد تلقائيا2">عبد الله بن يوسف الجديع، ''تحرير علوم الحديث''.</ref>}} انهيءَ ڪري حديثن جي ڪتابن کي '''سنت جا ڪتاب''' پڻ چيو ويندو آهي ۽ [[اهل حديث]] کي پڻ اهل سنت سان منسوب ڪيو ويندو آهي. شرعي اصطلاح ۾ جڏهن ''سنت'' جو لفظ استعمال ٿئي ٿو ته ان مان نبيءَ جا حڪم، منعون، ترغيبون، قول ۽ عمل مراد ٿي سگهن ٿا. انهيءَ سبب شرعي دليلن بابت ''ڪتاب ۽ سنت'' چيو وڃي ٿو، يعني قرآن ۽ نبوي حديث.<ref name="أصول الحديث">محمد عجاج الخطيب، ''أصول الحديث، علومه ومصطلحه''.</ref> ٻئي طرف، ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق پڻ ملي ٿو. نبيءَ جي سموري ثابت ٿيل هدايت، طريقي ۽ زندگيءَ جي روش لاءِ عام طور '''سنت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته هن وسيع مفهوم ۾ ''حديث'' جو اصطلاح نسبتاً گهٽ استعمال ٿئي ٿو. هندستاني عالم [[سيد سليمان ندوي]] هن فرق کي هن ريت بيان ڪيو آهي: {{اقتباس|حديث هر ان واقعي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو نبي عليه السلام ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي، ڀلي اهو سندس مبارڪ زندگيءَ ۾ رڳو هڪ ڀيرو ٿيو هجي ۽ ڀلي ان کي رڳو هڪ شخص روايت ڪيو هجي. سنت حقيقت ۾ متواتر عمل جو نالو آهي، يعني رسول عليه السلام جي عمل جي اها صورت جيڪا اسان تائين عملي تواتر سان پهتي هجي: نبي عليه السلام ان تي عمل ڪيو، پوءِ صحابه، پوءِ تابعين ۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل ان تي عمل ٿيندو رهيو. ان لاءِ لفظي روايت جو متواتر هجڻ شرط نه آهي. اهڙي متواتر عملي طريقي کي سنت چيو وڃي ٿو.<ref>''مجلة المنار''، جلد 30، ص. 673.</ref>}} سنت جي اصطلاحي معنيٰ مختلف اسلامي علمن ۾ سندن موضوع ۽ دائري موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. [[اصول فقه|اصولين]] ۽ [[اسلامي فقه|فقهائن]] وٽ ان جو استعمال محدثن جي استعمال کان ڪجهه مختلف آهي. اصولين ۽ فقهائن وٽ ''سنت'' هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿي: * نبيءَ کان ثابت ٿيل اهڙو عمل، جيڪو واجب نه هجي. هن مفهوم ۾ سنت شرعي حڪمن جي قسمن مان هڪ آهي: [[واجب]]، [[حرام]]، سنت، [[مڪروه]] ۽ [[مباح]]. مثال طور مغرب جي نماز کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهڻ. اهڙيءَ طرح فقهاءَ ڪنهن عمل جي استحباب جو حڪم بيان ڪرڻ لاءِ ''سنت'' جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، نه ''حديث'' جو. * سنت جو لفظ [[بدعت]] جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيئن فقهي اصطلاحن ۾ ''طلاق سنت'' ۽ ''طلاق بدعت''.<ref name="الصباغ"/> ان سلسلي ۾ نبيءَ کان هي حديث روايت ڪئي وئي آهي: {{اقتباس|'''جنهن اسان جي هن دين جي معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪئي، جيڪا ان مان نه آهي، سا رد ٿيل آهي.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، حديث 2499؛ ''صحيح مسلم''، باب نقض الأحكام الباطلة، حديث 1718؛ پڻ ابو دائود، بيهقي، ابن ماجه ۽ دارقطني روايت ڪئي آهي.</ref>}} فقه جا عالم حديث ۽ سنت کي استعمال ڪندي بندن جي عملن بابت شرعي حڪم معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ان لاءِ نبيءَ کان منقول قول، فعل يا تقرير کي دليل طور استعمال ڪن ٿا.<ref>علي بن محمد الآمدي، ''الإحكام في أصول الأحكام''.</ref> شريعت ۾ وارد حد تائين پابند رهڻ ۽ دين ۾ اضافي کان پاسو ڪرڻ کي پڻ ''سنت'' چيو ويو آهي؛ اهڙي مفهوم لاءِ عام طور ''حديث'' جو اصطلاح استعمال نه ٿيندو آهي. ان سلسلي ۾ [[عبد الرحمن بن مهدي]] ڏانهن منسوب مشهور قول آهي: {{اقتباس|سفيان ثوري حديث ۾ امام آهي، پر سنت ۾ امام نه آهي؛ اوزاعي سنت ۾ امام آهي، پر حديث ۾ امام نه آهي؛ ۽ مالڪ بن انس ٻنهي ۾ امام آهي.<ref>ابن عساكر، ''تاريخ دمشق''، 35/183؛ قاضي عياض، ''ترتيب المدارك''، 1/132.</ref>}} ساڳيءَ طرح جڏهن عالم ڪنهن روايت جي صحت يا ضعف بابت بحث ڪن ٿا ته عام طور ''حديث'' جو لفظ استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور ''هي حديث ضعيف آهي'' چيو ويندو آهي، نه ته ''هي سنت ضعيف آهي''.<ref>{{حوالو ويب |url=https://islamqa.info/ar/answers/145520/ |title=هل هناك فرق بين مصطلح الحديث والسنة؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093452/http://islamqa.info/ar/ref/145520 |archive-date=18 سيپٽمبر 2013 }}</ref> محدثن وٽ، ٻئي طرف، '''سنت''' گهڻو ڪري '''حديث''' جي مترادف طور استعمال ٿئي ٿي. ان ۾ نبيءَ کان منقول خبرون، قول، اخلاق، شمائل ۽ عمل شامل ٿين ٿا، پوءِ انهن مان ڪو شرعي حڪم ثابت ٿئي يا نه.<ref name="أصول الحديث"/> هن اصطلاحي معنيٰ ۽ سنت جي لغوي معنيٰ جي وچ ۾ تعلق اهو آهي ته نبيءَ جي قول، فعل ۽ تقرير کي مسلمانن لاءِ پيرويءَ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو. قرآن ۾ پڻ رسول جي حڪم جي پيرويءَ بابت آيو آهي: {{قرآن|الأحزاب|36}}. ڪجهه حديثن ۾ ''سنت'' جو لفظ پڻ انهيءَ مفهوم ۾ آيل آهي. انهن مان نبيءَ ڏانهن منسوب هي روايت آهي: {{اقتباس|'''مون اوهان ۾ ٻه شيون ڇڏيون آهن، جن کي مضبوطيءَ سان جهليو ته انهن کان پوءِ گمراهه نه ٿيندا: الله جو ڪتاب ۽ منهنجي سنت.'''<ref>''المستدرك على الصحيحين''، 1/307، حديث 291؛ ''سنن الدارقطني''، 10/407، حديث 4665؛ ''السنن الكبرى للبيهقي''، 10/114؛ الباني ان کي ''صحيح الجامع'' ۾ صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} === سنت جا قسم === سنت کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''قولي سنت:''' ان مان مراد مختلف موقعن ۽ معاملن بابت نبيءَ کان منقول قول آهن.<ref name="أصول الحديث"/> نبيءَ ڏانهن صحيح نسبت سان ثابت ٿيل قول جي پيروي، ان جي لفظن ۽ شرعي دلالت موجب ڪئي وڃي ٿي. ان جو هڪ مثال هي حديث آهي: #: {{اقتباس|'''عملن جو دارومدار نيتن تي آهي ۽ هر ماڻهوءَ کي اهو ئي ملندو، جنهن جي هن نيت ڪئي هوندي.'''<ref>هي حديث صحيح طور [[صحيح بخاري|بخاري]]، [[صحيح مسلم|مسلم]]، ابو دائود، نسائي، ابن ماجه، بيهقي ۽ ٻين وٽ روايت ٿيل آهي.</ref>}} #: سمنڊ جي پاڻيءَ بابت نبيءَ کان هي قول پڻ روايت ٿيل آهي: #: {{اقتباس|'''ان جو پاڻي پاڪ ڪندڙ آهي ۽ ان جو مئل حلال آهي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ماخذ: ''تهذيب التهذيب''، 4/42؛ محدث جو حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت مالڪ ''الموطأ'' ۾، احمد ''المسند'' ۾ ۽ اصحاب سنن سميت ٻين محدثن نقل ڪئي آهي.</ref>}} #: اصول فقه ۾ هڪ مشهور قاعدي موجب امر جو اصل وجوب ۽ نهيءَ جو اصل تحريم سمجهيو وڃي ٿو، جيستائين ڪو ٻيو دليل ان کان مختلف حڪم تي دلالت نه ڪري.<ref>{{حوالو ويب |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/119/ |title=وجوب إعفاء اللحية وتحريم حلقها أو تقصيرها |website=عبد العزيز بن باز جي سرڪاري ويب سائيٽ |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112043904/http://binbaz.org.sa/mat/1700 |archive-date=12 جنوري 2015 }}</ref> # '''فعلي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ کان منقول عمل آهن،<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2 |title=فتاوى اللجنة الدائمة |website=الرئاسة العامة للبحوث العلمية والإفتاء |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144044/http://www.alifta.net/fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=3820&PageNo=1&BookID=2/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> جيڪي [[صحابي|صحابه]] مسلمانن تائين منتقل ڪيا؛ مثال طور نماز پڙهڻ جو طريقو، وضو ڪرڻ جو طريقو ۽ حج جا مناسڪ وغيره. اصولين فعلي سنت بابت اهو فرق ڪيو آهي ته نبيءَ جو هر عمل لازمي طور تشريعي حڪم نه هوندو، بلڪه ان جي نوعيت ۽ قرائن کي ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي نبيءَ جي عملن کي هيٺين قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="الكامل">''الكامل في علوم الحديث ومصادره ورجاله''.</ref> #: '''الف ـ نبيءَ سان مخصوص عمل:'''<ref>أبو الأشبال حسن المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> اهي اهڙا عمل آهن، جن کي امت لاءِ ساڳئي حڪم سان اختيار ڪرڻ ضروري نه سمجهيو وڃي ٿو. مثال طور [[رمضان]] ۾ ''وصال'' سان روزو رکڻ؛ يعني وچ ۾ کاڌو کائڻ کان سواءِ لڳاتار ٻن يا وڌيڪ ڏينهن تائين روزو رکڻ. روايتن موجب نبي پاڻ ڪڏهن ائين ڪندو هو، پر صحابه کي ان کان منع ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حالت امت جي ٻين ماڻهن کان مختلف بيان ڪئي وئي آهي.{{للهامش|2}} اهڙيءَ طرح هڪ وقت ۾ چئن کان وڌيڪ عورتن سان سندس نڪاح ۽ رات جو [[تهجد]] پڻ سندس خصوصيتن ۾ شمار ڪيا ويا آهن. ڪجهه فقهائن موجب نبيءَ تي تهجد واجب هو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح رياض الصالحين''.</ref> ان سلسلي ۾ [[قرآن]] ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|1|إلى آية=5|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. #: '''ب ـ بشري طبيعت سان لاڳاپيل عمل:''' جهڙوڪ کائڻ، پيئڻ ۽ سمهڻ وغيره. اصولين وٽ اهڙن عملن کي پنهنجي ذات ۾ تشريعي حڪم نه سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن جي پيروي لازمي قرار نه ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه صحابه نبيءَ سان محبت ۽ سندس طريقي جي پيرويءَ جي خواهش سبب اهڙن عملن ۾ پڻ سندس پيروي ڪندا هئا؛ [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] ان حوالي سان مشهور مثال آهي.<ref name="الكامل"/> #: '''ج ـ تشريع ۽ پيرويءَ جي مقصد سان ڪيل عمل:''' انهن کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''قرآن جي مجمل حڪم جي وضاحت ڪندڙ عمل:''' نبيءَ جا اهي عمل، جيڪي قرآن ۾ اجمالي طور بيان ٿيل ڪنهن حڪم جي عملي وضاحت ڪن. مثال طور نماز بابت سندس عمل قرآن ۾ نماز جي حڪم جي تشريح طور ورتا ويا آهن. قرآن ۾ آيو آهي: {{قرآن|المزمل|20|لا تخريج=1}} ـ [[سورت المزمل]]. ان سلسلي ۾ نبيءَ کان روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نماز اهڙيءَ طرح پڙهو، جيئن مون کي نماز پڙهندي ڏٺو اٿوَ.'''<ref>راوي: مالڪ بن حويرث؛ محدث: ابن الملقن؛ ماخذ: ''البدر المنير''، 4/600؛ حڪم: ثابت.</ref><ref>هي روايت بخاري، ابن حبان، ابن خزيمه، دارقطني، دارمي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} #:* ساڳيءَ طرح حج جي مناسڪ بابت نبيءَ جا عمل قرآن جي هن حڪم جي عملي وضاحت طور پيش ڪيا وڃن ٿا: {{قرآن|آل عمران|97|لا تخريج=1}} ـ [[سورت آل عمران]]. اهڙي نوعيت جا ٻيا عمل پڻ تشريعي حيثيت سان بحث هيٺ اچن ٿا. #:* '''ابتدائي طور ڪيل تشريعي عمل:''' اهي عمل، جيڪي نبيءَ تشريعي نموني طور ڪيا ۽ جن ۾ سندس پيروي ڪئي وڃي ٿي، بشرطيڪه ان عمل جي شرعي حيثيت معلوم هجي.<ref name="الكامل"/> ان لاءِ قرآن جي هيءَ آيت دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي: {{قرآن|الأحزاب|21|لا تخريج=1}} ـ [[سورت الاحزاب]]. ان جو هڪ مثال [[عمر بن خطاب]] جو [[حجر اسود]] کي چمڻ وقت چيو ويو قول آهي: #:* {{اقتباس|'''مون کي خبر آهي ته تون رڳو هڪ پٿر آهين؛ نه نقصان پهچائي سگهين ٿو ۽ نه فائدو. جيڪڏهن مون رسول الله کي توکي چمندي نه ڏٺو هجي ها ته مان توکي نه چمان ها.'''<ref>''صحيح البخاري''، باب ما ذكر في الحجر الأسود، حديث 1494.</ref>}} # '''تقريري سنت:''' ان مان مراد صحابه جي ڪنهن قول يا عمل کي نبيءَ پاران برقرار رکڻ آهي؛ مثال طور ان تي خاموش رهڻ ۽ انڪار نه ڪرڻ، يا ان سان موافقت، پسنديدگي يا تائيد ظاهر ڪرڻ.<ref name="أصول الحديث"/> ان جو مثال [[ابو سعيد خدري]] کان منقول هي روايت آهي: #: {{اقتباس|ٻه ماڻهو سفر تي نڪتا ۽ وٽن پاڻي نه هو. نماز جو وقت ٿيو ته ٻنهي پاڪ مٽيءَ سان تيمم ڪري نماز پڙهي. پوءِ نماز جو وقت ختم ٿيڻ کان اڳ کين پاڻي مليو. انهن مان هڪ وضو ڪري نماز ٻيهر پڙهي، جڏهن ته ٻئي نماز ٻيهر نه پڙهي. پوءِ اهي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ آيا ۽ کيس اهو واقعو ٻڌايائون. جنهن نماز ٻيهر نه پڙهي هئي، تنهن کي چيائين: «'''تو سنت مطابق عمل ڪيو'''»، ۽ ٻئي کي چيائين: «'''تنهنجي لاءِ ٻيڻو اجر آهي.'''»<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: ابو دائود؛ ماخذ: ''سنن أبي داود''، حديث 338. ابو دائود موجب هن سند ۾ ابو سعيد خدري جو ذڪر محفوظ نه آهي ۽ روايت مرسل آهي، جنهن سان سند جي ضعف ڏانهن اشارو ٿئي ٿو.</ref><ref>هي روايت ابو دائود، طبراني، حاڪم، بيهقي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي؛ الباني ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.</ref>}} # '''وصفي سنت:''' ان مان مراد نبيءَ بابت منقول وصفون آهن، جن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: #:* '''اخلاقي صفتون:''' اهي نبيءَ جا اخلاق، عادتون ۽ شخصي خوبيون آهن، جيڪي روايتن ۾ بيان ٿيون آهن. ان جو مثال [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] وٽ [[انس بن مالڪ]] کان منقول روايت آهي: #:* {{اقتباس|'''نبي {{صلى الله عليه وسلم}} نه گاريون ڏيندڙ هو، نه فحش ڳالهائيندڙ ۽ نه لعنت ڪندڙ.'''<ref>''صحيح البخاري''، حديث 5571؛ ''مسند احمد''، حديثون 12007 ۽ 12178.</ref>}} #:* '''جسماني صفتون:''' انهن مان مراد نبيءَ جي جسماني بناوت، صورت ۽ ظاهري وصفن بابت منقول بيان آهن.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |title=تاريخ السنة |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018191407/http://www.al-islami.com/arabic/sunnah.php |archive-date=18 آڪٽوبر 2015 }}</ref> ان جو هڪ مثال [[ام معبد]] جي نالي سان مشهور روايت آهي، جنهن کي [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] ''[[البداية والنهاية]]'' ۾ نقل ڪيو آهي. روايت ۾ ام معبد نبيءَ جي صورت ۽ جسماني وصفن بابت چوي ٿي: #:* {{اقتباس|اسان وٽان هڪ عزت وارو ۽ برڪت وارو شخص گذريو. هن جو چهرو روشن ۽ کليل هو، بناوت سهڻي هئي؛ نه سندس مٿو غيرمعمولي ننڍو هو ۽ نه جسم ۾ ڪا ڪمزوري هئي، ۽ نه سندس پيٽ حد کان وڌيڪ وڏو هو. هو سهڻو ۽ متناسب هو؛ سندس اکين ۾ گهري ڪاراڻ، پلڪن ۾ ڊگهائي، ڳچيءَ ۾ اوچائي، آواز ۾ هلڪي ڀرڀراهٽ ۽ ڏاڙهيءَ ۾ گهاٽائي هئي. هو خاموش ٿيندو هو ته وقار نمايان ٿيندو هو ۽ جڏهن ڳالهائيندو هو ته سندس شان ۽ رونق ظاهر ٿيندي هئي. پري کان ڏسڻ ۾ ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ دلڪش ۽ ويجهو ڏسڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ سهڻو هو...}} == حديث قدسي == {{Main|حديث قدسي}} '''حديث قدسي''' ان حديث کي چيو وڃي ٿو، جيڪا نبي [[اسلام ۾ الله|الله]] کان روايت ڪري، يا هر اها حديث جنهن ۾ نبي ڪنهن قول کي الله ڏانهن منسوب ڪري.<ref name="أصول الحديث"/> اها وحي جي مختلف طريقن مان ڪنهن به طريقي سان ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ خواب، دل ۾ ڳالهه وڌي وڃڻ، [[اسلام ۾ ملائڪ|ملائڪ]] جي وسيلي، پردي جي پٺيان يا سڌي ڪلام وسيلي. حديث ۾ ان لاءِ ''الله تعاليٰ فرمايو''، ''پنهنجي رب تبارڪ وتعاليٰ کان روايت ڪري ٿو'' يا ''روح القدس منهنجي دل ۾ وڌو'' جهڙا لفظ اچي سگهن ٿا.<ref>حمزه مليباري، ''علوم الحديث في ضوء تطبيقات المحدثين النقاد''.</ref> حديث قدسي جي لفظن ۽ معنائن جي نسبت بابت عالمن وٽ مختلف تشريحات ملن ٿيون.<ref name="الصباغ"/> [[شريف جرجاني]] موجب: {{اقتباس|حديث قدسي معنيٰ جي لحاظ کان الله تعاليٰ وٽان ۽ لفظن جي لحاظ کان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽان هوندي آهي. الله تعاليٰ پنهنجي نبيءَ کي الهام يا خواب وسيلي ان جي خبر ڏيندو آهي ۽ نبي عليه السلام ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو آهي. قرآن کي ان تي فضيلت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جا لفظ پڻ نازل ٿيل آهن.<ref>علي بن محمد بن علي الجرجاني، ''كتاب التعريفات''.</ref>}} [[محمد عبد الرؤوف مناوي|مناوي]] لکيو آهي: {{اقتباس|حديث قدسي ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي عليه الصلاة والسلام کي الهام يا خواب وسيلي ان جي معنيٰ جي خبر ڏئي ٿو، پوءِ نبي {{صلى الله عليه وسلم}} ان معنيٰ کي پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref>محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري، ''فيض القدير شرح الجامع الصغير''.</ref>}} [[محمد عبد العظيم زرقاني]] موجب: {{اقتباس|مشهور راءِ موجب حديث قدسي جا لفظ الله وٽان وحي ڪيل آهن، جڏهن ته نبوي حديث ۾، رسول جي اجتهادي معاملن کان سواءِ، معنائون وحي ڪيل ۽ لفظ رسول جا هوندا آهن.<ref>محمد عبد العظيم الزرقاني، ''مناهل العرفان في علوم القرآن''.</ref>}} لفظ ''قدسي''، ''قدس'' ڏانهن نسبت رکي ٿو، جنهن جي معنيٰ پاڪائي ۽ تنزيه آهي.<ref name="لسان العرب"/> ان کي قدسي ان ڪري چيو وڃي ٿو جو ان جي نسبت الله ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ان کي حديث ان ڪري چيو وڃي ٿو جو نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> === حديث قدسي ۽ نبوي حديث ۾ فرق === حديث قدسي ۽ ٻين نبوي حديثن ۾ بنيادي اصطلاحي فرق نسبت جو آهي. نبوي حديث نبيءَ ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته حديث قدسي ۾ بيان ڪيل قول الله ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ نبي ان کي الله کان روايت ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اهڙين روايتن کي ''حديث قدسي'' يا ''حديث الاهي'' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي ''نبوي حديثون'' چيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> ان سلسلي ۾ [[سورت النجم]] جون هي آيتون پڻ دليل طور پيش ڪيون وڃن ٿيون: {{قرآن|النجم|3|إلى آية=4|لا تخريج=1}} ـ [[سورت النجم]]. حديث قدسي ۽ نبوي حديث جي وچ ۾ بيان ڪيل اهم فرق هي آهن: * حديث قدسي کي نبي الله ڏانهن منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته نبوي حديث کي اهڙيءَ طرح الله ڏانهن منسوب نه ڪيو ويندو آهي.<ref name="العدوي">مصطفى العدوي، ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية''.</ref><ref name="القطان">مناع القطان، ''مباحث في علوم القرآن''.</ref> * حديث قدسي ۾ خوف، اميد ۽ الله جي پنهنجي مخلوق سان خطاب جهڙا موضوع گهڻا ملن ٿا، جڏهن ته عملي شرعي حڪمن بابت روايتون نسبتاً گهٽ آهن. نبوي حديثن ۾ انهن موضوعن سان گڏ شرعي حڪمن جو بيان پڻ وڏي پيماني تي ملي ٿو.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي جو تعداد مجموعي حديثن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي، جڏهن ته نبوي حديثن جو تعداد گهڻو آهي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> * حديث قدسي قولي صورت ۾ هوندي آهي، جڏهن ته نبوي حديث قولي، فعلي ۽ تقريري صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="العدوي"/><ref name="القطان"/> === حديث قدسي جو تعداد ۽ مثال === ابن حجر هيتمي لکيو آهي ته روايت ٿيل حديث قدسين جو تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي: {{اقتباس|روايت ٿيل حديث قدسين جو مجموعي تعداد هڪ سؤ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڪن عالمن انهن کي هڪ وڏي مجموعي ۾ گڏ پڻ ڪيو آهي.<ref>ابن علان الصديقي، ''الفتوحات الربانية على الأذكار النووية''.</ref>}} مناوي پنهنجي مجموعي ۾ 272 حديث قدسيون ۽ شيخ محمد مدني 863 حديثون گڏ ڪيون.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148 |title=الأحاديث القدسية |website=شبكة السنة النبوية وعلومها |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144045/http://www.alssunnah.com/main/articles.aspx?selected_article_no=3148/ |archive-date=24 مئي 2020 }}</ref> حديث قدسي جا ڪجهه مثال هي آهن: * [[ابو هريره]] کان بخاري ۽ مسلم سميت ٻين محدثن روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله فرمائي ٿو: آءٌ پنهنجي ٻانهي جي مون بابت گمان مطابق آهيان، ۽ جڏهن هو مون کي سڏي ٿو ته آءٌ ساڻس گڏ آهيان.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح بخاري''، حديث 7405؛ ''صحيح مسلم''، حديث 2675؛ ''سنن ترمذي''، حديث 3606.</ref>}} * [[معاذ بن جبل]] کان ترمذي روايت ڪئي آهي ته هن رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي چوندي ٻڌو: {{اقتباس|'''الله عزوجل فرمايو: جيڪي منهنجي عظمت خاطر هڪ ٻئي سان محبت ڪن ٿا، تن لاءِ نور جا منبر هوندا؛ نبي ۽ شهيد به انهن تي رشڪ ڪندا.'''<ref>راوي: معاذ بن جبل؛ محدث: الباني؛ ''صحيح الترمذي''، حديث 2390؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''سنن ترمذي''، حديث 2390؛ ترمذي ان کي حسن صحيح قرار ڏنو.</ref>}} * ابو هريره کان بخاري روايت ڪئي آهي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} چيو: {{اقتباس|'''الله تعاليٰ فرمايو: قيامت جي ڏينهن ٽن ماڻهن خلاف آءٌ پاڻ فريادي هوندس: اهو ماڻهو جيڪو منهنجي نالي تي عهد ڪري پوءِ دوکو ڏئي؛ اهو ماڻهو جيڪو آزاد انسان کي وڪڻي ان جي قيمت کائي؛ ۽ اهو ماڻهو جيڪو مزدور کان پورو ڪم وٺي پر ان جي اجرت نه ڏئي.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2227؛ حڪم: صحيح.</ref>}} === حديث قدسي جا اهم ڪتاب === * ''المقاصد السنية في الأحاديث الإلهية'' ـ علاء الدين علي بن بلبان بن عبد الله الفارسي، مشهور ابن بلبان (وفات 739هه). * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ محمد عبد الرؤوف بن تاج العارفين مناوي (وفات 1031هه)، جنهن ۾ 272 حديث قدسيون گڏ ڪيون ويون آهن. * ''الإتحافات السنية في الأحاديث القدسية'' ـ [[محمد بن محمود طربزوني]] حنفي، مشهور مدني (وفات 1200هه)، جنهن ۾ 863 حديثون گڏ ڪيون ويون آهن. جديد دور جي ڪتابن مان: * ''الجامع في الأحاديث القدسية'' ـ عبد السلام بن محمد علوش. * ''الصحيح المسند من الأحاديث القدسية'' ـ مصطفى عدوي. * ''الأحاديث القدسية'' ـ اعلى مجلس براءِ اسلامي امور، مصر. == علم حديث == {{Main|علم الحديث}} مسلمانن شروعاتي دور کان ئي نبوي حديثن جي روايت ۽ حفاظت تي ڌيان ڏنو. راوين نبيءَ جا مختلف وڏن توڙي ننڍن معاملن بابت قول ۽ عمل نقل ڪيا. روايتن ۾ کاڌي پيتي، سمهڻ ۽ جاڳڻ، بيهڻ ۽ ويهڻ جهڙن روزمره جي معاملن بابت پڻ تفصيل محفوظ ڪيا ويا. حديث حاصل ڪرڻ جي دلچسپيءَ سبب ابتدائي مسلمان پنهنجي روزمره جي ذميوارين سان گڏ علم حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍندا هئا.<ref name="عتر">نور الدين عتر، ''منهج النقد في علوم الحديث''.</ref> [[عمر بن خطاب]] کان روايت آهي: {{اقتباس|آءٌ ۽ منهنجو هڪ انصاري پاڙيسري بني اميه بن زيد ۾ رهندا هئاسين، جيڪو مديني جي مٿانهين علائقن مان هو. اسان رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} وٽ واري واري سان ويندا هئاسين؛ هڪ ڏينهن هو ويندو هو ۽ ٻئي ڏينهن آءٌ. جڏهن آءٌ ويندو هوس ته ان ڏينهن جي وحي ۽ ٻين واقعن جون خبرون کيس آڻي ڏيندو هوس، ۽ جڏهن هو ويندو هو ته هو به ائين ئي ڪندو هو.<ref>راوي: عمر بن خطاب؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 89.</ref><ref>هي روايت بخاري، نسائي، ابن ماجه ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي روايت جي علم جي شروعات ۾ صحابه جو اهم ڪردار رهيو. نبيءَ جي وفات کان پوءِ اسلام جي جاگرافيائي توسيع سان صحابه مختلف علائقن ۾ وڃي رهيا، جتي انهن علم ۽ حديثون منتقل ڪيون. اهڙيءَ طرح حديث جي باقاعده روايت ۽ نقل سان ''علم الحديث رواية'' جي ارتقا ٿي.<ref name="عتر"/> صحابه هڪ ٻئي کان نبيءَ بابت ٻڌل روايتون نقل ڪندا هئا ۽ انهن کان پوءِ تابعين صحابه کان حديثون روايت ڪيون. ابتدائي دور ۾ صحابيءَ پاران نبيءَ کان روايت ڪيل حديث قبول ڪرڻ ۾ عام طور سند بابت پوءِ واري دور جهڙي تفصيلي جاچ نه ڪئي ويندي هئي. [[عثمان بن عفان]] جي قتل سان لاڳاپيل فتني ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ مذهبي اختلافن کان پوءِ روايتن جي نسبت بابت احتياط وڌيو. روايتي اسلامي حديثي تاريخ موجب مختلف گروهن سان منسوب جعلي روايتن جي ظاهر ٿيڻ سبب صحابه ۽ تابعين جا عالم حديث جي نقل ۾ وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لڳا ۽ روايت جو طريقو ۽ راوين جي اعتبار جو جائزو وٺڻ تي زور وڌيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/35717/ |title=أهمية الإسناد وعناية الأمة به |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030336/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=35717 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> مسلم پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ [[مجاهد]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|بشير عدوي ابن عباس وٽ آيو ۽ حديثون بيان ڪندي چوڻ لڳو: ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو، رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو''. ابن عباس نه سندس حديث ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ نه کيس ڏٺو. هن چيو: اي ابن عباس! مون کي ڇا ٿيو آهي جو توهان منهنجي حديث نٿا ٻڌو؟ آءٌ اوهان کي رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان حديث ٻڌايان ٿو ۽ اوهان نٿا ٻڌو؟ ابن عباس چيو: هڪ وقت هو جڏهن اسان ڪنهن ماڻهوءَ کي ''رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو'' چوندي ٻڌندا هئاسين ته اسان جون اکيون فوراً هن ڏانهن متوجه ٿينديون هيون ۽ ڪن ڏئي ٻڌندا هئاسين؛ پر جڏهن ماڻهن صحيح ۽ غلط هر قسم جون روايتون ڪرڻ شروع ڪيون ته اسان ماڻهن کان رڳو اها ڳالهه وٺڻ لڳاسين، جنهن کي سڃاڻندا هئاسين.<ref>راوي: مجاهد بن جبر مڪي؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم'' جو مقدمو، ص. 7.</ref><ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27">''مقدمة صحيح مسلم''، 1/27.</ref>}} مسلم پنهنجي صحيح جي مقدمي ۾ [[محمد بن سيرين]] کان پڻ نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|ماڻهو اڳ سند بابت نه پڇندا هئا، پر جڏهن فتنو واقع ٿيو ته چوڻ لڳا: اسان کي پنهنجن راوين جا نالا ٻڌايو.<ref name="مقدمة صحيح مسلم 1/27"/>}} تابعين ۽ انهن کان پوءِ وارن عالمن به روايتن جي قبوليت بابت طريقا اختيار ڪيا. بعد جي حديث جي عالمن انهن طريقن مان باقاعده اصول اخذ ڪيا، جن ۾ راوين جي قبوليت، روايت جون شرطون ۽ طريقا، ۽ جرح ۽ تعديل جا قاعدا شامل هئا.<ref name="أصول الحديث"/> علم حديث جو بنيادي مقصد روايتن جي قبوليت يا رد جي درجي کي معلوم ڪرڻ آهي. ان لاءِ حديث جي [[سند]] ۽ [[متن]]، راوين جي حالتن، جرح ۽ تعديل، حديث سان لاڳاپيل فقهي يا دلالتي معاملن، ناسخ ۽ منسوخ، صحابه ۽ تابعين راوين جي طبقن، ۽ سند جي اتصال، انقطاع ۽ عللن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] ان بابت چيو آهي: {{اقتباس|علم الحديث ذو قوانين تحد\\ يدرى بها أحوال متن وسند\\ فذلك الموضوع والمقصود\\ أن يعرف المقبول والمردود}} وقت سان گڏ حديث جا علم وڌيڪ منظم ۽ ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويا. [[ابن صلاح]] انهن جا 65 قسم بيان ڪرڻ کان پوءِ لکيو: {{اقتباس|هي ممڪن قسمن جي آخري حد نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي بي شمار وڌيڪ قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>ابن صلاح، ''علوم الحديث''، ص. 81؛ سيوطي، ''البحر الذي زخر في شرح ألفية الأثر''، 1/245.</ref>}} [[حازمي]] چيو: {{اقتباس|علم حديث ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي هڪ سؤ تائين پهچن ٿا. انهن مان هر قسم هڪ مستقل علم آهي؛ جيڪڏهن طالب علم پنهنجي سڄي عمر ان ۾ گذاري، تڏهن به ان جي انتها تائين نه پهچي سگهندو.<ref>محمد بن موسى الحازمي، ''عجالة المبتدي وفضالة المنتهي''.</ref>}} حديث جي اهم علمن مان ڪجهه هي آهن: {{علوم الحديث}} === علم مصطلح حديث === {{Main|علم مصطلح الحديث}} '''علم مصطلح حديث''' انهن اصولن ۽ قاعدن جو علم آهي، جن جي ذريعي سند ۽ متن جي قبول يا رد جي لحاظ کان حالت معلوم ڪئي وڃي ٿي.<ref name="المحرر">حمد بن إبراهيم العثمان، ''المحرر في مصطلح الحديث''.</ref> ان جي ذريعي حديث جو درجو، جهڙوڪ صحيح، حسن يا ضعيف، حديث جي راوين تائين پهچڻ ۽ منتقل ٿيڻ جا طريقا، ۽ متن ۾ موجود غريب يا مشڪل لفظن وغيره جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. ان سان لاڳاپيل [[علم درايت حديث]] ۾ روايتن جا قسم، انهن جا حڪم، روايت جون شرطون، مرويات جا قسم ۽ انهن جي معنائن جي استخراج جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. علم حديث جا ڪجهه مشهور اصطلاح هي آهن: * [[سند (علم حديث)|سند]]: متن تائين پهچائيندڙ راوين جي سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ان کي سند ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي روايت پنهنجي ماخذ ڏانهن منسوب ٿئي ٿي.<ref name="أطيب المنح">عبد المحسن بن حمد العباد ۽ عبد الكريم مراد الأثري، ''من أطيب المنح في علم المصطلح''.</ref> * '''اسناد''': متن تائين پهچائيندڙ سلسلي جي خبر ڏيڻ يا حديث کي ان جي قائل ڏانهن منسوب ڪرڻ.<ref name="مولد تلقائيا1">محمد بن إسماعيل الأمير الكحلاني الصنعاني، ''توضيح الأفكار بشرح تنقيح الأنظار في علوم الآثار''.</ref> * [[متن (علم حديث)|متن]]: اهو لفظي مواد، جنهن تي سند ختم ٿئي؛ يعني حديث، خبر يا اثر جو اصل متن.<ref name="أطيب المنح"/> * '''مُخرِج''': حديث جي راوين يا ان کي پنهنجي ڪتاب ۾ روايت ڪندڙ محدث جو ذڪر ڪندڙ. مثال طور: ''بخاري ان کي روايت ڪيو'' يا ''مسلم ان کي روايت ڪيو''. * '''محدث''': اهو عالم جيڪو روايت ۽ درايت جي لحاظ کان علم حديث ۾ ڪم ڪري ۽ حديث جي طريقن، راوين جي نالن ۽ متنن کان واقف هجي.<ref>محمد أديب صالح، ''لمحات في أصول الحديث''.</ref> * '''حافظ''': روايتي اصطلاح ۾ اهڙي اعليٰ درجي جي محدث لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب، جنهن کي وڏي تعداد ۾ حديثن، انهن جي متنن، سندن ۽ راوين تي وسيع عبور هجي.<ref name="الطحان">محمود الطحان، ''تيسير مصطلح الحديث''.</ref> * '''حاڪم''': حديثي اصطلاح ۾ اهڙي عالم لاءِ استعمال ٿيندڙ اعليٰ لقب، جنهن کي حديثن جي متن، سند، جرح ۽ تعديل ۽ راوين جي تاريخ بابت انتهائي وسيع ڄاڻ هجي.<ref name="الطحان"/> * '''امير المؤمنين في الحديث''': حديث جي عالمن لاءِ استعمال ٿيندڙ انتهائي اعليٰ علمي لقبن مان هڪ، جيڪو [[شعبه بن حجاج]]، بخاري ۽ [[سفيان ثوري]] جهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="ReferenceA"/><ref name="الطحان"/> سند جي لحاظ کان مشهور حديثي درجن مان هي آهن: * [[صحيح حديث|صحيح حديث]]: اها حديث جنهن جي سند مسلسل هجي، هر راوي عادل ۽ مضبوط حافظي يا ضبط وارو هجي ۽ روايت شذوذ ۽ اثرانداز ٿيندڙ علت کان پاڪ هجي.<ref name="abc1">ابن حجر عسقلاني، ''النكت على كتاب ابن الصلاح''.</ref><ref>ابن دقيق العيد، ''الاقتراح في بيان الاصطلاح''.</ref> صحيح حديث کي ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''صحيح لذاته''': اها حديث جيڪا صحت جون سڀ بنيادي شرطون پاڻ پوريون ڪري؛ يعني سند متصل هجي، عادل ۽ مڪمل ضبط رکندڙ راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. # '''صحيح لغيره''': اها حديث جنهن جي ڪنهن شرط، خاص طور ضبط، جو درجو صحيح لذاته کان گهٽ هجي، پر متعدد طريقن يا شاهدن جي ڪري ان جي قوت وڌي صحيح جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref name="ابن الصلاح"/> عام طور حسن حديث جڏهن ڪيترن معتبر طريقن سان روايت ٿئي ته ان کي صحيح لغيره قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref>محمد بن صالح العثيمين، ''شرح المنظومة البيقونية في مصطلح الحديث''.</ref> * [[حسن حديث|حسن حديث]]: اها حديث جنهن جي سند متصل هجي ۽ عادل راوي هڪ ٻئي کان روايت ڪن، پر سند جي ڪنهن راويءَ جو ضبط صحيح حديث جي راويءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي، ۽ حديث شذوذ ۽ علت کان محفوظ هجي.<ref>حافظ بن أحمد بن علي الحكمي، ''مختصر دليل أرباب الفلاح لتحقيق فن الاصطلاح''.</ref> حسن حديث جا ٻه بنيادي قسم آهن: # '''حسن لذاته''': اها حديث جنهن جي سند متصل هجي، راوي عادل پر نسبتاً هلڪي ضبط وارا هجن ۽ روايت شذوذ ۽ علت کان پاڪ هجي. ان جي حسن هجڻ لاءِ ٻاهرين شاهد جي ضرورت نه هجي.<ref>إبراهيم بن عبد الله بن عبد الرحمن اللاحم، ''شرح اختصار علوم الحديث''.</ref> # [[حسن لغيره]]: اهڙي روايت جيڪا اڪيلي صورت ۾ حسن لذاته جون سموريون شرطون پوريون نه ڪري، پر ساڳئي حديث جي ٻين طريقن ۽ شاهدن سان گڏجي حسن جي درجي تائين پهچي وڃي.<ref>عبد العزيز بن عبد الله بن باز، ''التعليقات البازية على نزهة النظر شرح نخبة الفكر''.</ref><ref>عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''الثمرات الجنية شرح المنظومة البيقونية''.</ref> * [[ضعيف حديث|ضعيف حديث]]: اها حديث جنهن ۾ صحيح يا حسن حديث جون ضروري شرطون پوريون نه ٿين.<ref>ابن كثير، ''الباعث الحثيث في اختصار علوم الحديث''.</ref> ضعف جا سبب سند جو منقطع هجڻ، ڪنهن راويءَ جو ضعيف هجڻ، شذوذ يا اثرانداز ٿيندڙ علت وغيره ٿي سگهن ٿا.<ref name="المحرر"/> ضعيف حديثن جا درجا پڻ مختلف ٿين ٿا؛ جيتريون وڌيڪ قبوليت جون شرطون مفقود هجن، عام طور ضعف اوترو وڌيڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>أبو الحسن مصطفى بن إسماعيل السليماني، ''الجواهر السليمانية على المنظومة البيقونية''.</ref> ==== علم مصطلح جا اهم ڪتاب ==== علم مصطلح حديث جي اهم تصنيفن مان هي آهن: * ''أدب الإملاء والاستملاء'' ـ [[ابو سعد سمعاني|سمعاني]]، ابو سعيد عبد الكريم بن محمد سمعاني تميمي (وفات 562هه). * [[الفية عراقي (ڪتاب)|الفية عراقي في علوم الحديث]] (''التبصرة والتذكرة'') ـ [[عبد الرحيم عراقي]] (وفات 806هه). * [[الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث]] ـ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] (وفات 774هه). * [[تدريب الراوي|تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي]] ـ [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] (وفات 911هه). * ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير في أصول الحديث'' ـ [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] (وفات 676هه). * ''تيسير مصطلح الحديث'' ـ محمود طحان. * ''شرح التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير'' ـ [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] (وفات 902هه). * ''معرفة علوم الحديث'' ـ [[حاڪم نيشاپوري]] (وفات 405هه). * [[مقدمه ابن صلاح]] ـ [[ابن صلاح]] (وفات 643هه). * [[نزهة النظر شرح نخبة الفكر|نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]] ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم مصطلح حديث|اهل سنت والجماعت وٽ علم مصطلح حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم تراجم ۽ رجال === {{Main|علم التراجم}} [[File:Siyar A'lam an-Nubala.jpg|thumb|220px|'''[[سير اعلام النبلاء]]'''، [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جي تصنيف، تراجم ۽ رجال جي مشهور ڪتابن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ صحابه کان ستين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين شخصيتن جا تراجم وفات جي ترتيب سان ڏنل آهن. مصنف شخصيتن جي نالي، نسب، علمي مقام، ڄمڻ، تعليم، استادن، شاگردن ۽ وفات وغيره بابت معلومات سان گڏ جتي ضروري سمجهي ٿو اتي روايتن تي تنقيد پڻ ڪري ٿو.]] '''علم تراجم''' يا '''علم تراجم رجال''' مختلف دورن جي مشهور شخصيتن جي [[سوانح عمري]] جي مطالعي جو علم آهي. ان ۾ انهن ماڻهن جي زندگيءَ جو جائزو ورتو وڃي ٿو، جن سماج يا تاريخ تي ڪو نمايان اثر ڇڏيو هجي. ان ۾ [[نبي|نبين]]، [[خليفو|خليفن]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[امير]]ن، [[اڳواڻ]]ن، عالمن، [[فقيه]]ن، [[اديب]]ن، [[شاعر]]ن، [[فلسفي]]ن ۽ ٻين شخصيتن جون زندگيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن جي ذاتي زندگي، سرگرمين، سماجي اثر ۽ تاريخي ڪردار جو مطالعو هن علم جو حصو آهي.<ref>إبراهيم الريّس، ''عناصر تراجم الرواة عند المحدثين''.</ref> حديث جي مطالعي ۾ تراجم جو علم خاص طور راوين، سندن استادن، شاگردن، سفرن ۽ همعصر ماڻهن سان ملاقاتن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيو. ان سان گڏ سندن علمي حيثيت، عادتون ۽ انهن بابت همعصر يا بعد جي عالمن جون شاهديون پڻ ڏٺيون وينديون هيون، جيئن سندن روايتن جي اعتبار بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref name="الصباغ"/> راوين جي ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون خاص اهميت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وسيلي معلوم ڪري سگهجي ٿو ته ڪو راوي جنهن شخص کان روايت ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، تنهن سان سندس ملاقات ممڪن هئي يا نه. [[خطيب بغدادي]] ان بابت هي واقعو نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|عمر بن موسى حمص آيو. ماڻهو مسجد ۾ وٽس گڏ ٿيا ۽ هو چوڻ لڳو: ''اسان کي اوهان جي صالح شيخ حديث ٻڌائي.'' جڏهن هن اهو گهڻو ورجايو ته عفير بن معدان پڇيس: اسان جو صالح شيخ ڪير آهي؟ نالو ٻڌاءِ ته کيس سڃاڻون. هن چيو: خالد بن معدان. مون پڇيو: تون ساڻس ڪهڙي سال مليو هئين؟ چيائين: 108هه ۾. مون پڇيو: ڪٿي مليو هئين؟ چيائين: آرمينيا جي جنگ ۾. مون چيو: الله کان ڊڄ، اي شيخ، ۽ ڪوڙ نه ڳالهاءِ! خالد بن معدان 104هه ۾ وفات ڪري ويو هو ۽ تون دعويٰ ٿو ڪرين ته سندس وفات کان چار سال پوءِ ساڻس مليو هئين! وڌيڪ اهو ته هو ڪڏهن به آرمينيا جي جنگ ۾ نه ويو؛ هو رومين خلاف جنگ ڪندو هو. ==== تراجم ۽ رجال جا اهم ڪتاب ==== * [[ڪتاب الطبقات الكبير|الطبقات الكبرى]] ـ [[محمد بن سعد بغدادي|ابن سعد]] (وفات 230هه). * [[تذكرة الحفاظ (ڪتاب)|تذكرة الحفاظ]] ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). * ''التاريخ الصغير'' ۽ ''التاريخ الكبير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * [[سير اعلام النبلاء]] ـ شمس الدين ذهبي (وفات 748هه). * [[الوافي بالوفيات]] ـ [[صلاح الدين صفدي]] (وفات 764هه). * [[تاريخ بغداد (ڪتاب)|تاريخ بغداد]] ـ [[خطيب بغدادي]] (وفات 463هه). * [[تاريخ دمشق (ڪتاب)|تاريخ دمشق]] ـ [[ابن عساڪر]] (وفات 571هه). '''[[علم الرجال]]'''، جنهن سان [[جرح ۽ تعديل]] جو علم ويجهي نموني لاڳاپيل آهي، حديث جي راوين جي حالتن ۽ انهن ۾ روايت جي قبوليت جون شرطون موجود هجڻ يا نه هجڻ جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>عبد الرحمن بن يحيى بن علي المعلمي اليماني، ''علم الرجال وأهميته''.</ref> ان جو مقصد راوين جي سڃاڻپ، سندن وصفن ۽ انهن بابت مثبت يا منفي حديثي تنقيد کي مرتب ڪرڻ آهي، جيئن سند جي درجي بابت فيصلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref name="ابن الصلاح"/> '''جرح''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي حديثي تنقيد آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت کي متاثر ڪري؛ مثال طور کيس ڪوڙو، فاسق، ضعيف يا غير معتبر قرار ڏيڻ. '''تعديل''' مان مراد راويءَ بابت اهڙي شاهدي آهي، جيڪا سندس روايت جي قبوليت جي حمايت ڪري؛ مثال طور کيس ثقه يا ثبت قرار ڏيڻ.<ref>ابن عثيمين، ''علم مصطلح الحديث''.</ref> هن علم جو بنيادي موضوع راوين جي تنقيدي جاچ ۽ سندن اعتبار جو تعين آهي.<ref name="abc2">عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن جبرين، ''أخبار الآحاد في الحديث النبوي''.</ref> حديث جي عالمن وٽ راويءَ جي قبوليت لاءِ روايتي طور عدالت ۽ ضبط بنيادي شرطون سمجهيون ويون آهن.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تدريب الراوي في شرح تقريب النواوي''.</ref> حديث جي عالمن جرح کي روايتن جي جاچ جي ضرورت جي بنياد تي جائز قرار ڏنو. خطيب بغدادي لکيو: {{اقتباس|علم وارن جو اتفاق آهي ته خبر رڳو اهڙي عقل مند، سچي ۽ امانتدار شخص کان قبول ٿيڻ گهرجي، جنهن جي خبر تي ڀروسو ڪري سگهجي؛ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته جيڪو پنهنجي روايت ۾ سچو نه هجي، تنهن تي جرح ڪرڻ جائز آهي. [[دارقطني]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو اهو سمجهي ته رد ڪيل حديث جي راويءَ بابت ڳالهائڻ سندس غيبت آهي، ته کيس چيو ويندو ته معاملو ائين نه آهي؛ علم وارن جو اتفاق آهي ته دينداري ۽ دين ۽ مسلمانن سان خيرخواهيءَ جي لحاظ کان اهو ضروري آهي.<ref>جلال الدين سيوطي، ''تحذير الخواص من أكاذيب القصاص''.</ref>}} [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] ابو بڪر بن خلاد کان نقل ڪيو آهي ته هن [[يحيى قطان]] کان پڇيو: {{اقتباس|ڇا توکي اهو خوف نٿو ٿئي ته جن ماڻهن جون حديثون تو ڇڏي ڏنيون آهن، اهي قيامت جي ڏينهن الله وٽ تنهنجا مخالف بڻجن؟ هن چيو: انهن جو منهنجو مخالف ٿيڻ مون لاءِ ان کان وڌيڪ پسنديده آهي جو رسول الله منهنجو مخالف بڻجي مون کان پڇي ته تو منهنجي حديث کان ڪوڙ کي ڇو نه روڪيو؟<ref>ابن عدي جرجاني، ''[[الكامل في ضعفاء الرجال]]''.</ref>}} [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] ''العلل'' ۾ لکيو: {{اقتباس|ڪجهه اهڙن ماڻهن، جيڪي ڳالهه کي نه سمجهندا هئا، اهل حديث تي راوين بابت ڳالهائڻ سبب اعتراض ڪيو آهي؛ جڏهن ته اسان ڪيترن تابعين جي امامن کي رجال بابت ڳالهائيندي ڏٺو آهي... اسان جي خيال ۾، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو، انهن کي ان تي مسلمانن سان خيرخواهيءَ آماده ڪيو. سندن مقصد ماڻهن تي طعن يا غيبت ڪرڻ نه هو، بلڪه انهن ضعيف راوين جي حالت واضح ڪرڻ هو، جيئن سندن ضعف سڃاتو وڃي. انهن مان ڪي بدعت سان منسوب هئا، ڪي حديث ۾ متهم هئا ۽ ڪي غفلت ۽ گهڻين غلطين وارا هئا. انهن امامن دين جي حفاظت ۽ تثبيت لاءِ سندن حالتون واضح ڪرڻ گهريون، ڇاڪاڻ⁠تہ دين بابت شاهديءَ ۾ احتياط، حقن ۽ مال بابت شاهديءَ کان وڌيڪ ضروري آهي.<ref>''سنن ترمذي''، ڪتاب العلل.</ref>}} ==== جرح ۽ تعديل جا اهم ڪتاب ==== * ''إكمال الكمال'' ـ [[ابن ماكولا]] (وفات 475هه). * ''إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال'' ـ [[مغلطاي بن قليج]] (وفات 762هه). * ''تهذيب التهذيب'' ـ [[ابن حجر عسقلاني]] (وفات 852هه). * [[تهذيب الكمال في أسماء الرجال|تهذيب الكمال]] ـ [[جمال الدين مزي|مزي]] (وفات 742هه). * ''الثقات'' ـ [[ابن حبان]] (وفات 354هه). * [[الكامل في ضعفاء الرجال]] ـ [[ابو احمد بن عدي جرجاني|ابن عدي]] (وفات 365هه). * ''الجرح والتعديل'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الضعفاء'' ـ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 430هه). * ''الضعفاء الصغير'' ـ [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]] (وفات 256هه). * ''الضعفاء الكبير'' ـ [[ابو جعفر عقيلي]] (وفات 322هه). * ''الضعفاء والمتروكين'' ـ [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (وفات 303هه). * ''معرفة الثقات'' ـ [[عجلي]] (وفات 261هه). * ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' ـ [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] (وفات 748هه). تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علم تراجم ۽ رجال|اهل سنت والجماعت وٽ علم تراجم ۽ رجال جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === علم علل === {{Main|علم العلل}} '''علم علل''' حديث ۾ موجود اهڙن سببن جي تحقيق جو علم آهي، جيڪي حديث جي صحت کي متاثر ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ اهڙي منقطع روايت کي متصل سمجهڻ، هڪ حديث جو مواد ٻي حديث ۾ داخل ٿيڻ، [[تدليس]] يا ٻيا سندي ۽ متني مسئلا شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="الصباغ"/> هن علم ۾ حديث جي صحت تي اثرانداز ٿيندڙ ظاهري يا لڪل سببن ۽ روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو المنذر محمود بن محمد بن مصطفى بن عبد اللطيف المنياوي، ''شرح الموقظة للذهبي''.</ref> ڪڏهن ڪنهن حديث جي سند ظاهري طور متصل هجي، راوي عادل ۽ ضابط هجن ۽ ظاهري شذوذ نظر نه اچي، پر وڌيڪ تنقيدي تحقيق سان ان ۾ اهڙي علت معلوم ٿي سگهي ٿي، جيڪا عام مشاهدي سان ظاهر نه ٿئي. لڪل علت گهڻو ڪري سند ۾ هوندي آهي، پر متن يا سند ۽ متن ٻنهي ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref>عبد الكريم الخضير، ''شرح ألفية العراقي''.</ref> [[محمد ناصر الدين الباني|الباني]] هڪ حديث بابت لکيو: {{اقتباس|ابن حزم سند جي ظاهر کي ڏسي ان کي صحيح قرار ڏنو، جيڪو سندس ظاهري طريقي سان ٺهڪي اچي ٿو. پر علم ۽ نقد جا ماهر رڳو ان تي اڪتفا نٿا ڪن؛ اهي مختلف طريقا گڏ ڪن ٿا ۽ راوين جي حالتن جو مطالعو ڪن ٿا، جنهن وسيلي معلوم ٿئي ٿو ته حديث ۾ علت آهي يا نه. انهيءَ ڪري حديث جي عللن جي سڃاڻپ علم حديث جي انتهائي باريڪ علمن مان آهي، جيڪڏهن سڀ کان باريڪ نه هجي.<ref>محمد ناصر الدين الألباني، ''إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل''.</ref>}} [[جلال الدين سيوطي|سيوطي]] علت بابت چيو آهي: {{اقتباس|وعلة الحديث: أسباب خفت\\ تقدح في صحته، حين وفت\\ مع كونه ظاهره السلامة\\ فليحدد المعل من قد رامه\\ ما ريء فيه علة تقدح في\\ صحته بعد سلامة تفي\\ يدركها الحافظ بالتفرد\\ والخلف مع قرائن، فيهتدي}} [[File:أبو عيسى محمد الترمذي.jpg|thumb|200px|[[ابن رجب حنبلي]] جو '''شرح علل [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]]'''؛ ڪتاب ۾ راوين جا قسم، حديث جي عللن، مرسل روايت، حديث جي مختلف درجن ۽ ترمذي جي طريقه ڪار سميت حديثي نقد سان لاڳاپيل ڪيترن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.]] علم علل جي شروعات حديثي نقد جي ابتدائي روايت سان ڳنڍي وڃي ٿي. روايتي حديثي تاريخ موجب [[ابو بڪر صديق]] ۽ [[عمر بن خطاب]] خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪندا هئا{{للهامش|5}} ۽ ڪڏهن حديث بابت اضافي شاهدي پڻ طلب ڪندا هئا. بعد جي عالمن هن طريقي کي وڌيڪ منظم ڪيو ته جيئن غلطي يا وهم سبب ڪا ڳالهه نبيءَ ڏانهن غلط نموني منسوب نه ٿئي. حديث جي علت معلوم ڪرڻ لاءِ ان جا مختلف طريقا گڏ ڪرڻ، انهن جو مقابلو ڪرڻ ۽ راوين جي حالتن ۽ ضبط جو جائزو وٺڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[مسلم بن حجاج|مسلم]] لکيو: {{اقتباس|انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ سان صحيح روايتون سقيم روايتن کان ڌار ٿين ٿيون ۽ ضعيف خبرن جا راوي حافظ راوين کان سڃاتا وڃن ٿا.<ref>مسلم بن حجاج، ''التمييز''.</ref>}} [[خطيب بغدادي]] چيو: {{اقتباس|حديث جي علت سڃاڻڻ جو طريقو اهو آهي ته ان جا مختلف طريقا گڏ ڪيا وڃن، راوين جي اختلافن جو جائزو ورتو وڃي ۽ سندن حافظي، ضبط ۽ اتقان جي مرتبي کي ڏٺو وڃي.<ref>أحمد بن علي بن ثابت الخطيب البغدادي، ''الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع''.</ref>}} [[صلاح الدين علائي]] لکيو: {{اقتباس|ترجيح جا طريقا گهڻا آهن، انهن کي مڪمل طور محدود نٿو ڪري سگهجي ۽ سڀني حديثن لاءِ ڪو هڪ ضابطو نه آهي؛ بلڪه هر حديث جون پنهنجون خاص ترجيحي نشانيون هونديون آهن، جن کي گهڻن طريقن ۽ روايتن سان واقف تجربيڪار ۽ ذهين شخص سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="abc1"/>}} حديث ۾ علل جا ڪجهه مثال هي آهن:<ref name="المحرر"/> * محدث پنهنجي ڪنهن شيخ کان روايت ڪري، پر بعد وارو راوي غلطيءَ سان اها روايت ڪنهن ٻئي طريقي سان ان ڏانهن منسوب ڪري. * صحابي يا تابعي ڪنهن فقهي مسئلي بابت پنهنجو قول ڪري ۽ راوي غلطيءَ سان ان کي نبيءَ تائين مرفوع حديث طور بيان ڪري. * ڪو راوي مجموعي طور ثقه هجي، پر ڪنهن خاص شيخ کان سندس روايت ڪمزور هجي. * سند مان ڪنهن راويءَ جو لڪل نموني رهجي وڃڻ. * '''ارسال خفي'''، يعني راوي اهڙي شيخ کان روايت ڪري جنهن سان سندس زمانو ملي ٿو، پر جنهن کان هن حقيقت ۾ حديث نه ٻڌي هجي. علل جي سڃاڻپ کي علم حديث جي باريڪ ۽ پيچيده شعبن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ وسيع حافظي، تجربو ۽ حديثي طريقن جي ڄاڻ ضروري سمجهي وئي آهي.<ref name="ابن الصلاح"/> ان جي پيچيدگيءَ سبب قديم دور ۾ به نسبتاً ٿورن ماهرن کي هن ميدان ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/> حاڪم ابو زرعه رازي بابت نقل ڪيو آهي: {{اقتباس|هڪ شخص ابو زرعه رازي کان پڇيو: اوهان حديث کي معلول قرار ڏيو ٿا، ان جو دليل ڇا آهي؟ هن چيو: مون کان ڪنهن معلول حديث بابت پڇ ۽ آءٌ ان جي علت ٻڌايان؛ پوءِ ابن واره وٽ وڃي ساڳي حديث بابت پڇ، پر کيس نه ٻڌاءِ ته مون کان اڳ پڇي چڪو آهين؛ پوءِ ابو حاتم کان به پڇ. ان کان پوءِ اسان ٽنهي جي ڳالهه ڀيٽ. جيڪڏهن علت بابت اسان ۾ اختلاف ڏسين ته سمجهه ته هر هڪ پنهنجي راءِ موجب ڳالهه ڪئي؛ ۽ جيڪڏهن ڳالهه هڪجهڙي هجي ته هن علم جي حقيقت کي سمجهه. ان شخص ائين ڪيو ۽ ٽنهي جي ڳالهه هڪجهڙي نڪتي، تنهن تي چيائين: آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته هي علم الهام آهي.<ref name="الحاكم">حاڪم نيشاپوري، ''معرفة علوم الحديث''.</ref>}} حاڪم وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|صحيح حديث رڳو روايت سان نه سڃاتي ويندي آهي، بلڪه فهم، حافظي ۽ گهڻي سماع سان سڃاتي ويندي آهي. هن علم ۾ اهل فهم ۽ معرفت سان مذاڪرو وڏي مدد آهي، جيئن حديث جي لڪل علت ظاهر ٿئي. جيڪڏهن صحيح سندن سان اهڙيون حديثون ملن، جيڪي بخاري ۽ مسلم جي ڪتابن ۾ نه هجن، ته حديث جي طالب لاءِ ضروري آهي ته انهن جي علت جي تحقيق ڪري ۽ ماهرن سان بحث ڪري، جيئن علت ظاهر ٿئي.<ref name="الحاكم"/>}} ==== علم علل جا اهم ڪتاب ==== * ''الإلزامات والتتبع'' ـ [[دارقطني]] (وفات 385هه). * ''التمييز'' ـ [[مسلم بن حجاج]] (وفات 261هه). * ''شرح علل الترمذي'' ـ [[ابن رجب حنبلي]] (وفات 795هه). * ''العلل'' ـ [[علي بن مديني]] (وفات 234هه). * ''العلل'' ـ [[احمد بن حنبل]] (وفات 241هه). * ''المنتخب من العلل للخلال'' ـ [[ابن قدامه]] (وفات 620هه). * ''علل الحديث'' ـ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327هه). * ''الجامع في العلل والفوائد'' ـ [[ماهر ياسين فحل]]. تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#علل ۽ سوالات|اهل سنت والجماعت وٽ علم علل جي اهم ڪتابن جي فهرست]] === ٻيا علم === نبوي حديث سان لاڳاپيل ٻين اهم علمن مان هي آهن: * '''علم شرح حديث''' {{مفصلة|علم شرح الحديث}} هن علم کي '''فقه الحديث'''، '''علم شرح الحديث'''، '''علم معاني الحديث''' يا '''علم اصول تفسير الحديث''' پڻ چيو وڃي ٿو. ان ۾ حديث جي معنيٰ، مقصد ۽ دلالت کي سمجهڻ جا اصول، ظاهري تعارضن جي وضاحت، ناسخ ۽ منسوخ، لفظن جي تفسير ۽ انهن مان اخذ ٿيندڙ حڪمن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ انهن معاملن بابت عالمن جي مختلف راين کي پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>أبو الطيب محمد صديق خان، ''[[أبجد العلوم]] الوشي المرقوم في بيان أحوال العلوم''.</ref> * '''تخريج حديث''' {{Main|تخريج الحديث}} تخريج مان مراد حديث کي ان جي انهن اصل ماخذن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن ان کي سند سان روايت ڪيو هجي، ۽ ضرورت پوڻ تي ان جي حديثي درجي بابت وضاحت ڪرڻ. ان ۾ حديث کي معتبر محدثن ۽ سندن ڪتابن ڏانهن منسوب ڪرڻ، ان جي سند ۽ راوين جي حالت جو جائزو وٺڻ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref>عبد الصمد بن بكر بن إبراهيم عابد، ''المدخل إلى تخريج الأحاديث والآثار والحكم عليها''.</ref> [[شمس الدين سخاوي|سخاوي]] لکيو: {{اقتباس|تخريج مان مراد محدث جو حديثن کي اجزاء، مشيخات، ڪتابن ۽ ٻين ماخذن مان ڪڍڻ، انهن کي پنهنجي يا پنهنجن استادن يا همعصرن جي مرويات مان سند سان بيان ڪرڻ، انهن تي بحث ڪرڻ ۽ انهن کي انهن ڪتابن ۽ مجموعن جي مصنفن ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جن انهن کي روايت ڪيو آهي.}} هن وڌيڪ لکيو: {{اقتباس|ڪڏهن تخريج جو لفظ رڳو حديث کي ماخذ مان ڪڍڻ ۽ ان ڏانهن نسبت ڪرڻ لاءِ به وسيع معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>شمس الدين محمد السخاوي، ''فتح المغيث بشرح ألفية الحديث''.</ref>}} * '''ناسخ ۽ منسوخ''' {{Main|الناسخ والمنسوخ}} حديث جي علم ۾ '''نسخ''' مان مراد شارع پاران اڳئين شرعي حڪم کي پوءِ واري حڪم سان ختم يا تبديل ڪرڻ آهي.<ref>أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي، ''التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير''.</ref> يعني ڪنهن حديث ۾ آيل اڳئين شرعي حڪم، جنهن کي ''منسوخ'' چيو وڃي، جي جاءِ تي پوءِ وارو حڪم، جنهن کي ''ناسخ'' چيو وڃي، لاڳو ٿئي.<ref name="مولد تلقائيا1"/> اصولي بحثن ۾ عام جي تخصيص، مطلق جي تقييد ۽ استثنا جهڙن معاملن کي نسخ کان الڳ يا ان سان لاڳاپيل صورتن طور مختلف نموني بحث ڪيو ويو آهي. حديثن جي ظاهري تعارض جي صورت ۾ اصولين وٽ پهرين انهن جي وچ ۾ موافقت يا جمع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي؛ جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي ته تاريخي ترتيب ۽ ٻين دليلن جي بنياد تي ناسخ ۽ منسوخ جو امڪان ڏٺو وڃي ٿو، پوءِ ضرورت موجب ترجيح يا توقف جا اصول لاڳو ڪيا وڃن ٿا.<ref>ابن حجر عسقلاني، ''نزهة النظر في توضيح [[نخبة الفكر في مصطلح أهل الأثر]]''.</ref> == حديث جي تدوين == {{Main|تدوين الحديث}} نبوي حديث جي تدوين جو عمل ڪيترن مرحلن مان گذريو. روايتي اسلامي ماخذن موجب حديثن کي لکڻ جو سلسلو نبيءَ جي دور ۾ ئي شروع ٿي ويو هو ۽ ڪيترن صحابه وٽ حديثن جا لکيل صحيفا موجود هئا. انهن مان [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] جو ''الصحيفة الصادقة'' نالي صحيفو مشهور آهي. [[علي بن ابي طالب]] وٽ پڻ هڪ صحيفو هو، جڏهن ته [[انس بن مالڪ]]، [[عبد الله بن عباس]]، [[عبد الله بن مسعود]] ۽ [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] سان پڻ حديثن جا صحيفا منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>احمد انور سيد احمد الجندي، ''السنة النبوية في مواجهة شبهات الاستشراق''.</ref> صحابه نبوي حديثون تابعين ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ نسلن تائين پهچايون، جن پڻ انهن کي ياد ڪرڻ ۽ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ ۽ ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ حديثن جي تدوين وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿي ۽ علم کي محفوظ ڪرڻ جي هڪ عام طريقي جي صورت اختيار ڪرڻ لڳي.<ref>يوسف عبد الرحمن مرعشلي، ''علم فهرسة الحديث، نشأته، تطوره، أشهر ما دُوِّنَ فيه''.</ref> حديثي روايت موجب تدوين جي اهم سببن ۾ حافظ محدثن جي وفات سان روايتن جي ضايع ٿيڻ جو انديشو ۽ حديثن ۾ تحريف يا جعل کي روڪڻ شامل هئا. ان مقصد لاءِ محدثن نبيءَ ڏانهن منسوب روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جي جاچ ڪرڻ شروع ڪئي. === حديث لکڻ بابت روايتون === حديثن ۾ حديث لکڻ کان منع بابت روايتون پڻ ملن ٿيون ۽ لکڻ جي اجازت بابت پڻ. منع بابت روايتن مان [[مسلم بن حجاج]] پنهنجي ''[[صحيح مسلم]]'' ۾ روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|اسان کي هداب بن خالد ازدي، همام کان، هن زيد بن اسلم کان، هن عطاء بن يسار کان، هن ابو سعيد خدري کان روايت ڪئي ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} فرمايو: '''«مون کان نه لکو؛ ۽ جنهن مون کان قرآن کان سواءِ ڪا شيءِ لکي هجي، سو ان کي مٽائي ڇڏي. مون کان حديث بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي.»'''<ref>راوي: ابو سعيد خدري؛ محدث: مسلم؛ ''صحيح مسلم''، حديث 3004؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>''صحيح مسلم''، ڪتاب الزهد والرقائق، حديث 3004.</ref>}} [[احمد بن حنبل]] پنهنجي ''[[مسند احمد]]'' ۾ ابو هريره کان هڪ روايت نقل ڪئي آهي: {{اقتباس|اسان ويٺا نبي {{صلى الله عليه وسلم}} کان ٻڌل ڳالهيون لکي رهيا هئاسين ته پاڻ اسان وٽ آيو ۽ پڇيائين: «'''هي ڇا لکي رهيا آهيو؟'''» اسان چيو: جيڪي اوهان کان ٻڌون ٿا. پاڻ فرمايائين: «'''الله جي ڪتاب سان گڏ ٻيو ڪتاب؟'''» ... پوءِ اسان پنهنجو لکيل مواد هڪ هنڌ گڏ ڪري باهه ۾ ساڙي ڇڏيو. اسان پڇيو: اي الله جا رسول، ڇا اوهان کان حديثون بيان ڪريون؟ پاڻ فرمايائين: «'''ها، مون کان حديثون بيان ڪريو، ان ۾ ڪو حرج ناهي؛ ۽ جنهن ڄاڻي واڻي مون تي ڪوڙ مڙهيو، سو پنهنجو ٺڪاڻو باهه ۾ بڻائي.»'''<ref>''مسند احمد''، حديث 10670.</ref>}} ٻئي طرف حديث لکڻ جي اجازت بابت پڻ ڪيترائي روايتون ملن ٿيون. [[ابو دائود]]، [[حاڪم نيشاپوري]]، دارمي، احمد بن حنبل ۽ [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] [[عبد الله بن عمرو]] کان روايت ڪئي آهي: {{اقتباس|آءٌ رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کان جيڪا به ڳالهه ٻڌندو هوس، ان کي ياد رکڻ لاءِ لکي ڇڏيندو هوس. قريش مون کي روڪيو ۽ چيائون: ڇا تون هر ڳالهه لکي ڇڏين ٿو، جڏهن ته رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} به انسان آهي ۽ ڪاوڙ توڙي خوشيءَ جي حالت ۾ ڳالهائي ٿو؟ تنهنڪري مون لکڻ ڇڏي ڏنو. پوءِ مون اها ڳالهه رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} کي ٻڌائي. پاڻ پنهنجي آڱر سان پنهنجي وات ڏانهن اشارو ڪري فرمايائين: «'''لکندو رهه؛ قسم آهي ان ذات جو، جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، هن مان حق کان سواءِ ڪجهه به نٿو نڪري.»'''<ref>راوي: عبد الله بن عمرو؛ محدث: شعيب ارناؤوط؛ ''تخريج سنن أبي داود''، حديث 3646؛ سند صحيح.</ref><ref>''سنن أبي داود''، حديث 3646؛ ''المستدرك للحاكم''، حديث 330؛ ''سنن الدارمي''، حديث 493؛ ''مسند احمد''، حديث 6221؛ ''مصنف ابن أبي شيبة''، حديث 26957.</ref>}} بخاري ابو هريره کان روايت ڪري ٿو: {{اقتباس|نبي {{صلى الله عليه وسلم}} جي صحابه مان مون کان وڌيڪ حديثون ڪنهن روايت نه ڪيون، سواءِ عبد الله بن عمرو جي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ هو لکندو هو ۽ آءٌ نه لکندو هوس.<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 113؛ حڪم: صحيح.</ref>}} ابو هريره کان فتح مڪه بابت هڪ ٻي روايت ۾ اچي ٿو ته نبي {{صلى الله عليه وسلم}} خطبو ڏنو، جنهن کان پوءِ يمن جي هڪ شخص ابو شاهه عرض ڪيو ته اها ڳالهه سندس لاءِ لکي ڏني وڃي. ان تي نبيءَ فرمايو: {{اقتباس|'''ابو شاهه لاءِ لکي ڏيو.'''<ref>راوي: ابو هريره؛ محدث: بخاري؛ ''صحيح بخاري''، حديث 2434؛ حڪم: صحيح.</ref><ref>هي روايت بخاري، مسلم، ابو دائود، ترمذي ۽ ٻين نقل ڪئي آهي.</ref>}} حديث جي عالمن انهن ظاهري طور مختلف روايتن جي وچ ۾ ڪيترن طريقن سان تطبيقي وضاحت ڪئي آهي. هڪ راءِ موجب حديث لکڻ جي منع اسلام جي شروعاتي دور سان مخصوص هئي، جيئن قرآن جي حفاظت ۽ مطالعي تي خاص ڌيان رهي.<ref name="abc2"/> ٻي راءِ موجب منع واري حديث کي بعد ۾ اجازت وارين حديثن منسوخ ڪيو؛ جڏهن ته هڪ ٻي تشريح موجب منع قرآن ۽ حديث کي هڪ ئي صحيفي ۾ گڏ لکڻ بابت هئي، جيئن ٻنهي متنن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو نه رهي.<ref>يحيى بن شرف النووي، ''المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج''.</ref> === تدوين جي تاريخ === نبيءَ جي وفات کان پوءِ حديثن کي لکڻ بابت صحابه وٽ مختلف رويا منسوب ڪيا ويا آهن. [[عمر بن خطاب]]، [[عبد الله بن مسعود]]، [[زيد بن ثابت]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[ابو سعيد خدري]] سان لکڻ بابت احتياط يا ناپسنديدگي منسوب ڪئي وئي آهي، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]]، سندس پٽ [[حسن بن علي|حسن]]، [[انس بن مالڪ]] ۽ [[عبد الله بن عمرو بن العاص]] سان حديث لکڻ جي اجازت جو موقف منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/8516/ |title=كتابة الحديث وتدوينه |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021828/http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=8516 |archive-date=3 فيبروري 2019 }}</ref> عمر بن خطاب بابت هڪ روايت آهي ته هن حديثون لکائڻ جو ارادو ڪيو ۽ صحابه سان مشورو پڻ ڪيو، پر پوءِ ان کان پاسو ڪيائين: {{اقتباس|مون کي انهن ماڻهن جو خيال آيو، جيڪي اوهان کان اڳ هئا؛ انهن ڪتاب لکيا، پوءِ انهن ڏانهن ايترو متوجه ٿيا جو الله عزوجل جي ڪتاب کي ڇڏي ڏنائون. الله جو قسم، آءٌ الله جي ڪتاب سان ٻي ڪنهن شيءِ کي ڪڏهن به نه ملائيندس.<ref>راوي: عروه بن زبير؛ محدث: الباني؛ ''فقه السيرة''، ص. 36؛ حڪم: ضعيف، منقطع.</ref><ref>عبد الرزاق پنهنجي ''مصنف'' ۽ ابن عبد البر ''جامع بيان العلم وفضله'' ۾ نقل ڪيو آهي.</ref>}} حديث جي ڪجهه عالمن اهڙين روايتن مان اهو نتيجو اخذ ڪيو آهي ته شروعاتي احتياط جو هڪ سبب نبوي حديث ۽ قرآن جي متن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ جو انديشو هو، ۽ جڏهن اهو انديشو گهٽ ٿيو ته لکڻ جي اجازت عام ٿي وئي.<ref>أبو الأشبال حسن الزهيري المصري، ''دورة تدريبية في مصطلح الحديث''.</ref> [[ابن صلاح]] لکيو: {{اقتباس|پوءِ اهو اختلاف ختم ٿي ويو ۽ مسلمانن جو ان جي جواز ۽ اجازت تي اتفاق ٿي ويو.<ref name="ابن الصلاح"/>}} [[ملف:Gharib al-Hadith-page0019.jpg|تصغير|يسار|[[ابو عبيد قاسم بن سلام]] جي ڪتاب ''غريب الحديث'' جو هڪ مخطوطو، جيڪو لڳ ڀڳ 319هه (931ع) جو آهي.]] حديثن جي منظم يا سرڪاري تدوين بابت روايتي اسلامي تاريخ نگاري ۾ پهرين هجري صديءَ جي پڄاڻيءَ کي اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="أصول الحديث"/> [[عمر بن عبد العزيز]] عالمن کي حديثون گڏ ڪرڻ ۽ لکڻ جي هدايت ڪئي. هن [[مدينو|مديني]] جي عالمن ڏانهن لکيو: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي حديثن مان جيڪي اوهان وٽ آهن، تن کي ڏسو ۽ لکي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مون کي علم جي مٽجي وڃڻ ۽ عالمن جي وفات جو انديشو آهي.<ref>خطيب بغدادي، ''تقييد العلم''، ص. 106؛ بلقيني، ''محاسن الاصطلاح''، ص. 103؛ بخاري پڻ پنهنجي صحيح ۾ ان کي معلق طور نقل ڪيو آهي.</ref>}} ٻي هجري صديءَ ۾ مختلف اسلامي علمي مرڪزن ۾ حديثن ۽ آثارن جا مجموعا مرتب ٿيڻ لڳا. [[مالڪ بن انس]] [[مدينو|مديني]] ۾، [[ابن جريج|عبد العزيز بن جريج]] [[مڪو|مڪي]] ۾، [[عبد الرحمن اوزاعي|اوزاعي]] [[شام]] ۾، [[معمر بن راشد]] [[يمن]] ۾، [[سعيد بن ابي عروبه]] ۽ [[حماد بن سلمه]] [[بصرو|بصري]] ۾، [[سفيان ثوري]] [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾، [[عبد الله بن مبارڪ]] [[خراسان]] ۾ ۽ [[هشيم بن بشير]] [[واسط]] ۾ حديثي مواد مرتب ڪيو.<ref name="دفاع">محمد بن محمد بن سويلم أبو شُهبة، ''دفاع عن السنة ورد شبه المستشرقين والكتاب المعاصرين''.</ref> هن دور جي تصنيفن ۾ نبوي حديثن سان گڏ صحابه جا قول ۽ تابعين جا فتوا پڻ شامل هوندا هئا، جنهن جو مشهور مثال ''[[موطأ امام مالڪ]]'' آهي. حديث جي تدوين جي ايندڙ مرحلي ۾ نبوي حديثن کي وڌيڪ الڳ ۽ منظم مجموعن ۾ ترتيب ڏنو ويو، جيڪو خاص طور ٻي هجري صديءَ جي پڄاڻي ۽ ٽين هجري صديءَ جي شروعات ۾ نمايان ٿيو. ڪجهه محدثن پنهنجا ڪتاب '''مسانيد''' جي ترتيب سان مرتب ڪيا، جهڙوڪ [[احمد بن حنبل]]، [[ابو بڪر بن ابي شيبه|ابن ابي شيبه]] ۽ [[اسحاق بن راهويه]]. مسند ڪتابن ۾ روايتون عام طور صحابي راويءَ جي نالي هيٺ گڏ ڪيون وينديون هيون ۽ انهن ۾ صحيح، حسن ۽ ضعيف مختلف درجن جون روايتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ٻين محدثن حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنيون، جن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب|ڇهه مشهور حديثي ڪتاب]] نمايان آهن. بخاري ۽ مسلم پنهنجي مجموعن لاءِ صحت جون مخصوص شرطون اختيار ڪيون، جڏهن ته سنن جي مصنفن، جهڙوڪ ابو دائود، ترمذي، [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] ۽ [[ابن ماجه]]، صحيح سان گڏ حسن ۽ ضعيف روايتون پڻ شامل ڪيون ۽ مختلف هنڌن تي انهن جي درجي بابت وضاحت پڻ ڪئي.<ref name="دفاع"/> === حديث جا گهڻا راوي === حديث جي اصطلاح ۾ انهن صحابه لاءِ '''مكثرون''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي، جن کان هڪ هزار کان وڌيڪ حديثون منقول هجن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب ست صحابه اهڙا آهن، جن کان سڀ کان وڌيڪ حديثون منقول آهن:<ref>عادل بن عبد الشكور الزرقي، ''طبقات المكثرين من رواية الحديث''.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:750px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديثن جا سڀ کان وڌيڪ روايت ڪندڙ صحابي |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:12%; padding:10px;" | ترتيب ! style="background:#36c; color:white; width:53%; padding:10px;" | صحابي ! style="background:#36c; color:white; width:35%; padding:10px;" | منقول حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 1 | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو هريره]] | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 5,374 |- | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2 | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عمر بن خطاب|عبد الله بن عمر]] | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 2,630 |- | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 3 | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:8px;" | [[انس بن مالڪ]] | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 2,286 |- | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 4 | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:8px;" | [[عائشه بنت ابي بڪر|ام المؤمنين عائشه]] | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 2,210 |- | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 5 | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:8px;" | [[عبد الله بن عباس]] | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 1,660 |- | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 6 | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:8px;" | [[جابر بن عبد الله انصاري|جابر بن عبد الله]] | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 1,540 |- | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 7 | style="background:#fff8dc; text-align:right; padding:8px;" | [[ابو سعيد خدري]] | style="background:#fff8dc; font-weight:bold;" | 1,170 |} == حديث جا ڪتاب == [[File:Ishaq ibn Rahwayh.png|thumb|220px|[[اسحاق بن راهويه]]، '''[[مسند اسحاق بن راهويه]]''' جو مصنف. مسند اسحاق بن راهويه حديثن جي قديم مسند مجموعن مان هڪ آهي.]] [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديث جي ڪتابن کي سندن ترتيب ۽ تصنيف جي طريقي موجب ڪيترن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ صحاح، سنن، مسانيد، معاجم، مصنفات، حديثي اجزا، جوامع، مستدرڪات، مستخرجات، زوائد ۽ اطراف شامل آهن. اهي ڪتاب عام طور موضوعن ۽ بابن يا راوين جي نالن موجب ترتيب ڏنل هوندا آهن. * '''صحاح''': اهي ڪتاب، جن جي مصنفن پنهنجي معيار موجب رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جو التزام ڪيو هجي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة">محمد بن ابي الفيض جعفر الحسني الادريسي الکتاني، ''الرسالة المستطرفة لبيان مشهور كتب السنة المصنفة''.</ref> * '''سنن''': اهي حديثي ڪتاب، جن ۾ شرعي حڪمن بابت مرفوع حديثون فقهي بابن موجب ترتيب ڏنل هجن. سنن جي سڀني مصنفن پنهنجي ڪتابن ۾ رڳو صحيح حديثون شامل ڪرڻ جي شرط نه رکي، تنهنڪري انهن ۾ مختلف درجن جون روايتون ملي سگهن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مسانيد''': اهي ڪتاب، جن ۾ حديثون صحابه جي نالن موجب ترتيب ڏنل هجن. صحابه جا نالا ڪڏهن الف ب وار ترتيب، اسلام قبول ڪرڻ ۾ اڳڀرائي يا نسب ۽ مرتبي جهڙن اصولن موجب رکيا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''معاجم''': ''معجم'' جو جمع آهي. محدثن جي اصطلاح ۾ اهڙو ڪتاب، جنهن ۾ حديثون صحابه، استادن، شهرن يا ڪنهن ٻئي بنياد تي ترتيب ڏنل هجن. اڪثر انهن ۾ نالا الف ب وار ترتيب سان ڏنا ويندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مصنفات''': اهي سنن سان مشابهت رکن ٿا، پر وڌيڪ وسيع ۽ جامع هوندا آهن ۽ انهن ۾ مرفوع حديثن کان سواءِ صحابه ۽ تابعين جا آثار ۽ قول پڻ وڏي تعداد ۾ شامل هوندا آهن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اجزا''': اهي مختصر حديثي تصنيفون، جيڪي دين جي ڪنهن مخصوص موضوع يا باب بابت حديثن، ڪنهن هڪ سند يا راويءَ جي طريقي سان منقول روايتن، يا ڪنهن هڪ خاص موضوع سان لاڳاپيل حديثن کي گڏ ڪن ٿيون.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''جامع''': اهڙو حديثي ڪتاب، جنهن ۾ عقيدن، احڪامن، رقائق، کاڌي پيتي جي آداب، سفر ۽ قيام، تفسير، تاريخ، سيرت، فتنن، مناقبن ۽ ٻين مختلف موضوعن بابت حديثون شامل هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستدرڪ''': اهڙو ڪتاب، جنهن جو مصنف ڪنهن اڳوڻي ڪتاب ۾ ان جي مقرر ڪيل شرطن مطابق شامل ٿي سگهندڙ، پر رهجي ويل حديثن کي گڏ ڪري.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''مستخرج''': اهڙي تصنيف، جنهن ۾ مصنف ڪنهن ٻئي حديثي ڪتاب جون حديثون پنهنجي جدا سندن سان روايت ڪري، اهڙي طرح جو سندس سند اصل ڪتاب جي مصنف جي سند سان ڪنهن استاد يا ان کان مٿئين راويءَ وٽ ملي وڃي.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''زوائد''': اهي ڪتاب، جن ۾ هڪ يا وڌيڪ حديثي ڪتابن جون اهي اضافي حديثون گڏ ڪيون وڃن، جيڪي مقابلي ۾ رکيل ٻين ڪتابن ۾ موجود نه هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> * '''اطراف''': ''طرف'' مان مراد حديث جو اهو حصو يا عبارت آهي، جنهن سان پوري حديث جي سڃاڻپ ٿي سگهي. اطراف جي ڪتابن ۾ عام طور حديث جو رڳو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ انهن اصل ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏنا ويندا آهن، جن ۾ اها حديث روايت ٿيل هجي. ڪجهه مصنف مڪمل سند ۽ ڪجهه سند جو رڳو هڪ حصو ڏين ٿا؛ عام طور پورو متن نقل نه ڪيو ويندو آهي ۽ ضروري ناهي ته ڏنل ''طرف'' حديث جا بلڪل ساڳيا لفظ هجن.<ref name="شرح اللؤلؤ"/><ref name="عتر"/><ref name="الرسالة المستطرفة"/> === صحاح جا ڪتاب === {{Main|ڇهه حديثي ڪتاب}} [[File:SaheehAlBukhari.png|thumb|right|150px|'''[[صحيح بخاري]]'''، [[اهل سنت والجماعت]] وٽ حديثن جي سڀ کان اهم مجموعن مان هڪ آهي ۽ روايتي طور قرآن کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ صحيح ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو.]] [[اهل سنت والجماعت]] جي حديثي ادب ۾ سڀ کان مشهور مجموعن مان [[ڇهه حديثي ڪتاب]] آهن. هي اصطلاح ڇهن مشهور حديثي مجموعن لاءِ استعمال ٿئي ٿو: ٻن صحيح ڪتابن، يعني ''[[صحيح بخاري]]'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]''؛ ۽ چئن سنن، يعني ''[[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]]''، ''[[سنن ترمذي]]''، ''[[سنن ابي دائود]]'' ۽ ''[[سنن ابن ماجه]]'' لاءِ.<ref name="مولد تلقائيا2"/> ڇهين ڪتاب طور ابن ماجه جي سنن کي شمار ڪندڙ شروعاتي عالمن مان ڇهين هجري صديءَ جو حافظ [[ابن طاهر قيسراني|محمد بن طاهر مقدسي]] هو.<ref>زين الدين ابو يحيى زڪريا بن محمد بن زڪريا الانصاري، ''فتح الباقي بشرح ألفية العراقي''.</ref> عالمن انهن ڪتابن تي وڏي پيماني تي ڪم ڪيو ۽ انهن جون شرحون، رجال جا ڪتاب، اطراف ۽ ٻيون لاڳاپيل تصنيفون لکيون. مشهور شرحن ۾ [[فتح الباري|فتح الباري شرح صحيح بخاري]]، [[ابن حجر عسقلاني]] جي تصنيف؛ [[المنهاج في شرح صحيح مسلم بن الحجاج|المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج]]، [[يحيى بن شرف نووي|نووي]] جي تصنيف؛ [[عون المعبود على سنن أبي داود|عون المعبود شرح سنن ابي دائود]]، [[محمد شمس الحق عظيم آبادي]] جي تصنيف؛ سنن نسائيءَ تي [[جلال الدين سيوطي]] جي شرح؛ ۽ [[تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي|تحفة الاحوذي شرح سنن ترمذي]] شامل آهن. انهن ڪتابن جي اسناد ۽ راوين بابت پڻ وسيع علمي ادب پيدا ٿيو. [[عبد الغني مقدسي]] ''[[الكمال في أسماء الرجال]]'' لکيو، جنهن کي [[جمال الدين مزي|مزي]] وڌائي ۽ سنواري ''[[تهذيب الكمال في أسماء الرجال]]'' جي صورت ڏني. پوءِ ابن حجر عسقلاني ان کي مختصر ڪري ''[[تهذيب التهذيب]]'' مرتب ڪيو. [[شمس الدين ذهبي|ذهبي]] جو ''ميزان الاعتدال في نقد الرجال'' پڻ رجال جي مشهور ڪتابن مان آهي. ڇهن ڪتابن جي حديثن جا اطراف گڏ ڪرڻ لاءِ پڻ ڪتاب لکيا ويا، جن ۾ مصنف حديث جو سڃاڻپ ڪرائيندڙ حصو ۽ پوءِ انهن ڪتابن جا اسناد يا حوالا ڏين ٿا، جن ۾ اها حديث موجود هجي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.islamweb.net/ar/article/16939/ |title=كتب الأطراف |website=اسلام ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018083349/http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=16939 |archive-date=18 آڪٽوبر 2011 }}</ref> انهن ۾ مزي جو ''[[تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف]]'' ۽ ابن حجر عسقلاني جو ''[[إتحاف المهرة بأطراف العشرة]]'' شامل آهن. مختلف حديثي مجموعن جي حديثن کي هڪ هنڌ گڏ ڪندڙ تصنيفن ۾ [[ابن اثير ابو السعادات|ابن اثير]] جو ''[[جامع الأصول في أحاديث الرسول]]'' ۽ [[ابن كثير دمشقي|ابن كثير]] جو ''[[جامع السنن والمسانيد لابن كثير|جامع المسانيد والسنن الهادي لأقوم سنن]]'' شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:850px; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ڇهه مشهور ڪتاب |- ! style="background:#3366cc; color:white; width:30%; padding:10px;" | نالو ! style="background:#3366cc; color:white; width:45%; padding:10px;" | مصنف ! style="background:#3366cc; color:white; width:25%; padding:10px;" | حديثن جو تعداد |- | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح بخاري]] | style="background:#eaf3ff; text-align:right; padding:9px;" | [[محمد بن اسماعيل بخاري|امام بخاري]] (256هه / 870ع) | style="background:#eaf3ff; font-weight:bold;" | 7,167 |- | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[صحيح مسلم]] | style="background:#eaf7ea; text-align:right; padding:9px;" | [[مسلم بن حجاج|امام مسلم]] (261هه / 875ع) | style="background:#eaf7ea; font-weight:bold;" | 5,505 |- | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابي دائود]] | style="background:#fef6e7; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو دائود]] (275هه / 888ع) | style="background:#fef6e7; font-weight:bold;" | 5,274 |- | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ترمذي]] | style="background:#f5ecff; text-align:right; padding:9px;" | [[ابو عيسى محمد ترمذي|ترمذي]] (279هه / 892ع) | style="background:#f5ecff; font-weight:bold;" | 3,956 |- | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن نسائي صغرى|سنن نسائي]] | style="background:#eef7f7; text-align:right; padding:9px;" | [[احمد بن شعيب نسائي|نسائي]] (303هه / 915ع) | style="background:#eef7f7; font-weight:bold;" | 5,754 |- | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px; font-weight:bold;" | [[سنن ابن ماجه]] | style="background:#fff0f0; text-align:right; padding:9px;" | [[ابن ماجه]] (273هه / 886ع) | style="background:#fff0f0; font-weight:bold;" | 4,341 |} حديث جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: [[فائل:Hadith Books.jpg|thumb|left|290px|نبوي حديث جي ڪتابن جو مجموعو، جنهن ۾ ڇهه مشهور حديثي ڪتاب پڻ شامل آهن.]] {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:950px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12);" |+ style="caption-side:top; padding:10px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | حديث جا ٻيا اهم ڪتاب |- ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب ! style="width:50%; background:#3366cc; color:white; padding:10px; text-align:center;" | حديث جا ڪتاب |- | style="background:#eaf3ff; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[موطأ امام مالڪ|موطأ]] * [[صحيح ابن حبان]] * [[صحيح ابن خزيمه]] * [[صحيح ابو عوانه]] * [[سنن دارقطني]] * [[مسند احمد]] * [[سنن بيهقي]] * [[مستدرڪ علي الصحيحين|مستدرڪ حاڪم]] * [[معجم الڪبير]] * [[معجم الاوسط]] * [[معجم الصغير]] * [[سنن دارمي|مسند دارمي]] | style="background:#eaf7ea; vertical-align:top; padding:12px 18px; line-height:1.9;" | * [[مسند بزار]] * [[مسند ابو حنيفه]] * [[مسند شافعي]] * [[مسند حميدي]] * [[مسند ابو يعليٰ موصلي]] * [[مصنف عبدالرزاق|مصنف عبدالرزاق صنعاني]] * [[مصنف ابن ابي شيبه]] * [[مسند ابو دائود طيالسي|مسند طيالسي]] * [[مسند اسحاق بن راهويه]] * [[مسند ابن ابي اوفيٰ]] * [[جامع شعب الايمان]] * [[مسند الشهاب]] * [[تهذيب الآثار]] * [[شمائل محمديه]] |} وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو: [[اهل سنت والجماعت#حديث جا متن|اهل سنت والجماعت وٽ حديث جي اهم ڪتابن جي فهرست]] * [[حديثي اجزا]] * [[جوامع جا ڪتاب]] * [[اهل سنت والجماعت|اهل سنت والجماعت جي اهم ڪتابن جي فهرست]] ==اھل قرآن جو نقطه نظر == [[اھل قرآن]] قرآن کي اسلامي شريعت جو بنيادي ۽ واحد لازمي ديني ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديثي سنت جي حجيت بابت [[اهل سنت والجماعت]] ۽ ٻين روايتي اسلامي مڪتبن کان مختلف موقف رکن ٿا. قرآنين جي مختلف حلقن جا موقف پاڻ ۾ پڻ هڪجهڙا ناهن، پر انهن مان ڪيترائي روايتي حديثي مجموعن ۾ محمد ڏانهن منسوب روايتن جي تاريخي صحت تي تنقيد ڪن ٿا. اھل قرآن مفڪر [[احمد صبحي منصور]] جو موقف آهي ته اسلامي تاريخ جي مختلف سياسي دورن ۾ سياسي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ حديثون ٺاهيون يا استعمال ڪيون ويون. سندس دعويٰ موجب اموي دور ۾ [[معاويه بن ابي سفيان]] ۽ اموي اقتدار جي حمايت ۽ سندن مخالفن، جهڙوڪ [[علي بن ابي طالب]]، سندس اولاد ۽ [[عبد الله بن زبير]]، خلاف سياسي روايتون گردش ۾ آيون. هو عباسي دور بابت پڻ اهڙي قسم جي عمل جي دعويٰ ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته [[عبد الله بن عباس|ابن عباس]] جي مرتبي کي وڌائڻ واريون روايتون ان سياسي ماحول سان لاڳاپيل هيون. منصور جي تشريح موجب حڪمرانن سان لاڳاپيل مذهبي حلقن اهڙين روايتن کي پڻ هٿي ڏني، جيڪي اقتدار جي اطاعت يا مخالفن خلاف ڪارروائيءَ کي مذهبي جواز ڏينديون هيون. هو ارتداد جي سزا بابت حديثن ۽ اموي دور ۾ [[جبريه]] جي فڪري واڌ کي پڻ انهيءَ وسيع سياسي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو. اهي منصور جا تاريخي ۽ مذهبي موقف آهن ۽ روايتي حديثي عالمن انهن مان ڪيترين دعوائن سان اختلاف ڪيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |title=حرية الرأي بين الإسلام والمسلمين |author=احمد صبحي منصور |website=اهل القرآن |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208101942/http://www.ahl-alquran.com/arabic/chapter.php?page_id=52 |archive-date=8 فيبروري 2019 |access-date=9 آڪٽوبر 2022 }}</ref> روايتي اسلامي مڪتب اھل قرآن جي انهيءَ موقف سان اختلاف ڪن ٿا ۽ سندن استدلال آهي ته قرآن پاڻ مسلمانن کي رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو.<ref>[http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc عثمان بن معلم محمود بن شيخ علي، ''شبهات القرآنيين''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115215747/http://alminbar.al-islam.com/images/books/318.doc |date=15 نومبر 2012}}</ref> ان سلسلي ۾ [[سورت حشر]] جي آيت {{قرآن|الحشر|7|لا تخريج=1}} جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ {{قرآن|نص=وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا}} جا لفظ اچن ٿا. حديث جي حجيت جا حامي انهن ۽ ٻين آيتن کي رسول جي سنت جي پيرويءَ جو قرآني بنياد سمجهن ٿا. [[اهل سنت والجماعت]] جي ڪيترن قديم ۽ جديد عالمن قرآنين يا حديث جي حجيت رد ڪندڙ نظرين جي مخالفت ڪئي آهي. [[ابن حزم اندلسي]] لکيو: {{اقتباس|جيڪڏهن ڪو شخص چوي ته اسان رڳو اهو وٺنداسين جيڪو قرآن ۾ ملي ٿو، ته امت جي اجماع موجب هو ڪافر ٿيندو؛ پوءِ هن تي سج لهڻ کان رات جي اونداهيءَ تائين رڳو هڪ رڪعت ۽ فجر وقت ٻي رڪعت لازم ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جي لفظن مان نماز جي نالي هيٺ گهٽ ۾ گهٽ ايترو ئي اچي سگهي ٿو.<ref>ابن حزم، ''الإحكام في أصول الأحكام''، ج 2، ص. 80.</ref>}} [[ابراهيم بن موسى شاطبي|شاطبي]] حديثي سنت کان سواءِ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري موقف بابت لکيو: {{اقتباس|چوٿون اهو ته رڳو ڪتاب تي اڪتفا ڪرڻ اهڙن ماڻهن جي راءِ آهي، جيڪي سنت کان ٻاهر نڪري ويا؛ ڇاڪاڻ⁠تہ انهن اهو بنياد ورتو ته ڪتاب ۾ هر شيءِ جو بيان آهي، تنهنڪري سنت جي حڪمن کي ڇڏي ڏنائون، جنهن جي نتيجي ۾ جماعت کان جدا ٿيا ۽ قرآن جي اهڙي تاويل ڪرڻ لڳا، جيڪا الله جي نازل ڪيل مراد مطابق نه هئي.<ref>شاطبي، ''الموافقات في أصول الشريعة''، ج 4، ص. 17.</ref>}} جديد دور ۾ اڳوڻي مصري اوقاف واري وزير [[محمود حمدي زقزوق]] پڻ رڳو قرآن تي اڪتفا ڪرڻ واري نظريي جي مخالفت ڪئي. هن سنت ۽ قرآن جي تعلق بابت لکيو: {{اقتباس|نبوي سنت، قرآني پيغام جي نبوي تشريح ۽ قرآني آيتن جو عملي اطلاق آهي. قرآن ۾ بيان ڪيل فرضن، عبادتن، ذميوارين، شعائر، مناسڪ ۽ معاملن جي نبوي تشريح ۽ عملي صورت سنت ۾ ملي ٿي. تنهنڪري قرآن ۽ سنت جو تعلق اهڙو سمجهي سگهجي ٿو، جيئن آئين ۽ ان جي عملي قانوني تشريح جو تعلق.<ref name="موقع نصرة">{{حوالو ويب |url=http://www.nusrah.com/ar/contents.aspx?aid=1776 |title=حول الاستغناء بالقرآن عن السنة وعلاقة السنة بالقرآن |author=محمود حمدي زقزوق |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314220900/https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=nusrah&e=com |archive-date=14 مارچ 2020 }}</ref>}} آسٽريا ڄائي مسلمان مفڪر [[محمد اسد]] پڻ سنت جي پيرويءَ کي اسلامي فڪر ۽ عمل جي تسلسل لاءِ بنيادي اهميت ڏني: {{اقتباس|رسول الله {{صلى الله عليه وسلم}} جي سنت تي عمل اسلام جي وجود ۽ ترقيءَ جي حفاظت آهي، جڏهن ته سنت کي ڇڏي ڏيڻ اسلام جي ڍانچي جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو. سنت ان عمارت جي لوهي ڍانچي وانگر رهي آهي، جنهن تي اسلامي نظام بيٺو آهي.<ref>محمد اسد، ''الإسلام على مفترق الطريق''، ص. 85.</ref>}} [[عبد العزيز بن باز]] جديد دور جي انهن حلقن تي سخت تنقيد ڪئي، جيڪي حديثي سنت جي حجيت کي مڪمل طور رد ڪن ٿا. هن لکيو ته اهڙو موقف، سندس نظر ۾، قرآن ۾ رسول جي اطاعت بابت حڪمن سان مطابقت نٿو رکي ۽ هن ان سلسلي ۾ پاڻ کي ''قرآني'' سڏيندڙ ڪجهه جديد تحريڪن جو ذڪر ڪيو.<ref>{{حوالو ويب |url=https://maserah.binbaz.org.sa//45 |title=السنة ومكانتها في الإسلام |author=عبد العزيز بن باز |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112011220/http://www.binbaz.org.sa/mat/21247 |archive-date=12 نومبر 2014 }}</ref> == شيعن جو نقطه نظر == {{Main|شيعن وٽ حديث}} شيعن وٽ حديث جي وصف هن ريت ڪئي وڃي ٿي: اهڙو ڪلام، جيڪو معصوم جي قول، فعل يا تقرير کي بيان ڪري.<ref>حسن الصدر، ''نهاية الدراية''.</ref> [[اثنا عشري شيعا|اثنا عشري شيعن]] جي عقيدي موجب [[اهل بيت]]، يعني [[محمد|رسول محمد]]، [[علي بن ابي طالب]]، [[فاطمه زهرا|فاطمه بنت محمد]] ۽ سندن نسل مان يارهن امام، ديني روايت ۽ ان جي ناسخ ۽ منسوخ جي ڄاڻ جا بنيادي مستند ذريعا آهن. اثنا عشري عقيدي ۾ انهن شخصيتن کي معصوم سمجهيو وڃي ٿو ۽ انهن کان ثابت ٿيل قولن ۽ روايتن تي عمل کي حجت سمجهيو وڃي ٿو؛ ان بنياد تي امام معصوم جي قول کي نبوي تعليم جي تسلسل طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>ابو طالب التجليل التبريزي، ''شبهات حول الشيعة''.</ref> ان جي ابتڙ [[اهل سنت والجماعت]] نبوي عصمت کي رسول سان مخصوص سمجهن ٿا ۽ سندن اصول موجب نبيءَ کان سواءِ ڪنهن به شخص جي قول کي قبول يا رد ڪري سگهجي ٿو.<ref>محمد بن اسماعيل بخاري، ''جزء القراءة خلف الإمام''.</ref> شيعا ۽ اهل سنت والجماعت ان ڳالهه تي متفق آهن ته قرآن کان پوءِ حديث اسلامي شريعت جي اهم ماخذن مان آهي،<ref>{{حوالو ويب |url=http://www.islam4u.com/ar/almojib/ما-هي-مكانة-الحديث-عند-الشيعة-الامامية-%D8%9F |title=مكانة الحديث عند الشيعة |author=صالح الكرباسي |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015071748/http://islam4u.com/almojib_show.php?rid=557 |archive-date=15 آڪٽوبر 2012 }}</ref> پر نبوي حديث جي روايت ۽ راوين جي قبوليت جا معيار ٻنهي روايتن ۾ مختلف آهن. اهل سنت جي حديثي اصولن ۾ جمهور محدثن، فقيهن ۽ اصولين صحابه جي مجموعي عدالت جو اصول قبول ڪيو آهي.<ref name="دفاع"/><ref>ماهر ياسين الفحل، ''شرح التبصرة والتذكرة''.</ref> [[ابن عبد البر]] سميت ڪيترن عالمن انهيءَ موقف کي اهل سنت جو اجماعي اصول قرار ڏنو آهي.<ref>ابو عمر ابن عبد البر، ''الاستيعاب في معرفة الأصحاب''.</ref> سني حديثي اصول موجب صحابه جي عدالت قرآن ۽ ٻين ديني دليلن جي بنياد تي ثابت سمجهي وڃي ٿي. شيعي علم الرجال ۾، ان جي ابتڙ، رڳو صحابي هجڻ کي ڪنهن راويءَ جي عدالت يا روايت جي صحت لاءِ پاڻمرادو ڪافي نه سمجهيو ويندو آهي. هر راويءَ جي حيثيت کي جداگانه طور پرکيو وڃي ٿو. شيعي حديثي روايت ۾ ڪيترن صحابه، جهڙوڪ [[عبد الله بن عباس]]، [[سلمان فارسي]]، [[ابو ذر غفاري]]، [[ابو رافع]]، [[عمار بن ياسر]]، [[مقداد بن عمرو|مقداد بن اسود]]، [[بلال بن رباح]] ۽ [[براء بن عازب]] کي مثبت حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻين صحابه بابت شيعي رجالي ۽ تاريخي ماخذن ۾ مختلف رايا ملن ٿا.<ref>محسن الامين العاملي، ''أعيان الشيعة''.</ref> ان ڪري صحابه جي مجموعي عدالت وارو سني اصول شيعي علم الحديث ۾ قبول نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=http://shiaweb.org/shia/aqaed_sunnah_shia/pa18.html |title=الشيعة والحديث |website=شيعة ويب |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720073614/http://shiaweb.org/shia/aqaed_sunnah_shia/pa18.html |archive-date=20 جولاءِ 2017 }}</ref> اثنا عشري شيعي علم الحديث ۾ حديثن کي نقل جي نوعيت ۽ سند جي درجي موجب مختلف قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''متواتر حديث''' اها آهي، جيڪا ايتري وڏي تعداد ۾ راوين کان نقل ٿيل هجي، جو سندن گڏجي ڪوڙ ٺاهڻ تي اتفاق ڪرڻ کي روايتي اصولن موجب ناممڪن سمجهيو وڃي؛ اهڙي حديث کي حجت سمجهيو وڃي ٿو. '''خبر واحد''' اها روايت آهي، جيڪا تواتر جي حد تائين نه پهتي هجي، ڀلي ان جو راوي هڪ هجي يا هڪ کان وڌيڪ. خبر واحد کي عام طور چئن مشهور قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: * '''صحيح حديث''': اها روايت، جنهن جي سند جا راوي امامي هجن ۽ سندن عدالت معتبر طريقي سان ثابت ٿيل هجي. * '''حسن حديث''': اها روايت، جنهن جو راوي امامي ۽ ساراهيل هجي، پر سندس عدالت جي صريح توثيق موجود نه هجي. * '''[[موثق حديث]]''': اها روايت، جنهن جو راوي امامي شيعو نه هجي، پر کيس نقل ۾ معتبر ۽ قابل اعتماد سمجهيو ويو هجي. * '''ضعيف حديث''': اها روايت، جيڪا مٿين قسمن جون شرطون پوريون نه ڪري؛ مثال طور سند ۾ ناقابل اعتماد يا مجهول راوي هجي يا سند ۾ انقطاع هجي. حديثي حجيت، راوين جي عدالت ۽ [[اهل بيت]] جي ديني مرجعيت بابت اهڙن اصولي اختلافن سني ۽ شيعي حديثي روايتن ۾ نمايان فرق پيدا ڪيا آهن. اهي اختلاف ٻنهي مڪتبن جي عقيدي، فقه ۽ شريعت جي استنباط جي طريقن تي پڻ اثرانداز ٿيا آهن. {{Further|سني شيعا اختلاف}} شيعا سني حديثي ڪتابن ۾ موجود سڀني روايتن کي پنهنجي لاءِ پاڻمرادو حجت نٿا سمجهن، بلڪه سندن پنهنجي حديثي روايت ۽ رجال جي اصولن موجب روايتن جي جاچ ڪئي وڃي ٿي. اثنا عشري شيعن جا چار بنيادي قديم حديثي مجموعا [[چار ڪتاب]] جي نالي سان مشهور آهن: * ''[[ڪافي (ڪتاب)|الڪافي]]'' — [[محمد بن يعقوب ڪليني]]. * ''[[الاستبصار فيما اختلف من الأخبار|الاستبصار]]'' — [[شيخ طوسي]]. * ''[[من لا يحضره الفقيه]]'' — [[شيخ صدوق|محمد بن علي بن بابويه قمي]]. * ''[[تهذيب الأحكام]]'' — [[شيخ طوسي]]. شيعي حديثي ادب جي ٻين اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: * ''[[بحار الأنوار]]'' — [[محمد باقر مجلسي]]. * ''[[وسائل الشيعة]]'' — [[حر عاملي|محمد بن حسن حر عاملي]]. * ''[[مستدرك الوسائل]]'' — [[حسين نوري طبرسي]]. * ''[[الوافي]]'' — [[فيض ڪاشاني]]. == لاڳاپيل مضمون == * [[قرآن]]. * [[اسلام]]. * [[اسلام جا رڪن]]. * [[اسلام ۾ توحيد|توحيد]]. * [[محمد|محمد بن عبد الله]]. * [[اهل سنت والجماعت]]. * [[اهل حديث]]. * [[سلف صالح]]. * [[مذهب (فقه)|اهل سنت جا فقهي مڪتب]]. * [[اسلامي شريعت جا ماخذ]]. * [[صحابه]]. * [[اجماع (فقه)|اجماع]]. * [[ڇهه حديثي ڪتاب]]. * [[نبوي سنت ۾ سائنسي اعجاز|سنت ۾ سائنسي اعجاز]]. ==حوالا== h61einqpazeht8yqpempcy9bjuprvd4 14 17216 413904 58879 2026-09-21T10:36:52Z Ibne maryam 17680 /* */ 413904 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Category:Social groups}} {{Cat main|سماجي گروهه}} {{منتقلي ذيلي زمرا}} {{DEFAULTSORT:Social Groups}} [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:گروهه]] [[زمرو:معاشرتي نظام]] 42yvlgqaho0lfalr0nth0skuhydea69 413905 413904 2026-09-21T10:37:20Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سماجي نظام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413905 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Category:Social groups}} {{Cat main|سماجي گروهه}} {{منتقلي ذيلي زمرا}} {{DEFAULTSORT:Social Groups}} [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:گروهه]] [[زمرو:معاشرتي نظام]] [[زمرو:سماجي نظام]] 2pkvaaroagt2zlpizocd8azw0luh918 413906 413905 2026-09-21T10:37:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 413906 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Category:Social groups}} {{Cat main|سماجي گروهه}} {{منتقلي ذيلي زمرا}} {{DEFAULTSORT:Social Groups}} [[زمرو:گروهه]] [[زمرو:معاشرتي نظام]] [[زمرو:سماجي نظام]] pouw9dwwwlncqcouvdyry1zoudzz371 14 33234 413914 369311 2026-09-21T10:47:28Z Ibne maryam 17680 413914 wikitext text/x-wiki {{Cat more|ناول}}{{CatRel|Wikipedia categories named after novels}} {{diffuse}} {| style="text-align:right;float: right; clear: right;" |- style="vertical-align:top;" |{{Portal|ناول}} | {{Commonscat}} | | {{Wikiquote|Category:ناول}} |} [[زمرو:ڪتاب]] [[زمرو:ادبي صنفون]] [[زمرو:نثر جي ڪتاب]] [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] [[زمرو:افساني جي ڪتاب]] [[زمرو:نثر بلحاظ صنف]] [[زمرو:افسانوي ادب]] 8gga22dti9tt6cmgg5jjpgc43kmxlzs 0 35652 413791 287460 2026-09-20T16:33:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 413791 wikitext text/x-wiki [[File:Swedish_language_map.svg|frameless|left]] '''سويڊش ٻولي''' (اُچار: سُوِي ڊِش) [[سويڊن]] ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. فِنلينڊ ۾ به هي ٻولي ڳالهائي وڃي ٿي. {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = Swedish | nativename = {{Lang|sv|svenska}} | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[Sweden]], [[Finland]], formerly [[Estonia]] | region = | ethnicity = [[Swedes]], [[Finland-Swedes]] | speakers = Native: {{sigfig|9.924200|1}} million | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = [[Second language|L2 speakers]]: {{sigfig|3.150000|1}} million<ref name=e25/> | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Germanic languages|Germanic]] | fam3 = [[North Germanic languages|North Germanic]] | fam4 = [[East Scandinavian]] | ancestor = [[Old Norse language|Old Norse]] | ancestor2 = [[Old East Norse]] | ancestor3 = [[Old Swedish]] | script = [[Latin script|Latin]] ([[Swedish alphabet]])<br/>[[Swedish Braille]] | nation = [[Finland]]<br />[[Sweden]]<br />[[Åland]]<br/>''[[European Union]]''<br />''[[Nordic Council]]''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = [[Swedish Language Council]] (in Sweden) <br />[[Swedish Academy]] (in Sweden)<br/>[[Institute for the Languages of Finland]] (in Finland) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = [[Tecknad svenska]] (obsolete), [[Swedish Sign Language]], [[Finland-Swedish Sign Language]] | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish }} {{Swedish language sidebar}} '''Swedish''' ({{langx|sv|label=[[endonym]]|svenska}} {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}}) is a [[North Germanic languages|North Germanic language]] from the [[Indo-European languages|Indo-European language family]], spoken predominantly in [[Sweden]] and parts of [[Finland]].<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> It has at least 10 million native speakers, making it the [[Germanic_languages#Statistics|fourth most spoken Germanic language]], and the first among its type in the [[Nordic countries]] overall.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> Swedish, like the other [[North Germanic languages|Nordic languages]], is a descendant of [[Old Norse]], the common language of the [[Germanic peoples]] living in [[Scandinavia]] during the [[Viking Age]]. It is largely [[mutually intelligible]] with [[Norwegian language|Norwegian]] and [[Danish language|Danish]], although the degree of mutual intelligibility is dependent on the dialect and accent of the speaker. [[Standard Swedish]], spoken by most [[Swedes]], is the [[national language]] that evolved from the Central [[Swedish dialects]] in the 19th century, and was well established by the beginning of the 20th century. While distinct regional [[Variety (linguistics)|varieties]] and rural dialects still exist, the written language is uniform and [[Standard language|standardized]]. In addition to being the [[native language]] of the [[Finland-Swedish]] minority, Swedish is the most widely spoken [[second language]] in [[Finland]] and has co-[[official language]] status in the country. Swedish was long spoken in parts of [[Estonia]], although the current status of the [[Estonian Swedish]] speakers is almost extinct. It is also used in the [[Swedish diaspora]], most notably in [[Oslo]], Norway, with more than 50,000 Swedish residents.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:ايسٽونيا جون ٻوليون]] [[زمرو:سوئيڊن جون ٻوليون]] [[زمرو:فنلينڊ جون ٻوليون]] kfymkqejk77grgy3uq07cq4eq3umcov 413815 413791 2026-09-20T21:14:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 413815 wikitext text/x-wiki [[File:Swedish_language_map.svg|frameless|left]] '''سويڊش ٻولي''' (اُچار: سُوِي ڊِش) [[سويڊن]] ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. فِنلينڊ ۾ به هي ٻولي ڳالهائي وڃي ٿي. {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = Swedish | nativename = {{Lang|sv|svenska}} | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[Sweden]], [[Finland]], formerly [[Estonia]] | region = | ethnicity = [[Swedes]], [[Finland-Swedes]] | speakers = Native: {{sigfig|9.924200|1}} million | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = [[Second language|L2 speakers]]: {{sigfig|3.150000|1}} million<ref name=e25/> | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Germanic languages|Germanic]] | fam3 = [[North Germanic languages|North Germanic]] | fam4 = [[East Scandinavian]] | ancestor = [[Old Norse language|Old Norse]] | ancestor2 = [[Old East Norse]] | ancestor3 = [[Old Swedish]] | script = [[Latin script|Latin]] ([[Swedish alphabet]])<br/>[[Swedish Braille]] | nation = [[Finland]]<br />[[Sweden]]<br />[[Åland]]<br/>''[[European Union]]''<br />''[[Nordic Council]]''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = [[Swedish Language Council]] (in Sweden) <br />[[Swedish Academy]] (in Sweden)<br/>[[Institute for the Languages of Finland]] (in Finland) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي اڪثريت طرفان ڳالهائي ويندي آهي (سويڊن، آلينڊ، مغربي فنلينڊ) * اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي هڪ اقليت (فنلينڊ) پاران ڳالهائي ويندي آهي. * هن مضمون ۾ IPA صوتياتي علامتون شامل آهن. مناسب رينڊرنگ سپورٽ کان سواءِ، توهان يونيڪوڊ اکرن جي بدران سوال جا نشان، دٻا، يا ٻيا نشان ڏسي سگهو ٿا. IPA علامتن جي رهنمائي لاءِ، مدد: IPA ڏسو. | notice = IPA | sign = [[Tecknad svenska]] (obsolete), [[Swedish Sign Language]], [[Finland-Swedish Sign Language]] | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish }} '''سويڊش''' (<small>Swedish</small>) يا '''سوينسڪا''' (<small>svenska</small>) [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي خاندان]] مان هڪ اتر [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ ٻولي]] آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[سويڊن]] ۽ [[فنلينڊ]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي آهي.<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> ان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڪروڙ (10 ملين) مقامي ڳالهائيندڙ آهن، جيڪا ان کي چوٿين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[جرمن ٻوليون|جرمن ٻولي]] ۽ مجموعي طور تي [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ ملڪن]] ۾ ان جي قسم مان پهرين ٻولي بڻائي ٿي.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> سويڊش، ٻي نارڊڪ ٻولين وانگر، پراڻي نارس ٻولي، جيڪي [[وائڪنگز|وائڪنگ]] دور دوران [[اسڪينڊينيويا]] ۾ رهندڙ [[جرمنڪ قومون|جرمن ماڻهن]] جي عام ٻولي هئي، جي اولاد آهي. اها گهڻو ڪري نارويجين ۽ ڊينش ٻولين سان باهمي طور تي سمجھڻ لائق آهي، جيتوڻيڪ باهمي سمجھڻ جي درجي جو دارومدار ڳالهائيندڙ جي لهجي ۽ تلفظ تي آهي. معياري سويڊش، جيڪا سوئيڊن جي گهڻي رهواسين پاران ڳالهائي ويندي آهي، سويڊن جي قومي ٻولي آهي جيڪا <small>19</small>هين صدي ۾ مرڪزي سويڊش لهجن مان پيدا ٿي ۽ <small>20</small>هين صدي جي شروعات تائين چڱي طرح قائم ٿي چڪي هئي. جڏهن ته مختلف علائقائي قسمون ۽ ڳوٺاڻي لهجا اڃا تائين موجود آهن، پر لکيل سويڊش ٻولي هڪجهڙائي ۽ معياري آهي. فنلينڊ-سويڊش اقليت جي مادري ٻولي هجڻ کان علاوه، سويڊش فنلينڊ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻي ٻولي آهي ۽ ملڪ ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي جي حيثيت رکي ٿي. سويڊش ڊگهي عرصي کان [[اسٽونيا|ايسٽونيا]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي هئي، جيتوڻيڪ اسٽونيا جي سويڊش ڳالهائيندڙن ماڻهن جي موجوده حيثيت لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪي آهي. اها سويڊش ڊائاسپورا ۾، خاص طور تي [[اوسلو]]، [[ناروي]] ۾، <small>50,000</small> کان وڌيڪ سويڊش رهاڪن سان، پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:ايسٽونيا جون ٻوليون]] [[زمرو:سوئيڊن جون ٻوليون]] [[زمرو:فنلينڊ جون ٻوليون]] 95l4nqehzfxnowfgif40n2e7656zhve 413816 413815 2026-09-20T21:15:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 413816 wikitext text/x-wiki [[File:Swedish_language_map.svg|frameless|left]] '''سويڊش ٻولي''' (اُچار: سُوِي ڊِش) [[سويڊن]] ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. فِنلينڊ ۾ به هي ٻولي ڳالهائي وڃي ٿي. == تفصيل == {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = Swedish | nativename = {{Lang|sv|svenska}} | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[Sweden]], [[Finland]], formerly [[Estonia]] | region = | ethnicity = [[Swedes]], [[Finland-Swedes]] | speakers = Native: {{sigfig|9.924200|1}} million | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = [[Second language|L2 speakers]]: {{sigfig|3.150000|1}} million<ref name=e25/> | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Germanic languages|Germanic]] | fam3 = [[North Germanic languages|North Germanic]] | fam4 = [[East Scandinavian]] | ancestor = [[Old Norse language|Old Norse]] | ancestor2 = [[Old East Norse]] | ancestor3 = [[Old Swedish]] | script = [[Latin script|Latin]] ([[Swedish alphabet]])<br/>[[Swedish Braille]] | nation = [[Finland]]<br />[[Sweden]]<br />[[Åland]]<br/>''[[European Union]]''<br />''[[Nordic Council]]''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = [[Swedish Language Council]] (in Sweden) <br />[[Swedish Academy]] (in Sweden)<br/>[[Institute for the Languages of Finland]] (in Finland) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي اڪثريت طرفان ڳالهائي ويندي آهي (سويڊن، آلينڊ، مغربي فنلينڊ) * اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي هڪ اقليت (فنلينڊ) پاران ڳالهائي ويندي آهي. * هن مضمون ۾ IPA صوتياتي علامتون شامل آهن. مناسب رينڊرنگ سپورٽ کان سواءِ، توهان يونيڪوڊ اکرن جي بدران سوال جا نشان، دٻا، يا ٻيا نشان ڏسي سگهو ٿا. IPA علامتن جي رهنمائي لاءِ، مدد: IPA ڏسو. | notice = IPA | sign = [[Tecknad svenska]] (obsolete), [[Swedish Sign Language]], [[Finland-Swedish Sign Language]] | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish }} '''سويڊش''' (<small>Swedish</small>) يا '''سوينسڪا''' (<small>svenska</small>) [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي خاندان]] مان هڪ اتر [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ ٻولي]] آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[سويڊن]] ۽ [[فنلينڊ]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي آهي.<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> ان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڪروڙ (10 ملين) مقامي ڳالهائيندڙ آهن، جيڪا ان کي چوٿين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[جرمن ٻوليون|جرمن ٻولي]] ۽ مجموعي طور تي [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ ملڪن]] ۾ ان جي قسم مان پهرين ٻولي بڻائي ٿي.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> سويڊش، ٻي نارڊڪ ٻولين وانگر، پراڻي نارس ٻولي، جيڪي [[وائڪنگز|وائڪنگ]] دور دوران [[اسڪينڊينيويا]] ۾ رهندڙ [[جرمنڪ قومون|جرمن ماڻهن]] جي عام ٻولي هئي، جي اولاد آهي. اها گهڻو ڪري نارويجين ۽ ڊينش ٻولين سان باهمي طور تي سمجھڻ لائق آهي، جيتوڻيڪ باهمي سمجھڻ جي درجي جو دارومدار ڳالهائيندڙ جي لهجي ۽ تلفظ تي آهي. معياري سويڊش، جيڪا سوئيڊن جي گهڻي رهواسين پاران ڳالهائي ويندي آهي، سويڊن جي قومي ٻولي آهي جيڪا <small>19</small>هين صدي ۾ مرڪزي سويڊش لهجن مان پيدا ٿي ۽ <small>20</small>هين صدي جي شروعات تائين چڱي طرح قائم ٿي چڪي هئي. جڏهن ته مختلف علائقائي قسمون ۽ ڳوٺاڻي لهجا اڃا تائين موجود آهن، پر لکيل سويڊش ٻولي هڪجهڙائي ۽ معياري آهي. فنلينڊ-سويڊش اقليت جي مادري ٻولي هجڻ کان علاوه، سويڊش فنلينڊ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻي ٻولي آهي ۽ ملڪ ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي جي حيثيت رکي ٿي. سويڊش ڊگهي عرصي کان [[اسٽونيا|ايسٽونيا]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي هئي، جيتوڻيڪ اسٽونيا جي سويڊش ڳالهائيندڙن ماڻهن جي موجوده حيثيت لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪي آهي. اها سويڊش ڊائاسپورا ۾، خاص طور تي [[اوسلو]]، [[ناروي]] ۾، <small>50,000</small> کان وڌيڪ سويڊش رهاڪن سان، پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:ايسٽونيا جون ٻوليون]] [[زمرو:سوئيڊن جون ٻوليون]] [[زمرو:فنلينڊ جون ٻوليون]] b4negjvqkxj1nz5bsbbua5qfvhn9hph 413817 413816 2026-09-20T21:15:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 413817 wikitext text/x-wiki == تفصيل == {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = Swedish | nativename = {{Lang|sv|svenska}} | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[Sweden]], [[Finland]], formerly [[Estonia]] | region = | ethnicity = [[Swedes]], [[Finland-Swedes]] | speakers = Native: {{sigfig|9.924200|1}} million | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = [[Second language|L2 speakers]]: {{sigfig|3.150000|1}} million<ref name=e25/> | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Germanic languages|Germanic]] | fam3 = [[North Germanic languages|North Germanic]] | fam4 = [[East Scandinavian]] | ancestor = [[Old Norse language|Old Norse]] | ancestor2 = [[Old East Norse]] | ancestor3 = [[Old Swedish]] | script = [[Latin script|Latin]] ([[Swedish alphabet]])<br/>[[Swedish Braille]] | nation = [[Finland]]<br />[[Sweden]]<br />[[Åland]]<br/>''[[European Union]]''<br />''[[Nordic Council]]''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = [[Swedish Language Council]] (in Sweden) <br />[[Swedish Academy]] (in Sweden)<br/>[[Institute for the Languages of Finland]] (in Finland) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي اڪثريت طرفان ڳالهائي ويندي آهي (سويڊن، آلينڊ، مغربي فنلينڊ) * اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي هڪ اقليت (فنلينڊ) پاران ڳالهائي ويندي آهي. * هن مضمون ۾ IPA صوتياتي علامتون شامل آهن. مناسب رينڊرنگ سپورٽ کان سواءِ، توهان يونيڪوڊ اکرن جي بدران سوال جا نشان، دٻا، يا ٻيا نشان ڏسي سگهو ٿا. IPA علامتن جي رهنمائي لاءِ، مدد: IPA ڏسو. | notice = IPA | sign = [[Tecknad svenska]] (obsolete), [[Swedish Sign Language]], [[Finland-Swedish Sign Language]] | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish }} '''سويڊش''' (<small>Swedish</small>) يا '''سوينسڪا''' (<small>svenska</small>) [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي خاندان]] مان هڪ اتر [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ ٻولي]] آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[سويڊن]] ۽ [[فنلينڊ]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي آهي.<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> ان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڪروڙ (10 ملين) مقامي ڳالهائيندڙ آهن، جيڪا ان کي چوٿين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[جرمن ٻوليون|جرمن ٻولي]] ۽ مجموعي طور تي [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ ملڪن]] ۾ ان جي قسم مان پهرين ٻولي بڻائي ٿي.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> سويڊش، ٻي نارڊڪ ٻولين وانگر، پراڻي نارس ٻولي، جيڪي [[وائڪنگز|وائڪنگ]] دور دوران [[اسڪينڊينيويا]] ۾ رهندڙ [[جرمنڪ قومون|جرمن ماڻهن]] جي عام ٻولي هئي، جي اولاد آهي. اها گهڻو ڪري نارويجين ۽ ڊينش ٻولين سان باهمي طور تي سمجھڻ لائق آهي، جيتوڻيڪ باهمي سمجھڻ جي درجي جو دارومدار ڳالهائيندڙ جي لهجي ۽ تلفظ تي آهي. معياري سويڊش، جيڪا سوئيڊن جي گهڻي رهواسين پاران ڳالهائي ويندي آهي، سويڊن جي قومي ٻولي آهي جيڪا <small>19</small>هين صدي ۾ مرڪزي سويڊش لهجن مان پيدا ٿي ۽ <small>20</small>هين صدي جي شروعات تائين چڱي طرح قائم ٿي چڪي هئي. جڏهن ته مختلف علائقائي قسمون ۽ ڳوٺاڻي لهجا اڃا تائين موجود آهن، پر لکيل سويڊش ٻولي هڪجهڙائي ۽ معياري آهي. فنلينڊ-سويڊش اقليت جي مادري ٻولي هجڻ کان علاوه، سويڊش فنلينڊ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻي ٻولي آهي ۽ ملڪ ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي جي حيثيت رکي ٿي. سويڊش ڊگهي عرصي کان [[اسٽونيا|ايسٽونيا]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي هئي، جيتوڻيڪ اسٽونيا جي سويڊش ڳالهائيندڙن ماڻهن جي موجوده حيثيت لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪي آهي. اها سويڊش ڊائاسپورا ۾، خاص طور تي [[اوسلو]]، [[ناروي]] ۾، <small>50,000</small> کان وڌيڪ سويڊش رهاڪن سان، پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:ايسٽونيا جون ٻوليون]] [[زمرو:سوئيڊن جون ٻوليون]] [[زمرو:فنلينڊ جون ٻوليون]] itpr8u4ncpi4u0aqmx45ona6xe94ax2 413818 413817 2026-09-20T21:28:25Z Ibne maryam 17680 413818 wikitext text/x-wiki {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = سويڊش | nativename = svenska | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[سويڊن]]، [[فنلينڊ]] ۽ اڳ ۾ [[اسٽونيا]] جي ڪجھه علائقن ۾ | region = [[اسڪينڊينيويا]] | ethnicity = سويڊش ماڻهو، فنش-سويڊش | speakers = مقامي: هڪ ڪروڙ (10 ملين) | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = L2 (ٻئي ٻولي طور) ڳالهائيندڙ: 31 لک 50 هزار<ref name=e25/> | speakers_label = ڳالهائيندڙ Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ]] | fam3 = اتر جرمنڪ | fam4 = اوڀر اسڪينڊينويائي ٻوليون | ancestor = پراڻي نورس ٻولي | ancestor2 = پراڻي اتر نورس | ancestor3 = پراڻي سويڊش | script = [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] (سويڊش اکر)<br>سويڊش بريل | nation = [[فنلي nland]]<br />[[Sweden]]<br />[[Åland]]<br/>''[[European Union]]''<br />''[[Nordic Council]]''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = [[Swedish Language Council]] (in Sweden) <br />[[Swedish Academy]] (in Sweden)<br/>[[Institute for the Languages of Finland]] (in Finland) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي اڪثريت طرفان ڳالهائي ويندي آهي (سويڊن، آلينڊ، مغربي فنلينڊ) * اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي هڪ اقليت (فنلينڊ) پاران ڳالهائي ويندي آهي. * هن مضمون ۾ IPA صوتياتي علامتون شامل آهن. مناسب رينڊرنگ سپورٽ کان سواءِ، توهان يونيڪوڊ اکرن جي بدران سوال جا نشان، دٻا، يا ٻيا نشان ڏسي سگهو ٿا. IPA علامتن جي رهنمائي لاءِ، مدد: IPA ڏسو. | notice = IPA | sign = [[Tecknad svenska]] (obsolete), [[Swedish Sign Language]], [[Finland-Swedish Sign Language]] | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish }} '''سويڊش''' (<small>Swedish</small>) يا '''سوينسڪا''' (<small>svenska</small>) [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي خاندان]] مان هڪ اتر [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ ٻولي]] آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[سويڊن]] ۽ [[فنلينڊ]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي آهي.<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> ان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڪروڙ (10 ملين) مقامي ڳالهائيندڙ آهن، جيڪا ان کي چوٿين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[جرمن ٻوليون|جرمن ٻولي]] ۽ مجموعي طور تي [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ ملڪن]] ۾ ان جي قسم مان پهرين ٻولي بڻائي ٿي.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> سويڊش، ٻي نارڊڪ ٻولين وانگر، پراڻي نارس ٻولي، جيڪي [[وائڪنگز|وائڪنگ]] دور دوران [[اسڪينڊينيويا]] ۾ رهندڙ [[جرمنڪ قومون|جرمن ماڻهن]] جي عام ٻولي هئي، جي اولاد آهي. اها گهڻو ڪري نارويجين ۽ ڊينش ٻولين سان باهمي طور تي سمجھڻ لائق آهي، جيتوڻيڪ باهمي سمجھڻ جي درجي جو دارومدار ڳالهائيندڙ جي لهجي ۽ تلفظ تي آهي. معياري سويڊش، جيڪا سوئيڊن جي گهڻي رهواسين پاران ڳالهائي ويندي آهي، سويڊن جي قومي ٻولي آهي جيڪا <small>19</small>هين صدي ۾ مرڪزي سويڊش لهجن مان پيدا ٿي ۽ <small>20</small>هين صدي جي شروعات تائين چڱي طرح قائم ٿي چڪي هئي. جڏهن ته مختلف علائقائي قسمون ۽ ڳوٺاڻي لهجا اڃا تائين موجود آهن، پر لکيل سويڊش ٻولي هڪجهڙائي ۽ معياري آهي. فنلينڊ-سويڊش اقليت جي مادري ٻولي هجڻ کان علاوه، سويڊش فنلينڊ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻي ٻولي آهي ۽ ملڪ ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي جي حيثيت رکي ٿي. سويڊش ڊگهي عرصي کان [[اسٽونيا|ايسٽونيا]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي هئي، جيتوڻيڪ اسٽونيا جي سويڊش ڳالهائيندڙن ماڻهن جي موجوده حيثيت لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪي آهي. اها سويڊش ڊائاسپورا ۾، خاص طور تي [[اوسلو]]، [[ناروي]] ۾، <small>50,000</small> کان وڌيڪ سويڊش رهاڪن سان، پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:ايسٽونيا جون ٻوليون]] [[زمرو:سوئيڊن جون ٻوليون]] [[زمرو:فنلينڊ جون ٻوليون]] boaectyvxnw68ozfb5ggut6jle1mngh 413819 413818 2026-09-20T21:29:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 413819 wikitext text/x-wiki {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = سويڊش | nativename = svenska | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[سويڊن]]، [[فنلينڊ]] ۽ اڳ ۾ [[اسٽونيا]] جي ڪجھه علائقن ۾ | region = [[اسڪينڊينيويا]] | ethnicity = سويڊش ماڻهو، فنش-سويڊش | speakers = مقامي: هڪ ڪروڙ (10 ملين) | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = L2 (ٻئي ٻولي طور) ڳالهائيندڙ: 31 لک 50 هزار<ref name=e25/> | speakers_label = ڳالهائيندڙ Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ]] | fam3 = اتر جرمنڪ | fam4 = اوڀر اسڪينڊينويائي ٻوليون | ancestor = پراڻي نورس ٻولي | ancestor2 = پراڻي اتر نورس | ancestor3 = پراڻي سويڊش | script = [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] (سويڊش اکر)<br>سويڊش بريل | nation = [[فنلينڊ]]<br />[[سويڊن]]<br />[[Åland]]<br/>''[[European Union]]''<br />''[[Nordic Council]]''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = [[Swedish Language Council]] (in Sweden) <br />[[Swedish Academy]] (in Sweden)<br/>[[Institute for the Languages of Finland]] (in Finland) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي اڪثريت طرفان ڳالهائي ويندي آهي (سويڊن، آلينڊ، مغربي فنلينڊ) * اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي هڪ اقليت (فنلينڊ) پاران ڳالهائي ويندي آهي. * هن مضمون ۾ IPA صوتياتي علامتون شامل آهن. مناسب رينڊرنگ سپورٽ کان سواءِ، توهان يونيڪوڊ اکرن جي بدران سوال جا نشان، دٻا، يا ٻيا نشان ڏسي سگهو ٿا. IPA علامتن جي رهنمائي لاءِ، مدد: IPA ڏسو. | notice = IPA | sign = [[Tecknad svenska]] (obsolete), [[Swedish Sign Language]], [[Finland-Swedish Sign Language]] | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish }} '''سويڊش''' (<small>Swedish</small>) يا '''سوينسڪا''' (<small>svenska</small>) [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي خاندان]] مان هڪ اتر [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ ٻولي]] آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[سويڊن]] ۽ [[فنلينڊ]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي آهي.<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> ان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڪروڙ (10 ملين) مقامي ڳالهائيندڙ آهن، جيڪا ان کي چوٿين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[جرمن ٻوليون|جرمن ٻولي]] ۽ مجموعي طور تي [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ ملڪن]] ۾ ان جي قسم مان پهرين ٻولي بڻائي ٿي.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> سويڊش، ٻي نارڊڪ ٻولين وانگر، پراڻي نارس ٻولي، جيڪي [[وائڪنگز|وائڪنگ]] دور دوران [[اسڪينڊينيويا]] ۾ رهندڙ [[جرمنڪ قومون|جرمن ماڻهن]] جي عام ٻولي هئي، جي اولاد آهي. اها گهڻو ڪري نارويجين ۽ ڊينش ٻولين سان باهمي طور تي سمجھڻ لائق آهي، جيتوڻيڪ باهمي سمجھڻ جي درجي جو دارومدار ڳالهائيندڙ جي لهجي ۽ تلفظ تي آهي. معياري سويڊش، جيڪا سوئيڊن جي گهڻي رهواسين پاران ڳالهائي ويندي آهي، سويڊن جي قومي ٻولي آهي جيڪا <small>19</small>هين صدي ۾ مرڪزي سويڊش لهجن مان پيدا ٿي ۽ <small>20</small>هين صدي جي شروعات تائين چڱي طرح قائم ٿي چڪي هئي. جڏهن ته مختلف علائقائي قسمون ۽ ڳوٺاڻي لهجا اڃا تائين موجود آهن، پر لکيل سويڊش ٻولي هڪجهڙائي ۽ معياري آهي. فنلينڊ-سويڊش اقليت جي مادري ٻولي هجڻ کان علاوه، سويڊش فنلينڊ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻي ٻولي آهي ۽ ملڪ ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي جي حيثيت رکي ٿي. سويڊش ڊگهي عرصي کان [[اسٽونيا|ايسٽونيا]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي هئي، جيتوڻيڪ اسٽونيا جي سويڊش ڳالهائيندڙن ماڻهن جي موجوده حيثيت لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪي آهي. اها سويڊش ڊائاسپورا ۾، خاص طور تي [[اوسلو]]، [[ناروي]] ۾، <small>50,000</small> کان وڌيڪ سويڊش رهاڪن سان، پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:ايسٽونيا جون ٻوليون]] [[زمرو:سوئيڊن جون ٻوليون]] [[زمرو:فنلينڊ جون ٻوليون]] sk7tkf4ycep2thveolzxzqkzoanpel4 413820 413819 2026-09-20T21:42:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 413820 wikitext text/x-wiki {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = سويڊش | nativename = svenska | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[سويڊن]]، [[فنلينڊ]] ۽ اڳ ۾ [[اسٽونيا]] جي ڪجھه علائقن ۾ | region = [[اسڪينڊينيويا]] | ethnicity = سويڊش ماڻهو، فنش-سويڊش | speakers = مقامي: هڪ ڪروڙ (10 ملين) | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = L2 (ٻئي ٻولي طور) ڳالهائيندڙ: 31 لک 50 هزار<ref name=e25/> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ]] | fam3 = اتر جرمنڪ | fam4 = اوڀر اسڪينڊينويائي ٻوليون | ancestor = پراڻي نورس ٻولي | ancestor2 = پراڻي اتر نورس | ancestor3 = پراڻي سويڊش | script = [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] (سويڊش اکر)<br>سويڊش بريل | nation = [[فنلينڊ]]<br />[[سويڊن]]<br />آلينڊ (Åland) <br/>''[[يورپي يونين]]''<br />''نارڊڪ ڪونسل''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = سويڊش لئنگئيج ڪونسل (سويڊن ۾)<br>سويڊش اڪيڊمي (سويڊن ۾)<br>انسٽيٽيوٽ فار دا لئنگئيجز آف فنلينڊ (فنلينڊ ۾) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي اڪثريت طرفان ڳالهائي ويندي آهي (سويڊن، آلينڊ، مغربي فنلينڊ)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي هڪ اقليت پاران ڳالهائي ويندي آهي (فنلينڊ) }} | notice = IPA | sign = ٽيڪنئڊ سوينسڪا، سويڊش اشارن جي ٻولي، فنلينڊ جي سويڊش اشارن جي ٻولي | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish }} '''سويڊش''' (<small>Swedish</small>) يا '''سوينسڪا''' (<small>svenska</small>) [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي خاندان]] مان هڪ اتر [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ ٻولي]] آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[سويڊن]] ۽ [[فنلينڊ]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي آهي.<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> ان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڪروڙ (10 ملين) مقامي ڳالهائيندڙ آهن، جيڪا ان کي چوٿين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[جرمن ٻوليون|جرمن ٻولي]] ۽ مجموعي طور تي [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ ملڪن]] ۾ ان جي قسم مان پهرين ٻولي بڻائي ٿي.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> سويڊش، ٻي نارڊڪ ٻولين وانگر، پراڻي نارس ٻولي، جيڪي [[وائڪنگز|وائڪنگ]] دور دوران [[اسڪينڊينيويا]] ۾ رهندڙ [[جرمنڪ قومون|جرمن ماڻهن]] جي عام ٻولي هئي، جي اولاد آهي. اها گهڻو ڪري نارويجين ۽ ڊينش ٻولين سان باهمي طور تي سمجھڻ لائق آهي، جيتوڻيڪ باهمي سمجھڻ جي درجي جو دارومدار ڳالهائيندڙ جي لهجي ۽ تلفظ تي آهي. معياري سويڊش، جيڪا سوئيڊن جي گهڻي رهواسين پاران ڳالهائي ويندي آهي، سويڊن جي قومي ٻولي آهي جيڪا <small>19</small>هين صدي ۾ مرڪزي سويڊش لهجن مان پيدا ٿي ۽ <small>20</small>هين صدي جي شروعات تائين چڱي طرح قائم ٿي چڪي هئي. جڏهن ته مختلف علائقائي قسمون ۽ ڳوٺاڻي لهجا اڃا تائين موجود آهن، پر لکيل سويڊش ٻولي هڪجهڙائي ۽ معياري آهي. فنلينڊ-سويڊش اقليت جي مادري ٻولي هجڻ کان علاوه، سويڊش فنلينڊ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻي ٻولي آهي ۽ ملڪ ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي جي حيثيت رکي ٿي. سويڊش ڊگهي عرصي کان [[اسٽونيا|ايسٽونيا]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي هئي، جيتوڻيڪ اسٽونيا جي سويڊش ڳالهائيندڙن ماڻهن جي موجوده حيثيت لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪي آهي. اها سويڊش ڊائاسپورا ۾، خاص طور تي [[اوسلو]]، [[ناروي]] ۾، <small>50,000</small> کان وڌيڪ سويڊش رهاڪن سان، پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:ايسٽونيا جون ٻوليون]] [[زمرو:سوئيڊن جون ٻوليون]] [[زمرو:فنلينڊ جون ٻوليون]] 5f8owlht3cc97glwidvrju7oc2n44xb 413821 413820 2026-09-20T21:43:33Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 413821 wikitext text/x-wiki {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = سويڊش | nativename = svenska | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[سويڊن]]، [[فنلينڊ]] ۽ اڳ ۾ [[اسٽونيا]] جي ڪجھه علائقن ۾ | region = [[اسڪينڊينيويا]] | ethnicity = سويڊش ماڻهو، فنش-سويڊش | speakers = مقامي: هڪ ڪروڙ (10 ملين) | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = L2 (ٻئي ٻولي طور) ڳالهائيندڙ: 31 لک 50 هزار<ref name=e25/> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ]] | fam3 = اتر جرمنڪ | fam4 = اوڀر اسڪينڊينويائي ٻوليون | ancestor = پراڻي نورس ٻولي | ancestor2 = پراڻي اتر نورس | ancestor3 = پراڻي سويڊش | script = [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] (سويڊش اکر)<br>سويڊش بريل | nation = [[فنلينڊ]]<br />[[سويڊن]]<br />آلينڊ (Åland) <br/>''[[يورپي يونين]]''<br />''نارڊڪ ڪونسل''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = سويڊش لئنگئيج ڪونسل (سويڊن ۾)<br>سويڊش اڪيڊمي (سويڊن ۾)<br>انسٽيٽيوٽ فار دا لئنگئيجز آف فنلينڊ (فنلينڊ ۾) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي اڪثريت طرفان ڳالهائي ويندي آهي (سويڊن، آلينڊ، مغربي فنلينڊ)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي هڪ اقليت پاران ڳالهائي ويندي آهي (فنلينڊ) }} | notice = IPA | sign = ٽيڪنئڊ سوينسڪا، سويڊش اشارن جي ٻولي، فنلينڊ جي سويڊش اشارن جي ٻولي | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish }} '''سويڊش''' (<small>Swedish</small>) يا '''سوينسڪا''' (<small>svenska</small>) [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي خاندان]] مان هڪ اتر [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ ٻولي]] آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[سويڊن]] ۽ [[فنلينڊ]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي آهي.<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> ان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڪروڙ (10 ملين) مقامي ڳالهائيندڙ آهن، جيڪا ان کي چوٿين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[جرمن ٻوليون|جرمن ٻولي]] ۽ مجموعي طور تي [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ ملڪن]] ۾ ان جي قسم مان پهرين ٻولي بڻائي ٿي.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> سويڊش، ٻي نارڊڪ ٻولين وانگر، پراڻي نارس ٻولي، جيڪي [[وائڪنگز|وائڪنگ]] دور دوران [[اسڪينڊينيويا]] ۾ رهندڙ [[جرمنڪ قومون|جرمن ماڻهن]] جي عام ٻولي هئي، جي اولاد آهي. اها گهڻو ڪري نارويجين ۽ ڊينش ٻولين سان باهمي طور تي سمجھڻ لائق آهي، جيتوڻيڪ باهمي سمجھڻ جي درجي جو دارومدار ڳالهائيندڙ جي لهجي ۽ تلفظ تي آهي. معياري سويڊش، جيڪا سوئيڊن جي گهڻي رهواسين پاران ڳالهائي ويندي آهي، سويڊن جي قومي ٻولي آهي جيڪا <small>19</small>هين صدي ۾ مرڪزي سويڊش لهجن مان پيدا ٿي ۽ <small>20</small>هين صدي جي شروعات تائين چڱي طرح قائم ٿي چڪي هئي. جڏهن ته مختلف علائقائي قسمون ۽ ڳوٺاڻي لهجا اڃا تائين موجود آهن، پر لکيل سويڊش ٻولي هڪجهڙائي ۽ معياري آهي. فنلينڊ-سويڊش اقليت جي مادري ٻولي هجڻ کان علاوه، سويڊش فنلينڊ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻي ٻولي آهي ۽ ملڪ ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي جي حيثيت رکي ٿي. سويڊش ڊگهي عرصي کان [[اسٽونيا|ايسٽونيا]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي هئي، جيتوڻيڪ اسٽونيا جي سويڊش ڳالهائيندڙن ماڻهن جي موجوده حيثيت لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪي آهي. اها سويڊش ڊائاسپورا ۾، خاص طور تي [[اوسلو]]، [[ناروي]] ۾، <small>50,000</small> کان وڌيڪ سويڊش رهاڪن سان، پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سويڊش ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:جرمن ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:ايسٽونيا جون ٻوليون]] [[زمرو:سوئيڊن جون ٻوليون]] [[زمرو:فنلينڊ جون ٻوليون]] nl5jfy0j248ouw7pl8zfjlmo3dlgaaf 413828 413821 2026-09-20T21:50:18Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:جرمن ٻوليون]]; added [[Category:جرمنڪ ٻوليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413828 wikitext text/x-wiki {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = سويڊش | nativename = svenska | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[سويڊن]]، [[فنلينڊ]] ۽ اڳ ۾ [[اسٽونيا]] جي ڪجھه علائقن ۾ | region = [[اسڪينڊينيويا]] | ethnicity = سويڊش ماڻهو، فنش-سويڊش | speakers = مقامي: هڪ ڪروڙ (10 ملين) | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = L2 (ٻئي ٻولي طور) ڳالهائيندڙ: 31 لک 50 هزار<ref name=e25/> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ]] | fam3 = اتر جرمنڪ | fam4 = اوڀر اسڪينڊينويائي ٻوليون | ancestor = پراڻي نورس ٻولي | ancestor2 = پراڻي اتر نورس | ancestor3 = پراڻي سويڊش | script = [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] (سويڊش اکر)<br>سويڊش بريل | nation = [[فنلينڊ]]<br />[[سويڊن]]<br />آلينڊ (Åland) <br/>''[[يورپي يونين]]''<br />''نارڊڪ ڪونسل''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = سويڊش لئنگئيج ڪونسل (سويڊن ۾)<br>سويڊش اڪيڊمي (سويڊن ۾)<br>انسٽيٽيوٽ فار دا لئنگئيجز آف فنلينڊ (فنلينڊ ۾) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي اڪثريت طرفان ڳالهائي ويندي آهي (سويڊن، آلينڊ، مغربي فنلينڊ)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|اهي علائقا جتي سوئيڊش هڪ سرڪاري ٻولي آهي جيڪا آبادي جي هڪ اقليت پاران ڳالهائي ويندي آهي (فنلينڊ) }} | notice = IPA | sign = ٽيڪنئڊ سوينسڪا، سويڊش اشارن جي ٻولي، فنلينڊ جي سويڊش اشارن جي ٻولي | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish }} '''سويڊش''' (<small>Swedish</small>) يا '''سوينسڪا''' (<small>svenska</small>) [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي خاندان]] مان هڪ اتر [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ ٻولي]] آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[سويڊن]] ۽ [[فنلينڊ]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي آهي.<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> ان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڪروڙ (10 ملين) مقامي ڳالهائيندڙ آهن، جيڪا ان کي چوٿين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[جرمن ٻوليون|جرمن ٻولي]] ۽ مجموعي طور تي [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ ملڪن]] ۾ ان جي قسم مان پهرين ٻولي بڻائي ٿي.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> سويڊش، ٻي نارڊڪ ٻولين وانگر، پراڻي نارس ٻولي، جيڪي [[وائڪنگز|وائڪنگ]] دور دوران [[اسڪينڊينيويا]] ۾ رهندڙ [[جرمنڪ قومون|جرمن ماڻهن]] جي عام ٻولي هئي، جي اولاد آهي. اها گهڻو ڪري نارويجين ۽ ڊينش ٻولين سان باهمي طور تي سمجھڻ لائق آهي، جيتوڻيڪ باهمي سمجھڻ جي درجي جو دارومدار ڳالهائيندڙ جي لهجي ۽ تلفظ تي آهي. معياري سويڊش، جيڪا سوئيڊن جي گهڻي رهواسين پاران ڳالهائي ويندي آهي، سويڊن جي قومي ٻولي آهي جيڪا <small>19</small>هين صدي ۾ مرڪزي سويڊش لهجن مان پيدا ٿي ۽ <small>20</small>هين صدي جي شروعات تائين چڱي طرح قائم ٿي چڪي هئي. جڏهن ته مختلف علائقائي قسمون ۽ ڳوٺاڻي لهجا اڃا تائين موجود آهن، پر لکيل سويڊش ٻولي هڪجهڙائي ۽ معياري آهي. فنلينڊ-سويڊش اقليت جي مادري ٻولي هجڻ کان علاوه، سويڊش فنلينڊ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻي ٻولي آهي ۽ ملڪ ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي جي حيثيت رکي ٿي. سويڊش ڊگهي عرصي کان [[اسٽونيا|ايسٽونيا]] جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي ويندي هئي، جيتوڻيڪ اسٽونيا جي سويڊش ڳالهائيندڙن ماڻهن جي موجوده حيثيت لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪي آهي. اها سويڊش ڊائاسپورا ۾، خاص طور تي [[اوسلو]]، [[ناروي]] ۾، <small>50,000</small> کان وڌيڪ سويڊش رهاڪن سان، پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سويڊش ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:جرمنڪ ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:ايسٽونيا جون ٻوليون]] [[زمرو:سوئيڊن جون ٻوليون]] [[زمرو:فنلينڊ جون ٻوليون]] lhst8vxxa3a6400c2rqt14escyn9sj3 14 37157 413861 341862 2026-09-21T09:01:48Z Ibne maryam 17680 /* */ 413861 wikitext text/x-wiki {{commons category}} {{cat main}} {{topic category}} * [[قوم]] * [[قومي نسلي گروهه]] * [[قوم جو پيءُ]] * [[گھڻ-قومي رياست]] * [[قومي برانڊنگ]] * [[قوم جي تعمير]] * [[قومي شعور]] * [[صيهونيت]] * [[وجود جو حق]] * [[خود اراديت]] * [[قومي رياست]] * [[غير رياستي قوم]] * [[نسل پرستي]] * [[نسلي صفايو]] * [[ٻه-قومي نظريو]] * [[اسلام ۽ قومپرستي]] [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:تصور]] [[زمرو:سياست]] [[زمرو:بشريات]] [[زمرو:سياسي خيال]] tizdbgus46udd436xk5bn4owmdeua4g 0 37301 413838 301922 2026-09-21T07:38:41Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪاغذ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413838 wikitext text/x-wiki {{مبسس4}} ”انسائڪلوپيڊيا برٽنيڪا“ (Encyclopedia Britannica) مان ڄاڻ پئي ٿي ته ڪاغذن يا پنن ٺاهڻ جو رواج، چين ولايت ۾، عيسوي سن شروع ٿيڻ کان اڳي هو. سن 751ع ۾ عربن '''سمرقند''' تي ڪاهيو، ته [[چين]] جو لشڪر سامهون ٿين. عربن ڪي چينائي قيد ڪيا، جن پنن ٺاهڻ جو هنر کين سيکاريو. عربن پوءِ اهو هنر هندستان ۽ [[يورپ]] کي سيکاريو. هندستان جي ماڻهن اهو ٿورو لاهي ڇڏيو، جو '''حسابي علم''' ۽ ٻيا ڪي علم عربن کي سيکاريائون. عربيءَ ۾ حسابي علم کي چون ئي '''”علم هندسه“''' چون، جيڪو انهن هندستان مان پرايو هئائون. آڳاٽن آرين کي ويدن جا منتر ۽ ٻي پاڻي ڪنٺ هوندي هئي، ۽ ان جي پکيڙ پيڙهيءَ به پيڙهيءَ حافظي جي وسيلي ڪندا هئا. شروع ۾ عرب به ائين ڪندا هئا، لکڻ جو هنر به هون. [[سنڌي]] لفظ ”لکڻ“ ۽ انگريزي لفظ ’Write‘ جي اصل معنا هئي.'''”کرڙڻ يا اُڪرڻ“'''- اڳي پٿر، ٽامي وغيره تي اکر اُڪريندا هئا؛ اهو دستور گهڻو هوندو هو. اڳي هيئن به ڪندا هئا جو کجيءَ جا ويڪرا پن، جن مان وڃڻيون ٺهن ٿيون، تن تي لکندا هئا: جنهنڪري [[سنسڪرت]] لفظ ”پتَر“ ۽ انگريزي لفظ (leaf) جي هڪڙي معنيٰ آهي '''وڻ جو پن''' ۽ ٻي معنا آهي '''پرت''' يا '''”ورق“''' (ڪتاب جو)؛ ”وراق“ لفظ جون به اهي ٻه معنائون آهن. سنسڪرت لفظ ”پتر“ جو اچار سنڌيءَ ۾ ڦري ٿيو آهي '''”پرت“'''. هندستان ۾ گهڻا، ڀوڄ پترن يعني '''ڀوڄ وڻ''' (Birch tree) جي پنن تي لکندا هئا، ۽ اهي پن هڪٻئي جي پٺيان رکندا ويندا هئا؛ پر متان ڪنهن وقت سڄو ٿهو ڪِري پوي ۽ پن پن کان ڌار ٿي وڃي، تنهنڪري ڀوڄ وڻن جا ڇوڏا انهن پنن جي مٿان پٺو يا جلد ڪري ڪم آڻيندا هئا. انهن ڇوڏن توڙي پنن جي آر پار ٽنگ ڪري انهيءَ ٽنگ مان ڌاڳو لنگهائي، ڳنڍ ٻڌي ڇڏيندا هئا، ته سنئون سولو ڪتاب ٿي پوندو هو. ان کي سڏيندا هئا '''”گرنٿ“'''، جنهن جي سنسڪرت ۾ هڪڙي معنا آهي '''”ڳنڍ“''' ۽ ٻي معنيٰ ”ڪتاب“ (جنهن کي ڳنڍ ڏنل هجي). سنڌيءَ ۾ '''”گرنٿ“''' جو اچار بگڙجي '''”گرٿ“''' ٿيو آهي. ”ٻڌي گوڏ گرٿ، ساٽو هڻجي سور جو“ (شاهه) هتي گرٿ (گرنٿ – گرنٿي) معنيٰ ڳنڍ (ناڻي جي). سنڌيءَ ۾ ”گرنٿ – گرنٿي“ جو اچار ڦري ”ڳنڍ“ به ٿيو آهي. سکن جي گُرن جي ٻاڻِي جنهن ڪتاب ۾ لکيل آهي، تنهن کي ادب ۽ عزت وچان '''”گرنٿ صاحب“''' سڏجي ٿو، نه ته اصل معنا اٿس. ”ڪتاب“، ۽ پوءِ خاص طرح معنا ٿيس '''”گُرن جي ٻاڻيءَ جو ڪتاب“'''. ساڳيءَ طرح مسلمانن جو پاڪ ڪتاب، ”قرآن“ يا ”القرآن“ (قرء معنيٰ پڙهڻ) ۽ ”مصحف“ يا ”المصحف“ (صحف معنيٰ لکيل پرت) سڏجي ٿو، پر انهن ٻنهي لفظن جي به اصطلاحي معنيٰ آهي ”ڪتاب“ ۽ اهو ”الڪتاب“ (The Book) سڏجي ٿو: ائين لفظن کي ڪي خاص معنائون ملن ٿيون. <ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page12.html#باب_ٻارهون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017204311/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page12.html#باب_ٻارهون |date=2017-10-17 }} پاران سنڌي ادبي بورڊ</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:چين جي تاريخ]] [[زمرو:ڪاغذ]] bh6u5ab9ms6pomd2004p8ikuvo029s1 413839 413838 2026-09-21T07:39:27Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 413839 wikitext text/x-wiki {{مبسس4}} ”انسائڪلوپيڊيا برٽنيڪا“ (Encyclopedia Britannica) مان ڄاڻ پئي ٿي ته ڪاغذن يا پنن ٺاهڻ جو رواج، چين ولايت ۾، عيسوي سن شروع ٿيڻ کان اڳي هو. سن 751ع ۾ عربن '''سمرقند''' تي ڪاهيو، ته [[چين]] جو لشڪر سامهون ٿين. عربن ڪي چينائي قيد ڪيا، جن پنن ٺاهڻ جو هنر کين سيکاريو. عربن پوءِ اهو هنر هندستان ۽ [[يورپ]] کي سيکاريو. هندستان جي ماڻهن اهو ٿورو لاهي ڇڏيو، جو '''حسابي علم''' ۽ ٻيا ڪي علم عربن کي سيکاريائون. عربيءَ ۾ حسابي علم کي چون ئي '''”علم هندسه“''' چون، جيڪو انهن هندستان مان پرايو هئائون. آڳاٽن آرين کي ويدن جا منتر ۽ ٻي پاڻي ڪنٺ هوندي هئي، ۽ ان جي پکيڙ پيڙهيءَ به پيڙهيءَ حافظي جي وسيلي ڪندا هئا. شروع ۾ عرب به ائين ڪندا هئا، لکڻ جو هنر به هون. [[سنڌي]] لفظ ”لکڻ“ ۽ انگريزي لفظ ’Write‘ جي اصل معنا هئي.'''”کرڙڻ يا اُڪرڻ“'''- اڳي پٿر، ٽامي وغيره تي اکر اُڪريندا هئا؛ اهو دستور گهڻو هوندو هو. اڳي هيئن به ڪندا هئا جو کجيءَ جا ويڪرا پن، جن مان وڃڻيون ٺهن ٿيون، تن تي لکندا هئا: جنهنڪري [[سنسڪرت]] لفظ ”پتَر“ ۽ انگريزي لفظ (leaf) جي هڪڙي معنيٰ آهي '''وڻ جو پن''' ۽ ٻي معنا آهي '''پرت''' يا '''”ورق“''' (ڪتاب جو)؛ ”وراق“ لفظ جون به اهي ٻه معنائون آهن. سنسڪرت لفظ ”پتر“ جو اچار سنڌيءَ ۾ ڦري ٿيو آهي '''”پرت“'''. هندستان ۾ گهڻا، ڀوڄ پترن يعني '''ڀوڄ وڻ''' (Birch tree) جي پنن تي لکندا هئا، ۽ اهي پن هڪٻئي جي پٺيان رکندا ويندا هئا؛ پر متان ڪنهن وقت سڄو ٿهو ڪِري پوي ۽ پن پن کان ڌار ٿي وڃي، تنهنڪري ڀوڄ وڻن جا ڇوڏا انهن پنن جي مٿان پٺو يا جلد ڪري ڪم آڻيندا هئا. انهن ڇوڏن توڙي پنن جي آر پار ٽنگ ڪري انهيءَ ٽنگ مان ڌاڳو لنگهائي، ڳنڍ ٻڌي ڇڏيندا هئا، ته سنئون سولو ڪتاب ٿي پوندو هو. ان کي سڏيندا هئا '''”گرنٿ“'''، جنهن جي سنسڪرت ۾ هڪڙي معنا آهي '''”ڳنڍ“''' ۽ ٻي معنيٰ ”ڪتاب“ (جنهن کي ڳنڍ ڏنل هجي). سنڌيءَ ۾ '''”گرنٿ“''' جو اچار بگڙجي '''”گرٿ“''' ٿيو آهي. ”ٻڌي گوڏ گرٿ، ساٽو هڻجي سور جو“ (شاهه) هتي گرٿ (گرنٿ – گرنٿي) معنيٰ ڳنڍ (ناڻي جي). سنڌيءَ ۾ ”گرنٿ – گرنٿي“ جو اچار ڦري ”ڳنڍ“ به ٿيو آهي. سکن جي گُرن جي ٻاڻِي جنهن ڪتاب ۾ لکيل آهي، تنهن کي ادب ۽ عزت وچان '''”گرنٿ صاحب“''' سڏجي ٿو، نه ته اصل معنا اٿس. ”ڪتاب“، ۽ پوءِ خاص طرح معنا ٿيس '''”گُرن جي ٻاڻيءَ جو ڪتاب“'''. ساڳيءَ طرح مسلمانن جو پاڪ ڪتاب، ”قرآن“ يا ”القرآن“ (قرء معنيٰ پڙهڻ) ۽ ”مصحف“ يا ”المصحف“ (صحف معنيٰ لکيل پرت) سڏجي ٿو، پر انهن ٻنهي لفظن جي به اصطلاحي معنيٰ آهي ”ڪتاب“ ۽ اهو ”الڪتاب“ (The Book) سڏجي ٿو: ائين لفظن کي ڪي خاص معنائون ملن ٿيون. <ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page12.html#باب_ٻارهون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017204311/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page12.html#باب_ٻارهون |date=2017-10-17 }} پاران سنڌي ادبي بورڊ</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪاغذ]] [[زمرو:چين جي تاريخ]] qx4bwdoxr8e3itzogmcai9yeu60mnfs 14 38051 413867 270774 2026-09-21T09:08:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 413867 wikitext text/x-wiki ڪٽنب ڪنهن هڪ شخش جي گهراڻي تي مشتمل فردن جي مجموعي کي چئبو، جڏهن ته خاندان ڪيترن ئي گهراڻ تي مشتمل فردن جي مجموعي کي چئبو. {{Commons category|Family}} {{Cat main|خاندان}} [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:قرابت ۽ نسب]] [[زمرو:بين الاشخاصي رابطا]] [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:معاشرتي ادارا]] [[زمرو:متحد گروهه]] iagpkdlvjut41s5md4wbfw3qxdlfbli 0 40419 413909 208128 2026-09-21T10:41:25Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 413909 wikitext text/x-wiki '''ائناگورسس'''، ''راز معلوم ٿيڻ'' (Anagnorisis) هي اصطلاح ڊرامي يا ناول لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اِن جو مفهوم اِهو آهي تہ جڏهن ڪنهن ڪردار تي ڪو راز کُلي يا معلوم ٿئي، جيڪو اِن کان اڳ هن کي معلوم نہ هجي.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اصطلاح]] [[زمرو:سماج بابت افسانوي ادب]] sd1xineqxkvqg6e427676eonfe53nyw 14 43224 413885 336994 2026-09-21T09:25:54Z Ibne maryam 17680 413885 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:مادو]] [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] kxf8oz7x3i5e4f2245fhyuo98je90n7 14 43396 413864 359741 2026-09-21T09:05:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 413864 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} {{diffuse}} {{cat main}} [[معيشت]] سان لاڳاپيل مضمون، [[پيداوار (معيشت)|پيداوار]]، ورڇ ۽ [[واپار]] ۽ انهي سان گڏ مختلف ايجنٽن پاران سامان ۽ خدمتن جي استعمال جو هڪ علائقو. عام طور تي ان کي "هڪ سماجي ڊومين جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي جيڪو وسيلن جي پيداوار، استعمال ۽ انتظام سان لاڳاپيل طريقن، گفتگو ۽ مادي اظهار تي زور ڏئي ٿو".<ref>{{Cite book|url=https://www.academia.edu/9294719|title=Urban Sustainability in Theory and Practice: Circles of Sustainability|last1=James|first1=Paul|last2=with Magee|first2=Liam|last3=Scerri|first3=Andy|last4=Steger|first4=Manfred B.|publisher=Routledge|year=2015|location=London|page=53|author-link=Paul James (academic)}}</ref> [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]] lyy3cyjibj98ldd8de1xoxpc4v8jblb 14 43789 413862 316755 2026-09-21T09:02:48Z Ibne maryam 17680 /* */ 413862 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|تنظيم|article=تنظيم}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:اصل مقالو جماعت بندي]] [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:ساخت]] [[زمرو:قانوني وجود]] [[زمرو:ادارو]] cr9v6o36swei2yinox5spmkgfldghvg 14 43796 413892 352231 2026-09-21T09:34:10Z Ibne maryam 17680 413892 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:معاشرتي نظام]] [[زمرو:انساني ڀلائي جو اڀياس]] drlggqwlzdqcze7zmublzaaqd5w6wm8 14 43943 413858 299359 2026-09-21T08:58:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 413858 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|تھذيب}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:ثقافتي علائقا]] [[زمرو:ثقافتي تاريخ]] jco5h5loyyeg3t1l1kzd9md5vn3bldi 14 44246 413912 369174 2026-09-21T10:45:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 413912 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ساھتيۂ]] [[زمرو:نثر بلحاظ صنف]] [[زمرو:افسانوي ادب]] jfxxpubi7j4kgh6yyhq27z4upanwx3v 0 44849 413726 295543 2026-09-20T12:25:39Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 413726 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = ايڪٽينوبئڪٽيريا | image = Actinomyces_israelii.jpg | image_caption = ايڪٽينومائيسز اسرائيلياء جي اليڪٽرانڪ خوردبيني ۾ نڪتل تصوير | taxon = ايڪٽينوبئڪٽيريا وارو حياتياتي بڻياد يا فائلم. | authority = گڊ فيلو، 2012 | subdivision_ranks =[[حياتياتي درجا|درجا]] | subdivision = * [[روبروبئڪٽيريا]] * [[ٿرموليوفيليا]] * [[ڪوريئو بئڪٽيريا]] * [[ايسڊيمائڪروبيئيا]] * [[نائٽرائلي رپوٽريا]] * ايڪٽينوبئڪٽيريا [[حياتياتي درجو|درجو]] | synonyms = * ايڪٽينوبئڪٽيريئوٽا <small>Oren et al. 2015</small> * ايڪٽينوبئڪٽيريا <small>اسٽيڪبرانڊٽ، رائني ۽ وارڊ رائني ,1997 </small> * ايڪٽينومائسيٽس <small> ڪراسل نيڪوف، 1949</small> }} '''ايڪٽينوبئڪٽيريا''' (Actinobacteria) واڌو گرام <small>(Gram-positive)</small> بيڪٽيريا جو بڻياد يا فائلم آهي. اھي زميني مخلوق سان گڏوگڏ آبي مخلوق بہ آھن.<ref name="pmid18003601">{{cite journal |vauthors=Servin JA, Herbold CW, Skophammer RG, Lake JA |title=Evidence excluding the root of the tree of life from the actinobacteria |journal=Mol. Biol. Evol. |volume=25 |issue=1 |pages=1–4 |date=January 2008 |pmid=18003601 |doi=10.1093/molbev/msm249 |url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18003601}}</ref> اھي انسانن لاء معاشي طور تي تمام وڏي اھميت وارا ھوندا آھن ڇوتہ زرعي ۽ ٻيلن جي واڌ ھنن بئڪٽيريا جي مٽي ۾ موجودگي تي دارومدار رکي ٿي. انھن جو ڪردار [[فنگس|فنگاء]] جھڙو ھوندو آھي جيڪي مئل جاندارن کي ڳرڻ يا ذرو ذرو ٿيڻ ۾ مدد ڪندا آھن ايستائين جو ٻوٽا انھن جي ماليڪيولن کي کڻي سگھن. ھي جاندار مٽي جي ڀيٽ ۾ پاڻي ۾ زياده ٿيندو آهي.<ref name="amazonMetagenome">{{cite journal |vauthors=Ghai R, Rodriguez-Valera F, McMahon KD |title=Metagenomics of the water column in the pristine upper course of the Amazon river |journal=PLOS One |volume=6 |issue=8 |pages=e23785 |year=2011 |doi=10.1371/journal.pone.0023785 |url=http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0023785 |editor1-last=Lopez-Garcia |editor1-first=Purification |pmid=21915244 |pmc=3158796|display-authors=etal}}</ref> ھي بئڪٽيريا بئڪٽيريائي بڻيادن ۾ سڀ کان وڏي اهميت وارو آهي ۽ بئڪٽيريا جو سڀ کان وڏو نسل [[اسٽريپٽومائيسز]] پڻ ھن ۾ شامل آھي.<ref>{{cite web |url=[http://www.eoearth.org/article/Bacteria?topic=49480 ''Bacteria''. Encyclopedia of Earth. eds. Sidney Draggan and C.J.Cleveland, National Council for Science and the Environment, Washington DC] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511132823/http://www.eoearth.org/article/Bacteria?topic=49480 |date=2011-05-11}}</ref> [[اسٽريپٽو مائيسز]](''Streptomyces'') ۽ ٻيا ايڪٽينوبئڪٽيريا مٽيءَ جي حياتياتي ڪيميائي عمل کي جاري رکڻ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | last1 = Ningthoujam | first1 = Debananda S. | last2 = Sanasam | first2 = Suchitra |last3=Tamreihao |first3=K | last4 = Nimaichand | first4 = Salam | date = November 2009 | title = Antagonistic activities of local actinomycete isolates against rice fungal pathogens | url = | journal = African Journal of Microbiology Research | volume = 3 | issue = 11| pages = 737–742 }}</ref> ايڪٽينوبئڪٽيريا مان ڪيتريون ئي اينٽي بايوٽڪ دوائون پڻ ٺھنديون آھن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بيڪٽيريا]] [[زمرو:بئڪٽيريالوجي]] a5r6tcdv94bus7zma1pfenkmigx7erm 413728 413726 2026-09-20T12:27:00Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 413728 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = ايڪٽينوبئڪٽيريا | image = Actinomyces_israelii.jpg | image_caption = ايڪٽينومائيسز اسرائيلياء جي اليڪٽرانڪ خوردبيني ۾ نڪتل تصوير | taxon = ايڪٽينوبئڪٽيريا وارو حياتياتي بڻياد يا فائلم. | authority = گڊ فيلو، 2012 | subdivision_ranks =[[حياتياتي درجا|درجا]] | subdivision = * [[روبروبئڪٽيريا]] * [[ٿرموليوفيليا]] * [[ڪوريئو بئڪٽيريا]] * [[ايسڊيمائڪروبيئيا]] * [[نائٽرائلي رپوٽريا]] * ايڪٽينوبئڪٽيريا [[حياتياتي درجو|درجو]] | synonyms = * ايڪٽينوبئڪٽيريئوٽا <small>Oren et al. 2015</small> * ايڪٽينوبئڪٽيريا <small>اسٽيڪبرانڊٽ، رائني ۽ وارڊ رائني ,1997 </small> * ايڪٽينومائسيٽس <small> ڪراسل نيڪوف، 1949</small> }} '''ايڪٽينوبئڪٽيريا''' (Actinobacteria) واڌو گرام <small>(Gram-positive)</small> بيڪٽيريا جو بڻياد يا فائلم آهي. اھي زميني مخلوق سان گڏوگڏ آبي مخلوق بہ آھن.<ref name="pmid18003601">{{cite journal |vauthors=Servin JA, Herbold CW, Skophammer RG, Lake JA |title=Evidence excluding the root of the tree of life from the actinobacteria |journal=Mol. Biol. Evol. |volume=25 |issue=1 |pages=1–4 |date=January 2008 |pmid=18003601 |doi=10.1093/molbev/msm249 |url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18003601}}</ref> اھي انسانن لاء معاشي طور تي تمام وڏي اھميت وارا ھوندا آھن ڇوتہ زرعي ۽ ٻيلن جي واڌ ھنن بئڪٽيريا جي مٽي ۾ موجودگي تي دارومدار رکي ٿي. انھن جو ڪردار [[فنگس|فنگاء]] جھڙو ھوندو آھي جيڪي مئل جاندارن کي ڳرڻ يا ذرو ذرو ٿيڻ ۾ مدد ڪندا آھن ايستائين جو ٻوٽا انھن جي ماليڪيولن کي کڻي سگھن. ھي جاندار مٽي جي ڀيٽ ۾ پاڻي ۾ زياده ٿيندو آهي.<ref name="amazonMetagenome">{{cite journal |vauthors=Ghai R, Rodriguez-Valera F, McMahon KD |title=Metagenomics of the water column in the pristine upper course of the Amazon river |journal=PLOS One |volume=6 |issue=8 |pages=e23785 |year=2011 |doi=10.1371/journal.pone.0023785 |url=http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0023785 |editor1-last=Lopez-Garcia |editor1-first=Purification |pmid=21915244 |pmc=3158796|display-authors=etal}}</ref> ھي بئڪٽيريا بئڪٽيريائي بڻيادن ۾ سڀ کان وڏي اهميت وارو آهي ۽ بئڪٽيريا جو سڀ کان وڏو نسل [[اسٽريپٽومائيسز]] پڻ ھن ۾ شامل آھي.<ref>{{cite web |url=[http://www.eoearth.org/article/Bacteria?topic=49480 ''Bacteria''. Encyclopedia of Earth. eds. Sidney Draggan and C.J.Cleveland, National Council for Science and the Environment, Washington DC] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511132823/http://www.eoearth.org/article/Bacteria?topic=49480 |date=2011-05-11}}</ref> [[اسٽريپٽو مائيسز]](''Streptomyces'') ۽ ٻيا ايڪٽينوبئڪٽيريا مٽيءَ جي حياتياتي ڪيميائي عمل کي جاري رکڻ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | last1 = Ningthoujam | first1 = Debananda S. | last2 = Sanasam | first2 = Suchitra |last3=Tamreihao |first3=K | last4 = Nimaichand | first4 = Salam | date = November 2009 | title = Antagonistic activities of local actinomycete isolates against rice fungal pathogens | url = | journal = African Journal of Microbiology Research | volume = 3 | issue = 11| pages = 737–742 }}</ref> ايڪٽينوبئڪٽيريا مان ڪيتريون ئي اينٽي بايوٽڪ دوائون پڻ ٺھنديون آھن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بيڪٽيريا]] [[زمرو:بئڪٽيريالوجي]] [[زمرو:بيڪٽيريا جا فائلا]] 337b4n29j4lj4eiphu75nr0q04n5gin 413730 413728 2026-09-20T12:28:20Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 413730 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = ايڪٽينوبئڪٽيريا | image = Actinomyces_israelii.jpg | image_caption = ايڪٽينومائيسز اسرائيلياء جي اليڪٽرانڪ خوردبيني ۾ نڪتل تصوير | taxon = ايڪٽينوبئڪٽيريا وارو حياتياتي بڻياد يا فائلم. | authority = گڊ فيلو، 2012 | subdivision_ranks =[[حياتياتي درجا|درجا]] | subdivision = * [[روبروبئڪٽيريا]] * [[ٿرموليوفيليا]] * [[ڪوريئو بئڪٽيريا]] * [[ايسڊيمائڪروبيئيا]] * [[نائٽرائلي رپوٽريا]] * ايڪٽينوبئڪٽيريا [[حياتياتي درجو|درجو]] | synonyms = * ايڪٽينوبئڪٽيريئوٽا <small>Oren et al. 2015</small> * ايڪٽينوبئڪٽيريا <small>اسٽيڪبرانڊٽ، رائني ۽ وارڊ رائني ,1997 </small> * ايڪٽينومائسيٽس <small> ڪراسل نيڪوف، 1949</small> }} '''ايڪٽينوبئڪٽيريا''' (Actinobacteria) واڌو گرام <small>(Gram-positive)</small> بيڪٽيريا جو بڻياد يا فائلم آهي. اھي زميني مخلوق سان گڏوگڏ آبي مخلوق بہ آھن.<ref name="pmid18003601">{{cite journal |vauthors=Servin JA, Herbold CW, Skophammer RG, Lake JA |title=Evidence excluding the root of the tree of life from the actinobacteria |journal=Mol. Biol. Evol. |volume=25 |issue=1 |pages=1–4 |date=January 2008 |pmid=18003601 |doi=10.1093/molbev/msm249 |url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18003601}}</ref> اھي انسانن لاء معاشي طور تي تمام وڏي اھميت وارا ھوندا آھن ڇوتہ زرعي ۽ ٻيلن جي واڌ ھنن بئڪٽيريا جي مٽي ۾ موجودگي تي دارومدار رکي ٿي. انھن جو ڪردار [[فنگس|فنگاء]] جھڙو ھوندو آھي جيڪي مئل جاندارن کي ڳرڻ يا ذرو ذرو ٿيڻ ۾ مدد ڪندا آھن ايستائين جو ٻوٽا انھن جي ماليڪيولن کي کڻي سگھن. ھي جاندار مٽي جي ڀيٽ ۾ پاڻي ۾ زياده ٿيندو آهي.<ref name="amazonMetagenome">{{cite journal |vauthors=Ghai R, Rodriguez-Valera F, McMahon KD |title=Metagenomics of the water column in the pristine upper course of the Amazon river |journal=PLOS One |volume=6 |issue=8 |pages=e23785 |year=2011 |doi=10.1371/journal.pone.0023785 |url=http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0023785 |editor1-last=Lopez-Garcia |editor1-first=Purification |pmid=21915244 |pmc=3158796|display-authors=etal}}</ref> ھي بئڪٽيريا بئڪٽيريائي بڻيادن ۾ سڀ کان وڏي اهميت وارو آهي ۽ بئڪٽيريا جو سڀ کان وڏو نسل [[اسٽريپٽومائيسز]] پڻ ھن ۾ شامل آھي.<ref>{{cite web |url=[http://www.eoearth.org/article/Bacteria?topic=49480 ''Bacteria''. Encyclopedia of Earth. eds. Sidney Draggan and C.J.Cleveland, National Council for Science and the Environment, Washington DC] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511132823/http://www.eoearth.org/article/Bacteria?topic=49480 |date=2011-05-11}}</ref> [[اسٽريپٽو مائيسز]](''Streptomyces'') ۽ ٻيا ايڪٽينوبئڪٽيريا مٽيءَ جي حياتياتي ڪيميائي عمل کي جاري رکڻ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | last1 = Ningthoujam | first1 = Debananda S. | last2 = Sanasam | first2 = Suchitra |last3=Tamreihao |first3=K | last4 = Nimaichand | first4 = Salam | date = November 2009 | title = Antagonistic activities of local actinomycete isolates against rice fungal pathogens | url = | journal = African Journal of Microbiology Research | volume = 3 | issue = 11| pages = 737–742 }}</ref> ايڪٽينوبئڪٽيريا مان ڪيتريون ئي اينٽي بايوٽڪ دوائون پڻ ٺھنديون آھن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايڪٽينوبئڪٽيريا]] [[زمرو:بيڪٽيريا]] [[زمرو:بيڪٽيريا جا فائلا]] hk8wboq7vcbioj37fdmf3wwx9vl74k6 0 45303 413742 405322 2026-09-20T12:45:23Z Intisar Ali 8681 413742 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}} {{ٻيا استعمال}} [[File:Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg|thumb|پاڪستان ۾ [[وچ مڪران جابلو سلسلو]].]] '''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي. جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}</ref> == نالي جو بنياد == بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.<ref name="Makran">{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}</ref> هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ({{langx|sa|मकर|makara|مڇي}}) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ '''اڪٿيوفاگوئي''' ({{langx|grc|Ἰχθυοφάγοι|Ĭkhthŭophắgoi|مڇي کائيندڙ}}) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي {{langx|fa|مَاهِی خورَان|māhī xōrān|مڇي کائيندڙ}} مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="PoloYule1993">{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}</ref> == تاريخ == {{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}} === شروعاتي آباديون === پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> 4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}} === قديم دور === 2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،<ref>Blench, Roger (2009). "Remapping the Austronesian expansion" (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. <nowiki>http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf</nowiki></ref><ref>Manguin PY (2016). "Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships". In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.</ref> جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}} [[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.<ref name=":ashkash2">{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref><ref name=":Two Essays on Baloch History and Folklore">{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}</ref> اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.<ref name=":The Baloch and Their Neighbours">{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&q=Scheming|isbn=9783895003660}}</ref> [[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ==== ساساني سلطنت ==== [[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]] {{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: فارس {{bracket|[[فارس]]}}، پهلو {{bracket|[[پارٿيا]]}} ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان {{bracket|[[پارادين]]}}، هند {{bracket|[[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]}} ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور {{bracket|[[پشاور]]؟}} تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ {{bracket|[[تاشقند]]}} جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر {{bracket|[[عمان]]}}.|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيهوفر]] جو ترجمو (1996ع).<ref>The complete paragraph goes:<br>"And I [Shapur I] possess the lands: Fars [Persis], Pahlav [Parthia], Huzestan [Khuzistan], Meshan [Maishan, Mesene], Asorestan [Mesopotamia], Nod-Ardakhshiragan [Adiabene], Arbayestan [Arabia], Adurbadagan [Atropatene], Armen [Armenia], Virozan [Iberia], Segan [Machelonia], Arran [Albania], Balasagan up to the Caucasus and to the 'gate of the Alans' and all of Padishkhvar[gar] [the entire Elburz chain = Tabaristan and Gelan (?)], Mad [Media], Gurgan [Hyrcania], Marv [Margiana], Harey [Aria], and all of Abarshahr [all the upper (= eastern, Parthian) provinces], Kerman [Kirman], Sakastan, Turgistan, Makuran, Pardan [Paradene], Hind [Sind] and Kushanshahr all the way to Pashkibur [Peshawar?] and to the borders of Kashgaria, Sogdia and Chach [Tashkent] and of that sea-coast Mazonshahr ['Oman']."<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} === ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي === [[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}</ref> مورخ [[آندري ونڪ]] موجب: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]] {{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} === شروعاتي وچئين دور === هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> === اسلامي فتح === [[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]] مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{full citation needed|date=September 2023}} 644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو: [[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]] {{quote|اي امير المؤمنين! هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛ جتي پاڻي گهٽ آهي؛ جتي ميوا بي سواد آهن؛ جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛ جتي فراواني اڻلڀ آهي؛ جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ جتي برائي غالب آهي. وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛ ۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛ ۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}} عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}} === وچيون دور === 971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref name=":chabahar">{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref> {{Infobox settlement | name = مڪران | other_name = | settlement_type = ھڪ علائقو | image_skyline =عڪس:Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg| | image_caption = مڪران جون ٽڪريون | pushpin_map = Pakistan# Iran | coordinates = {{حوالا}}<span id="coordinates">[[جاگرافيائي مڪانيت نظام|متناسقات]]: <span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=مکران&params=25.30541_N_62.64108_E_ <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°06′19″N</span> <span class="longitude">62°00′06″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.50541°N 62.60108°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">25.30541; 62.64108</span></span></span>]</span></span>{{محل وقوع|25.30541|59.64108}} | subdivision_type =ملڪ | subdivision_name =پاڪستان ۽ ايران | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_type2 = | subdivision_name1 =بلوچستان، پاڪستان | subdivision_name2 = <!-- for neighbourhoods/suburbs only --> | established_title = <!-- Established --> | established_date = | seat_type = | unit_pref =ميٽرڪ | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_density_km2 = | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[پوسٽل ڪوڊ]] --> | postal_code = | iso_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ضلعن جو تعداد | blank1_info_sec1 = | blank1_name_sec2 = آبھوا | blank1_info_sec2 = | website = | demographics1_info1 = بلوچي، اردو ، فارسي | blank2_name_sec1 = Largest cities | blank2_info_sec1 = | blank3_name_sec1 = پڙھيل لکيل ماڻھو | blank3_info_sec1 = | blank4_name_sec1 = }} '''مڪران''' (Makran؛ اردو، فارسي:مکران)، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻي ساحلي علائقو آهي. ھي ھڪ نيم ريگستاني ساحلي پٽي آھي جيڪو [[پاڪستان]] ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان صوبي]] ۾ ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان جي نار]] جي سامونڊي ڪناري سان آھي. اهو، سونمياڻي خليج کان اوڀر ۾ ڪراچي جي اتر اولهه ۾ ۽ اولهه طرف ايران جي سيستان ۽ بلوچستان صوبي جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرديا (Bāšgerd) جي علائقي جي ڪناري تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي پاڪستان ۽ ايران جي وچ ۾ جديد سياسي سرحدن ذريعي ورهايو ويو آهي. [[پاڪستان]] جي صوبي، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جو جابلو علائقو آهي.<ref>{{Citation |title=Makran - the makran coast - Dost Pakistan<!-- Bot generated title --> |url=http://www.dostpakistan.pk/makran-the-makran-coast/ |accessdate=2018-10-05 |archive-date=2016-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322072412/http://www.dostpakistan.pk/makran-the-makran-coast/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Himalayan Holidays Pakistan ... (Geography - Baluchistan / The Makran Coast Page)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.himalayanholidays.pk/baluchistan_makrancoast.html |accessdate=2018-10-05 |archive-date=2016-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024020003/http://www.himalayanholidays.pk/baluchistan_makrancoast.html |dead-url=yes }}</ref> ==نالو== بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني طرف ڪيچ مڪران ۽ ايراني پاسي مڪران سڏيو وڃي ٿو جيڪو پڻ اڳوڻي ايراني صوبي جو نالو آهي. اهو مقام قديم هخامنسي Achaemenid زماني ۾ ماکا ستراپي سان ملندو آهي. مگن جا سميري واپاري ساٿي مڪران سان سڃاڻن ٿا. وراهميهر جي برهت سميتا ۾، هندستان جي اولهه ۾ رهندڙ "مڪرا" نالي هڪ قبيلي جو ذڪر آهي. آريانوس ساحلي علائقن جي رهاڪن لاءِ اخٿائيوڦاگي (Ichthyophagi) (قديم يوناني:مڇي کائڻ وارا) لفظ استعمال ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ مڪران کي جديد فارسي اصطلاح ماهي خوران مان ڪڍڻ جو مشورو ڏنو ويو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”مڇي کائڻ وارا“. ==تاريخ== See also:Kingdom of Makran. ===ابتدائي آباديون=== ڪيچ مڪران جو علائقو ڏکڻ اولهه پاڪستان ۾ ڪيچ نديءَ جي ڪناري تي پنج صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. ماري قلات جي ماڳ تي 1987ع کان 2007ع تائين فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي ماهرن تحقيق ڪئي، بعد ۾ تربت جي ڀرسان شاهي ٽمپ جي ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو. 4000 قبل مسيح کان اڳ ئي وڏي ۽ وڏي چوڏهين پٿر جي عمارت تعمير ٿي چڪي هئي. آثار قديمه جي ماهرن کي رهاڪن پاران استعمال ڪيل پٿر، ڪم ٿيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر اڃا تائين ڪا به سيرامڪس استعمال نه ڪئي وئي هئي. ان دور ۾ ڪيچ نديءَ جي وادي جا رهواسي اڳ ۾ ئي ڪڻڪ ۽ جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن وٽ ڍور ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون هيون. اهي به عربي سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. مڪران II جي دور ۾، وڏي پيماني تي تعميراتي اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوٿين پٿر جو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن پٿرن جي عمارتن جي چوٽيءَ تي مٽيءَ جي سرن جون اڏاوتون پڻ نظر اچن ٿيون. ماري قلات ۾ اُروڪ ڪلچر جي سرزمين سان به ڪجهه لاڳاپا مليا. بالاڪوٽ، مڪران سان لاڳاپيل ماڳ، جيڪو 4000 ق.م کان واپس وڃي ٿو، پڻ آثار قديمه جي ماهرن پاران اڀياس ڪيو ويو آهي. == سنڌي قبيلا جيڪي سنڌ جي فتح کان اڳ ۾ مڪران ۾ موجود ھئا== نوحاڻي ميد جت نوحاڻي: ھڪ سنڌي قبيلو، جيڪو سنڌ ۾ اسريو، اھو مڪران ۽ ايراني بلوچستان ۾ پڻ موجود ھو. جيڪو ھن وقت بہ دشتيار ۽ چاربھار ايران م جدگالي/ سنڌي لھجو ڳالھائي ٿو. ميد:ھڪ سنڌي قبيلو جيڪو سامونڊي مڇي تي گذران ڪندڙ ”Ichthyophagi " (مچي خور/ ماھي گيري ڪندڙ) جيڪي ڪافي انگ ۾ مڪران جي سامونڊي ڪناري تي چوٿين صديءَ ق .م کان موجود رھڻ جا آثار ملن ٿا. مسلمان عرب تاريخدانن کين سنڌو ندي (Indus River) ۽ مڪران جي سامونڊي پٽي جي وچ ۾ لاڏائو (Nomads) ٿي رھندا ھئا ۽ مسلمان گورنرن جيڪي منصوره ۽ زط (جتن جي علائقي ) وارن تي حملي آور ٿيندا ھئا. ٻيا سنڌي قبيلا جيڪي 7ئين عيسويءَ ۾ مڪران علائقي توڙي سنڌو ماٿريءَ جي ھيٺين علائقي ۾ رھندا ھئا تن ۾ سماٽ ، جدگال ، راجپوٽ، گجر، خوجا، لوھاڻا، ڀاٽيا، برھمڻ ک تري ۽ شودر شامل ھئا. بلوچستان جي ان وقت جي سنڌي قبيلي کي اوائلي عرب مورخن "زظ " ۽ فارسيءَ ۾ "جتان“ (Jat_an) ڪوٺيو آھي. ستين صديء عيسوي ۾ جڏهن عرب سنڌ م ايا تہ اتي سنڌي جت کين مليا. <ref>محقق؛ محمد علي محمدي</ref> قديم زمانو موريا سلطنت جي يونانين خلاف سيليوسڊ-مورين جنگ ۾ فتح کانپوءِ، بلوچستان قديم هندستان جي چندرگپت موريا جي حڪومت هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيليوڪس 304 قبل مسيح ۾ صلح جو ٺاهه ڪيو. سيليوڪس اول، نڪاتور (Seleucus I Nicator) بلوچستان جا علائقا مورين جي حوالي ڪري ڇڏيا، جيڪا موري سلطنت جي توسيع ڪرڻ لڳا. اهو اتحاد چندرگپت موريا ۽ سليوسڊ سلطنت جي شهزادي جي وچ ۾ شادي سان مضبوط ٿيو. انتظام جو نتيجو باهمي طور تي فائدي وارو ثابت ٿيو. سليوسڊ ۽ موريا سلطنتن جي وچ ۾ سرحد ايندڙ نسلن ۾ مستحڪم رهي ۽ دوستانه سفارتي لاڳاپا سفير ميگاسٽينز ۽ چندر گپت جي پوٽي اشوڪ پاران اولهه طرف موڪليل سفيرن پاران ظاهر ڪيا ويا آهن. ساساني سلطنت: Earliest settlements::: The Kech-Makran region in southwestern Pakistan, along [[Kech River]], was inhabited as early as the 5th millennium BCE. The site of [[Miri Qalat]] was investigated by French and Pakistani archaeologists from 1987 to 2007. Later, the site of Shahi-Tump, near [[Turbat]], was also studied.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> Large and massive quadrangular stone building were constructed already before 4000 BCE. Flints, worked stones, and bone tools used by the inhabitants were found by archaeologists, but no ceramics were yet used. In this Period I the inhabitants of the Kech River Valley already cultivated wheat and barley, as well as lentils. They had domesticated cattle, goats, and sheep. They also caught fish from the Oman Sea. During Period II, the building of massive architectural structures continued, and a quadrangular stone complex was built. Later, mud brick constructions also appear on top of some of these stone buildings.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> At Miri Qalat, some links with [[Uruk]] culture ceramics were also found.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> The related site of [[Balakot, Makran]], going back to 4000 BCE, was also studied by archaeologists. Ancient times::: After the victory of the [[Mauryan Empire]] against the Greeks in the [[Seleucid–Mauryan war]], Baluchistan came under the rule of [[Chandragupta Maurya]] of ancient India. Chandragupta and Seleucus made a peace settlement in 304 BCE. Seleucus I Nicator ceded the satrapies, including those in Baluchistan to the expanding Mauryan Empire.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The alliance was solidified with a marriage between Chandragupta Maurya and a princess of the Seleucid Empire. An outcome of the arrangement proved to be mutually beneficial.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The border between the Seleucid and Mauryan Empires remained stable in subsequent generations, and friendly diplomatic relations are reflected by the ambassador [[Megasthenes]], and by the envoys sent westward by Chandragupta's grandson [[Ashoka]].{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} ====Sasanian Empire==== [[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht|Shapur I's trilingual inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] in [[Naqsh-i-Rustam]], dated to 262 CE, had noted "Makuran"/"Makran" to be one of the many provinces of the [[Sasanian Empire]]: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|Parthian version of the Shapur I inscription at Ka'ba-ye Zartosht.]] {{Blockquote| And I ([[Shapur I]]) possess the lands: Fars {{bracket|[[Persis]]}}, Pahlav {{bracket|[[Parthia]]}}&nbsp;... and all of Abarshahr (all the upper (eastern, Parthian) provinces), [[Kerman]], [[Sakastan (Sasanian province)|Sakastan]], [[Turgistan]], [[Makuran]], Pardan {{bracket|[[Paradene]]}}, Hind {{bracket|[[Hind (Sasanian province)|Sind]]}} and [[Kushanshahr]] all the way to Pashkibur {{bracket|[[Peshawar]]?}} and to the borders of [[Kashgar]]ia, [[Sogdiana|Sogdia]] and Chach {{bracket|[[Tashkent]]}} and of that sea-coast Mazonshahr {{bracket|[[Oman]]}}. |[[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] (262 CE), translation by [[Josef Wiesehöfer]] (1996).<ref>The complete paragraph goes:<br>"And I [Shapur I] possess the lands: Fars [Persis], Pahlav [Parthia], Huzestan [Khuzistan], Meshan [Maishan, Mesene], Asorestan [Mesopotamia], Nod-Ardakhshiragan [Adiabene], Arbayestan [Arabia], Adurbadagan [Atropatene], Armen [Armenia], Virozan [Iberia], Segan [Machelonia], Arran [Albania], Balasagan up to the Caucasus and to the 'gate of the Alans' and all of Padishkhvar[gar] [the entire Elburz chain = Tabaristan and Gelan (?)], Mad [Media], Gurgan [Hyrcania], Marv [Margiana], Harey [Aria], and all of Abarshahr [all the upper (= eastern, Parthian) provinces], Kerman [Kirman], Sakastan, Turgistan, Makuran, Pardan [Paradene], Hind [Sind] and Kushanshahr all the way to Pashkibur [Peshawar?] and to the borders of Kashgaria, Sogdia and Chach [Tashkent] and of that sea-coast Mazonshahr ['Oman']."<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} ===Buddhist and Hindu past=== [[Al-Biruni|Abū Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad Al-Bīrūnī]] states in his book ''Alberuni's India'' that the coast of [[India]] begins with [[Tis, Iran|Tiz]], the capital of Makran.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 |url-status=live }}</ref> According to historian Andre Wink: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|Approximate location of the Sasanian Province of Makran and contemporary South Asian polities, circa 350 CE.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=2021-02-24 }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{Blockquote|Further evidence in the [[Chach Nama|Chachnama]] makes perfectly clear that many areas of Makran as of [[Sindh]] had a largely [[Buddhist]] population. When [[Chach of Alor|Chach]] marched to Armabil, this town is described as having been in the hands of a Buddhist Samani (Samani Budda), a descendant of the agents of [[Rai Sahiras]] who had been elevated for their loyalty and devotion, but who later made themselves independent. The Buddhist chief offered his allegiance to Chach when the latter was on his way to Kirman in 631. The same chiefdom of Armadil is referred to by [[Xuanzang|Hiuen Tsang]] O-tien-p-o-chi-lo, located at the high road running through Makran, and he also describes it as predominantly Buddhist, thinly populated though it was, it had no less than 80 Buddhist convents with about 5000 monks. In effect at eighteen km northwest of Las Bela at Gandakahar, near the ruins of an ancient town are the [[Shehr-e-Roghan|caves of Gondrani]], and as their constructions show these caves were undoubtedly Buddhist. Traveling through the Kij valley further west (then under the government of Persia) Hiuen Tsang saw some 100 Buddhist monasteries and 6000 priests. He also saw several hundred [[Deva (Buddhism)|Deva]] temples in this part of Makran, and in the town of Su-nu li-chi-shi-fa-lo – which is probably Qasrqand – he saw a temple of [[Shiva|Maheshvara]] Deva, richly adorned and sculptured. There is thus very wide extension of Indian cultural forms in Makran in the seventh century, even in the period when it fell under Persian sovereignty. By comparison in more recent times the last place of [[Hinduism|Hindu]] pilgrimage in Makran was [[Hinglaj]], 256 km west of present-day Karachi in [[Lasbela District|Las Bela]].<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} Wink has recorded [[Xuanzang|Hiuen Tsang]]'s notes on the language and script in use in easternmost Makran (eastern parts of Pakistani Balochistan and Sindh): [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|right|220px|alt=Baluch and alexandar's empire|Paths that [[Alexander the Great]] took]] {{Blockquote|Hiuen Tsang considered the script which was in use in Makran to be "much the same as India", but the spoken language "differed a little from that of India".<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} ===Early medieval times=== The Hindu Sewa dynasty ruled much of Baluchistan up until the 7th century CE. The Sibi division carved out of Quetta division still derives its name from Rani Sewi, the queen of the Hindu Sewa dynasty.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> In 635 or 636 CE, the Hindu [[Brahman dynasty]] of Sindh controlled parts of Balochistan.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_a9j4|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> ===Islamic conquest=== [[File:Centralmakran.jpg|thumb|200px|Central Makran range]] The first Islamic conquest of Makran took place during the [[Rashidun Caliphate]] in the year 643 CE . Caliph [[Umar]]'s governor of [[Bahrain]], Usman ibn Abu al-Aas, who was on a campaign to conquer the southern coastal areas beyond Sassanid, sent his brother Hakam ibn Abu al-Aas to raid and [[reconnoitre]] the Makran region.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{fcn|date=September 2023}} In late 644 CE Caliph [[Umar]] dispatched an army under the command of Hakam ibn Amr for the wholesale invasion of Makkuran. He was joined by reinforcements from [[Kufa]] under the command of Shahab ibn Makharaq, and by Abdullah ibn Utban, the commander of a campaign in [[Kerman]]. They encountered no strong resistance in Makran until the army of the King of [[Rai dynasty|Rai]], along with contingents from Makran and Sind, stopped them near the [[Indus|Indus River]]. In mid-644 the [[Battle of Rasil]] was fought between the forces of the Rashidun Caliphate and the Rai Kingdom; the Raja's forces were defeated and forced to retreat to the eastern bank of the Indus. The Raja's army had included [[war elephant]]s, but these had posed little problem for the Muslim invaders, who had dealt with them during the [[Muslim conquest of Persia|conquest of Persia]]. In accordance with the orders of Caliph [[Umar]], the captured war elephants were sold in Islamic Persia, with the proceeds distributed among the soldiers as share in booty.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> In response to Caliph [[Umar]]'s questions about the Makran region, the messenger from Makkuran who brought the news of the victory told him: {{poemquote| O Commander of the faithful! It's a land where the plains are stony; Where water is scanty; Where the fruits are unsavory; Where men are known for treachery; Where plenty is unknown; Where virtue is held of little account; And where evil is dominant. A large army is less for there; And a less army is use less there; The land beyond it, is even worse [referring to Sind]}} Umar looked at the messenger and said: "Are you a messenger or a poet?" He replied, "Messenger". Thereupon Caliph [[Umar]] instructed Hakim bin Amr al Taghlabi that for the time being Makkuran should be the easternmost frontier of the Islamic empire, and that no further attempt should be made to extend the conquests. It was reconquered by the usurper [[Chach of Alor]] in 631. Ten years later, it was described to be "under the government of Persia" by [[Xuanzang]] who visited the region. Three years later however, when the Arabs invaded, it was regarded as the "frontier of ''Al-Hind''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA136|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th–11th Centuries|publisher=Brill|pages=131–132, 136|isbn=0391041738|year=2002}}</ref> The [[Brahmin]] King of Sindh, Maharaja Chacha met the invaders outside Broach and defeated them with heavy slaughter also killing their very Commander-in-Chief Abdul Aziz in the process.<ref>{{Cite book|last=Savarkar|first=Veer|url=https://books.google.com/books?id=IajTDwAAQBAJ&dq=usman+the+governor+of+oman&pg=PT151|title=Six Glorious Epochs of Indian History|date=2020-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-097-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Munshi|first=Kanaiyalal Maneklal|url=https://books.google.com/books?id=gfAdAAAAMAAJ&q=usman+the+governor+of+oman|title=The Glory that was Gūrjaradeśa: The Imperial Gūrjaras. 1st ed|date=1944|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|language=en}}</ref> ===Baloch attack on Mahmud Ghazni=== Baloch raiders plundered [[Mahmud of Ghazni]]'s ambassador between Tabbas and Khabis. In revenge, his son Masud defeated them at the latter place, which lies at the foot of the Karman Mountains on the edge of the desert. <ref>Denzil Ibbetson, Edward MacLagan, H. A. Rose (1911). ''A Glossary of The Tribes & Casts of The Punjab & North-West Frontier Province''. Vol. II. p. 43.</ref> ===Modern era=== [[File:Map of Baluchistan from The Imperial Gazetteer of India (1907-1909).jpg|thumb|Map of the [[Baluchistan Agency]]]] From the 15th century onward, the area was ruled by the [[Rind (tribe)|Rind]], [[Boledehi|Buledai]], and Gichki. The sultanate held onto the Makran coast throughout the period of British colonial rule, but eventually, only Gwadar was left in the hands of the sultan. ===Princely State of Makaran=== On the independence of [[Pakistan]], Makran became a district within the province of Balochistan, with the exception of an area of {{cvt|800|km2}} around Gwadar. '''Makran''' ({{lang-ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) was an autonomous [[princely state]] in a [[subsidiary alliance]] with [[British India]] until 1947, before acceding to Pakistan as an autonomous [[princely states of Pakistan|princely state of Pakistan]].<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> It ceased to exist in 1955. It was located in the extreme southwest of present-day [[Pakistan]], an area now parts of the districts of [[Gwadar]], [[Kech District|Kech]] and [[Panjgur]]. The state did not include the [[enclave]] of [[Gwadar#Omani rule|Omani Gwadar]], which was under [[Muscat and Oman|Omani]] rule until 1958. Makran state was ruled by [[Gichki]] Nawabs,<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |language=en |page=11 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |url-status=live }}</ref> who were of [[Muslim Rajputs|Rajputs]] origins.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |language=en|page=63|quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |jstor=4299552 |issn=0578-6967 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century. |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live }}</ref> Their ancestor, Jagat Singh had migrated from Rajputana in the 17th century and became Muslim. In 1958 the Gwadar enclave was transferred to Pakistani control as part of the district of Makran. The entire region has been subdivided into new smaller districts over the years. جنت السنڌ م لکيل آهي تہ؛ "مڪران هونئن ته وڏو علائقو هو، پر سندس ڪيچ مڪران واري حصي تي عيسيٰ بن معدان حڪومت ڪندو هو. سندس تختگاه ڪنزپور هو، جنهن تي عربن ’قنزبون‘ نالو رکيو هو، ان جا ڦٽل نشانو هاڻوڪي پنجگور شهر جي ويجهو آهن.<ref name ="R. Hughes-Buller"> R. Hughes-Buller: Makran, Punjgur Valley, P-306. T.H. Boldich SIR: The Gales of India, Makran.</ref> قنزبون وسعت ۾ ملتان جيڏو هو. هتي جو کجور جو حلوو قانيذ هينئر به مشهور آهي. هتي ڪرم آباد (خرم آباد) مکيه شهر آهي، جو هينئر البت ويران آهي، اڳ مردم خيز شهر هو ۽ باغات ڪري مشهور هو. سلطان مسعود سڄي مڪران تي قبضو ڪيو هو."<ref name ="جنت السنڌ">ڪتاب جو نالو؛ "جنت السنڌ"، تصنيف: رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن: پهريون 2000ع، ٻيون 2006ع، ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي.</ref> ==جاگرافي== [[File:Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|thumb|217x217px|نقشو عباسي خلافت جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاري ٿو. "اڀرندي خلافت جي زمينن جي تاريخي جاگرافي" جي ڪتاب مان.]] ==ورھاست== مڪراڻ ٻن حصن ۾ ورھايل آھي؛ # پاڪستاني مڪراڻ # ايراني مڪراڻ ===پاڪستاني مڪراڻ=== [[فائل:Gwadar Fishing Port.jpg|ساڄو|thumb|220x220 عڪسلون|گوادر بندر]] علائقي مڪراڻ جو وڏو حصو پاڪستان جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 25 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 6 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جو صدر مقام [[تربت]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] آھي. ٻين شھرن ۾ [[گوادر]] ۽ [[پنجگور]] شامل آھن. ===ايراني مڪراڻ=== مڪراڻ جو ڪجهه حصو [[ایران]] جي صوبي، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان و بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 22 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 5 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جي وڏن شھرن ۾ [[چابھار]]، [[ايرانشهر، ايران|ايرانشھر]]، ديزڪ (سراوان)، سرباز، نيڪشھر ۽ بشگرد شامل آھن. ==پڻ ڏسو== * [[گوادر]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[سوخته ڪوه]] * [[مڪران ڪوسٽل ھاءِ وي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايران جا علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:بلوچستان]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:پاڪستان جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] r7wug2p4jzepcqksh64ypib8rif2eqk 413746 413742 2026-09-20T12:54:59Z Intisar Ali 8681 413746 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}} {{ٻيا استعمال}} [[File:Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg|thumb|پاڪستان ۾ [[وچ مڪران جابلو سلسلو]].]] '''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي. جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}</ref> == نالي جو بنياد == بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.<ref name="Makran">{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}</ref> هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ({{langx|sa|मकर|makara|مڇي}}) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ '''اڪٿيوفاگوئي''' ({{langx|grc|Ἰχθυοφάγοι|Ĭkhthŭophắgoi|مڇي کائيندڙ}}) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي {{langx|fa|مَاهِی خورَان|māhī xōrān|مڇي کائيندڙ}} مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="PoloYule1993">{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}</ref> == تاريخ == {{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}} === شروعاتي آباديون === پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> 4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}} === قديم دور === 2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،<ref>Blench, Roger (2009). "Remapping the Austronesian expansion" (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. <nowiki>http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf</nowiki></ref><ref>Manguin PY (2016). "Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships". In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.</ref> جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}} [[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.<ref name=":ashkash2">{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref><ref name=":Two Essays on Baloch History and Folklore">{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}</ref> اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.<ref name=":The Baloch and Their Neighbours">{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&q=Scheming|isbn=9783895003660}}</ref> [[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ==== ساساني سلطنت ==== [[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]] {{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: فارس {{bracket|[[فارس]]}}، پهلو {{bracket|[[پارٿيا]]}} ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان {{bracket|[[پارادين]]}}، هند {{bracket|[[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]}} ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور {{bracket|[[پشاور]]؟}} تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ {{bracket|[[تاشقند]]}} جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر {{bracket|[[عمان]]}}.|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيهوفر]] جو ترجمو (1996ع).<ref>The complete paragraph goes:<br>"And I [Shapur I] possess the lands: Fars [Persis], Pahlav [Parthia], Huzestan [Khuzistan], Meshan [Maishan, Mesene], Asorestan [Mesopotamia], Nod-Ardakhshiragan [Adiabene], Arbayestan [Arabia], Adurbadagan [Atropatene], Armen [Armenia], Virozan [Iberia], Segan [Machelonia], Arran [Albania], Balasagan up to the Caucasus and to the 'gate of the Alans' and all of Padishkhvar[gar] [the entire Elburz chain = Tabaristan and Gelan (?)], Mad [Media], Gurgan [Hyrcania], Marv [Margiana], Harey [Aria], and all of Abarshahr [all the upper (= eastern, Parthian) provinces], Kerman [Kirman], Sakastan, Turgistan, Makuran, Pardan [Paradene], Hind [Sind] and Kushanshahr all the way to Pashkibur [Peshawar?] and to the borders of Kashgaria, Sogdia and Chach [Tashkent] and of that sea-coast Mazonshahr ['Oman']."<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} === ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي === [[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}</ref> مورخ [[آندري ونڪ]] موجب: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]] {{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} === شروعاتي وچئين دور === هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> === اسلامي فتح === [[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]] مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{full citation needed|date=September 2023}} 644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو: [[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]] {{quote|اي امير المؤمنين! هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛ جتي پاڻي گهٽ آهي؛ جتي ميوا بي سواد آهن؛ جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛ جتي فراواني اڻلڀ آهي؛ جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ جتي برائي غالب آهي. وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛ ۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛ ۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}} عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}} === وچيون دور === 971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref name=":chabahar">{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref> === معداني گهراڻو === {{پڻ ڏسو|معداني گهراڻو}} '''معداني گهراڻو''' وچئين دور جو هڪ اسلامي حڪمران گهراڻو هو، جنهن [[مڪران جي سلطنت]] تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Seyfeydinovich |first=Asimov, Muhammad |url=https://books.google.com.pk/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA304&dq=makran+was+ruled+by&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5i4-fpuOTAxUN_rsIHaaMEyMQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=Banu%20makran&f=false |title=History of civilizations of Central Asia: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century |last2=Edmund |first2=Bosworth, Clifford |last3=UNESCO |date=1998-12-31 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103467-1 |pages=296 |language=en}}</ref> هن گهراڻي نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات کان مڪران تي حڪومت ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com.pk/books?id=_kZ4QgAACAAJ&redir_esc=y |title=The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz: (247/861 to 949/1542-3) |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-015-8 |language=en}}</ref> ۽ ان جي حڪمراني لڳ ڀڳ يارهين صدي عيسويءَ تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |title=The regions of Sind, Baluchistan, Multan and Kashmir: the historical, social, and economic setting". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia, Volume 4, Part 1. |publisher=New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-92-3-103654-5}}</ref> === جديد دور === [[گل خان نصير]] پنهنجي شاعريءَ ۾ [[حمل جيئند|حمل بلوچ]] نالي هڪ شخص جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن پورچوگيزن خلاف جنگ ڪئي هئي،<ref>{{cite book |last=Claus, Diamond, Ann Mills |first=Peter J., Sarah, Margaret |title=South Asian Folklore |publisher=Routledge |date=2003 |page=44|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC|language=en|isbn=9780415939195}}</ref> خاص طور [[پسني]] ۽ [[گوادر]] جهڙن سامونڊي شهرن تي حملن دوران.<ref name=":Iranica-baluchistan-iii">{{Cite web |title=BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref>{{Citation needed|date=April 2026}} برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾ سلطنت مڪران جي سامونڊي ڪناري تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو، پر نيٺ سلطان جي قبضي هيٺ رڳو گوادر وڃي بچيو.{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:Pakistan - Balochistan - Makran (division).svg|thumb|پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]].]] === مڪران جي نوابي رياست === {{پڻ ڏسو|مڪران (نوابي رياست)}} '''[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]]''' ({{langx|ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) هڪ خودمختيار [[نوابي رياست]] هئي، جيڪا 1947ع تائين [[برطانوي هندستان]] سان [[ماتحت اتحاد]] ۾ شامل هئي. ان کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪري [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي هڪ خودمختيار نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> هن رياست تي [[گچڪي]] نوابن جي حڪمراني هئي،<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |page=11 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |archive-date=2024-03-08 |url-status=live}}</ref> جيڪي [[مسلمان راجپوت]] نسل مان هئا.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |page=63 |language=en |quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |issn=0578-6967 |jstor=4299552 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2024-03-13 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century.}}</ref> سندن وڏو جگت سنگهه سترهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوتانا مان لڏي آيو هو ۽ بعد ۾ اسلام قبول ڪيائين. هي رياست 1955ع ۾ ختم ٿي وئي. اها موجوده پاڪستان جي انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ واقع هئي، جنهن جو علائقو هاڻي [[گوادر ضلعو|گوادر]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ضلعن ۾ ورهايل آهي. رياست ۾ [[گوادر#عماني حڪمراني|عماني گوادر]] جو محاطو شامل نه هو، جيڪو 1958ع تائين [[مسقط ۽ عمان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو. [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ مڪران بلوچستان صوبي اندر هڪ ضلعو بڻيو، سواءِ گوادر جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{cvt|800|km2}} ايراضيءَ جي. 1958ع ۾ گوادر وارو محاطو پاڪستان جي اختيار ۾ منتقل ڪيو ويو ۽ مڪران ضلعي جو حصو بڻايو ويو. ايندڙ سالن ۾ سڄي علائقي کي وڌيڪ ننڍن ضلعن ۾ ورهايو ويو. == جاگرافي == [[File:Makran.makoran pars1744 Amesterdam.jpg|thumb|1744ع جي نقشي ۾ مڪران.]] [[File:Gwadar Fishing Port.jpg|thumb|alt=مڪران ۾ گوادر|مڪران واري علائقي ۾ [[گوادر]] جو سامونڊي ڪنارو؛ اڄ مڪران جي بلوچ آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو سمنڊ جي استعمال سان لاڳاپيل آهي.]] مڪران جو سوڙهو سامونڊي ميداني پٽو ٿوري مفاصلي کان پوءِ تيزيءَ سان اوچو ٿيندي ڪيترن جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. اٽڪل {{cvt|1000|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري مان لڳ ڀڳ {{cvt|750|km}} [[پاڪستان]] ۾ آهي. هتان جي آبهوا خشڪ آهي ۽ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. مڪران ۾ آباديءَ جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي ۽ آباديءَ جو وڏو حصو ننڍن سامونڊي بندرگاهن جي هڪ سلسلي ۾ مرڪوز آهي، جن ۾ [[چابهار]]، [[گواتر]]، [[جيوڻي]]، [[جاسڪ]]، [[سيريڪ، ايران|سيريڪ]]، [[گوادر]]، [[پسني]] ۽ [[اورماڙو]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي ننڍا مهاڻن جا ڳوٺ پڻ سامونڊي ڪناري سان آباد آهن. مڪران جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر رڳو هڪ وڏو ٻيٽ، [[استولا ٻيٽ]]، پسنيءَ جي ويجهو واقع آهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪيترائي ننڍا ٻيٽڙا پڻ آهن. سامونڊي ڪناري تي ڪيتريون ڍنڍون ۽ نارون آهن. اهم ساحلي ڍنڍن ۾ [[مياڻي هور]]، [[خور ڪلمات]] ۽ [[جيوڻي سامونڊي آلو علائقو]] شامل آهن. اوڀر کان اولهه طرف اهم نارون اورماڙو اوڀر نار، اورماڙو اولهه نار، پسني نار، [[سربندر]] نار، گوادر اوڀر نار، گوادر اولهه نار ۽ [[گواتر نار]] آهن؛ گواتر نار ۾ جيوڻي نار پڻ شامل آهي. هن آخري نار ۾ [[تمر]] جي وڻن جو هڪ وڏو ٻيلو ۽ خطري هيٺ آيل سامونڊي ڪُمين جا آنا ڏيڻ وارا علائقا موجود آهن. [[ميراڻي ڊيم]] آبپاشي، ٻوڏ کان بچاءَ ۽ گوادر شهر کي پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == آبادي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; max-width:1100px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); text-align:center;" |+ style="caption-side:top; padding:12px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | [[قلات رياست]] جي مڪران ڊويزن ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جو دور) |- ! rowspan="2" style="background:#3366cc; color:white; padding:10px;" | مذهبي گروهه ! colspan="2" style="background:#36c; color:white; padding:10px;" | 1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" style="background:#14866d; color:white; padding:10px;" | 1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" style="background:#a66e00; color:white; padding:10px;" | 1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" style="background:#7b4ab0; color:white; padding:10px;" | 1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ! style="background:#eaf3ff;" | آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | سيڪڙو ! style="background:#e7f5ef;" | آبادي ! style="background:#e7f5ef;" | سيڪڙو ! style="background:#fff4d6;" | آبادي ! style="background:#fff4d6;" | سيڪڙو ! style="background:#f3eafa;" | آبادي ! style="background:#f3eafa;" | سيڪڙو |- ! style="background:#eef5ff; text-align:left;" | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 71,758 | {{Percentage | 71758 | 71942 | 2 }} | 71,625 | {{Percentage | 71625 | 71860 | 2 }} | 68,213 | {{Percentage | 68213 | 68462 | 2 }} | 86,406 | {{Percentage | 86406 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#fff5dc; text-align:left;" | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] | 137 | {{Percentage | 137 | 71942 | 2 }} | 216 | {{Percentage | 216 | 71860 | 2 }} | 233 | {{Percentage | 233 | 68462 | 2 }} | 206 | {{Percentage | 206 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2ecff; text-align:left;" | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 40 | {{Percentage | 40 | 71942 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 71860 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 68462 | 2 }} | 20 | {{Percentage | 20 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#eaf7ea; text-align:left;" | [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 2 | {{Percentage | 2 | 71942 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 71860 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 68462 | 2 }} | 17 | {{Percentage | 17 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | ٻيا | 5{{efn|name=1901Others|جن ۾ 4 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[ٻڌ مت|ٻڌ]] شامل هو.}} | {{Percentage | 5 | 71942 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 71860 | 2 }} | 2{{efn|name=1931Others|جن ۾ 2 [[يهودي]] شامل هئا.}} | {{Percentage | 2 | 68462 | 2 }} | 2{{efn|name=1941Others|جن ۾ 1 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[يهودي]] شامل هو.}} | {{Percentage | 2 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#3366cc; color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | 71,942 ! style="background:#eaf3ff;" | {{Percentage | 71942 | 71942 | 2 }} ! style="background:#e7f5ef;" | 71,860 ! style="background:#e7f5ef;" | {{Percentage | 71860 | 71860 | 2 }} ! style="background:#fff4d6;" | 68,462 ! style="background:#fff4d6;" | {{Percentage | 68462 | 68462 | 2 }} ! style="background:#f3eafa;" | 86,651 ! style="background:#f3eafa;" | {{Percentage | 86651 | 86651 | 2 }} |- class="sortbottom" |} == پڻ ڏسو == * [[چابهار]] * [[گوادر]] * [[خور ڪلمات]] * [[لياري ٽائون]] * [[مڪران ساحلي شاهراهه]] * [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[ناشي]] * [[سوخته ڪوهه]] * [[مڪران (نوابي رياست)|مڪران رياست]] * [[پاڪستان جي جهنگلي جيوت#اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان|پاڪستان جي جهنگلي جيوت – اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان]] * [[1945ع بلوچستان زلزلو]] {{Infobox settlement | name = مڪران | other_name = | settlement_type = ھڪ علائقو | image_skyline =عڪس:Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg| | image_caption = مڪران جون ٽڪريون | pushpin_map = Pakistan# Iran | coordinates = {{حوالا}}<span id="coordinates">[[جاگرافيائي مڪانيت نظام|متناسقات]]: <span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=مکران&params=25.30541_N_62.64108_E_ <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°06′19″N</span> <span class="longitude">62°00′06″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.50541°N 62.60108°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">25.30541; 62.64108</span></span></span>]</span></span>{{محل وقوع|25.30541|59.64108}} | subdivision_type =ملڪ | subdivision_name =پاڪستان ۽ ايران | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_type2 = | subdivision_name1 =بلوچستان، پاڪستان | subdivision_name2 = <!-- for neighbourhoods/suburbs only --> | established_title = <!-- Established --> | established_date = | seat_type = | unit_pref =ميٽرڪ | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_density_km2 = | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[پوسٽل ڪوڊ]] --> | postal_code = | iso_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ضلعن جو تعداد | blank1_info_sec1 = | blank1_name_sec2 = آبھوا | blank1_info_sec2 = | website = | demographics1_info1 = بلوچي، اردو ، فارسي | blank2_name_sec1 = Largest cities | blank2_info_sec1 = | blank3_name_sec1 = پڙھيل لکيل ماڻھو | blank3_info_sec1 = | blank4_name_sec1 = }} '''مڪران''' (Makran؛ اردو، فارسي:مکران)، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻي ساحلي علائقو آهي. ھي ھڪ نيم ريگستاني ساحلي پٽي آھي جيڪو [[پاڪستان]] ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان صوبي]] ۾ ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان جي نار]] جي سامونڊي ڪناري سان آھي. اهو، سونمياڻي خليج کان اوڀر ۾ ڪراچي جي اتر اولهه ۾ ۽ اولهه طرف ايران جي سيستان ۽ بلوچستان صوبي جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرديا (Bāšgerd) جي علائقي جي ڪناري تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي پاڪستان ۽ ايران جي وچ ۾ جديد سياسي سرحدن ذريعي ورهايو ويو آهي. [[پاڪستان]] جي صوبي، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جو جابلو علائقو آهي.<ref>{{Citation |title=Makran - the makran coast - Dost Pakistan<!-- Bot generated title --> |url=http://www.dostpakistan.pk/makran-the-makran-coast/ |accessdate=2018-10-05 |archive-date=2016-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322072412/http://www.dostpakistan.pk/makran-the-makran-coast/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Himalayan Holidays Pakistan ... (Geography - Baluchistan / The Makran Coast Page)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.himalayanholidays.pk/baluchistan_makrancoast.html |accessdate=2018-10-05 |archive-date=2016-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024020003/http://www.himalayanholidays.pk/baluchistan_makrancoast.html |dead-url=yes }}</ref> ==نالو== بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني طرف ڪيچ مڪران ۽ ايراني پاسي مڪران سڏيو وڃي ٿو جيڪو پڻ اڳوڻي ايراني صوبي جو نالو آهي. اهو مقام قديم هخامنسي Achaemenid زماني ۾ ماکا ستراپي سان ملندو آهي. مگن جا سميري واپاري ساٿي مڪران سان سڃاڻن ٿا. وراهميهر جي برهت سميتا ۾، هندستان جي اولهه ۾ رهندڙ "مڪرا" نالي هڪ قبيلي جو ذڪر آهي. آريانوس ساحلي علائقن جي رهاڪن لاءِ اخٿائيوڦاگي (Ichthyophagi) (قديم يوناني:مڇي کائڻ وارا) لفظ استعمال ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ مڪران کي جديد فارسي اصطلاح ماهي خوران مان ڪڍڻ جو مشورو ڏنو ويو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”مڇي کائڻ وارا“. ==تاريخ== See also:Kingdom of Makran. ===ابتدائي آباديون=== ڪيچ مڪران جو علائقو ڏکڻ اولهه پاڪستان ۾ ڪيچ نديءَ جي ڪناري تي پنج صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. ماري قلات جي ماڳ تي 1987ع کان 2007ع تائين فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي ماهرن تحقيق ڪئي، بعد ۾ تربت جي ڀرسان شاهي ٽمپ جي ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو. 4000 قبل مسيح کان اڳ ئي وڏي ۽ وڏي چوڏهين پٿر جي عمارت تعمير ٿي چڪي هئي. آثار قديمه جي ماهرن کي رهاڪن پاران استعمال ڪيل پٿر، ڪم ٿيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر اڃا تائين ڪا به سيرامڪس استعمال نه ڪئي وئي هئي. ان دور ۾ ڪيچ نديءَ جي وادي جا رهواسي اڳ ۾ ئي ڪڻڪ ۽ جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن وٽ ڍور ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون هيون. اهي به عربي سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. مڪران II جي دور ۾، وڏي پيماني تي تعميراتي اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوٿين پٿر جو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن پٿرن جي عمارتن جي چوٽيءَ تي مٽيءَ جي سرن جون اڏاوتون پڻ نظر اچن ٿيون. ماري قلات ۾ اُروڪ ڪلچر جي سرزمين سان به ڪجهه لاڳاپا مليا. بالاڪوٽ، مڪران سان لاڳاپيل ماڳ، جيڪو 4000 ق.م کان واپس وڃي ٿو، پڻ آثار قديمه جي ماهرن پاران اڀياس ڪيو ويو آهي. == سنڌي قبيلا جيڪي سنڌ جي فتح کان اڳ ۾ مڪران ۾ موجود ھئا== نوحاڻي ميد جت نوحاڻي: ھڪ سنڌي قبيلو، جيڪو سنڌ ۾ اسريو، اھو مڪران ۽ ايراني بلوچستان ۾ پڻ موجود ھو. جيڪو ھن وقت بہ دشتيار ۽ چاربھار ايران م جدگالي/ سنڌي لھجو ڳالھائي ٿو. ميد:ھڪ سنڌي قبيلو جيڪو سامونڊي مڇي تي گذران ڪندڙ ”Ichthyophagi " (مچي خور/ ماھي گيري ڪندڙ) جيڪي ڪافي انگ ۾ مڪران جي سامونڊي ڪناري تي چوٿين صديءَ ق .م کان موجود رھڻ جا آثار ملن ٿا. مسلمان عرب تاريخدانن کين سنڌو ندي (Indus River) ۽ مڪران جي سامونڊي پٽي جي وچ ۾ لاڏائو (Nomads) ٿي رھندا ھئا ۽ مسلمان گورنرن جيڪي منصوره ۽ زط (جتن جي علائقي ) وارن تي حملي آور ٿيندا ھئا. ٻيا سنڌي قبيلا جيڪي 7ئين عيسويءَ ۾ مڪران علائقي توڙي سنڌو ماٿريءَ جي ھيٺين علائقي ۾ رھندا ھئا تن ۾ سماٽ ، جدگال ، راجپوٽ، گجر، خوجا، لوھاڻا، ڀاٽيا، برھمڻ ک تري ۽ شودر شامل ھئا. بلوچستان جي ان وقت جي سنڌي قبيلي کي اوائلي عرب مورخن "زظ " ۽ فارسيءَ ۾ "جتان“ (Jat_an) ڪوٺيو آھي. ستين صديء عيسوي ۾ جڏهن عرب سنڌ م ايا تہ اتي سنڌي جت کين مليا. <ref>محقق؛ محمد علي محمدي</ref> قديم زمانو موريا سلطنت جي يونانين خلاف سيليوسڊ-مورين جنگ ۾ فتح کانپوءِ، بلوچستان قديم هندستان جي چندرگپت موريا جي حڪومت هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيليوڪس 304 قبل مسيح ۾ صلح جو ٺاهه ڪيو. سيليوڪس اول، نڪاتور (Seleucus I Nicator) بلوچستان جا علائقا مورين جي حوالي ڪري ڇڏيا، جيڪا موري سلطنت جي توسيع ڪرڻ لڳا. اهو اتحاد چندرگپت موريا ۽ سليوسڊ سلطنت جي شهزادي جي وچ ۾ شادي سان مضبوط ٿيو. انتظام جو نتيجو باهمي طور تي فائدي وارو ثابت ٿيو. سليوسڊ ۽ موريا سلطنتن جي وچ ۾ سرحد ايندڙ نسلن ۾ مستحڪم رهي ۽ دوستانه سفارتي لاڳاپا سفير ميگاسٽينز ۽ چندر گپت جي پوٽي اشوڪ پاران اولهه طرف موڪليل سفيرن پاران ظاهر ڪيا ويا آهن. ساساني سلطنت: Earliest settlements::: The Kech-Makran region in southwestern Pakistan, along [[Kech River]], was inhabited as early as the 5th millennium BCE. The site of [[Miri Qalat]] was investigated by French and Pakistani archaeologists from 1987 to 2007. Later, the site of Shahi-Tump, near [[Turbat]], was also studied.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> Large and massive quadrangular stone building were constructed already before 4000 BCE. Flints, worked stones, and bone tools used by the inhabitants were found by archaeologists, but no ceramics were yet used. In this Period I the inhabitants of the Kech River Valley already cultivated wheat and barley, as well as lentils. They had domesticated cattle, goats, and sheep. They also caught fish from the Oman Sea. During Period II, the building of massive architectural structures continued, and a quadrangular stone complex was built. Later, mud brick constructions also appear on top of some of these stone buildings.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> At Miri Qalat, some links with [[Uruk]] culture ceramics were also found.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> The related site of [[Balakot, Makran]], going back to 4000 BCE, was also studied by archaeologists. Ancient times::: After the victory of the [[Mauryan Empire]] against the Greeks in the [[Seleucid–Mauryan war]], Baluchistan came under the rule of [[Chandragupta Maurya]] of ancient India. Chandragupta and Seleucus made a peace settlement in 304 BCE. Seleucus I Nicator ceded the satrapies, including those in Baluchistan to the expanding Mauryan Empire.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The alliance was solidified with a marriage between Chandragupta Maurya and a princess of the Seleucid Empire. An outcome of the arrangement proved to be mutually beneficial.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The border between the Seleucid and Mauryan Empires remained stable in subsequent generations, and friendly diplomatic relations are reflected by the ambassador [[Megasthenes]], and by the envoys sent westward by Chandragupta's grandson [[Ashoka]].{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} ====Sasanian Empire==== [[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht|Shapur I's trilingual inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] in [[Naqsh-i-Rustam]], dated to 262 CE, had noted "Makuran"/"Makran" to be one of the many provinces of the [[Sasanian Empire]]: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|Parthian version of the Shapur I inscription at Ka'ba-ye Zartosht.]] {{Blockquote| And I ([[Shapur I]]) possess the lands: Fars {{bracket|[[Persis]]}}, Pahlav {{bracket|[[Parthia]]}}&nbsp;... and all of Abarshahr (all the upper (eastern, Parthian) provinces), [[Kerman]], [[Sakastan (Sasanian province)|Sakastan]], [[Turgistan]], [[Makuran]], Pardan {{bracket|[[Paradene]]}}, Hind {{bracket|[[Hind (Sasanian province)|Sind]]}} and [[Kushanshahr]] all the way to Pashkibur {{bracket|[[Peshawar]]?}} and to the borders of [[Kashgar]]ia, [[Sogdiana|Sogdia]] and Chach {{bracket|[[Tashkent]]}} and of that sea-coast Mazonshahr {{bracket|[[Oman]]}}. |[[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] (262 CE), translation by [[Josef Wiesehöfer]] (1996).<ref>The complete paragraph goes:<br>"And I [Shapur I] possess the lands: Fars [Persis], Pahlav [Parthia], Huzestan [Khuzistan], Meshan [Maishan, Mesene], Asorestan [Mesopotamia], Nod-Ardakhshiragan [Adiabene], Arbayestan [Arabia], Adurbadagan [Atropatene], Armen [Armenia], Virozan [Iberia], Segan [Machelonia], Arran [Albania], Balasagan up to the Caucasus and to the 'gate of the Alans' and all of Padishkhvar[gar] [the entire Elburz chain = Tabaristan and Gelan (?)], Mad [Media], Gurgan [Hyrcania], Marv [Margiana], Harey [Aria], and all of Abarshahr [all the upper (= eastern, Parthian) provinces], Kerman [Kirman], Sakastan, Turgistan, Makuran, Pardan [Paradene], Hind [Sind] and Kushanshahr all the way to Pashkibur [Peshawar?] and to the borders of Kashgaria, Sogdia and Chach [Tashkent] and of that sea-coast Mazonshahr ['Oman']."<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} ===Buddhist and Hindu past=== [[Al-Biruni|Abū Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad Al-Bīrūnī]] states in his book ''Alberuni's India'' that the coast of [[India]] begins with [[Tis, Iran|Tiz]], the capital of Makran.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 |url-status=live }}</ref> According to historian Andre Wink: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|Approximate location of the Sasanian Province of Makran and contemporary South Asian polities, circa 350 CE.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=2021-02-24 }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{Blockquote|Further evidence in the [[Chach Nama|Chachnama]] makes perfectly clear that many areas of Makran as of [[Sindh]] had a largely [[Buddhist]] population. When [[Chach of Alor|Chach]] marched to Armabil, this town is described as having been in the hands of a Buddhist Samani (Samani Budda), a descendant of the agents of [[Rai Sahiras]] who had been elevated for their loyalty and devotion, but who later made themselves independent. The Buddhist chief offered his allegiance to Chach when the latter was on his way to Kirman in 631. The same chiefdom of Armadil is referred to by [[Xuanzang|Hiuen Tsang]] O-tien-p-o-chi-lo, located at the high road running through Makran, and he also describes it as predominantly Buddhist, thinly populated though it was, it had no less than 80 Buddhist convents with about 5000 monks. In effect at eighteen km northwest of Las Bela at Gandakahar, near the ruins of an ancient town are the [[Shehr-e-Roghan|caves of Gondrani]], and as their constructions show these caves were undoubtedly Buddhist. Traveling through the Kij valley further west (then under the government of Persia) Hiuen Tsang saw some 100 Buddhist monasteries and 6000 priests. He also saw several hundred [[Deva (Buddhism)|Deva]] temples in this part of Makran, and in the town of Su-nu li-chi-shi-fa-lo – which is probably Qasrqand – he saw a temple of [[Shiva|Maheshvara]] Deva, richly adorned and sculptured. There is thus very wide extension of Indian cultural forms in Makran in the seventh century, even in the period when it fell under Persian sovereignty. By comparison in more recent times the last place of [[Hinduism|Hindu]] pilgrimage in Makran was [[Hinglaj]], 256 km west of present-day Karachi in [[Lasbela District|Las Bela]].<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} Wink has recorded [[Xuanzang|Hiuen Tsang]]'s notes on the language and script in use in easternmost Makran (eastern parts of Pakistani Balochistan and Sindh): [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|right|220px|alt=Baluch and alexandar's empire|Paths that [[Alexander the Great]] took]] {{Blockquote|Hiuen Tsang considered the script which was in use in Makran to be "much the same as India", but the spoken language "differed a little from that of India".<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} ===Early medieval times=== The Hindu Sewa dynasty ruled much of Baluchistan up until the 7th century CE. The Sibi division carved out of Quetta division still derives its name from Rani Sewi, the queen of the Hindu Sewa dynasty.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> In 635 or 636 CE, the Hindu [[Brahman dynasty]] of Sindh controlled parts of Balochistan.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_a9j4|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> ===Islamic conquest=== [[File:Centralmakran.jpg|thumb|200px|Central Makran range]] The first Islamic conquest of Makran took place during the [[Rashidun Caliphate]] in the year 643 CE . Caliph [[Umar]]'s governor of [[Bahrain]], Usman ibn Abu al-Aas, who was on a campaign to conquer the southern coastal areas beyond Sassanid, sent his brother Hakam ibn Abu al-Aas to raid and [[reconnoitre]] the Makran region.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{fcn|date=September 2023}} In late 644 CE Caliph [[Umar]] dispatched an army under the command of Hakam ibn Amr for the wholesale invasion of Makkuran. He was joined by reinforcements from [[Kufa]] under the command of Shahab ibn Makharaq, and by Abdullah ibn Utban, the commander of a campaign in [[Kerman]]. They encountered no strong resistance in Makran until the army of the King of [[Rai dynasty|Rai]], along with contingents from Makran and Sind, stopped them near the [[Indus|Indus River]]. In mid-644 the [[Battle of Rasil]] was fought between the forces of the Rashidun Caliphate and the Rai Kingdom; the Raja's forces were defeated and forced to retreat to the eastern bank of the Indus. The Raja's army had included [[war elephant]]s, but these had posed little problem for the Muslim invaders, who had dealt with them during the [[Muslim conquest of Persia|conquest of Persia]]. In accordance with the orders of Caliph [[Umar]], the captured war elephants were sold in Islamic Persia, with the proceeds distributed among the soldiers as share in booty.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> In response to Caliph [[Umar]]'s questions about the Makran region, the messenger from Makkuran who brought the news of the victory told him: {{poemquote| O Commander of the faithful! It's a land where the plains are stony; Where water is scanty; Where the fruits are unsavory; Where men are known for treachery; Where plenty is unknown; Where virtue is held of little account; And where evil is dominant. A large army is less for there; And a less army is use less there; The land beyond it, is even worse [referring to Sind]}} Umar looked at the messenger and said: "Are you a messenger or a poet?" He replied, "Messenger". Thereupon Caliph [[Umar]] instructed Hakim bin Amr al Taghlabi that for the time being Makkuran should be the easternmost frontier of the Islamic empire, and that no further attempt should be made to extend the conquests. It was reconquered by the usurper [[Chach of Alor]] in 631. Ten years later, it was described to be "under the government of Persia" by [[Xuanzang]] who visited the region. Three years later however, when the Arabs invaded, it was regarded as the "frontier of ''Al-Hind''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA136|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th–11th Centuries|publisher=Brill|pages=131–132, 136|isbn=0391041738|year=2002}}</ref> The [[Brahmin]] King of Sindh, Maharaja Chacha met the invaders outside Broach and defeated them with heavy slaughter also killing their very Commander-in-Chief Abdul Aziz in the process.<ref>{{Cite book|last=Savarkar|first=Veer|url=https://books.google.com/books?id=IajTDwAAQBAJ&dq=usman+the+governor+of+oman&pg=PT151|title=Six Glorious Epochs of Indian History|date=2020-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-097-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Munshi|first=Kanaiyalal Maneklal|url=https://books.google.com/books?id=gfAdAAAAMAAJ&q=usman+the+governor+of+oman|title=The Glory that was Gūrjaradeśa: The Imperial Gūrjaras. 1st ed|date=1944|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|language=en}}</ref> ===Baloch attack on Mahmud Ghazni=== Baloch raiders plundered [[Mahmud of Ghazni]]'s ambassador between Tabbas and Khabis. In revenge, his son Masud defeated them at the latter place, which lies at the foot of the Karman Mountains on the edge of the desert. <ref>Denzil Ibbetson, Edward MacLagan, H. A. Rose (1911). ''A Glossary of The Tribes & Casts of The Punjab & North-West Frontier Province''. Vol. II. p. 43.</ref> ===Modern era=== [[File:Map of Baluchistan from The Imperial Gazetteer of India (1907-1909).jpg|thumb|Map of the [[Baluchistan Agency]]]] From the 15th century onward, the area was ruled by the [[Rind (tribe)|Rind]], [[Boledehi|Buledai]], and Gichki. The sultanate held onto the Makran coast throughout the period of British colonial rule, but eventually, only Gwadar was left in the hands of the sultan. ===Princely State of Makaran=== On the independence of [[Pakistan]], Makran became a district within the province of Balochistan, with the exception of an area of {{cvt|800|km2}} around Gwadar. '''Makran''' ({{lang-ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) was an autonomous [[princely state]] in a [[subsidiary alliance]] with [[British India]] until 1947, before acceding to Pakistan as an autonomous [[princely states of Pakistan|princely state of Pakistan]].<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> It ceased to exist in 1955. It was located in the extreme southwest of present-day [[Pakistan]], an area now parts of the districts of [[Gwadar]], [[Kech District|Kech]] and [[Panjgur]]. The state did not include the [[enclave]] of [[Gwadar#Omani rule|Omani Gwadar]], which was under [[Muscat and Oman|Omani]] rule until 1958. Makran state was ruled by [[Gichki]] Nawabs,<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |language=en |page=11 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |url-status=live }}</ref> who were of [[Muslim Rajputs|Rajputs]] origins.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |language=en|page=63|quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |jstor=4299552 |issn=0578-6967 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century. |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live }}</ref> Their ancestor, Jagat Singh had migrated from Rajputana in the 17th century and became Muslim. In 1958 the Gwadar enclave was transferred to Pakistani control as part of the district of Makran. The entire region has been subdivided into new smaller districts over the years. جنت السنڌ م لکيل آهي تہ؛ "مڪران هونئن ته وڏو علائقو هو، پر سندس ڪيچ مڪران واري حصي تي عيسيٰ بن معدان حڪومت ڪندو هو. سندس تختگاه ڪنزپور هو، جنهن تي عربن ’قنزبون‘ نالو رکيو هو، ان جا ڦٽل نشانو هاڻوڪي پنجگور شهر جي ويجهو آهن.<ref name ="R. Hughes-Buller"> R. Hughes-Buller: Makran, Punjgur Valley, P-306. T.H. Boldich SIR: The Gales of India, Makran.</ref> قنزبون وسعت ۾ ملتان جيڏو هو. هتي جو کجور جو حلوو قانيذ هينئر به مشهور آهي. هتي ڪرم آباد (خرم آباد) مکيه شهر آهي، جو هينئر البت ويران آهي، اڳ مردم خيز شهر هو ۽ باغات ڪري مشهور هو. سلطان مسعود سڄي مڪران تي قبضو ڪيو هو."<ref name ="جنت السنڌ">ڪتاب جو نالو؛ "جنت السنڌ"، تصنيف: رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن: پهريون 2000ع، ٻيون 2006ع، ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي.</ref> ==جاگرافي== [[File:Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|thumb|217x217px|نقشو عباسي خلافت جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاري ٿو. "اڀرندي خلافت جي زمينن جي تاريخي جاگرافي" جي ڪتاب مان.]] ==ورھاست== مڪراڻ ٻن حصن ۾ ورھايل آھي؛ # پاڪستاني مڪراڻ # ايراني مڪراڻ ===پاڪستاني مڪراڻ=== [[فائل:Gwadar Fishing Port.jpg|ساڄو|thumb|220x220 عڪسلون|گوادر بندر]] علائقي مڪراڻ جو وڏو حصو پاڪستان جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 25 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 6 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جو صدر مقام [[تربت]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] آھي. ٻين شھرن ۾ [[گوادر]] ۽ [[پنجگور]] شامل آھن. ===ايراني مڪراڻ=== مڪراڻ جو ڪجهه حصو [[ایران]] جي صوبي، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان و بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 22 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 5 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جي وڏن شھرن ۾ [[چابھار]]، [[ايرانشهر، ايران|ايرانشھر]]، ديزڪ (سراوان)، سرباز، نيڪشھر ۽ بشگرد شامل آھن. ==پڻ ڏسو== * [[گوادر]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[سوخته ڪوه]] * [[مڪران ڪوسٽل ھاءِ وي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايران جا علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:بلوچستان]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:پاڪستان جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] 3qt0urkawwz0kt3bw5r4t3wup1qwao3 413747 413746 2026-09-20T12:57:22Z Intisar Ali 8681 /* */ 413747 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}} {{Infobox settlement | name = مڪران | native_name = مَڪُران | settlement_type = [[جاگرافيائي علائقو]] | image_skyline = Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg | image_caption = پاڪستان ۾ [[مرڪزي مڪران جابلو سلسلو]] | pushpin_map = Pakistan#Iran | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ ايران ۾ مڪران جو مقام | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|25|18|19|N|62|38|28|E|region:PK-BA_type:region|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]]، [[ايران]] | subdivision_type1 = انتظامي علائقا | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]؛ [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] | unit_pref = ميٽرڪ | population_demonym = مڪراڻي | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics1_title2 = ٻيون ٻوليون | demographics1_info2 = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | timezone2 = [[ايران جو معياري وقت]] | utc_offset2 = +3:30 | blank_name_sec1 = سامونڊي ڪنارو | blank_info_sec1 = [[عمان جو نار]] ۽ [[عربي سمنڊ]] | blank1_name_sec1 = مکيه شهر | blank1_info_sec1 = [[گوادر]]، [[تربت]]، [[پسني]]، [[چابهار]] | blank2_name_sec1 = مکيه بندرگاهون | blank2_info_sec1 = [[گوادر بندرگاهه]]، [[چابهار بندرگاهه]] | blank3_name_sec1 = مکيه جاگرافيائي خصوصيت | blank3_info_sec1 = [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] | blank4_name_sec1 = تاريخي نالو | blank4_info_sec1 = گدروسيا }} '''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي. جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}</ref> == نالي جو بنياد == بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.<ref name="Makran">{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}</ref> هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ({{langx|sa|मकर|makara|مڇي}}) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ '''اڪٿيوفاگوئي''' ({{langx|grc|Ἰχθυοφάγοι|Ĭkhthŭophắgoi|مڇي کائيندڙ}}) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي {{langx|fa|مَاهِی خورَان|māhī xōrān|مڇي کائيندڙ}} مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="PoloYule1993">{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}</ref> == تاريخ == {{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}} === شروعاتي آباديون === پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> 4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}} === قديم دور === 2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،<ref>Blench, Roger (2009). "Remapping the Austronesian expansion" (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. <nowiki>http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf</nowiki></ref><ref>Manguin PY (2016). "Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships". In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.</ref> جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}} [[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.<ref name=":ashkash2">{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref><ref name=":Two Essays on Baloch History and Folklore">{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}</ref> اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.<ref name=":The Baloch and Their Neighbours">{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&q=Scheming|isbn=9783895003660}}</ref> [[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ==== ساساني سلطنت ==== [[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]] {{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: فارس {{bracket|[[فارس]]}}، پهلو {{bracket|[[پارٿيا]]}} ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان {{bracket|[[پارادين]]}}، هند {{bracket|[[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]}} ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور {{bracket|[[پشاور]]؟}} تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ {{bracket|[[تاشقند]]}} جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر {{bracket|[[عمان]]}}.|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيهوفر]] جو ترجمو (1996ع).<ref>The complete paragraph goes:<br>"And I [Shapur I] possess the lands: Fars [Persis], Pahlav [Parthia], Huzestan [Khuzistan], Meshan [Maishan, Mesene], Asorestan [Mesopotamia], Nod-Ardakhshiragan [Adiabene], Arbayestan [Arabia], Adurbadagan [Atropatene], Armen [Armenia], Virozan [Iberia], Segan [Machelonia], Arran [Albania], Balasagan up to the Caucasus and to the 'gate of the Alans' and all of Padishkhvar[gar] [the entire Elburz chain = Tabaristan and Gelan (?)], Mad [Media], Gurgan [Hyrcania], Marv [Margiana], Harey [Aria], and all of Abarshahr [all the upper (= eastern, Parthian) provinces], Kerman [Kirman], Sakastan, Turgistan, Makuran, Pardan [Paradene], Hind [Sind] and Kushanshahr all the way to Pashkibur [Peshawar?] and to the borders of Kashgaria, Sogdia and Chach [Tashkent] and of that sea-coast Mazonshahr ['Oman']."<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} === ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي === [[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}</ref> مورخ [[آندري ونڪ]] موجب: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]] {{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} === شروعاتي وچئين دور === هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> === اسلامي فتح === [[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]] مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{full citation needed|date=September 2023}} 644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو: [[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]] {{quote|اي امير المؤمنين! هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛ جتي پاڻي گهٽ آهي؛ جتي ميوا بي سواد آهن؛ جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛ جتي فراواني اڻلڀ آهي؛ جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ جتي برائي غالب آهي. وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛ ۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛ ۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}} عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}} === وچيون دور === 971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref name=":chabahar">{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref> === معداني گهراڻو === {{پڻ ڏسو|معداني گهراڻو}} '''معداني گهراڻو''' وچئين دور جو هڪ اسلامي حڪمران گهراڻو هو، جنهن [[مڪران جي سلطنت]] تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Seyfeydinovich |first=Asimov, Muhammad |url=https://books.google.com.pk/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA304&dq=makran+was+ruled+by&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5i4-fpuOTAxUN_rsIHaaMEyMQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=Banu%20makran&f=false |title=History of civilizations of Central Asia: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century |last2=Edmund |first2=Bosworth, Clifford |last3=UNESCO |date=1998-12-31 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103467-1 |pages=296 |language=en}}</ref> هن گهراڻي نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات کان مڪران تي حڪومت ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com.pk/books?id=_kZ4QgAACAAJ&redir_esc=y |title=The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz: (247/861 to 949/1542-3) |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-015-8 |language=en}}</ref> ۽ ان جي حڪمراني لڳ ڀڳ يارهين صدي عيسويءَ تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |title=The regions of Sind, Baluchistan, Multan and Kashmir: the historical, social, and economic setting". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia, Volume 4, Part 1. |publisher=New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-92-3-103654-5}}</ref> === جديد دور === [[گل خان نصير]] پنهنجي شاعريءَ ۾ [[حمل جيئند|حمل بلوچ]] نالي هڪ شخص جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن پورچوگيزن خلاف جنگ ڪئي هئي،<ref>{{cite book |last=Claus, Diamond, Ann Mills |first=Peter J., Sarah, Margaret |title=South Asian Folklore |publisher=Routledge |date=2003 |page=44|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC|language=en|isbn=9780415939195}}</ref> خاص طور [[پسني]] ۽ [[گوادر]] جهڙن سامونڊي شهرن تي حملن دوران.<ref name=":Iranica-baluchistan-iii">{{Cite web |title=BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref>{{Citation needed|date=April 2026}} برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾ سلطنت مڪران جي سامونڊي ڪناري تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو، پر نيٺ سلطان جي قبضي هيٺ رڳو گوادر وڃي بچيو.{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:Pakistan - Balochistan - Makran (division).svg|thumb|پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]].]] === مڪران جي نوابي رياست === {{پڻ ڏسو|مڪران (نوابي رياست)}} '''[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]]''' ({{langx|ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) هڪ خودمختيار [[نوابي رياست]] هئي، جيڪا 1947ع تائين [[برطانوي هندستان]] سان [[ماتحت اتحاد]] ۾ شامل هئي. ان کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪري [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي هڪ خودمختيار نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> هن رياست تي [[گچڪي]] نوابن جي حڪمراني هئي،<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |page=11 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |archive-date=2024-03-08 |url-status=live}}</ref> جيڪي [[مسلمان راجپوت]] نسل مان هئا.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |page=63 |language=en |quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |issn=0578-6967 |jstor=4299552 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2024-03-13 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century.}}</ref> سندن وڏو جگت سنگهه سترهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوتانا مان لڏي آيو هو ۽ بعد ۾ اسلام قبول ڪيائين. هي رياست 1955ع ۾ ختم ٿي وئي. اها موجوده پاڪستان جي انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ واقع هئي، جنهن جو علائقو هاڻي [[گوادر ضلعو|گوادر]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ضلعن ۾ ورهايل آهي. رياست ۾ [[گوادر#عماني حڪمراني|عماني گوادر]] جو محاطو شامل نه هو، جيڪو 1958ع تائين [[مسقط ۽ عمان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو. [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ مڪران بلوچستان صوبي اندر هڪ ضلعو بڻيو، سواءِ گوادر جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{cvt|800|km2}} ايراضيءَ جي. 1958ع ۾ گوادر وارو محاطو پاڪستان جي اختيار ۾ منتقل ڪيو ويو ۽ مڪران ضلعي جو حصو بڻايو ويو. ايندڙ سالن ۾ سڄي علائقي کي وڌيڪ ننڍن ضلعن ۾ ورهايو ويو. == جاگرافي == [[File:Makran.makoran pars1744 Amesterdam.jpg|thumb|1744ع جي نقشي ۾ مڪران.]] [[File:Gwadar Fishing Port.jpg|thumb|alt=مڪران ۾ گوادر|مڪران واري علائقي ۾ [[گوادر]] جو سامونڊي ڪنارو؛ اڄ مڪران جي بلوچ آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو سمنڊ جي استعمال سان لاڳاپيل آهي.]] مڪران جو سوڙهو سامونڊي ميداني پٽو ٿوري مفاصلي کان پوءِ تيزيءَ سان اوچو ٿيندي ڪيترن جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. اٽڪل {{cvt|1000|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري مان لڳ ڀڳ {{cvt|750|km}} [[پاڪستان]] ۾ آهي. هتان جي آبهوا خشڪ آهي ۽ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. مڪران ۾ آباديءَ جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي ۽ آباديءَ جو وڏو حصو ننڍن سامونڊي بندرگاهن جي هڪ سلسلي ۾ مرڪوز آهي، جن ۾ [[چابهار]]، [[گواتر]]، [[جيوڻي]]، [[جاسڪ]]، [[سيريڪ، ايران|سيريڪ]]، [[گوادر]]، [[پسني]] ۽ [[اورماڙو]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي ننڍا مهاڻن جا ڳوٺ پڻ سامونڊي ڪناري سان آباد آهن. مڪران جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر رڳو هڪ وڏو ٻيٽ، [[استولا ٻيٽ]]، پسنيءَ جي ويجهو واقع آهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪيترائي ننڍا ٻيٽڙا پڻ آهن. سامونڊي ڪناري تي ڪيتريون ڍنڍون ۽ نارون آهن. اهم ساحلي ڍنڍن ۾ [[مياڻي هور]]، [[خور ڪلمات]] ۽ [[جيوڻي سامونڊي آلو علائقو]] شامل آهن. اوڀر کان اولهه طرف اهم نارون اورماڙو اوڀر نار، اورماڙو اولهه نار، پسني نار، [[سربندر]] نار، گوادر اوڀر نار، گوادر اولهه نار ۽ [[گواتر نار]] آهن؛ گواتر نار ۾ جيوڻي نار پڻ شامل آهي. هن آخري نار ۾ [[تمر]] جي وڻن جو هڪ وڏو ٻيلو ۽ خطري هيٺ آيل سامونڊي ڪُمين جا آنا ڏيڻ وارا علائقا موجود آهن. [[ميراڻي ڊيم]] آبپاشي، ٻوڏ کان بچاءَ ۽ گوادر شهر کي پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == آبادي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; max-width:1100px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); text-align:center;" |+ style="caption-side:top; padding:12px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | [[قلات رياست]] جي مڪران ڊويزن ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جو دور) |- ! rowspan="2" style="background:#3366cc; color:white; padding:10px;" | مذهبي گروهه ! colspan="2" style="background:#36c; color:white; padding:10px;" | 1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" style="background:#14866d; color:white; padding:10px;" | 1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" style="background:#a66e00; color:white; padding:10px;" | 1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" style="background:#7b4ab0; color:white; padding:10px;" | 1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ! style="background:#eaf3ff;" | آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | سيڪڙو ! style="background:#e7f5ef;" | آبادي ! style="background:#e7f5ef;" | سيڪڙو ! style="background:#fff4d6;" | آبادي ! style="background:#fff4d6;" | سيڪڙو ! style="background:#f3eafa;" | آبادي ! style="background:#f3eafa;" | سيڪڙو |- ! style="background:#eef5ff; text-align:left;" | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 71,758 | {{Percentage | 71758 | 71942 | 2 }} | 71,625 | {{Percentage | 71625 | 71860 | 2 }} | 68,213 | {{Percentage | 68213 | 68462 | 2 }} | 86,406 | {{Percentage | 86406 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#fff5dc; text-align:left;" | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] | 137 | {{Percentage | 137 | 71942 | 2 }} | 216 | {{Percentage | 216 | 71860 | 2 }} | 233 | {{Percentage | 233 | 68462 | 2 }} | 206 | {{Percentage | 206 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2ecff; text-align:left;" | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 40 | {{Percentage | 40 | 71942 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 71860 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 68462 | 2 }} | 20 | {{Percentage | 20 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#eaf7ea; text-align:left;" | [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 2 | {{Percentage | 2 | 71942 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 71860 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 68462 | 2 }} | 17 | {{Percentage | 17 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | ٻيا | 5{{efn|name=1901Others|جن ۾ 4 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[ٻڌ مت|ٻڌ]] شامل هو.}} | {{Percentage | 5 | 71942 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 71860 | 2 }} | 2{{efn|name=1931Others|جن ۾ 2 [[يهودي]] شامل هئا.}} | {{Percentage | 2 | 68462 | 2 }} | 2{{efn|name=1941Others|جن ۾ 1 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[يهودي]] شامل هو.}} | {{Percentage | 2 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#3366cc; color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | 71,942 ! style="background:#eaf3ff;" | {{Percentage | 71942 | 71942 | 2 }} ! style="background:#e7f5ef;" | 71,860 ! style="background:#e7f5ef;" | {{Percentage | 71860 | 71860 | 2 }} ! style="background:#fff4d6;" | 68,462 ! style="background:#fff4d6;" | {{Percentage | 68462 | 68462 | 2 }} ! style="background:#f3eafa;" | 86,651 ! style="background:#f3eafa;" | {{Percentage | 86651 | 86651 | 2 }} |- class="sortbottom" |} == پڻ ڏسو == * [[چابهار]] * [[گوادر]] * [[خور ڪلمات]] * [[لياري ٽائون]] * [[مڪران ساحلي شاهراهه]] * [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[ناشي]] * [[سوخته ڪوهه]] * [[مڪران (نوابي رياست)|مڪران رياست]] * [[پاڪستان جي جهنگلي جيوت#اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان|پاڪستان جي جهنگلي جيوت – اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان]] * [[1945ع بلوچستان زلزلو]] {{Infobox settlement | name = مڪران | other_name = | settlement_type = ھڪ علائقو | image_skyline =عڪس:Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg| | image_caption = مڪران جون ٽڪريون | pushpin_map = Pakistan# Iran | coordinates = {{حوالا}}<span id="coordinates">[[جاگرافيائي مڪانيت نظام|متناسقات]]: <span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=مکران&params=25.30541_N_62.64108_E_ <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°06′19″N</span> <span class="longitude">62°00′06″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.50541°N 62.60108°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">25.30541; 62.64108</span></span></span>]</span></span>{{محل وقوع|25.30541|59.64108}} | subdivision_type =ملڪ | subdivision_name =پاڪستان ۽ ايران | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_type2 = | subdivision_name1 =بلوچستان، پاڪستان | subdivision_name2 = <!-- for neighbourhoods/suburbs only --> | established_title = <!-- Established --> | established_date = | seat_type = | unit_pref =ميٽرڪ | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_density_km2 = | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[پوسٽل ڪوڊ]] --> | postal_code = | iso_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ضلعن جو تعداد | blank1_info_sec1 = | blank1_name_sec2 = آبھوا | blank1_info_sec2 = | website = | demographics1_info1 = بلوچي، اردو ، فارسي | blank2_name_sec1 = Largest cities | blank2_info_sec1 = | blank3_name_sec1 = پڙھيل لکيل ماڻھو | blank3_info_sec1 = | blank4_name_sec1 = }} '''مڪران''' (Makran؛ اردو، فارسي:مکران)، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻي ساحلي علائقو آهي. ھي ھڪ نيم ريگستاني ساحلي پٽي آھي جيڪو [[پاڪستان]] ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان صوبي]] ۾ ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان جي نار]] جي سامونڊي ڪناري سان آھي. اهو، سونمياڻي خليج کان اوڀر ۾ ڪراچي جي اتر اولهه ۾ ۽ اولهه طرف ايران جي سيستان ۽ بلوچستان صوبي جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرديا (Bāšgerd) جي علائقي جي ڪناري تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي پاڪستان ۽ ايران جي وچ ۾ جديد سياسي سرحدن ذريعي ورهايو ويو آهي. [[پاڪستان]] جي صوبي، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جو جابلو علائقو آهي.<ref>{{Citation |title=Makran - the makran coast - Dost Pakistan<!-- Bot generated title --> |url=http://www.dostpakistan.pk/makran-the-makran-coast/ |accessdate=2018-10-05 |archive-date=2016-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322072412/http://www.dostpakistan.pk/makran-the-makran-coast/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Himalayan Holidays Pakistan ... (Geography - Baluchistan / The Makran Coast Page)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.himalayanholidays.pk/baluchistan_makrancoast.html |accessdate=2018-10-05 |archive-date=2016-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024020003/http://www.himalayanholidays.pk/baluchistan_makrancoast.html |dead-url=yes }}</ref> ==نالو== بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني طرف ڪيچ مڪران ۽ ايراني پاسي مڪران سڏيو وڃي ٿو جيڪو پڻ اڳوڻي ايراني صوبي جو نالو آهي. اهو مقام قديم هخامنسي Achaemenid زماني ۾ ماکا ستراپي سان ملندو آهي. مگن جا سميري واپاري ساٿي مڪران سان سڃاڻن ٿا. وراهميهر جي برهت سميتا ۾، هندستان جي اولهه ۾ رهندڙ "مڪرا" نالي هڪ قبيلي جو ذڪر آهي. آريانوس ساحلي علائقن جي رهاڪن لاءِ اخٿائيوڦاگي (Ichthyophagi) (قديم يوناني:مڇي کائڻ وارا) لفظ استعمال ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ مڪران کي جديد فارسي اصطلاح ماهي خوران مان ڪڍڻ جو مشورو ڏنو ويو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”مڇي کائڻ وارا“. ==تاريخ== See also:Kingdom of Makran. ===ابتدائي آباديون=== ڪيچ مڪران جو علائقو ڏکڻ اولهه پاڪستان ۾ ڪيچ نديءَ جي ڪناري تي پنج صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. ماري قلات جي ماڳ تي 1987ع کان 2007ع تائين فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي ماهرن تحقيق ڪئي، بعد ۾ تربت جي ڀرسان شاهي ٽمپ جي ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو. 4000 قبل مسيح کان اڳ ئي وڏي ۽ وڏي چوڏهين پٿر جي عمارت تعمير ٿي چڪي هئي. آثار قديمه جي ماهرن کي رهاڪن پاران استعمال ڪيل پٿر، ڪم ٿيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر اڃا تائين ڪا به سيرامڪس استعمال نه ڪئي وئي هئي. ان دور ۾ ڪيچ نديءَ جي وادي جا رهواسي اڳ ۾ ئي ڪڻڪ ۽ جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن وٽ ڍور ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون هيون. اهي به عربي سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. مڪران II جي دور ۾، وڏي پيماني تي تعميراتي اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوٿين پٿر جو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن پٿرن جي عمارتن جي چوٽيءَ تي مٽيءَ جي سرن جون اڏاوتون پڻ نظر اچن ٿيون. ماري قلات ۾ اُروڪ ڪلچر جي سرزمين سان به ڪجهه لاڳاپا مليا. بالاڪوٽ، مڪران سان لاڳاپيل ماڳ، جيڪو 4000 ق.م کان واپس وڃي ٿو، پڻ آثار قديمه جي ماهرن پاران اڀياس ڪيو ويو آهي. == سنڌي قبيلا جيڪي سنڌ جي فتح کان اڳ ۾ مڪران ۾ موجود ھئا== نوحاڻي ميد جت نوحاڻي: ھڪ سنڌي قبيلو، جيڪو سنڌ ۾ اسريو، اھو مڪران ۽ ايراني بلوچستان ۾ پڻ موجود ھو. جيڪو ھن وقت بہ دشتيار ۽ چاربھار ايران م جدگالي/ سنڌي لھجو ڳالھائي ٿو. ميد:ھڪ سنڌي قبيلو جيڪو سامونڊي مڇي تي گذران ڪندڙ ”Ichthyophagi " (مچي خور/ ماھي گيري ڪندڙ) جيڪي ڪافي انگ ۾ مڪران جي سامونڊي ڪناري تي چوٿين صديءَ ق .م کان موجود رھڻ جا آثار ملن ٿا. مسلمان عرب تاريخدانن کين سنڌو ندي (Indus River) ۽ مڪران جي سامونڊي پٽي جي وچ ۾ لاڏائو (Nomads) ٿي رھندا ھئا ۽ مسلمان گورنرن جيڪي منصوره ۽ زط (جتن جي علائقي ) وارن تي حملي آور ٿيندا ھئا. ٻيا سنڌي قبيلا جيڪي 7ئين عيسويءَ ۾ مڪران علائقي توڙي سنڌو ماٿريءَ جي ھيٺين علائقي ۾ رھندا ھئا تن ۾ سماٽ ، جدگال ، راجپوٽ، گجر، خوجا، لوھاڻا، ڀاٽيا، برھمڻ ک تري ۽ شودر شامل ھئا. بلوچستان جي ان وقت جي سنڌي قبيلي کي اوائلي عرب مورخن "زظ " ۽ فارسيءَ ۾ "جتان“ (Jat_an) ڪوٺيو آھي. ستين صديء عيسوي ۾ جڏهن عرب سنڌ م ايا تہ اتي سنڌي جت کين مليا. <ref>محقق؛ محمد علي محمدي</ref> قديم زمانو موريا سلطنت جي يونانين خلاف سيليوسڊ-مورين جنگ ۾ فتح کانپوءِ، بلوچستان قديم هندستان جي چندرگپت موريا جي حڪومت هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيليوڪس 304 قبل مسيح ۾ صلح جو ٺاهه ڪيو. سيليوڪس اول، نڪاتور (Seleucus I Nicator) بلوچستان جا علائقا مورين جي حوالي ڪري ڇڏيا، جيڪا موري سلطنت جي توسيع ڪرڻ لڳا. اهو اتحاد چندرگپت موريا ۽ سليوسڊ سلطنت جي شهزادي جي وچ ۾ شادي سان مضبوط ٿيو. انتظام جو نتيجو باهمي طور تي فائدي وارو ثابت ٿيو. سليوسڊ ۽ موريا سلطنتن جي وچ ۾ سرحد ايندڙ نسلن ۾ مستحڪم رهي ۽ دوستانه سفارتي لاڳاپا سفير ميگاسٽينز ۽ چندر گپت جي پوٽي اشوڪ پاران اولهه طرف موڪليل سفيرن پاران ظاهر ڪيا ويا آهن. ساساني سلطنت: Earliest settlements::: The Kech-Makran region in southwestern Pakistan, along [[Kech River]], was inhabited as early as the 5th millennium BCE. The site of [[Miri Qalat]] was investigated by French and Pakistani archaeologists from 1987 to 2007. Later, the site of Shahi-Tump, near [[Turbat]], was also studied.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> Large and massive quadrangular stone building were constructed already before 4000 BCE. Flints, worked stones, and bone tools used by the inhabitants were found by archaeologists, but no ceramics were yet used. In this Period I the inhabitants of the Kech River Valley already cultivated wheat and barley, as well as lentils. They had domesticated cattle, goats, and sheep. They also caught fish from the Oman Sea. During Period II, the building of massive architectural structures continued, and a quadrangular stone complex was built. Later, mud brick constructions also appear on top of some of these stone buildings.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> At Miri Qalat, some links with [[Uruk]] culture ceramics were also found.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> The related site of [[Balakot, Makran]], going back to 4000 BCE, was also studied by archaeologists. Ancient times::: After the victory of the [[Mauryan Empire]] against the Greeks in the [[Seleucid–Mauryan war]], Baluchistan came under the rule of [[Chandragupta Maurya]] of ancient India. Chandragupta and Seleucus made a peace settlement in 304 BCE. Seleucus I Nicator ceded the satrapies, including those in Baluchistan to the expanding Mauryan Empire.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The alliance was solidified with a marriage between Chandragupta Maurya and a princess of the Seleucid Empire. An outcome of the arrangement proved to be mutually beneficial.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The border between the Seleucid and Mauryan Empires remained stable in subsequent generations, and friendly diplomatic relations are reflected by the ambassador [[Megasthenes]], and by the envoys sent westward by Chandragupta's grandson [[Ashoka]].{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} ====Sasanian Empire==== [[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht|Shapur I's trilingual inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] in [[Naqsh-i-Rustam]], dated to 262 CE, had noted "Makuran"/"Makran" to be one of the many provinces of the [[Sasanian Empire]]: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|Parthian version of the Shapur I inscription at Ka'ba-ye Zartosht.]] {{Blockquote| And I ([[Shapur I]]) possess the lands: Fars {{bracket|[[Persis]]}}, Pahlav {{bracket|[[Parthia]]}}&nbsp;... and all of Abarshahr (all the upper (eastern, Parthian) provinces), [[Kerman]], [[Sakastan (Sasanian province)|Sakastan]], [[Turgistan]], [[Makuran]], Pardan {{bracket|[[Paradene]]}}, Hind {{bracket|[[Hind (Sasanian province)|Sind]]}} and [[Kushanshahr]] all the way to Pashkibur {{bracket|[[Peshawar]]?}} and to the borders of [[Kashgar]]ia, [[Sogdiana|Sogdia]] and Chach {{bracket|[[Tashkent]]}} and of that sea-coast Mazonshahr {{bracket|[[Oman]]}}. |[[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] (262 CE), translation by [[Josef Wiesehöfer]] (1996).<ref>The complete paragraph goes:<br>"And I [Shapur I] possess the lands: Fars [Persis], Pahlav [Parthia], Huzestan [Khuzistan], Meshan [Maishan, Mesene], Asorestan [Mesopotamia], Nod-Ardakhshiragan [Adiabene], Arbayestan [Arabia], Adurbadagan [Atropatene], Armen [Armenia], Virozan [Iberia], Segan [Machelonia], Arran [Albania], Balasagan up to the Caucasus and to the 'gate of the Alans' and all of Padishkhvar[gar] [the entire Elburz chain = Tabaristan and Gelan (?)], Mad [Media], Gurgan [Hyrcania], Marv [Margiana], Harey [Aria], and all of Abarshahr [all the upper (= eastern, Parthian) provinces], Kerman [Kirman], Sakastan, Turgistan, Makuran, Pardan [Paradene], Hind [Sind] and Kushanshahr all the way to Pashkibur [Peshawar?] and to the borders of Kashgaria, Sogdia and Chach [Tashkent] and of that sea-coast Mazonshahr ['Oman']."<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} ===Buddhist and Hindu past=== [[Al-Biruni|Abū Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad Al-Bīrūnī]] states in his book ''Alberuni's India'' that the coast of [[India]] begins with [[Tis, Iran|Tiz]], the capital of Makran.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 |url-status=live }}</ref> According to historian Andre Wink: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|Approximate location of the Sasanian Province of Makran and contemporary South Asian polities, circa 350 CE.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=2021-02-24 }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{Blockquote|Further evidence in the [[Chach Nama|Chachnama]] makes perfectly clear that many areas of Makran as of [[Sindh]] had a largely [[Buddhist]] population. When [[Chach of Alor|Chach]] marched to Armabil, this town is described as having been in the hands of a Buddhist Samani (Samani Budda), a descendant of the agents of [[Rai Sahiras]] who had been elevated for their loyalty and devotion, but who later made themselves independent. The Buddhist chief offered his allegiance to Chach when the latter was on his way to Kirman in 631. The same chiefdom of Armadil is referred to by [[Xuanzang|Hiuen Tsang]] O-tien-p-o-chi-lo, located at the high road running through Makran, and he also describes it as predominantly Buddhist, thinly populated though it was, it had no less than 80 Buddhist convents with about 5000 monks. In effect at eighteen km northwest of Las Bela at Gandakahar, near the ruins of an ancient town are the [[Shehr-e-Roghan|caves of Gondrani]], and as their constructions show these caves were undoubtedly Buddhist. Traveling through the Kij valley further west (then under the government of Persia) Hiuen Tsang saw some 100 Buddhist monasteries and 6000 priests. He also saw several hundred [[Deva (Buddhism)|Deva]] temples in this part of Makran, and in the town of Su-nu li-chi-shi-fa-lo – which is probably Qasrqand – he saw a temple of [[Shiva|Maheshvara]] Deva, richly adorned and sculptured. There is thus very wide extension of Indian cultural forms in Makran in the seventh century, even in the period when it fell under Persian sovereignty. By comparison in more recent times the last place of [[Hinduism|Hindu]] pilgrimage in Makran was [[Hinglaj]], 256 km west of present-day Karachi in [[Lasbela District|Las Bela]].<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} Wink has recorded [[Xuanzang|Hiuen Tsang]]'s notes on the language and script in use in easternmost Makran (eastern parts of Pakistani Balochistan and Sindh): [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|right|220px|alt=Baluch and alexandar's empire|Paths that [[Alexander the Great]] took]] {{Blockquote|Hiuen Tsang considered the script which was in use in Makran to be "much the same as India", but the spoken language "differed a little from that of India".<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} ===Early medieval times=== The Hindu Sewa dynasty ruled much of Baluchistan up until the 7th century CE. The Sibi division carved out of Quetta division still derives its name from Rani Sewi, the queen of the Hindu Sewa dynasty.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> In 635 or 636 CE, the Hindu [[Brahman dynasty]] of Sindh controlled parts of Balochistan.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_a9j4|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> ===Islamic conquest=== [[File:Centralmakran.jpg|thumb|200px|Central Makran range]] The first Islamic conquest of Makran took place during the [[Rashidun Caliphate]] in the year 643 CE . Caliph [[Umar]]'s governor of [[Bahrain]], Usman ibn Abu al-Aas, who was on a campaign to conquer the southern coastal areas beyond Sassanid, sent his brother Hakam ibn Abu al-Aas to raid and [[reconnoitre]] the Makran region.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{fcn|date=September 2023}} In late 644 CE Caliph [[Umar]] dispatched an army under the command of Hakam ibn Amr for the wholesale invasion of Makkuran. He was joined by reinforcements from [[Kufa]] under the command of Shahab ibn Makharaq, and by Abdullah ibn Utban, the commander of a campaign in [[Kerman]]. They encountered no strong resistance in Makran until the army of the King of [[Rai dynasty|Rai]], along with contingents from Makran and Sind, stopped them near the [[Indus|Indus River]]. In mid-644 the [[Battle of Rasil]] was fought between the forces of the Rashidun Caliphate and the Rai Kingdom; the Raja's forces were defeated and forced to retreat to the eastern bank of the Indus. The Raja's army had included [[war elephant]]s, but these had posed little problem for the Muslim invaders, who had dealt with them during the [[Muslim conquest of Persia|conquest of Persia]]. In accordance with the orders of Caliph [[Umar]], the captured war elephants were sold in Islamic Persia, with the proceeds distributed among the soldiers as share in booty.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> In response to Caliph [[Umar]]'s questions about the Makran region, the messenger from Makkuran who brought the news of the victory told him: {{poemquote| O Commander of the faithful! It's a land where the plains are stony; Where water is scanty; Where the fruits are unsavory; Where men are known for treachery; Where plenty is unknown; Where virtue is held of little account; And where evil is dominant. A large army is less for there; And a less army is use less there; The land beyond it, is even worse [referring to Sind]}} Umar looked at the messenger and said: "Are you a messenger or a poet?" He replied, "Messenger". Thereupon Caliph [[Umar]] instructed Hakim bin Amr al Taghlabi that for the time being Makkuran should be the easternmost frontier of the Islamic empire, and that no further attempt should be made to extend the conquests. It was reconquered by the usurper [[Chach of Alor]] in 631. Ten years later, it was described to be "under the government of Persia" by [[Xuanzang]] who visited the region. Three years later however, when the Arabs invaded, it was regarded as the "frontier of ''Al-Hind''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA136|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th–11th Centuries|publisher=Brill|pages=131–132, 136|isbn=0391041738|year=2002}}</ref> The [[Brahmin]] King of Sindh, Maharaja Chacha met the invaders outside Broach and defeated them with heavy slaughter also killing their very Commander-in-Chief Abdul Aziz in the process.<ref>{{Cite book|last=Savarkar|first=Veer|url=https://books.google.com/books?id=IajTDwAAQBAJ&dq=usman+the+governor+of+oman&pg=PT151|title=Six Glorious Epochs of Indian History|date=2020-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-097-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Munshi|first=Kanaiyalal Maneklal|url=https://books.google.com/books?id=gfAdAAAAMAAJ&q=usman+the+governor+of+oman|title=The Glory that was Gūrjaradeśa: The Imperial Gūrjaras. 1st ed|date=1944|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|language=en}}</ref> ===Baloch attack on Mahmud Ghazni=== Baloch raiders plundered [[Mahmud of Ghazni]]'s ambassador between Tabbas and Khabis. In revenge, his son Masud defeated them at the latter place, which lies at the foot of the Karman Mountains on the edge of the desert. <ref>Denzil Ibbetson, Edward MacLagan, H. A. Rose (1911). ''A Glossary of The Tribes & Casts of The Punjab & North-West Frontier Province''. Vol. II. p. 43.</ref> ===Modern era=== [[File:Map of Baluchistan from The Imperial Gazetteer of India (1907-1909).jpg|thumb|Map of the [[Baluchistan Agency]]]] From the 15th century onward, the area was ruled by the [[Rind (tribe)|Rind]], [[Boledehi|Buledai]], and Gichki. The sultanate held onto the Makran coast throughout the period of British colonial rule, but eventually, only Gwadar was left in the hands of the sultan. ===Princely State of Makaran=== On the independence of [[Pakistan]], Makran became a district within the province of Balochistan, with the exception of an area of {{cvt|800|km2}} around Gwadar. '''Makran''' ({{lang-ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) was an autonomous [[princely state]] in a [[subsidiary alliance]] with [[British India]] until 1947, before acceding to Pakistan as an autonomous [[princely states of Pakistan|princely state of Pakistan]].<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> It ceased to exist in 1955. It was located in the extreme southwest of present-day [[Pakistan]], an area now parts of the districts of [[Gwadar]], [[Kech District|Kech]] and [[Panjgur]]. The state did not include the [[enclave]] of [[Gwadar#Omani rule|Omani Gwadar]], which was under [[Muscat and Oman|Omani]] rule until 1958. Makran state was ruled by [[Gichki]] Nawabs,<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |language=en |page=11 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |url-status=live }}</ref> who were of [[Muslim Rajputs|Rajputs]] origins.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |language=en|page=63|quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |jstor=4299552 |issn=0578-6967 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century. |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live }}</ref> Their ancestor, Jagat Singh had migrated from Rajputana in the 17th century and became Muslim. In 1958 the Gwadar enclave was transferred to Pakistani control as part of the district of Makran. The entire region has been subdivided into new smaller districts over the years. جنت السنڌ م لکيل آهي تہ؛ "مڪران هونئن ته وڏو علائقو هو، پر سندس ڪيچ مڪران واري حصي تي عيسيٰ بن معدان حڪومت ڪندو هو. سندس تختگاه ڪنزپور هو، جنهن تي عربن ’قنزبون‘ نالو رکيو هو، ان جا ڦٽل نشانو هاڻوڪي پنجگور شهر جي ويجهو آهن.<ref name ="R. Hughes-Buller"> R. Hughes-Buller: Makran, Punjgur Valley, P-306. T.H. Boldich SIR: The Gales of India, Makran.</ref> قنزبون وسعت ۾ ملتان جيڏو هو. هتي جو کجور جو حلوو قانيذ هينئر به مشهور آهي. هتي ڪرم آباد (خرم آباد) مکيه شهر آهي، جو هينئر البت ويران آهي، اڳ مردم خيز شهر هو ۽ باغات ڪري مشهور هو. سلطان مسعود سڄي مڪران تي قبضو ڪيو هو."<ref name ="جنت السنڌ">ڪتاب جو نالو؛ "جنت السنڌ"، تصنيف: رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن: پهريون 2000ع، ٻيون 2006ع، ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي.</ref> ==جاگرافي== [[File:Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|thumb|217x217px|نقشو عباسي خلافت جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاري ٿو. "اڀرندي خلافت جي زمينن جي تاريخي جاگرافي" جي ڪتاب مان.]] ==ورھاست== مڪراڻ ٻن حصن ۾ ورھايل آھي؛ # پاڪستاني مڪراڻ # ايراني مڪراڻ ===پاڪستاني مڪراڻ=== [[فائل:Gwadar Fishing Port.jpg|ساڄو|thumb|220x220 عڪسلون|گوادر بندر]] علائقي مڪراڻ جو وڏو حصو پاڪستان جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 25 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 6 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جو صدر مقام [[تربت]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] آھي. ٻين شھرن ۾ [[گوادر]] ۽ [[پنجگور]] شامل آھن. ===ايراني مڪراڻ=== مڪراڻ جو ڪجهه حصو [[ایران]] جي صوبي، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان و بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 22 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 5 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جي وڏن شھرن ۾ [[چابھار]]، [[ايرانشهر، ايران|ايرانشھر]]، ديزڪ (سراوان)، سرباز، نيڪشھر ۽ بشگرد شامل آھن. ==پڻ ڏسو== * [[گوادر]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[سوخته ڪوه]] * [[مڪران ڪوسٽل ھاءِ وي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايران جا علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:بلوچستان]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:پاڪستان جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] fd3ljhbf0w5d7bqvgrknhw2h8i46e7q 413752 413747 2026-09-20T13:01:45Z Intisar Ali 8681 413752 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}} {{Infobox settlement | name = مڪران | native_name = مَڪُران | settlement_type = [[جاگرافيائي علائقو]] | image_skyline = Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg | image_caption = پاڪستان ۾ [[مرڪزي مڪران جابلو سلسلو]] | pushpin_map = Pakistan#Iran | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ ايران ۾ مڪران جو مقام | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|25|18|19|N|62|38|28|E|region:PK-BA_type:region|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]]، [[ايران]] | subdivision_type1 = انتظامي علائقا | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]؛ [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] | unit_pref = ميٽرڪ | population_demonym = مڪراڻي | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics1_title2 = ٻيون ٻوليون | demographics1_info2 = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | timezone2 = [[ايران جو معياري وقت]] | utc_offset2 = +3:30 | blank_name_sec1 = سامونڊي ڪنارو | blank_info_sec1 = [[عمان جو نار]] ۽ [[عربي سمنڊ]] | blank1_name_sec1 = مکيه شهر | blank1_info_sec1 = [[گوادر]]، [[تربت]]، [[پسني]]، [[چابهار]] | blank2_name_sec1 = مکيه بندرگاهون | blank2_info_sec1 = [[گوادر بندرگاهه]]، [[چابهار بندرگاهه]] | blank3_name_sec1 = مکيه جاگرافيائي خصوصيت | blank3_info_sec1 = [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] | blank4_name_sec1 = تاريخي نالو | blank4_info_sec1 = گدروسيا }} '''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي. جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}</ref> == نالي جو بنياد == بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.<ref name="Makran">{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}</ref> هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ([[سنسڪرت]]: مڇي) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ '''اڪٿيوفاگوئي''' Ἰχθυοφάγοι (مڇي کائيندڙ) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مَاهِی خورَان (مڇي کائيندڙ) مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="PoloYule1993">{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}</ref> == تاريخ == {{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}} === شروعاتي آباديون === پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> 4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}} === قديم دور === 2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،<ref>Blench, Roger (2009). "Remapping the Austronesian expansion" (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. <nowiki>http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf</nowiki></ref><ref>Manguin PY (2016). "Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships". In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.</ref> جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}} [[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.<ref name=":ashkash2">{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref><ref name=":Two Essays on Baloch History and Folklore">{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}</ref> اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.<ref name=":The Baloch and Their Neighbours">{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&q=Scheming|isbn=9783895003660}}</ref> [[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ==== ساساني سلطنت ==== [[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]] {{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: فارس {{bracket|[[فارس]]}}، پهلو {{bracket|[[پارٿيا]]}} ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان {{bracket|[[پارادين]]}}، هند {{bracket|[[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]}} ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور {{bracket|[[پشاور]]؟}} تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ {{bracket|[[تاشقند]]}} جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر {{bracket|[[عمان]]}}.|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيهوفر]] جو ترجمو (1996ع).<ref>The complete paragraph goes:<br>"And I [Shapur I] possess the lands: Fars [Persis], Pahlav [Parthia], Huzestan [Khuzistan], Meshan [Maishan, Mesene], Asorestan [Mesopotamia], Nod-Ardakhshiragan [Adiabene], Arbayestan [Arabia], Adurbadagan [Atropatene], Armen [Armenia], Virozan [Iberia], Segan [Machelonia], Arran [Albania], Balasagan up to the Caucasus and to the 'gate of the Alans' and all of Padishkhvar[gar] [the entire Elburz chain = Tabaristan and Gelan (?)], Mad [Media], Gurgan [Hyrcania], Marv [Margiana], Harey [Aria], and all of Abarshahr [all the upper (= eastern, Parthian) provinces], Kerman [Kirman], Sakastan, Turgistan, Makuran, Pardan [Paradene], Hind [Sind] and Kushanshahr all the way to Pashkibur [Peshawar?] and to the borders of Kashgaria, Sogdia and Chach [Tashkent] and of that sea-coast Mazonshahr ['Oman']."<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} === ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي === [[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}</ref> مورخ [[آندري ونڪ]] موجب: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]] {{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} === شروعاتي وچئين دور === هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> === اسلامي فتح === [[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]] مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{full citation needed|date=September 2023}} 644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو: [[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]] {{quote|اي امير المؤمنين! هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛ جتي پاڻي گهٽ آهي؛ جتي ميوا بي سواد آهن؛ جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛ جتي فراواني اڻلڀ آهي؛ جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ جتي برائي غالب آهي. وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛ ۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛ ۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}} عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}} === وچيون دور === 971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref name=":chabahar">{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref> === معداني گهراڻو === {{پڻ ڏسو|معداني گهراڻو}} '''معداني گهراڻو''' وچئين دور جو هڪ اسلامي حڪمران گهراڻو هو، جنهن [[مڪران جي سلطنت]] تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Seyfeydinovich |first=Asimov, Muhammad |url=https://books.google.com.pk/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA304&dq=makran+was+ruled+by&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5i4-fpuOTAxUN_rsIHaaMEyMQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=Banu%20makran&f=false |title=History of civilizations of Central Asia: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century |last2=Edmund |first2=Bosworth, Clifford |last3=UNESCO |date=1998-12-31 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103467-1 |pages=296 |language=en}}</ref> هن گهراڻي نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات کان مڪران تي حڪومت ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com.pk/books?id=_kZ4QgAACAAJ&redir_esc=y |title=The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz: (247/861 to 949/1542-3) |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-015-8 |language=en}}</ref> ۽ ان جي حڪمراني لڳ ڀڳ يارهين صدي عيسويءَ تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |title=The regions of Sind, Baluchistan, Multan and Kashmir: the historical, social, and economic setting". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia, Volume 4, Part 1. |publisher=New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-92-3-103654-5}}</ref> === جديد دور === [[گل خان نصير]] پنهنجي شاعريءَ ۾ [[حمل جيئند|حمل بلوچ]] نالي هڪ شخص جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن پورچوگيزن خلاف جنگ ڪئي هئي،<ref>{{cite book |last=Claus, Diamond, Ann Mills |first=Peter J., Sarah, Margaret |title=South Asian Folklore |publisher=Routledge |date=2003 |page=44|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC|language=en|isbn=9780415939195}}</ref> خاص طور [[پسني]] ۽ [[گوادر]] جهڙن سامونڊي شهرن تي حملن دوران.<ref name=":Iranica-baluchistan-iii">{{Cite web |title=BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref>{{Citation needed|date=April 2026}} برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾ سلطنت مڪران جي سامونڊي ڪناري تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو، پر نيٺ سلطان جي قبضي هيٺ رڳو گوادر وڃي بچيو.{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:Pakistan - Balochistan - Makran (division).svg|thumb|پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]].]] === مڪران جي نوابي رياست === {{پڻ ڏسو|مڪران (نوابي رياست)}} '''[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]]''' ({{langx|ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) هڪ خودمختيار [[نوابي رياست]] هئي، جيڪا 1947ع تائين [[برطانوي هندستان]] سان [[ماتحت اتحاد]] ۾ شامل هئي. ان کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪري [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي هڪ خودمختيار نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> هن رياست تي [[گچڪي]] نوابن جي حڪمراني هئي،<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |page=11 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |archive-date=2024-03-08 |url-status=live}}</ref> جيڪي [[مسلمان راجپوت]] نسل مان هئا.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |page=63 |language=en |quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |issn=0578-6967 |jstor=4299552 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2024-03-13 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century.}}</ref> سندن وڏو جگت سنگهه سترهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوتانا مان لڏي آيو هو ۽ بعد ۾ اسلام قبول ڪيائين. هي رياست 1955ع ۾ ختم ٿي وئي. اها موجوده پاڪستان جي انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ واقع هئي، جنهن جو علائقو هاڻي [[گوادر ضلعو|گوادر]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ضلعن ۾ ورهايل آهي. رياست ۾ [[گوادر#عماني حڪمراني|عماني گوادر]] جو محاطو شامل نه هو، جيڪو 1958ع تائين [[مسقط ۽ عمان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو. [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ مڪران بلوچستان صوبي اندر هڪ ضلعو بڻيو، سواءِ گوادر جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{cvt|800|km2}} ايراضيءَ جي. 1958ع ۾ گوادر وارو محاطو پاڪستان جي اختيار ۾ منتقل ڪيو ويو ۽ مڪران ضلعي جو حصو بڻايو ويو. ايندڙ سالن ۾ سڄي علائقي کي وڌيڪ ننڍن ضلعن ۾ ورهايو ويو. == جاگرافي == [[File:Makran.makoran pars1744 Amesterdam.jpg|thumb|1744ع جي نقشي ۾ مڪران.]] [[File:Gwadar Fishing Port.jpg|thumb|alt=مڪران ۾ گوادر|مڪران واري علائقي ۾ [[گوادر]] جو سامونڊي ڪنارو؛ اڄ مڪران جي بلوچ آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو سمنڊ جي استعمال سان لاڳاپيل آهي.]] مڪران جو سوڙهو سامونڊي ميداني پٽو ٿوري مفاصلي کان پوءِ تيزيءَ سان اوچو ٿيندي ڪيترن جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. اٽڪل {{cvt|1000|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري مان لڳ ڀڳ {{cvt|750|km}} [[پاڪستان]] ۾ آهي. هتان جي آبهوا خشڪ آهي ۽ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. مڪران ۾ آباديءَ جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي ۽ آباديءَ جو وڏو حصو ننڍن سامونڊي بندرگاهن جي هڪ سلسلي ۾ مرڪوز آهي، جن ۾ [[چابهار]]، [[گواتر]]، [[جيوڻي]]، [[جاسڪ]]، [[سيريڪ، ايران|سيريڪ]]، [[گوادر]]، [[پسني]] ۽ [[اورماڙو]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي ننڍا مهاڻن جا ڳوٺ پڻ سامونڊي ڪناري سان آباد آهن. مڪران جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر رڳو هڪ وڏو ٻيٽ، [[استولا ٻيٽ]]، پسنيءَ جي ويجهو واقع آهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪيترائي ننڍا ٻيٽڙا پڻ آهن. سامونڊي ڪناري تي ڪيتريون ڍنڍون ۽ نارون آهن. اهم ساحلي ڍنڍن ۾ [[مياڻي هور]]، [[خور ڪلمات]] ۽ [[جيوڻي سامونڊي آلو علائقو]] شامل آهن. اوڀر کان اولهه طرف اهم نارون اورماڙو اوڀر نار، اورماڙو اولهه نار، پسني نار، [[سربندر]] نار، گوادر اوڀر نار، گوادر اولهه نار ۽ [[گواتر نار]] آهن؛ گواتر نار ۾ جيوڻي نار پڻ شامل آهي. هن آخري نار ۾ [[تمر]] جي وڻن جو هڪ وڏو ٻيلو ۽ خطري هيٺ آيل سامونڊي ڪُمين جا آنا ڏيڻ وارا علائقا موجود آهن. [[ميراڻي ڊيم]] آبپاشي، ٻوڏ کان بچاءَ ۽ گوادر شهر کي پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == آبادي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; max-width:1100px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); text-align:center;" |+ style="caption-side:top; padding:12px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | [[قلات رياست]] جي مڪران ڊويزن ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جو دور) |- ! rowspan="2" style="background:#3366cc; color:white; padding:10px;" | مذهبي گروهه ! colspan="2" style="background:#36c; color:white; padding:10px;" | 1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" style="background:#14866d; color:white; padding:10px;" | 1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" style="background:#a66e00; color:white; padding:10px;" | 1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" style="background:#7b4ab0; color:white; padding:10px;" | 1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ! style="background:#eaf3ff;" | آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | سيڪڙو ! style="background:#e7f5ef;" | آبادي ! style="background:#e7f5ef;" | سيڪڙو ! style="background:#fff4d6;" | آبادي ! style="background:#fff4d6;" | سيڪڙو ! style="background:#f3eafa;" | آبادي ! style="background:#f3eafa;" | سيڪڙو |- ! style="background:#eef5ff; text-align:left;" | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 71,758 | {{Percentage | 71758 | 71942 | 2 }} | 71,625 | {{Percentage | 71625 | 71860 | 2 }} | 68,213 | {{Percentage | 68213 | 68462 | 2 }} | 86,406 | {{Percentage | 86406 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#fff5dc; text-align:left;" | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] | 137 | {{Percentage | 137 | 71942 | 2 }} | 216 | {{Percentage | 216 | 71860 | 2 }} | 233 | {{Percentage | 233 | 68462 | 2 }} | 206 | {{Percentage | 206 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2ecff; text-align:left;" | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 40 | {{Percentage | 40 | 71942 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 71860 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 68462 | 2 }} | 20 | {{Percentage | 20 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#eaf7ea; text-align:left;" | [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 2 | {{Percentage | 2 | 71942 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 71860 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 68462 | 2 }} | 17 | {{Percentage | 17 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | ٻيا | 5{{efn|name=1901Others|جن ۾ 4 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[ٻڌ مت|ٻڌ]] شامل هو.}} | {{Percentage | 5 | 71942 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 71860 | 2 }} | 2{{efn|name=1931Others|جن ۾ 2 [[يهودي]] شامل هئا.}} | {{Percentage | 2 | 68462 | 2 }} | 2{{efn|name=1941Others|جن ۾ 1 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[يهودي]] شامل هو.}} | {{Percentage | 2 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#3366cc; color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | 71,942 ! style="background:#eaf3ff;" | {{Percentage | 71942 | 71942 | 2 }} ! style="background:#e7f5ef;" | 71,860 ! style="background:#e7f5ef;" | {{Percentage | 71860 | 71860 | 2 }} ! style="background:#fff4d6;" | 68,462 ! style="background:#fff4d6;" | {{Percentage | 68462 | 68462 | 2 }} ! style="background:#f3eafa;" | 86,651 ! style="background:#f3eafa;" | {{Percentage | 86651 | 86651 | 2 }} |- class="sortbottom" |} == پڻ ڏسو == * [[چابهار]] * [[گوادر]] * [[خور ڪلمات]] * [[لياري ٽائون]] * [[مڪران ساحلي شاهراهه]] * [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[ناشي]] * [[سوخته ڪوهه]] * [[مڪران (نوابي رياست)|مڪران رياست]] * [[پاڪستان جي جهنگلي جيوت#اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان|پاڪستان جي جهنگلي جيوت – اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان]] * [[1945ع بلوچستان زلزلو]] {{Infobox settlement | name = مڪران | other_name = | settlement_type = ھڪ علائقو | image_skyline =عڪس:Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg| | image_caption = مڪران جون ٽڪريون | pushpin_map = Pakistan# Iran | coordinates = {{حوالا}}<span id="coordinates">[[جاگرافيائي مڪانيت نظام|متناسقات]]: <span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=مکران&params=25.30541_N_62.64108_E_ <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°06′19″N</span> <span class="longitude">62°00′06″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.50541°N 62.60108°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">25.30541; 62.64108</span></span></span>]</span></span>{{محل وقوع|25.30541|59.64108}} | subdivision_type =ملڪ | subdivision_name =پاڪستان ۽ ايران | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_type2 = | subdivision_name1 =بلوچستان، پاڪستان | subdivision_name2 = <!-- for neighbourhoods/suburbs only --> | established_title = <!-- Established --> | established_date = | seat_type = | unit_pref =ميٽرڪ | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_density_km2 = | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[پوسٽل ڪوڊ]] --> | postal_code = | iso_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ضلعن جو تعداد | blank1_info_sec1 = | blank1_name_sec2 = آبھوا | blank1_info_sec2 = | website = | demographics1_info1 = بلوچي، اردو ، فارسي | blank2_name_sec1 = Largest cities | blank2_info_sec1 = | blank3_name_sec1 = پڙھيل لکيل ماڻھو | blank3_info_sec1 = | blank4_name_sec1 = }} '''مڪران''' (Makran؛ اردو، فارسي:مکران)، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻي ساحلي علائقو آهي. ھي ھڪ نيم ريگستاني ساحلي پٽي آھي جيڪو [[پاڪستان]] ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان صوبي]] ۾ ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان جي نار]] جي سامونڊي ڪناري سان آھي. اهو، سونمياڻي خليج کان اوڀر ۾ ڪراچي جي اتر اولهه ۾ ۽ اولهه طرف ايران جي سيستان ۽ بلوچستان صوبي جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرديا (Bāšgerd) جي علائقي جي ڪناري تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي پاڪستان ۽ ايران جي وچ ۾ جديد سياسي سرحدن ذريعي ورهايو ويو آهي. [[پاڪستان]] جي صوبي، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جو جابلو علائقو آهي.<ref>{{Citation |title=Makran - the makran coast - Dost Pakistan<!-- Bot generated title --> |url=http://www.dostpakistan.pk/makran-the-makran-coast/ |accessdate=2018-10-05 |archive-date=2016-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322072412/http://www.dostpakistan.pk/makran-the-makran-coast/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Himalayan Holidays Pakistan ... (Geography - Baluchistan / The Makran Coast Page)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.himalayanholidays.pk/baluchistan_makrancoast.html |accessdate=2018-10-05 |archive-date=2016-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024020003/http://www.himalayanholidays.pk/baluchistan_makrancoast.html |dead-url=yes }}</ref> ==نالو== بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني طرف ڪيچ مڪران ۽ ايراني پاسي مڪران سڏيو وڃي ٿو جيڪو پڻ اڳوڻي ايراني صوبي جو نالو آهي. اهو مقام قديم هخامنسي Achaemenid زماني ۾ ماکا ستراپي سان ملندو آهي. مگن جا سميري واپاري ساٿي مڪران سان سڃاڻن ٿا. وراهميهر جي برهت سميتا ۾، هندستان جي اولهه ۾ رهندڙ "مڪرا" نالي هڪ قبيلي جو ذڪر آهي. آريانوس ساحلي علائقن جي رهاڪن لاءِ اخٿائيوڦاگي (Ichthyophagi) (قديم يوناني:مڇي کائڻ وارا) لفظ استعمال ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ مڪران کي جديد فارسي اصطلاح ماهي خوران مان ڪڍڻ جو مشورو ڏنو ويو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”مڇي کائڻ وارا“. ==تاريخ== See also:Kingdom of Makran. ===ابتدائي آباديون=== ڪيچ مڪران جو علائقو ڏکڻ اولهه پاڪستان ۾ ڪيچ نديءَ جي ڪناري تي پنج صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. ماري قلات جي ماڳ تي 1987ع کان 2007ع تائين فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي ماهرن تحقيق ڪئي، بعد ۾ تربت جي ڀرسان شاهي ٽمپ جي ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو. 4000 قبل مسيح کان اڳ ئي وڏي ۽ وڏي چوڏهين پٿر جي عمارت تعمير ٿي چڪي هئي. آثار قديمه جي ماهرن کي رهاڪن پاران استعمال ڪيل پٿر، ڪم ٿيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر اڃا تائين ڪا به سيرامڪس استعمال نه ڪئي وئي هئي. ان دور ۾ ڪيچ نديءَ جي وادي جا رهواسي اڳ ۾ ئي ڪڻڪ ۽ جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن وٽ ڍور ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون هيون. اهي به عربي سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. مڪران II جي دور ۾، وڏي پيماني تي تعميراتي اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوٿين پٿر جو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن پٿرن جي عمارتن جي چوٽيءَ تي مٽيءَ جي سرن جون اڏاوتون پڻ نظر اچن ٿيون. ماري قلات ۾ اُروڪ ڪلچر جي سرزمين سان به ڪجهه لاڳاپا مليا. بالاڪوٽ، مڪران سان لاڳاپيل ماڳ، جيڪو 4000 ق.م کان واپس وڃي ٿو، پڻ آثار قديمه جي ماهرن پاران اڀياس ڪيو ويو آهي. == سنڌي قبيلا جيڪي سنڌ جي فتح کان اڳ ۾ مڪران ۾ موجود ھئا== نوحاڻي ميد جت نوحاڻي: ھڪ سنڌي قبيلو، جيڪو سنڌ ۾ اسريو، اھو مڪران ۽ ايراني بلوچستان ۾ پڻ موجود ھو. جيڪو ھن وقت بہ دشتيار ۽ چاربھار ايران م جدگالي/ سنڌي لھجو ڳالھائي ٿو. ميد:ھڪ سنڌي قبيلو جيڪو سامونڊي مڇي تي گذران ڪندڙ ”Ichthyophagi " (مچي خور/ ماھي گيري ڪندڙ) جيڪي ڪافي انگ ۾ مڪران جي سامونڊي ڪناري تي چوٿين صديءَ ق .م کان موجود رھڻ جا آثار ملن ٿا. مسلمان عرب تاريخدانن کين سنڌو ندي (Indus River) ۽ مڪران جي سامونڊي پٽي جي وچ ۾ لاڏائو (Nomads) ٿي رھندا ھئا ۽ مسلمان گورنرن جيڪي منصوره ۽ زط (جتن جي علائقي ) وارن تي حملي آور ٿيندا ھئا. ٻيا سنڌي قبيلا جيڪي 7ئين عيسويءَ ۾ مڪران علائقي توڙي سنڌو ماٿريءَ جي ھيٺين علائقي ۾ رھندا ھئا تن ۾ سماٽ ، جدگال ، راجپوٽ، گجر، خوجا، لوھاڻا، ڀاٽيا، برھمڻ ک تري ۽ شودر شامل ھئا. بلوچستان جي ان وقت جي سنڌي قبيلي کي اوائلي عرب مورخن "زظ " ۽ فارسيءَ ۾ "جتان“ (Jat_an) ڪوٺيو آھي. ستين صديء عيسوي ۾ جڏهن عرب سنڌ م ايا تہ اتي سنڌي جت کين مليا. <ref>محقق؛ محمد علي محمدي</ref> قديم زمانو موريا سلطنت جي يونانين خلاف سيليوسڊ-مورين جنگ ۾ فتح کانپوءِ، بلوچستان قديم هندستان جي چندرگپت موريا جي حڪومت هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيليوڪس 304 قبل مسيح ۾ صلح جو ٺاهه ڪيو. سيليوڪس اول، نڪاتور (Seleucus I Nicator) بلوچستان جا علائقا مورين جي حوالي ڪري ڇڏيا، جيڪا موري سلطنت جي توسيع ڪرڻ لڳا. اهو اتحاد چندرگپت موريا ۽ سليوسڊ سلطنت جي شهزادي جي وچ ۾ شادي سان مضبوط ٿيو. انتظام جو نتيجو باهمي طور تي فائدي وارو ثابت ٿيو. سليوسڊ ۽ موريا سلطنتن جي وچ ۾ سرحد ايندڙ نسلن ۾ مستحڪم رهي ۽ دوستانه سفارتي لاڳاپا سفير ميگاسٽينز ۽ چندر گپت جي پوٽي اشوڪ پاران اولهه طرف موڪليل سفيرن پاران ظاهر ڪيا ويا آهن. ساساني سلطنت: Earliest settlements::: The Kech-Makran region in southwestern Pakistan, along [[Kech River]], was inhabited as early as the 5th millennium BCE. The site of [[Miri Qalat]] was investigated by French and Pakistani archaeologists from 1987 to 2007. Later, the site of Shahi-Tump, near [[Turbat]], was also studied.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> Large and massive quadrangular stone building were constructed already before 4000 BCE. Flints, worked stones, and bone tools used by the inhabitants were found by archaeologists, but no ceramics were yet used. In this Period I the inhabitants of the Kech River Valley already cultivated wheat and barley, as well as lentils. They had domesticated cattle, goats, and sheep. They also caught fish from the Oman Sea. During Period II, the building of massive architectural structures continued, and a quadrangular stone complex was built. Later, mud brick constructions also appear on top of some of these stone buildings.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> At Miri Qalat, some links with [[Uruk]] culture ceramics were also found.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> The related site of [[Balakot, Makran]], going back to 4000 BCE, was also studied by archaeologists. Ancient times::: After the victory of the [[Mauryan Empire]] against the Greeks in the [[Seleucid–Mauryan war]], Baluchistan came under the rule of [[Chandragupta Maurya]] of ancient India. Chandragupta and Seleucus made a peace settlement in 304 BCE. Seleucus I Nicator ceded the satrapies, including those in Baluchistan to the expanding Mauryan Empire.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The alliance was solidified with a marriage between Chandragupta Maurya and a princess of the Seleucid Empire. An outcome of the arrangement proved to be mutually beneficial.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The border between the Seleucid and Mauryan Empires remained stable in subsequent generations, and friendly diplomatic relations are reflected by the ambassador [[Megasthenes]], and by the envoys sent westward by Chandragupta's grandson [[Ashoka]].{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} ====Sasanian Empire==== [[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht|Shapur I's trilingual inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] in [[Naqsh-i-Rustam]], dated to 262 CE, had noted "Makuran"/"Makran" to be one of the many provinces of the [[Sasanian Empire]]: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|Parthian version of the Shapur I inscription at Ka'ba-ye Zartosht.]] {{Blockquote| And I ([[Shapur I]]) possess the lands: Fars {{bracket|[[Persis]]}}, Pahlav {{bracket|[[Parthia]]}}&nbsp;... and all of Abarshahr (all the upper (eastern, Parthian) provinces), [[Kerman]], [[Sakastan (Sasanian province)|Sakastan]], [[Turgistan]], [[Makuran]], Pardan {{bracket|[[Paradene]]}}, Hind {{bracket|[[Hind (Sasanian province)|Sind]]}} and [[Kushanshahr]] all the way to Pashkibur {{bracket|[[Peshawar]]?}} and to the borders of [[Kashgar]]ia, [[Sogdiana|Sogdia]] and Chach {{bracket|[[Tashkent]]}} and of that sea-coast Mazonshahr {{bracket|[[Oman]]}}. |[[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] (262 CE), translation by [[Josef Wiesehöfer]] (1996).<ref>The complete paragraph goes:<br>"And I [Shapur I] possess the lands: Fars [Persis], Pahlav [Parthia], Huzestan [Khuzistan], Meshan [Maishan, Mesene], Asorestan [Mesopotamia], Nod-Ardakhshiragan [Adiabene], Arbayestan [Arabia], Adurbadagan [Atropatene], Armen [Armenia], Virozan [Iberia], Segan [Machelonia], Arran [Albania], Balasagan up to the Caucasus and to the 'gate of the Alans' and all of Padishkhvar[gar] [the entire Elburz chain = Tabaristan and Gelan (?)], Mad [Media], Gurgan [Hyrcania], Marv [Margiana], Harey [Aria], and all of Abarshahr [all the upper (= eastern, Parthian) provinces], Kerman [Kirman], Sakastan, Turgistan, Makuran, Pardan [Paradene], Hind [Sind] and Kushanshahr all the way to Pashkibur [Peshawar?] and to the borders of Kashgaria, Sogdia and Chach [Tashkent] and of that sea-coast Mazonshahr ['Oman']."<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} ===Buddhist and Hindu past=== [[Al-Biruni|Abū Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad Al-Bīrūnī]] states in his book ''Alberuni's India'' that the coast of [[India]] begins with [[Tis, Iran|Tiz]], the capital of Makran.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 |url-status=live }}</ref> According to historian Andre Wink: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|Approximate location of the Sasanian Province of Makran and contemporary South Asian polities, circa 350 CE.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=2021-02-24 }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{Blockquote|Further evidence in the [[Chach Nama|Chachnama]] makes perfectly clear that many areas of Makran as of [[Sindh]] had a largely [[Buddhist]] population. When [[Chach of Alor|Chach]] marched to Armabil, this town is described as having been in the hands of a Buddhist Samani (Samani Budda), a descendant of the agents of [[Rai Sahiras]] who had been elevated for their loyalty and devotion, but who later made themselves independent. The Buddhist chief offered his allegiance to Chach when the latter was on his way to Kirman in 631. The same chiefdom of Armadil is referred to by [[Xuanzang|Hiuen Tsang]] O-tien-p-o-chi-lo, located at the high road running through Makran, and he also describes it as predominantly Buddhist, thinly populated though it was, it had no less than 80 Buddhist convents with about 5000 monks. In effect at eighteen km northwest of Las Bela at Gandakahar, near the ruins of an ancient town are the [[Shehr-e-Roghan|caves of Gondrani]], and as their constructions show these caves were undoubtedly Buddhist. Traveling through the Kij valley further west (then under the government of Persia) Hiuen Tsang saw some 100 Buddhist monasteries and 6000 priests. He also saw several hundred [[Deva (Buddhism)|Deva]] temples in this part of Makran, and in the town of Su-nu li-chi-shi-fa-lo – which is probably Qasrqand – he saw a temple of [[Shiva|Maheshvara]] Deva, richly adorned and sculptured. There is thus very wide extension of Indian cultural forms in Makran in the seventh century, even in the period when it fell under Persian sovereignty. By comparison in more recent times the last place of [[Hinduism|Hindu]] pilgrimage in Makran was [[Hinglaj]], 256 km west of present-day Karachi in [[Lasbela District|Las Bela]].<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} Wink has recorded [[Xuanzang|Hiuen Tsang]]'s notes on the language and script in use in easternmost Makran (eastern parts of Pakistani Balochistan and Sindh): [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|right|220px|alt=Baluch and alexandar's empire|Paths that [[Alexander the Great]] took]] {{Blockquote|Hiuen Tsang considered the script which was in use in Makran to be "much the same as India", but the spoken language "differed a little from that of India".<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} ===Early medieval times=== The Hindu Sewa dynasty ruled much of Baluchistan up until the 7th century CE. The Sibi division carved out of Quetta division still derives its name from Rani Sewi, the queen of the Hindu Sewa dynasty.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> In 635 or 636 CE, the Hindu [[Brahman dynasty]] of Sindh controlled parts of Balochistan.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_a9j4|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> ===Islamic conquest=== [[File:Centralmakran.jpg|thumb|200px|Central Makran range]] The first Islamic conquest of Makran took place during the [[Rashidun Caliphate]] in the year 643 CE . Caliph [[Umar]]'s governor of [[Bahrain]], Usman ibn Abu al-Aas, who was on a campaign to conquer the southern coastal areas beyond Sassanid, sent his brother Hakam ibn Abu al-Aas to raid and [[reconnoitre]] the Makran region.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{fcn|date=September 2023}} In late 644 CE Caliph [[Umar]] dispatched an army under the command of Hakam ibn Amr for the wholesale invasion of Makkuran. He was joined by reinforcements from [[Kufa]] under the command of Shahab ibn Makharaq, and by Abdullah ibn Utban, the commander of a campaign in [[Kerman]]. They encountered no strong resistance in Makran until the army of the King of [[Rai dynasty|Rai]], along with contingents from Makran and Sind, stopped them near the [[Indus|Indus River]]. In mid-644 the [[Battle of Rasil]] was fought between the forces of the Rashidun Caliphate and the Rai Kingdom; the Raja's forces were defeated and forced to retreat to the eastern bank of the Indus. The Raja's army had included [[war elephant]]s, but these had posed little problem for the Muslim invaders, who had dealt with them during the [[Muslim conquest of Persia|conquest of Persia]]. In accordance with the orders of Caliph [[Umar]], the captured war elephants were sold in Islamic Persia, with the proceeds distributed among the soldiers as share in booty.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> In response to Caliph [[Umar]]'s questions about the Makran region, the messenger from Makkuran who brought the news of the victory told him: {{poemquote| O Commander of the faithful! It's a land where the plains are stony; Where water is scanty; Where the fruits are unsavory; Where men are known for treachery; Where plenty is unknown; Where virtue is held of little account; And where evil is dominant. A large army is less for there; And a less army is use less there; The land beyond it, is even worse [referring to Sind]}} Umar looked at the messenger and said: "Are you a messenger or a poet?" He replied, "Messenger". Thereupon Caliph [[Umar]] instructed Hakim bin Amr al Taghlabi that for the time being Makkuran should be the easternmost frontier of the Islamic empire, and that no further attempt should be made to extend the conquests. It was reconquered by the usurper [[Chach of Alor]] in 631. Ten years later, it was described to be "under the government of Persia" by [[Xuanzang]] who visited the region. Three years later however, when the Arabs invaded, it was regarded as the "frontier of ''Al-Hind''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA136|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th–11th Centuries|publisher=Brill|pages=131–132, 136|isbn=0391041738|year=2002}}</ref> The [[Brahmin]] King of Sindh, Maharaja Chacha met the invaders outside Broach and defeated them with heavy slaughter also killing their very Commander-in-Chief Abdul Aziz in the process.<ref>{{Cite book|last=Savarkar|first=Veer|url=https://books.google.com/books?id=IajTDwAAQBAJ&dq=usman+the+governor+of+oman&pg=PT151|title=Six Glorious Epochs of Indian History|date=2020-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-097-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Munshi|first=Kanaiyalal Maneklal|url=https://books.google.com/books?id=gfAdAAAAMAAJ&q=usman+the+governor+of+oman|title=The Glory that was Gūrjaradeśa: The Imperial Gūrjaras. 1st ed|date=1944|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|language=en}}</ref> ===Baloch attack on Mahmud Ghazni=== Baloch raiders plundered [[Mahmud of Ghazni]]'s ambassador between Tabbas and Khabis. In revenge, his son Masud defeated them at the latter place, which lies at the foot of the Karman Mountains on the edge of the desert. <ref>Denzil Ibbetson, Edward MacLagan, H. A. Rose (1911). ''A Glossary of The Tribes & Casts of The Punjab & North-West Frontier Province''. Vol. II. p. 43.</ref> ===Modern era=== [[File:Map of Baluchistan from The Imperial Gazetteer of India (1907-1909).jpg|thumb|Map of the [[Baluchistan Agency]]]] From the 15th century onward, the area was ruled by the [[Rind (tribe)|Rind]], [[Boledehi|Buledai]], and Gichki. The sultanate held onto the Makran coast throughout the period of British colonial rule, but eventually, only Gwadar was left in the hands of the sultan. ===Princely State of Makaran=== On the independence of [[Pakistan]], Makran became a district within the province of Balochistan, with the exception of an area of {{cvt|800|km2}} around Gwadar. '''Makran''' ({{lang-ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) was an autonomous [[princely state]] in a [[subsidiary alliance]] with [[British India]] until 1947, before acceding to Pakistan as an autonomous [[princely states of Pakistan|princely state of Pakistan]].<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> It ceased to exist in 1955. It was located in the extreme southwest of present-day [[Pakistan]], an area now parts of the districts of [[Gwadar]], [[Kech District|Kech]] and [[Panjgur]]. The state did not include the [[enclave]] of [[Gwadar#Omani rule|Omani Gwadar]], which was under [[Muscat and Oman|Omani]] rule until 1958. Makran state was ruled by [[Gichki]] Nawabs,<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |language=en |page=11 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |url-status=live }}</ref> who were of [[Muslim Rajputs|Rajputs]] origins.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |language=en|page=63|quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |jstor=4299552 |issn=0578-6967 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century. |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live }}</ref> Their ancestor, Jagat Singh had migrated from Rajputana in the 17th century and became Muslim. In 1958 the Gwadar enclave was transferred to Pakistani control as part of the district of Makran. The entire region has been subdivided into new smaller districts over the years. جنت السنڌ م لکيل آهي تہ؛ "مڪران هونئن ته وڏو علائقو هو، پر سندس ڪيچ مڪران واري حصي تي عيسيٰ بن معدان حڪومت ڪندو هو. سندس تختگاه ڪنزپور هو، جنهن تي عربن ’قنزبون‘ نالو رکيو هو، ان جا ڦٽل نشانو هاڻوڪي پنجگور شهر جي ويجهو آهن.<ref name ="R. Hughes-Buller"> R. Hughes-Buller: Makran, Punjgur Valley, P-306. T.H. Boldich SIR: The Gales of India, Makran.</ref> قنزبون وسعت ۾ ملتان جيڏو هو. هتي جو کجور جو حلوو قانيذ هينئر به مشهور آهي. هتي ڪرم آباد (خرم آباد) مکيه شهر آهي، جو هينئر البت ويران آهي، اڳ مردم خيز شهر هو ۽ باغات ڪري مشهور هو. سلطان مسعود سڄي مڪران تي قبضو ڪيو هو."<ref name ="جنت السنڌ">ڪتاب جو نالو؛ "جنت السنڌ"، تصنيف: رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن: پهريون 2000ع، ٻيون 2006ع، ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي.</ref> ==جاگرافي== [[File:Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|thumb|217x217px|نقشو عباسي خلافت جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاري ٿو. "اڀرندي خلافت جي زمينن جي تاريخي جاگرافي" جي ڪتاب مان.]] ==ورھاست== مڪراڻ ٻن حصن ۾ ورھايل آھي؛ # پاڪستاني مڪراڻ # ايراني مڪراڻ ===پاڪستاني مڪراڻ=== [[فائل:Gwadar Fishing Port.jpg|ساڄو|thumb|220x220 عڪسلون|گوادر بندر]] علائقي مڪراڻ جو وڏو حصو پاڪستان جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 25 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 6 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جو صدر مقام [[تربت]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] آھي. ٻين شھرن ۾ [[گوادر]] ۽ [[پنجگور]] شامل آھن. ===ايراني مڪراڻ=== مڪراڻ جو ڪجهه حصو [[ایران]] جي صوبي، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان و بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 22 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 5 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جي وڏن شھرن ۾ [[چابھار]]، [[ايرانشهر، ايران|ايرانشھر]]، ديزڪ (سراوان)، سرباز، نيڪشھر ۽ بشگرد شامل آھن. ==پڻ ڏسو== * [[گوادر]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[سوخته ڪوه]] * [[مڪران ڪوسٽل ھاءِ وي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايران جا علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:بلوچستان]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:پاڪستان جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] 52le5z2ukuuam1uxoywhq8t9587am4q 413753 413752 2026-09-20T13:10:24Z Intisar Ali 8681 413753 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}} {{Infobox settlement | name = مڪران | native_name = مَڪُران | settlement_type = [[جاگرافيائي علائقو]] | image_skyline = Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg | image_caption = پاڪستان ۾ [[مرڪزي مڪران جابلو سلسلو]] | pushpin_map = Pakistan#Iran | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ ايران ۾ مڪران جو مقام | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|25|18|19|N|62|38|28|E|region:PK-BA_type:region|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]]، [[ايران]] | subdivision_type1 = انتظامي علائقا | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]؛ [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] | unit_pref = ميٽرڪ | population_demonym = مڪراڻي | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics1_title2 = ٻيون ٻوليون | demographics1_info2 = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | timezone2 = [[ايران جو معياري وقت]] | utc_offset2 = +3:30 | blank_name_sec1 = سامونڊي ڪنارو | blank_info_sec1 = [[عمان جو نار]] ۽ [[عربي سمنڊ]] | blank1_name_sec1 = مکيه شهر | blank1_info_sec1 = [[گوادر]]، [[تربت]]، [[پسني]]، [[چابهار]] | blank2_name_sec1 = مکيه بندرگاهون | blank2_info_sec1 = [[گوادر بندرگاهه]]، [[چابهار بندرگاهه]] | blank3_name_sec1 = مکيه جاگرافيائي خصوصيت | blank3_info_sec1 = [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] | blank4_name_sec1 = تاريخي نالو | blank4_info_sec1 = گدروسيا }} '''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي. جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}</ref> == نالي جو بنياد == بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.<ref name="Makran">{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}</ref> هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ([[سنسڪرت]]: مڇي) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ '''اڪٿيوفاگوئي''' Ἰχθυοφάγοι (مڇي کائيندڙ) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مَاهِی خورَان (مڇي کائيندڙ) مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="PoloYule1993">{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}</ref> == تاريخ == {{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}} === شروعاتي آباديون === پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> 4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}} === قديم دور === 2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،<ref>Blench, Roger (2009). "Remapping the Austronesian expansion" (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. <nowiki>http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf</nowiki></ref><ref>Manguin PY (2016). "Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships". In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.</ref> جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}} [[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.<ref name=":ashkash2">{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref><ref name=":Two Essays on Baloch History and Folklore">{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}</ref> اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.<ref name=":The Baloch and Their Neighbours">{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&q=Scheming|isbn=9783895003660}}</ref> [[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ==== ساساني سلطنت ==== [[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]] {{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: فارس {{brackets|[[فارس]]}}، پهلو {{brackets|[[پارٿيا]]}} ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان {{brackets|[[پارادين]]}}، هند {{brackets|[[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]}} ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور {{brackets|[[پشاور]]؟}} تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ {{brackets|[[تاشقند]]}} جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر {{brackets|[[عمان]]}}.|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيهوفر]] جو ترجمو (1996ع).<ref>The complete paragraph goes:<br>"And I [Shapur I] possess the lands: Fars [Persis], Pahlav [Parthia], Huzestan [Khuzistan], Meshan [Maishan, Mesene], Asorestan [Mesopotamia], Nod-Ardakhshiragan [Adiabene], Arbayestan [Arabia], Adurbadagan [Atropatene], Armen [Armenia], Virozan [Iberia], Segan [Machelonia], Arran [Albania], Balasagan up to the Caucasus and to the 'gate of the Alans' and all of Padishkhvar[gar] [the entire Elburz chain = Tabaristan and Gelan (?)], Mad [Media], Gurgan [Hyrcania], Marv [Margiana], Harey [Aria], and all of Abarshahr [all the upper (= eastern, Parthian) provinces], Kerman [Kirman], Sakastan, Turgistan, Makuran, Pardan [Paradene], Hind [Sind] and Kushanshahr all the way to Pashkibur [Peshawar?] and to the borders of Kashgaria, Sogdia and Chach [Tashkent] and of that sea-coast Mazonshahr ['Oman']."<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} === ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي === [[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}</ref> مورخ [[آندري ونڪ]] موجب: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]] {{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} === شروعاتي وچئين دور === هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> === اسلامي فتح === [[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]] مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{full citation needed|date=September 2023}} 644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو: [[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]] {{quote|اي امير المؤمنين! هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛ جتي پاڻي گهٽ آهي؛ جتي ميوا بي سواد آهن؛ جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛ جتي فراواني اڻلڀ آهي؛ جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ جتي برائي غالب آهي. وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛ ۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛ ۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}} عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}} === وچيون دور === 971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref name=":chabahar">{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref> === معداني گهراڻو === {{پڻ ڏسو|معداني گهراڻو}} '''معداني گهراڻو''' وچئين دور جو هڪ اسلامي حڪمران گهراڻو هو، جنهن [[مڪران جي سلطنت]] تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Seyfeydinovich |first=Asimov, Muhammad |url=https://books.google.com.pk/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA304&dq=makran+was+ruled+by&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5i4-fpuOTAxUN_rsIHaaMEyMQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=Banu%20makran&f=false |title=History of civilizations of Central Asia: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century |last2=Edmund |first2=Bosworth, Clifford |last3=UNESCO |date=1998-12-31 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103467-1 |pages=296 |language=en}}</ref> هن گهراڻي نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات کان مڪران تي حڪومت ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com.pk/books?id=_kZ4QgAACAAJ&redir_esc=y |title=The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz: (247/861 to 949/1542-3) |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-015-8 |language=en}}</ref> ۽ ان جي حڪمراني لڳ ڀڳ يارهين صدي عيسويءَ تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |title=The regions of Sind, Baluchistan, Multan and Kashmir: the historical, social, and economic setting". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia, Volume 4, Part 1. |publisher=New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-92-3-103654-5}}</ref> === جديد دور === [[گل خان نصير]] پنهنجي شاعريءَ ۾ [[حمل جيئند|حمل بلوچ]] نالي هڪ شخص جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن پورچوگيزن خلاف جنگ ڪئي هئي،<ref>{{cite book |last=Claus, Diamond, Ann Mills |first=Peter J., Sarah, Margaret |title=South Asian Folklore |publisher=Routledge |date=2003 |page=44|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC|language=en|isbn=9780415939195}}</ref> خاص طور [[پسني]] ۽ [[گوادر]] جهڙن سامونڊي شهرن تي حملن دوران.<ref name=":Iranica-baluchistan-iii">{{Cite web |title=BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref>{{Citation needed|date=April 2026}} برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾ سلطنت مڪران جي سامونڊي ڪناري تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو، پر نيٺ سلطان جي قبضي هيٺ رڳو گوادر وڃي بچيو.{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:Pakistan - Balochistan - Makran (division).svg|thumb|پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]].]] === مڪران جي نوابي رياست === {{پڻ ڏسو|مڪران (نوابي رياست)}} '''[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]]''' ({{langx|ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) هڪ خودمختيار [[نوابي رياست]] هئي، جيڪا 1947ع تائين [[برطانوي هندستان]] سان [[ماتحت اتحاد]] ۾ شامل هئي. ان کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪري [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي هڪ خودمختيار نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> هن رياست تي [[گچڪي]] نوابن جي حڪمراني هئي،<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |page=11 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |archive-date=2024-03-08 |url-status=live}}</ref> جيڪي [[مسلمان راجپوت]] نسل مان هئا.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |page=63 |language=en |quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |issn=0578-6967 |jstor=4299552 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2024-03-13 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century.}}</ref> سندن وڏو جگت سنگهه سترهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوتانا مان لڏي آيو هو ۽ بعد ۾ اسلام قبول ڪيائين. هي رياست 1955ع ۾ ختم ٿي وئي. اها موجوده پاڪستان جي انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ واقع هئي، جنهن جو علائقو هاڻي [[گوادر ضلعو|گوادر]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ضلعن ۾ ورهايل آهي. رياست ۾ [[گوادر#عماني حڪمراني|عماني گوادر]] جو محاطو شامل نه هو، جيڪو 1958ع تائين [[مسقط ۽ عمان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو. [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ مڪران بلوچستان صوبي اندر هڪ ضلعو بڻيو، سواءِ گوادر جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{cvt|800|km2}} ايراضيءَ جي. 1958ع ۾ گوادر وارو محاطو پاڪستان جي اختيار ۾ منتقل ڪيو ويو ۽ مڪران ضلعي جو حصو بڻايو ويو. ايندڙ سالن ۾ سڄي علائقي کي وڌيڪ ننڍن ضلعن ۾ ورهايو ويو. == جاگرافي == [[File:Makran.makoran pars1744 Amesterdam.jpg|thumb|1744ع جي نقشي ۾ مڪران.]] [[File:Gwadar Fishing Port.jpg|thumb|alt=مڪران ۾ گوادر|مڪران واري علائقي ۾ [[گوادر]] جو سامونڊي ڪنارو؛ اڄ مڪران جي بلوچ آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو سمنڊ جي استعمال سان لاڳاپيل آهي.]] مڪران جو سوڙهو سامونڊي ميداني پٽو ٿوري مفاصلي کان پوءِ تيزيءَ سان اوچو ٿيندي ڪيترن جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. اٽڪل {{cvt|1000|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري مان لڳ ڀڳ {{cvt|750|km}} [[پاڪستان]] ۾ آهي. هتان جي آبهوا خشڪ آهي ۽ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. مڪران ۾ آباديءَ جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي ۽ آباديءَ جو وڏو حصو ننڍن سامونڊي بندرگاهن جي هڪ سلسلي ۾ مرڪوز آهي، جن ۾ [[چابهار]]، [[گواتر]]، [[جيوڻي]]، [[جاسڪ]]، [[سيريڪ، ايران|سيريڪ]]، [[گوادر]]، [[پسني]] ۽ [[اورماڙو]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي ننڍا مهاڻن جا ڳوٺ پڻ سامونڊي ڪناري سان آباد آهن. مڪران جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر رڳو هڪ وڏو ٻيٽ، [[استولا ٻيٽ]]، پسنيءَ جي ويجهو واقع آهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪيترائي ننڍا ٻيٽڙا پڻ آهن. سامونڊي ڪناري تي ڪيتريون ڍنڍون ۽ نارون آهن. اهم ساحلي ڍنڍن ۾ [[مياڻي هور]]، [[خور ڪلمات]] ۽ [[جيوڻي سامونڊي آلو علائقو]] شامل آهن. اوڀر کان اولهه طرف اهم نارون اورماڙو اوڀر نار، اورماڙو اولهه نار، پسني نار، [[سربندر]] نار، گوادر اوڀر نار، گوادر اولهه نار ۽ [[گواتر نار]] آهن؛ گواتر نار ۾ جيوڻي نار پڻ شامل آهي. هن آخري نار ۾ [[تمر]] جي وڻن جو هڪ وڏو ٻيلو ۽ خطري هيٺ آيل سامونڊي ڪُمين جا آنا ڏيڻ وارا علائقا موجود آهن. [[ميراڻي ڊيم]] آبپاشي، ٻوڏ کان بچاءَ ۽ گوادر شهر کي پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == آبادي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; max-width:1100px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); text-align:center;" |+ style="caption-side:top; padding:12px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | [[قلات رياست]] جي مڪران ڊويزن ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جو دور) |- ! rowspan="2" style="background:#3366cc; color:white; padding:10px;" | مذهبي گروهه ! colspan="2" style="background:#36c; color:white; padding:10px;" | 1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" style="background:#14866d; color:white; padding:10px;" | 1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" style="background:#a66e00; color:white; padding:10px;" | 1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" style="background:#7b4ab0; color:white; padding:10px;" | 1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ! style="background:#eaf3ff;" | آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | سيڪڙو ! style="background:#e7f5ef;" | آبادي ! style="background:#e7f5ef;" | سيڪڙو ! style="background:#fff4d6;" | آبادي ! style="background:#fff4d6;" | سيڪڙو ! style="background:#f3eafa;" | آبادي ! style="background:#f3eafa;" | سيڪڙو |- ! style="background:#eef5ff; text-align:left;" | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 71,758 | {{Percentage | 71758 | 71942 | 2 }} | 71,625 | {{Percentage | 71625 | 71860 | 2 }} | 68,213 | {{Percentage | 68213 | 68462 | 2 }} | 86,406 | {{Percentage | 86406 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#fff5dc; text-align:left;" | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] | 137 | {{Percentage | 137 | 71942 | 2 }} | 216 | {{Percentage | 216 | 71860 | 2 }} | 233 | {{Percentage | 233 | 68462 | 2 }} | 206 | {{Percentage | 206 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2ecff; text-align:left;" | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 40 | {{Percentage | 40 | 71942 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 71860 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 68462 | 2 }} | 20 | {{Percentage | 20 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#eaf7ea; text-align:left;" | [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 2 | {{Percentage | 2 | 71942 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 71860 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 68462 | 2 }} | 17 | {{Percentage | 17 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | ٻيا | 5{{efn|name=1901Others|جن ۾ 4 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[ٻڌ مت|ٻڌ]] شامل هو.}} | {{Percentage | 5 | 71942 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 71860 | 2 }} | 2{{efn|name=1931Others|جن ۾ 2 [[يهودي]] شامل هئا.}} | {{Percentage | 2 | 68462 | 2 }} | 2{{efn|name=1941Others|جن ۾ 1 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[يهودي]] شامل هو.}} | {{Percentage | 2 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#3366cc; color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | 71,942 ! style="background:#eaf3ff;" | {{Percentage | 71942 | 71942 | 2 }} ! style="background:#e7f5ef;" | 71,860 ! style="background:#e7f5ef;" | {{Percentage | 71860 | 71860 | 2 }} ! style="background:#fff4d6;" | 68,462 ! style="background:#fff4d6;" | {{Percentage | 68462 | 68462 | 2 }} ! style="background:#f3eafa;" | 86,651 ! style="background:#f3eafa;" | {{Percentage | 86651 | 86651 | 2 }} |- class="sortbottom" |} == پڻ ڏسو == * [[چابهار]] * [[گوادر]] * [[خور ڪلمات]] * [[لياري ٽائون]] * [[مڪران ساحلي شاهراهه]] * [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[ناشي]] * [[سوخته ڪوهه]] * [[مڪران (نوابي رياست)|مڪران رياست]] * [[پاڪستان جي جهنگلي جيوت#اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان|پاڪستان جي جهنگلي جيوت – اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان]] * [[1945ع بلوچستان زلزلو]] {{Infobox settlement | name = مڪران | other_name = | settlement_type = ھڪ علائقو | image_skyline =عڪس:Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg| | image_caption = مڪران جون ٽڪريون | pushpin_map = Pakistan# Iran | coordinates = {{حوالا}}<span id="coordinates">[[جاگرافيائي مڪانيت نظام|متناسقات]]: <span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=مکران&params=25.30541_N_62.64108_E_ <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°06′19″N</span> <span class="longitude">62°00′06″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.50541°N 62.60108°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">25.30541; 62.64108</span></span></span>]</span></span>{{محل وقوع|25.30541|59.64108}} | subdivision_type =ملڪ | subdivision_name =پاڪستان ۽ ايران | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_type2 = | subdivision_name1 =بلوچستان، پاڪستان | subdivision_name2 = <!-- for neighbourhoods/suburbs only --> | established_title = <!-- Established --> | established_date = | seat_type = | unit_pref =ميٽرڪ | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_density_km2 = | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[پوسٽل ڪوڊ]] --> | postal_code = | iso_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ضلعن جو تعداد | blank1_info_sec1 = | blank1_name_sec2 = آبھوا | blank1_info_sec2 = | website = | demographics1_info1 = بلوچي، اردو ، فارسي | blank2_name_sec1 = Largest cities | blank2_info_sec1 = | blank3_name_sec1 = پڙھيل لکيل ماڻھو | blank3_info_sec1 = | blank4_name_sec1 = }} '''مڪران''' (Makran؛ اردو، فارسي:مکران)، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻي ساحلي علائقو آهي. ھي ھڪ نيم ريگستاني ساحلي پٽي آھي جيڪو [[پاڪستان]] ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان صوبي]] ۾ ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان جي نار]] جي سامونڊي ڪناري سان آھي. اهو، سونمياڻي خليج کان اوڀر ۾ ڪراچي جي اتر اولهه ۾ ۽ اولهه طرف ايران جي سيستان ۽ بلوچستان صوبي جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرديا (Bāšgerd) جي علائقي جي ڪناري تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي پاڪستان ۽ ايران جي وچ ۾ جديد سياسي سرحدن ذريعي ورهايو ويو آهي. [[پاڪستان]] جي صوبي، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جو جابلو علائقو آهي.<ref>{{Citation |title=Makran - the makran coast - Dost Pakistan<!-- Bot generated title --> |url=http://www.dostpakistan.pk/makran-the-makran-coast/ |accessdate=2018-10-05 |archive-date=2016-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322072412/http://www.dostpakistan.pk/makran-the-makran-coast/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Himalayan Holidays Pakistan ... (Geography - Baluchistan / The Makran Coast Page)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.himalayanholidays.pk/baluchistan_makrancoast.html |accessdate=2018-10-05 |archive-date=2016-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024020003/http://www.himalayanholidays.pk/baluchistan_makrancoast.html |dead-url=yes }}</ref> ==نالو== بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني طرف ڪيچ مڪران ۽ ايراني پاسي مڪران سڏيو وڃي ٿو جيڪو پڻ اڳوڻي ايراني صوبي جو نالو آهي. اهو مقام قديم هخامنسي Achaemenid زماني ۾ ماکا ستراپي سان ملندو آهي. مگن جا سميري واپاري ساٿي مڪران سان سڃاڻن ٿا. وراهميهر جي برهت سميتا ۾، هندستان جي اولهه ۾ رهندڙ "مڪرا" نالي هڪ قبيلي جو ذڪر آهي. آريانوس ساحلي علائقن جي رهاڪن لاءِ اخٿائيوڦاگي (Ichthyophagi) (قديم يوناني:مڇي کائڻ وارا) لفظ استعمال ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ مڪران کي جديد فارسي اصطلاح ماهي خوران مان ڪڍڻ جو مشورو ڏنو ويو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”مڇي کائڻ وارا“. ==تاريخ== See also:Kingdom of Makran. ===ابتدائي آباديون=== ڪيچ مڪران جو علائقو ڏکڻ اولهه پاڪستان ۾ ڪيچ نديءَ جي ڪناري تي پنج صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. ماري قلات جي ماڳ تي 1987ع کان 2007ع تائين فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي ماهرن تحقيق ڪئي، بعد ۾ تربت جي ڀرسان شاهي ٽمپ جي ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو. 4000 قبل مسيح کان اڳ ئي وڏي ۽ وڏي چوڏهين پٿر جي عمارت تعمير ٿي چڪي هئي. آثار قديمه جي ماهرن کي رهاڪن پاران استعمال ڪيل پٿر، ڪم ٿيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر اڃا تائين ڪا به سيرامڪس استعمال نه ڪئي وئي هئي. ان دور ۾ ڪيچ نديءَ جي وادي جا رهواسي اڳ ۾ ئي ڪڻڪ ۽ جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن وٽ ڍور ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون هيون. اهي به عربي سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. مڪران II جي دور ۾، وڏي پيماني تي تعميراتي اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوٿين پٿر جو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن پٿرن جي عمارتن جي چوٽيءَ تي مٽيءَ جي سرن جون اڏاوتون پڻ نظر اچن ٿيون. ماري قلات ۾ اُروڪ ڪلچر جي سرزمين سان به ڪجهه لاڳاپا مليا. بالاڪوٽ، مڪران سان لاڳاپيل ماڳ، جيڪو 4000 ق.م کان واپس وڃي ٿو، پڻ آثار قديمه جي ماهرن پاران اڀياس ڪيو ويو آهي. == سنڌي قبيلا جيڪي سنڌ جي فتح کان اڳ ۾ مڪران ۾ موجود ھئا== نوحاڻي ميد جت نوحاڻي: ھڪ سنڌي قبيلو، جيڪو سنڌ ۾ اسريو، اھو مڪران ۽ ايراني بلوچستان ۾ پڻ موجود ھو. جيڪو ھن وقت بہ دشتيار ۽ چاربھار ايران م جدگالي/ سنڌي لھجو ڳالھائي ٿو. ميد:ھڪ سنڌي قبيلو جيڪو سامونڊي مڇي تي گذران ڪندڙ ”Ichthyophagi " (مچي خور/ ماھي گيري ڪندڙ) جيڪي ڪافي انگ ۾ مڪران جي سامونڊي ڪناري تي چوٿين صديءَ ق .م کان موجود رھڻ جا آثار ملن ٿا. مسلمان عرب تاريخدانن کين سنڌو ندي (Indus River) ۽ مڪران جي سامونڊي پٽي جي وچ ۾ لاڏائو (Nomads) ٿي رھندا ھئا ۽ مسلمان گورنرن جيڪي منصوره ۽ زط (جتن جي علائقي ) وارن تي حملي آور ٿيندا ھئا. ٻيا سنڌي قبيلا جيڪي 7ئين عيسويءَ ۾ مڪران علائقي توڙي سنڌو ماٿريءَ جي ھيٺين علائقي ۾ رھندا ھئا تن ۾ سماٽ ، جدگال ، راجپوٽ، گجر، خوجا، لوھاڻا، ڀاٽيا، برھمڻ ک تري ۽ شودر شامل ھئا. بلوچستان جي ان وقت جي سنڌي قبيلي کي اوائلي عرب مورخن "زظ " ۽ فارسيءَ ۾ "جتان“ (Jat_an) ڪوٺيو آھي. ستين صديء عيسوي ۾ جڏهن عرب سنڌ م ايا تہ اتي سنڌي جت کين مليا. <ref>محقق؛ محمد علي محمدي</ref> قديم زمانو موريا سلطنت جي يونانين خلاف سيليوسڊ-مورين جنگ ۾ فتح کانپوءِ، بلوچستان قديم هندستان جي چندرگپت موريا جي حڪومت هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيليوڪس 304 قبل مسيح ۾ صلح جو ٺاهه ڪيو. سيليوڪس اول، نڪاتور (Seleucus I Nicator) بلوچستان جا علائقا مورين جي حوالي ڪري ڇڏيا، جيڪا موري سلطنت جي توسيع ڪرڻ لڳا. اهو اتحاد چندرگپت موريا ۽ سليوسڊ سلطنت جي شهزادي جي وچ ۾ شادي سان مضبوط ٿيو. انتظام جو نتيجو باهمي طور تي فائدي وارو ثابت ٿيو. سليوسڊ ۽ موريا سلطنتن جي وچ ۾ سرحد ايندڙ نسلن ۾ مستحڪم رهي ۽ دوستانه سفارتي لاڳاپا سفير ميگاسٽينز ۽ چندر گپت جي پوٽي اشوڪ پاران اولهه طرف موڪليل سفيرن پاران ظاهر ڪيا ويا آهن. ساساني سلطنت: Earliest settlements::: The Kech-Makran region in southwestern Pakistan, along [[Kech River]], was inhabited as early as the 5th millennium BCE. The site of [[Miri Qalat]] was investigated by French and Pakistani archaeologists from 1987 to 2007. Later, the site of Shahi-Tump, near [[Turbat]], was also studied.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> Large and massive quadrangular stone building were constructed already before 4000 BCE. Flints, worked stones, and bone tools used by the inhabitants were found by archaeologists, but no ceramics were yet used. In this Period I the inhabitants of the Kech River Valley already cultivated wheat and barley, as well as lentils. They had domesticated cattle, goats, and sheep. They also caught fish from the Oman Sea. During Period II, the building of massive architectural structures continued, and a quadrangular stone complex was built. Later, mud brick constructions also appear on top of some of these stone buildings.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> At Miri Qalat, some links with [[Uruk]] culture ceramics were also found.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> The related site of [[Balakot, Makran]], going back to 4000 BCE, was also studied by archaeologists. Ancient times::: After the victory of the [[Mauryan Empire]] against the Greeks in the [[Seleucid–Mauryan war]], Baluchistan came under the rule of [[Chandragupta Maurya]] of ancient India. Chandragupta and Seleucus made a peace settlement in 304 BCE. Seleucus I Nicator ceded the satrapies, including those in Baluchistan to the expanding Mauryan Empire.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The alliance was solidified with a marriage between Chandragupta Maurya and a princess of the Seleucid Empire. An outcome of the arrangement proved to be mutually beneficial.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The border between the Seleucid and Mauryan Empires remained stable in subsequent generations, and friendly diplomatic relations are reflected by the ambassador [[Megasthenes]], and by the envoys sent westward by Chandragupta's grandson [[Ashoka]].{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} ====Sasanian Empire==== [[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht|Shapur I's trilingual inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] in [[Naqsh-i-Rustam]], dated to 262 CE, had noted "Makuran"/"Makran" to be one of the many provinces of the [[Sasanian Empire]]: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|Parthian version of the Shapur I inscription at Ka'ba-ye Zartosht.]] {{Blockquote| And I ([[Shapur I]]) possess the lands: Fars {{bracket|[[Persis]]}}, Pahlav {{bracket|[[Parthia]]}}&nbsp;... and all of Abarshahr (all the upper (eastern, Parthian) provinces), [[Kerman]], [[Sakastan (Sasanian province)|Sakastan]], [[Turgistan]], [[Makuran]], Pardan {{bracket|[[Paradene]]}}, Hind {{bracket|[[Hind (Sasanian province)|Sind]]}} and [[Kushanshahr]] all the way to Pashkibur {{bracket|[[Peshawar]]?}} and to the borders of [[Kashgar]]ia, [[Sogdiana|Sogdia]] and Chach {{bracket|[[Tashkent]]}} and of that sea-coast Mazonshahr {{bracket|[[Oman]]}}. |[[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] (262 CE), translation by [[Josef Wiesehöfer]] (1996).<ref>The complete paragraph goes:<br>"And I [Shapur I] possess the lands: Fars [Persis], Pahlav [Parthia], Huzestan [Khuzistan], Meshan [Maishan, Mesene], Asorestan [Mesopotamia], Nod-Ardakhshiragan [Adiabene], Arbayestan [Arabia], Adurbadagan [Atropatene], Armen [Armenia], Virozan [Iberia], Segan [Machelonia], Arran [Albania], Balasagan up to the Caucasus and to the 'gate of the Alans' and all of Padishkhvar[gar] [the entire Elburz chain = Tabaristan and Gelan (?)], Mad [Media], Gurgan [Hyrcania], Marv [Margiana], Harey [Aria], and all of Abarshahr [all the upper (= eastern, Parthian) provinces], Kerman [Kirman], Sakastan, Turgistan, Makuran, Pardan [Paradene], Hind [Sind] and Kushanshahr all the way to Pashkibur [Peshawar?] and to the borders of Kashgaria, Sogdia and Chach [Tashkent] and of that sea-coast Mazonshahr ['Oman']."<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} ===Buddhist and Hindu past=== [[Al-Biruni|Abū Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad Al-Bīrūnī]] states in his book ''Alberuni's India'' that the coast of [[India]] begins with [[Tis, Iran|Tiz]], the capital of Makran.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 |url-status=live }}</ref> According to historian Andre Wink: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|Approximate location of the Sasanian Province of Makran and contemporary South Asian polities, circa 350 CE.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=2021-02-24 }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{Blockquote|Further evidence in the [[Chach Nama|Chachnama]] makes perfectly clear that many areas of Makran as of [[Sindh]] had a largely [[Buddhist]] population. When [[Chach of Alor|Chach]] marched to Armabil, this town is described as having been in the hands of a Buddhist Samani (Samani Budda), a descendant of the agents of [[Rai Sahiras]] who had been elevated for their loyalty and devotion, but who later made themselves independent. The Buddhist chief offered his allegiance to Chach when the latter was on his way to Kirman in 631. The same chiefdom of Armadil is referred to by [[Xuanzang|Hiuen Tsang]] O-tien-p-o-chi-lo, located at the high road running through Makran, and he also describes it as predominantly Buddhist, thinly populated though it was, it had no less than 80 Buddhist convents with about 5000 monks. In effect at eighteen km northwest of Las Bela at Gandakahar, near the ruins of an ancient town are the [[Shehr-e-Roghan|caves of Gondrani]], and as their constructions show these caves were undoubtedly Buddhist. Traveling through the Kij valley further west (then under the government of Persia) Hiuen Tsang saw some 100 Buddhist monasteries and 6000 priests. He also saw several hundred [[Deva (Buddhism)|Deva]] temples in this part of Makran, and in the town of Su-nu li-chi-shi-fa-lo – which is probably Qasrqand – he saw a temple of [[Shiva|Maheshvara]] Deva, richly adorned and sculptured. There is thus very wide extension of Indian cultural forms in Makran in the seventh century, even in the period when it fell under Persian sovereignty. By comparison in more recent times the last place of [[Hinduism|Hindu]] pilgrimage in Makran was [[Hinglaj]], 256 km west of present-day Karachi in [[Lasbela District|Las Bela]].<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} Wink has recorded [[Xuanzang|Hiuen Tsang]]'s notes on the language and script in use in easternmost Makran (eastern parts of Pakistani Balochistan and Sindh): [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|right|220px|alt=Baluch and alexandar's empire|Paths that [[Alexander the Great]] took]] {{Blockquote|Hiuen Tsang considered the script which was in use in Makran to be "much the same as India", but the spoken language "differed a little from that of India".<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} ===Early medieval times=== The Hindu Sewa dynasty ruled much of Baluchistan up until the 7th century CE. The Sibi division carved out of Quetta division still derives its name from Rani Sewi, the queen of the Hindu Sewa dynasty.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> In 635 or 636 CE, the Hindu [[Brahman dynasty]] of Sindh controlled parts of Balochistan.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_a9j4|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> ===Islamic conquest=== [[File:Centralmakran.jpg|thumb|200px|Central Makran range]] The first Islamic conquest of Makran took place during the [[Rashidun Caliphate]] in the year 643 CE . Caliph [[Umar]]'s governor of [[Bahrain]], Usman ibn Abu al-Aas, who was on a campaign to conquer the southern coastal areas beyond Sassanid, sent his brother Hakam ibn Abu al-Aas to raid and [[reconnoitre]] the Makran region.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{fcn|date=September 2023}} In late 644 CE Caliph [[Umar]] dispatched an army under the command of Hakam ibn Amr for the wholesale invasion of Makkuran. He was joined by reinforcements from [[Kufa]] under the command of Shahab ibn Makharaq, and by Abdullah ibn Utban, the commander of a campaign in [[Kerman]]. They encountered no strong resistance in Makran until the army of the King of [[Rai dynasty|Rai]], along with contingents from Makran and Sind, stopped them near the [[Indus|Indus River]]. In mid-644 the [[Battle of Rasil]] was fought between the forces of the Rashidun Caliphate and the Rai Kingdom; the Raja's forces were defeated and forced to retreat to the eastern bank of the Indus. The Raja's army had included [[war elephant]]s, but these had posed little problem for the Muslim invaders, who had dealt with them during the [[Muslim conquest of Persia|conquest of Persia]]. In accordance with the orders of Caliph [[Umar]], the captured war elephants were sold in Islamic Persia, with the proceeds distributed among the soldiers as share in booty.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> In response to Caliph [[Umar]]'s questions about the Makran region, the messenger from Makkuran who brought the news of the victory told him: {{poemquote| O Commander of the faithful! It's a land where the plains are stony; Where water is scanty; Where the fruits are unsavory; Where men are known for treachery; Where plenty is unknown; Where virtue is held of little account; And where evil is dominant. A large army is less for there; And a less army is use less there; The land beyond it, is even worse [referring to Sind]}} Umar looked at the messenger and said: "Are you a messenger or a poet?" He replied, "Messenger". Thereupon Caliph [[Umar]] instructed Hakim bin Amr al Taghlabi that for the time being Makkuran should be the easternmost frontier of the Islamic empire, and that no further attempt should be made to extend the conquests. It was reconquered by the usurper [[Chach of Alor]] in 631. Ten years later, it was described to be "under the government of Persia" by [[Xuanzang]] who visited the region. Three years later however, when the Arabs invaded, it was regarded as the "frontier of ''Al-Hind''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA136|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th–11th Centuries|publisher=Brill|pages=131–132, 136|isbn=0391041738|year=2002}}</ref> The [[Brahmin]] King of Sindh, Maharaja Chacha met the invaders outside Broach and defeated them with heavy slaughter also killing their very Commander-in-Chief Abdul Aziz in the process.<ref>{{Cite book|last=Savarkar|first=Veer|url=https://books.google.com/books?id=IajTDwAAQBAJ&dq=usman+the+governor+of+oman&pg=PT151|title=Six Glorious Epochs of Indian History|date=2020-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-097-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Munshi|first=Kanaiyalal Maneklal|url=https://books.google.com/books?id=gfAdAAAAMAAJ&q=usman+the+governor+of+oman|title=The Glory that was Gūrjaradeśa: The Imperial Gūrjaras. 1st ed|date=1944|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|language=en}}</ref> ===Baloch attack on Mahmud Ghazni=== Baloch raiders plundered [[Mahmud of Ghazni]]'s ambassador between Tabbas and Khabis. In revenge, his son Masud defeated them at the latter place, which lies at the foot of the Karman Mountains on the edge of the desert. <ref>Denzil Ibbetson, Edward MacLagan, H. A. Rose (1911). ''A Glossary of The Tribes & Casts of The Punjab & North-West Frontier Province''. Vol. II. p. 43.</ref> ===Modern era=== [[File:Map of Baluchistan from The Imperial Gazetteer of India (1907-1909).jpg|thumb|Map of the [[Baluchistan Agency]]]] From the 15th century onward, the area was ruled by the [[Rind (tribe)|Rind]], [[Boledehi|Buledai]], and Gichki. The sultanate held onto the Makran coast throughout the period of British colonial rule, but eventually, only Gwadar was left in the hands of the sultan. ===Princely State of Makaran=== On the independence of [[Pakistan]], Makran became a district within the province of Balochistan, with the exception of an area of {{cvt|800|km2}} around Gwadar. '''Makran''' ({{lang-ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) was an autonomous [[princely state]] in a [[subsidiary alliance]] with [[British India]] until 1947, before acceding to Pakistan as an autonomous [[princely states of Pakistan|princely state of Pakistan]].<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> It ceased to exist in 1955. It was located in the extreme southwest of present-day [[Pakistan]], an area now parts of the districts of [[Gwadar]], [[Kech District|Kech]] and [[Panjgur]]. The state did not include the [[enclave]] of [[Gwadar#Omani rule|Omani Gwadar]], which was under [[Muscat and Oman|Omani]] rule until 1958. Makran state was ruled by [[Gichki]] Nawabs,<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |language=en |page=11 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |url-status=live }}</ref> who were of [[Muslim Rajputs|Rajputs]] origins.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |language=en|page=63|quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |jstor=4299552 |issn=0578-6967 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century. |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live }}</ref> Their ancestor, Jagat Singh had migrated from Rajputana in the 17th century and became Muslim. In 1958 the Gwadar enclave was transferred to Pakistani control as part of the district of Makran. The entire region has been subdivided into new smaller districts over the years. جنت السنڌ م لکيل آهي تہ؛ "مڪران هونئن ته وڏو علائقو هو، پر سندس ڪيچ مڪران واري حصي تي عيسيٰ بن معدان حڪومت ڪندو هو. سندس تختگاه ڪنزپور هو، جنهن تي عربن ’قنزبون‘ نالو رکيو هو، ان جا ڦٽل نشانو هاڻوڪي پنجگور شهر جي ويجهو آهن.<ref name ="R. Hughes-Buller"> R. Hughes-Buller: Makran, Punjgur Valley, P-306. T.H. Boldich SIR: The Gales of India, Makran.</ref> قنزبون وسعت ۾ ملتان جيڏو هو. هتي جو کجور جو حلوو قانيذ هينئر به مشهور آهي. هتي ڪرم آباد (خرم آباد) مکيه شهر آهي، جو هينئر البت ويران آهي، اڳ مردم خيز شهر هو ۽ باغات ڪري مشهور هو. سلطان مسعود سڄي مڪران تي قبضو ڪيو هو."<ref name ="جنت السنڌ">ڪتاب جو نالو؛ "جنت السنڌ"، تصنيف: رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن: پهريون 2000ع، ٻيون 2006ع، ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي.</ref> ==جاگرافي== [[File:Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|thumb|217x217px|نقشو عباسي خلافت جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاري ٿو. "اڀرندي خلافت جي زمينن جي تاريخي جاگرافي" جي ڪتاب مان.]] ==ورھاست== مڪراڻ ٻن حصن ۾ ورھايل آھي؛ # پاڪستاني مڪراڻ # ايراني مڪراڻ ===پاڪستاني مڪراڻ=== [[فائل:Gwadar Fishing Port.jpg|ساڄو|thumb|220x220 عڪسلون|گوادر بندر]] علائقي مڪراڻ جو وڏو حصو پاڪستان جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 25 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 6 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جو صدر مقام [[تربت]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] آھي. ٻين شھرن ۾ [[گوادر]] ۽ [[پنجگور]] شامل آھن. ===ايراني مڪراڻ=== مڪراڻ جو ڪجهه حصو [[ایران]] جي صوبي، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان و بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 22 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 5 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جي وڏن شھرن ۾ [[چابھار]]، [[ايرانشهر، ايران|ايرانشھر]]، ديزڪ (سراوان)، سرباز، نيڪشھر ۽ بشگرد شامل آھن. ==پڻ ڏسو== * [[گوادر]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[سوخته ڪوه]] * [[مڪران ڪوسٽل ھاءِ وي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايران جا علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:بلوچستان]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:پاڪستان جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] kui9p9ghusi20tz3a2mxwld4ty1zasz 413754 413753 2026-09-20T13:14:28Z Intisar Ali 8681 413754 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}} {{Infobox settlement | name = مڪران | native_name = مَڪُران | settlement_type = [[جاگرافيائي علائقو]] | image_skyline = Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg | image_caption = پاڪستان ۾ [[مرڪزي مڪران جابلو سلسلو]] | pushpin_map = Pakistan#Iran | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ ايران ۾ مڪران جو مقام | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|25|18|19|N|62|38|28|E|region:PK-BA_type:region|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]]، [[ايران]] | subdivision_type1 = انتظامي علائقا | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]؛ [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] | unit_pref = ميٽرڪ | population_demonym = مڪراڻي | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics1_title2 = ٻيون ٻوليون | demographics1_info2 = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | timezone2 = [[ايران جو معياري وقت]] | utc_offset2 = +3:30 | blank_name_sec1 = سامونڊي ڪنارو | blank_info_sec1 = [[عمان جو نار]] ۽ [[عربي سمنڊ]] | blank1_name_sec1 = مکيه شهر | blank1_info_sec1 = [[گوادر]]، [[تربت]]، [[پسني]]، [[چابهار]] | blank2_name_sec1 = مکيه بندرگاهون | blank2_info_sec1 = [[گوادر بندرگاهه]]، [[چابهار بندرگاهه]] | blank3_name_sec1 = مکيه جاگرافيائي خصوصيت | blank3_info_sec1 = [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] | blank4_name_sec1 = تاريخي نالو | blank4_info_sec1 = گدروسيا }} '''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي. جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}</ref> == نالي جو بنياد == بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.<ref name="Makran">{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}</ref> هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ([[سنسڪرت]]: مڇي) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ '''اڪٿيوفاگوئي''' Ἰχθυοφάγοι (مڇي کائيندڙ) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مَاهِی خورَان (مڇي کائيندڙ) مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="PoloYule1993">{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}</ref> == تاريخ == {{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}} === شروعاتي آباديون === پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> 4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}} === قديم دور === 2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،<ref>Blench, Roger (2009). "Remapping the Austronesian expansion" (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. <nowiki>http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf</nowiki></ref><ref>Manguin PY (2016). "Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships". In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.</ref> جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}} [[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.<ref name=":ashkash2">{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref><ref name=":Two Essays on Baloch History and Folklore">{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}</ref> اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.<ref name=":The Baloch and Their Neighbours">{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&q=Scheming|isbn=9783895003660}}</ref> [[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ==== ساساني سلطنت ==== [[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]] {{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: [[فارس]]، پهلو ([[پارٿيا]]) ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان ([[پارادين]])، هند ([[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]) ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور ([[پشاور]]) تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ ([[تاشقند]]) جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر ([[عمان]]).|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيھوفر]] جو ترجمو (1996ع).<ref>"۽ آءٌ [شاپور پهريون] هنن سرزمينن جو مالڪ آهيان: فارس [پارس]، پهلو [پارٿيا]، خوزستان، ميشان [ميشان، ميسيني]، آسورستان [ميسوپوٽيميا]، نود-اردشيرگان [اديابيني]، عربستان [عربيا]، آذربادگان [آتروپاتيني]، آرمين [آرمينيا]، ويروزان [آئبيريا]، سيگان [ماخيلونيا]، اران [البانيا]، قفقاز ۽ ”الانن جي دروازي“ تائين بالاسگان، ۽ سڄو پاديشخوارگر [سڄو البرز جابلو سلسلو = طبرستان ۽ گيلان؟]، ماد [ميڊيا]، گرگان [هيرڪانيا]، مرو [مارگيانا]، هري [آريا]، ۽ سڄو ابرشهر [سڀ مٿيان (= اوڀر وارا، پارٿيائي) صوبا]، ڪرمان، سڪستان، ترگستان، مڪران، پردان [پاراديني]، هند [سنڌ] ۽ ڪوشانشهر، پشڪبور [پشاور؟] تائين، ۽ ڪاشغر، سغد ۽ چاچ [تاشقند] جي سرحدن تائين، ۽ انهيءَ سامونڊي ڪناري تي مازونشهر [عمان]".<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} === ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي === [[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}</ref> مورخ [[آندري ونڪ]] موجب: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]] {{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} === شروعاتي وچئين دور === هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> === اسلامي فتح === [[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]] مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{full citation needed|date=September 2023}} 644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو: [[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]] {{quote|اي امير المؤمنين! هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛ جتي پاڻي گهٽ آهي؛ جتي ميوا بي سواد آهن؛ جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛ جتي فراواني اڻلڀ آهي؛ جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ جتي برائي غالب آهي. وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛ ۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛ ۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}} عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}} === وچيون دور === 971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref name=":chabahar">{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref> === معداني گهراڻو === {{پڻ ڏسو|معداني گهراڻو}} '''معداني گهراڻو''' وچئين دور جو هڪ اسلامي حڪمران گهراڻو هو، جنهن [[مڪران جي سلطنت]] تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Seyfeydinovich |first=Asimov, Muhammad |url=https://books.google.com.pk/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA304&dq=makran+was+ruled+by&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5i4-fpuOTAxUN_rsIHaaMEyMQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=Banu%20makran&f=false |title=History of civilizations of Central Asia: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century |last2=Edmund |first2=Bosworth, Clifford |last3=UNESCO |date=1998-12-31 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103467-1 |pages=296 |language=en}}</ref> هن گهراڻي نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات کان مڪران تي حڪومت ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com.pk/books?id=_kZ4QgAACAAJ&redir_esc=y |title=The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz: (247/861 to 949/1542-3) |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-015-8 |language=en}}</ref> ۽ ان جي حڪمراني لڳ ڀڳ يارهين صدي عيسويءَ تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |title=The regions of Sind, Baluchistan, Multan and Kashmir: the historical, social, and economic setting". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia, Volume 4, Part 1. |publisher=New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-92-3-103654-5}}</ref> === جديد دور === [[گل خان نصير]] پنهنجي شاعريءَ ۾ [[حمل جيئند|حمل بلوچ]] نالي هڪ شخص جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن پورچوگيزن خلاف جنگ ڪئي هئي،<ref>{{cite book |last=Claus, Diamond, Ann Mills |first=Peter J., Sarah, Margaret |title=South Asian Folklore |publisher=Routledge |date=2003 |page=44|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC|language=en|isbn=9780415939195}}</ref> خاص طور [[پسني]] ۽ [[گوادر]] جهڙن سامونڊي شهرن تي حملن دوران.<ref name=":Iranica-baluchistan-iii">{{Cite web |title=BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref>{{Citation needed|date=April 2026}} برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾ سلطنت مڪران جي سامونڊي ڪناري تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو، پر نيٺ سلطان جي قبضي هيٺ رڳو گوادر وڃي بچيو.{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:Pakistan - Balochistan - Makran (division).svg|thumb|پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]].]] === مڪران جي نوابي رياست === {{پڻ ڏسو|مڪران (نوابي رياست)}} '''[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]]''' ({{langx|ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) هڪ خودمختيار [[نوابي رياست]] هئي، جيڪا 1947ع تائين [[برطانوي هندستان]] سان [[ماتحت اتحاد]] ۾ شامل هئي. ان کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪري [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي هڪ خودمختيار نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> هن رياست تي [[گچڪي]] نوابن جي حڪمراني هئي،<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |page=11 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |archive-date=2024-03-08 |url-status=live}}</ref> جيڪي [[مسلمان راجپوت]] نسل مان هئا.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |page=63 |language=en |quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |issn=0578-6967 |jstor=4299552 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2024-03-13 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century.}}</ref> سندن وڏو جگت سنگهه سترهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوتانا مان لڏي آيو هو ۽ بعد ۾ اسلام قبول ڪيائين. هي رياست 1955ع ۾ ختم ٿي وئي. اها موجوده پاڪستان جي انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ واقع هئي، جنهن جو علائقو هاڻي [[گوادر ضلعو|گوادر]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ضلعن ۾ ورهايل آهي. رياست ۾ [[گوادر#عماني حڪمراني|عماني گوادر]] جو محاطو شامل نه هو، جيڪو 1958ع تائين [[مسقط ۽ عمان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو. [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ مڪران بلوچستان صوبي اندر هڪ ضلعو بڻيو، سواءِ گوادر جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{cvt|800|km2}} ايراضيءَ جي. 1958ع ۾ گوادر وارو محاطو پاڪستان جي اختيار ۾ منتقل ڪيو ويو ۽ مڪران ضلعي جو حصو بڻايو ويو. ايندڙ سالن ۾ سڄي علائقي کي وڌيڪ ننڍن ضلعن ۾ ورهايو ويو. == جاگرافي == [[File:Makran.makoran pars1744 Amesterdam.jpg|thumb|1744ع جي نقشي ۾ مڪران.]] [[File:Gwadar Fishing Port.jpg|thumb|alt=مڪران ۾ گوادر|مڪران واري علائقي ۾ [[گوادر]] جو سامونڊي ڪنارو؛ اڄ مڪران جي بلوچ آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو سمنڊ جي استعمال سان لاڳاپيل آهي.]] مڪران جو سوڙهو سامونڊي ميداني پٽو ٿوري مفاصلي کان پوءِ تيزيءَ سان اوچو ٿيندي ڪيترن جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. اٽڪل {{cvt|1000|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري مان لڳ ڀڳ {{cvt|750|km}} [[پاڪستان]] ۾ آهي. هتان جي آبهوا خشڪ آهي ۽ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. مڪران ۾ آباديءَ جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي ۽ آباديءَ جو وڏو حصو ننڍن سامونڊي بندرگاهن جي هڪ سلسلي ۾ مرڪوز آهي، جن ۾ [[چابهار]]، [[گواتر]]، [[جيوڻي]]، [[جاسڪ]]، [[سيريڪ، ايران|سيريڪ]]، [[گوادر]]، [[پسني]] ۽ [[اورماڙو]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي ننڍا مهاڻن جا ڳوٺ پڻ سامونڊي ڪناري سان آباد آهن. مڪران جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر رڳو هڪ وڏو ٻيٽ، [[استولا ٻيٽ]]، پسنيءَ جي ويجهو واقع آهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪيترائي ننڍا ٻيٽڙا پڻ آهن. سامونڊي ڪناري تي ڪيتريون ڍنڍون ۽ نارون آهن. اهم ساحلي ڍنڍن ۾ [[مياڻي هور]]، [[خور ڪلمات]] ۽ [[جيوڻي سامونڊي آلو علائقو]] شامل آهن. اوڀر کان اولهه طرف اهم نارون اورماڙو اوڀر نار، اورماڙو اولهه نار، پسني نار، [[سربندر]] نار، گوادر اوڀر نار، گوادر اولهه نار ۽ [[گواتر نار]] آهن؛ گواتر نار ۾ جيوڻي نار پڻ شامل آهي. هن آخري نار ۾ [[تمر]] جي وڻن جو هڪ وڏو ٻيلو ۽ خطري هيٺ آيل سامونڊي ڪُمين جا آنا ڏيڻ وارا علائقا موجود آهن. [[ميراڻي ڊيم]] آبپاشي، ٻوڏ کان بچاءَ ۽ گوادر شهر کي پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == آبادي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; max-width:1100px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); text-align:center;" |+ style="caption-side:top; padding:12px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | [[قلات رياست]] جي مڪران ڊويزن ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جو دور) |- ! rowspan="2" style="background:#3366cc; color:white; padding:10px;" | مذهبي گروهه ! colspan="2" style="background:#36c; color:white; padding:10px;" | 1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" style="background:#14866d; color:white; padding:10px;" | 1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" style="background:#a66e00; color:white; padding:10px;" | 1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" style="background:#7b4ab0; color:white; padding:10px;" | 1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ! style="background:#eaf3ff;" | آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | سيڪڙو ! style="background:#e7f5ef;" | آبادي ! style="background:#e7f5ef;" | سيڪڙو ! style="background:#fff4d6;" | آبادي ! style="background:#fff4d6;" | سيڪڙو ! style="background:#f3eafa;" | آبادي ! style="background:#f3eafa;" | سيڪڙو |- ! style="background:#eef5ff; text-align:left;" | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 71,758 | {{Percentage | 71758 | 71942 | 2 }} | 71,625 | {{Percentage | 71625 | 71860 | 2 }} | 68,213 | {{Percentage | 68213 | 68462 | 2 }} | 86,406 | {{Percentage | 86406 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#fff5dc; text-align:left;" | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] | 137 | {{Percentage | 137 | 71942 | 2 }} | 216 | {{Percentage | 216 | 71860 | 2 }} | 233 | {{Percentage | 233 | 68462 | 2 }} | 206 | {{Percentage | 206 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2ecff; text-align:left;" | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 40 | {{Percentage | 40 | 71942 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 71860 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 68462 | 2 }} | 20 | {{Percentage | 20 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#eaf7ea; text-align:left;" | [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 2 | {{Percentage | 2 | 71942 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 71860 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 68462 | 2 }} | 17 | {{Percentage | 17 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | ٻيا | 5{{efn|name=1901Others|جن ۾ 4 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[ٻڌ مت|ٻڌ]] شامل هو.}} | {{Percentage | 5 | 71942 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 71860 | 2 }} | 2{{efn|name=1931Others|جن ۾ 2 [[يهودي]] شامل هئا.}} | {{Percentage | 2 | 68462 | 2 }} | 2{{efn|name=1941Others|جن ۾ 1 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[يهودي]] شامل هو.}} | {{Percentage | 2 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#3366cc; color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | 71,942 ! style="background:#eaf3ff;" | {{Percentage | 71942 | 71942 | 2 }} ! style="background:#e7f5ef;" | 71,860 ! style="background:#e7f5ef;" | {{Percentage | 71860 | 71860 | 2 }} ! style="background:#fff4d6;" | 68,462 ! style="background:#fff4d6;" | {{Percentage | 68462 | 68462 | 2 }} ! style="background:#f3eafa;" | 86,651 ! style="background:#f3eafa;" | {{Percentage | 86651 | 86651 | 2 }} |- class="sortbottom" |} == پڻ ڏسو == * [[چابهار]] * [[گوادر]] * [[خور ڪلمات]] * [[لياري ٽائون]] * [[مڪران ساحلي شاهراهه]] * [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[ناشي]] * [[سوخته ڪوهه]] * [[مڪران (نوابي رياست)|مڪران رياست]] * [[پاڪستان جي جهنگلي جيوت#اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان|پاڪستان جي جهنگلي جيوت – اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان]] * [[1945ع بلوچستان زلزلو]] {{Infobox settlement | name = مڪران | other_name = | settlement_type = ھڪ علائقو | image_skyline =عڪس:Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg| | image_caption = مڪران جون ٽڪريون | pushpin_map = Pakistan# Iran | coordinates = {{حوالا}}<span id="coordinates">[[جاگرافيائي مڪانيت نظام|متناسقات]]: <span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=مکران&params=25.30541_N_62.64108_E_ <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°06′19″N</span> <span class="longitude">62°00′06″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.50541°N 62.60108°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">25.30541; 62.64108</span></span></span>]</span></span>{{محل وقوع|25.30541|59.64108}} | subdivision_type =ملڪ | subdivision_name =پاڪستان ۽ ايران | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_type2 = | subdivision_name1 =بلوچستان، پاڪستان | subdivision_name2 = <!-- for neighbourhoods/suburbs only --> | established_title = <!-- Established --> | established_date = | seat_type = | unit_pref =ميٽرڪ | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_density_km2 = | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[پوسٽل ڪوڊ]] --> | postal_code = | iso_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ضلعن جو تعداد | blank1_info_sec1 = | blank1_name_sec2 = آبھوا | blank1_info_sec2 = | website = | demographics1_info1 = بلوچي، اردو ، فارسي | blank2_name_sec1 = Largest cities | blank2_info_sec1 = | blank3_name_sec1 = پڙھيل لکيل ماڻھو | blank3_info_sec1 = | blank4_name_sec1 = }} '''مڪران''' (Makran؛ اردو، فارسي:مکران)، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻي ساحلي علائقو آهي. ھي ھڪ نيم ريگستاني ساحلي پٽي آھي جيڪو [[پاڪستان]] ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان صوبي]] ۾ ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان جي نار]] جي سامونڊي ڪناري سان آھي. اهو، سونمياڻي خليج کان اوڀر ۾ ڪراچي جي اتر اولهه ۾ ۽ اولهه طرف ايران جي سيستان ۽ بلوچستان صوبي جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرديا (Bāšgerd) جي علائقي جي ڪناري تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي پاڪستان ۽ ايران جي وچ ۾ جديد سياسي سرحدن ذريعي ورهايو ويو آهي. [[پاڪستان]] جي صوبي، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جو جابلو علائقو آهي.<ref>{{Citation |title=Makran - the makran coast - Dost Pakistan<!-- Bot generated title --> |url=http://www.dostpakistan.pk/makran-the-makran-coast/ |accessdate=2018-10-05 |archive-date=2016-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322072412/http://www.dostpakistan.pk/makran-the-makran-coast/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Himalayan Holidays Pakistan ... (Geography - Baluchistan / The Makran Coast Page)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.himalayanholidays.pk/baluchistan_makrancoast.html |accessdate=2018-10-05 |archive-date=2016-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024020003/http://www.himalayanholidays.pk/baluchistan_makrancoast.html |dead-url=yes }}</ref> ==نالو== بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني طرف ڪيچ مڪران ۽ ايراني پاسي مڪران سڏيو وڃي ٿو جيڪو پڻ اڳوڻي ايراني صوبي جو نالو آهي. اهو مقام قديم هخامنسي Achaemenid زماني ۾ ماکا ستراپي سان ملندو آهي. مگن جا سميري واپاري ساٿي مڪران سان سڃاڻن ٿا. وراهميهر جي برهت سميتا ۾، هندستان جي اولهه ۾ رهندڙ "مڪرا" نالي هڪ قبيلي جو ذڪر آهي. آريانوس ساحلي علائقن جي رهاڪن لاءِ اخٿائيوڦاگي (Ichthyophagi) (قديم يوناني:مڇي کائڻ وارا) لفظ استعمال ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ مڪران کي جديد فارسي اصطلاح ماهي خوران مان ڪڍڻ جو مشورو ڏنو ويو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”مڇي کائڻ وارا“. ==تاريخ== See also:Kingdom of Makran. ===ابتدائي آباديون=== ڪيچ مڪران جو علائقو ڏکڻ اولهه پاڪستان ۾ ڪيچ نديءَ جي ڪناري تي پنج صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. ماري قلات جي ماڳ تي 1987ع کان 2007ع تائين فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي ماهرن تحقيق ڪئي، بعد ۾ تربت جي ڀرسان شاهي ٽمپ جي ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو. 4000 قبل مسيح کان اڳ ئي وڏي ۽ وڏي چوڏهين پٿر جي عمارت تعمير ٿي چڪي هئي. آثار قديمه جي ماهرن کي رهاڪن پاران استعمال ڪيل پٿر، ڪم ٿيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر اڃا تائين ڪا به سيرامڪس استعمال نه ڪئي وئي هئي. ان دور ۾ ڪيچ نديءَ جي وادي جا رهواسي اڳ ۾ ئي ڪڻڪ ۽ جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن وٽ ڍور ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون هيون. اهي به عربي سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. مڪران II جي دور ۾، وڏي پيماني تي تعميراتي اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوٿين پٿر جو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن پٿرن جي عمارتن جي چوٽيءَ تي مٽيءَ جي سرن جون اڏاوتون پڻ نظر اچن ٿيون. ماري قلات ۾ اُروڪ ڪلچر جي سرزمين سان به ڪجهه لاڳاپا مليا. بالاڪوٽ، مڪران سان لاڳاپيل ماڳ، جيڪو 4000 ق.م کان واپس وڃي ٿو، پڻ آثار قديمه جي ماهرن پاران اڀياس ڪيو ويو آهي. == سنڌي قبيلا جيڪي سنڌ جي فتح کان اڳ ۾ مڪران ۾ موجود ھئا== نوحاڻي ميد جت نوحاڻي: ھڪ سنڌي قبيلو، جيڪو سنڌ ۾ اسريو، اھو مڪران ۽ ايراني بلوچستان ۾ پڻ موجود ھو. جيڪو ھن وقت بہ دشتيار ۽ چاربھار ايران م جدگالي/ سنڌي لھجو ڳالھائي ٿو. ميد:ھڪ سنڌي قبيلو جيڪو سامونڊي مڇي تي گذران ڪندڙ ”Ichthyophagi " (مچي خور/ ماھي گيري ڪندڙ) جيڪي ڪافي انگ ۾ مڪران جي سامونڊي ڪناري تي چوٿين صديءَ ق .م کان موجود رھڻ جا آثار ملن ٿا. مسلمان عرب تاريخدانن کين سنڌو ندي (Indus River) ۽ مڪران جي سامونڊي پٽي جي وچ ۾ لاڏائو (Nomads) ٿي رھندا ھئا ۽ مسلمان گورنرن جيڪي منصوره ۽ زط (جتن جي علائقي ) وارن تي حملي آور ٿيندا ھئا. ٻيا سنڌي قبيلا جيڪي 7ئين عيسويءَ ۾ مڪران علائقي توڙي سنڌو ماٿريءَ جي ھيٺين علائقي ۾ رھندا ھئا تن ۾ سماٽ ، جدگال ، راجپوٽ، گجر، خوجا، لوھاڻا، ڀاٽيا، برھمڻ ک تري ۽ شودر شامل ھئا. بلوچستان جي ان وقت جي سنڌي قبيلي کي اوائلي عرب مورخن "زظ " ۽ فارسيءَ ۾ "جتان“ (Jat_an) ڪوٺيو آھي. ستين صديء عيسوي ۾ جڏهن عرب سنڌ م ايا تہ اتي سنڌي جت کين مليا. <ref>محقق؛ محمد علي محمدي</ref> قديم زمانو موريا سلطنت جي يونانين خلاف سيليوسڊ-مورين جنگ ۾ فتح کانپوءِ، بلوچستان قديم هندستان جي چندرگپت موريا جي حڪومت هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيليوڪس 304 قبل مسيح ۾ صلح جو ٺاهه ڪيو. سيليوڪس اول، نڪاتور (Seleucus I Nicator) بلوچستان جا علائقا مورين جي حوالي ڪري ڇڏيا، جيڪا موري سلطنت جي توسيع ڪرڻ لڳا. اهو اتحاد چندرگپت موريا ۽ سليوسڊ سلطنت جي شهزادي جي وچ ۾ شادي سان مضبوط ٿيو. انتظام جو نتيجو باهمي طور تي فائدي وارو ثابت ٿيو. سليوسڊ ۽ موريا سلطنتن جي وچ ۾ سرحد ايندڙ نسلن ۾ مستحڪم رهي ۽ دوستانه سفارتي لاڳاپا سفير ميگاسٽينز ۽ چندر گپت جي پوٽي اشوڪ پاران اولهه طرف موڪليل سفيرن پاران ظاهر ڪيا ويا آهن. ساساني سلطنت: Earliest settlements::: The Kech-Makran region in southwestern Pakistan, along [[Kech River]], was inhabited as early as the 5th millennium BCE. The site of [[Miri Qalat]] was investigated by French and Pakistani archaeologists from 1987 to 2007. Later, the site of Shahi-Tump, near [[Turbat]], was also studied.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> Large and massive quadrangular stone building were constructed already before 4000 BCE. Flints, worked stones, and bone tools used by the inhabitants were found by archaeologists, but no ceramics were yet used. In this Period I the inhabitants of the Kech River Valley already cultivated wheat and barley, as well as lentils. They had domesticated cattle, goats, and sheep. They also caught fish from the Oman Sea. During Period II, the building of massive architectural structures continued, and a quadrangular stone complex was built. Later, mud brick constructions also appear on top of some of these stone buildings.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> At Miri Qalat, some links with [[Uruk]] culture ceramics were also found.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> The related site of [[Balakot, Makran]], going back to 4000 BCE, was also studied by archaeologists. Ancient times::: After the victory of the [[Mauryan Empire]] against the Greeks in the [[Seleucid–Mauryan war]], Baluchistan came under the rule of [[Chandragupta Maurya]] of ancient India. Chandragupta and Seleucus made a peace settlement in 304 BCE. Seleucus I Nicator ceded the satrapies, including those in Baluchistan to the expanding Mauryan Empire.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The alliance was solidified with a marriage between Chandragupta Maurya and a princess of the Seleucid Empire. An outcome of the arrangement proved to be mutually beneficial.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The border between the Seleucid and Mauryan Empires remained stable in subsequent generations, and friendly diplomatic relations are reflected by the ambassador [[Megasthenes]], and by the envoys sent westward by Chandragupta's grandson [[Ashoka]].{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} ====Sasanian Empire==== [[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht|Shapur I's trilingual inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] in [[Naqsh-i-Rustam]], dated to 262 CE, had noted "Makuran"/"Makran" to be one of the many provinces of the [[Sasanian Empire]]: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|Parthian version of the Shapur I inscription at Ka'ba-ye Zartosht.]] {{Blockquote| And I ([[Shapur I]]) possess the lands: Fars {{bracket|[[Persis]]}}, Pahlav {{bracket|[[Parthia]]}}&nbsp;... and all of Abarshahr (all the upper (eastern, Parthian) provinces), [[Kerman]], [[Sakastan (Sasanian province)|Sakastan]], [[Turgistan]], [[Makuran]], Pardan {{bracket|[[Paradene]]}}, Hind {{bracket|[[Hind (Sasanian province)|Sind]]}} and [[Kushanshahr]] all the way to Pashkibur {{bracket|[[Peshawar]]?}} and to the borders of [[Kashgar]]ia, [[Sogdiana|Sogdia]] and Chach {{bracket|[[Tashkent]]}} and of that sea-coast Mazonshahr {{bracket|[[Oman]]}}. |[[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] (262 CE), translation by [[Josef Wiesehöfer]] (1996).<ref>The complete paragraph goes:<br>"And I [Shapur I] possess the lands: Fars [Persis], Pahlav [Parthia], Huzestan [Khuzistan], Meshan [Maishan, Mesene], Asorestan [Mesopotamia], Nod-Ardakhshiragan [Adiabene], Arbayestan [Arabia], Adurbadagan [Atropatene], Armen [Armenia], Virozan [Iberia], Segan [Machelonia], Arran [Albania], Balasagan up to the Caucasus and to the 'gate of the Alans' and all of Padishkhvar[gar] [the entire Elburz chain = Tabaristan and Gelan (?)], Mad [Media], Gurgan [Hyrcania], Marv [Margiana], Harey [Aria], and all of Abarshahr [all the upper (= eastern, Parthian) provinces], Kerman [Kirman], Sakastan, Turgistan, Makuran, Pardan [Paradene], Hind [Sind] and Kushanshahr all the way to Pashkibur [Peshawar?] and to the borders of Kashgaria, Sogdia and Chach [Tashkent] and of that sea-coast Mazonshahr ['Oman']."<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} ===Buddhist and Hindu past=== [[Al-Biruni|Abū Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad Al-Bīrūnī]] states in his book ''Alberuni's India'' that the coast of [[India]] begins with [[Tis, Iran|Tiz]], the capital of Makran.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 |url-status=live }}</ref> According to historian Andre Wink: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|Approximate location of the Sasanian Province of Makran and contemporary South Asian polities, circa 350 CE.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=2021-02-24 }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{Blockquote|Further evidence in the [[Chach Nama|Chachnama]] makes perfectly clear that many areas of Makran as of [[Sindh]] had a largely [[Buddhist]] population. When [[Chach of Alor|Chach]] marched to Armabil, this town is described as having been in the hands of a Buddhist Samani (Samani Budda), a descendant of the agents of [[Rai Sahiras]] who had been elevated for their loyalty and devotion, but who later made themselves independent. The Buddhist chief offered his allegiance to Chach when the latter was on his way to Kirman in 631. The same chiefdom of Armadil is referred to by [[Xuanzang|Hiuen Tsang]] O-tien-p-o-chi-lo, located at the high road running through Makran, and he also describes it as predominantly Buddhist, thinly populated though it was, it had no less than 80 Buddhist convents with about 5000 monks. In effect at eighteen km northwest of Las Bela at Gandakahar, near the ruins of an ancient town are the [[Shehr-e-Roghan|caves of Gondrani]], and as their constructions show these caves were undoubtedly Buddhist. Traveling through the Kij valley further west (then under the government of Persia) Hiuen Tsang saw some 100 Buddhist monasteries and 6000 priests. He also saw several hundred [[Deva (Buddhism)|Deva]] temples in this part of Makran, and in the town of Su-nu li-chi-shi-fa-lo – which is probably Qasrqand – he saw a temple of [[Shiva|Maheshvara]] Deva, richly adorned and sculptured. There is thus very wide extension of Indian cultural forms in Makran in the seventh century, even in the period when it fell under Persian sovereignty. By comparison in more recent times the last place of [[Hinduism|Hindu]] pilgrimage in Makran was [[Hinglaj]], 256 km west of present-day Karachi in [[Lasbela District|Las Bela]].<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} Wink has recorded [[Xuanzang|Hiuen Tsang]]'s notes on the language and script in use in easternmost Makran (eastern parts of Pakistani Balochistan and Sindh): [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|right|220px|alt=Baluch and alexandar's empire|Paths that [[Alexander the Great]] took]] {{Blockquote|Hiuen Tsang considered the script which was in use in Makran to be "much the same as India", but the spoken language "differed a little from that of India".<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} ===Early medieval times=== The Hindu Sewa dynasty ruled much of Baluchistan up until the 7th century CE. The Sibi division carved out of Quetta division still derives its name from Rani Sewi, the queen of the Hindu Sewa dynasty.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> In 635 or 636 CE, the Hindu [[Brahman dynasty]] of Sindh controlled parts of Balochistan.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_a9j4|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> ===Islamic conquest=== [[File:Centralmakran.jpg|thumb|200px|Central Makran range]] The first Islamic conquest of Makran took place during the [[Rashidun Caliphate]] in the year 643 CE . Caliph [[Umar]]'s governor of [[Bahrain]], Usman ibn Abu al-Aas, who was on a campaign to conquer the southern coastal areas beyond Sassanid, sent his brother Hakam ibn Abu al-Aas to raid and [[reconnoitre]] the Makran region.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{fcn|date=September 2023}} In late 644 CE Caliph [[Umar]] dispatched an army under the command of Hakam ibn Amr for the wholesale invasion of Makkuran. He was joined by reinforcements from [[Kufa]] under the command of Shahab ibn Makharaq, and by Abdullah ibn Utban, the commander of a campaign in [[Kerman]]. They encountered no strong resistance in Makran until the army of the King of [[Rai dynasty|Rai]], along with contingents from Makran and Sind, stopped them near the [[Indus|Indus River]]. In mid-644 the [[Battle of Rasil]] was fought between the forces of the Rashidun Caliphate and the Rai Kingdom; the Raja's forces were defeated and forced to retreat to the eastern bank of the Indus. The Raja's army had included [[war elephant]]s, but these had posed little problem for the Muslim invaders, who had dealt with them during the [[Muslim conquest of Persia|conquest of Persia]]. In accordance with the orders of Caliph [[Umar]], the captured war elephants were sold in Islamic Persia, with the proceeds distributed among the soldiers as share in booty.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> In response to Caliph [[Umar]]'s questions about the Makran region, the messenger from Makkuran who brought the news of the victory told him: {{poemquote| O Commander of the faithful! It's a land where the plains are stony; Where water is scanty; Where the fruits are unsavory; Where men are known for treachery; Where plenty is unknown; Where virtue is held of little account; And where evil is dominant. A large army is less for there; And a less army is use less there; The land beyond it, is even worse [referring to Sind]}} Umar looked at the messenger and said: "Are you a messenger or a poet?" He replied, "Messenger". Thereupon Caliph [[Umar]] instructed Hakim bin Amr al Taghlabi that for the time being Makkuran should be the easternmost frontier of the Islamic empire, and that no further attempt should be made to extend the conquests. It was reconquered by the usurper [[Chach of Alor]] in 631. Ten years later, it was described to be "under the government of Persia" by [[Xuanzang]] who visited the region. Three years later however, when the Arabs invaded, it was regarded as the "frontier of ''Al-Hind''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA136|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th–11th Centuries|publisher=Brill|pages=131–132, 136|isbn=0391041738|year=2002}}</ref> The [[Brahmin]] King of Sindh, Maharaja Chacha met the invaders outside Broach and defeated them with heavy slaughter also killing their very Commander-in-Chief Abdul Aziz in the process.<ref>{{Cite book|last=Savarkar|first=Veer|url=https://books.google.com/books?id=IajTDwAAQBAJ&dq=usman+the+governor+of+oman&pg=PT151|title=Six Glorious Epochs of Indian History|date=2020-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-097-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Munshi|first=Kanaiyalal Maneklal|url=https://books.google.com/books?id=gfAdAAAAMAAJ&q=usman+the+governor+of+oman|title=The Glory that was Gūrjaradeśa: The Imperial Gūrjaras. 1st ed|date=1944|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|language=en}}</ref> ===Baloch attack on Mahmud Ghazni=== Baloch raiders plundered [[Mahmud of Ghazni]]'s ambassador between Tabbas and Khabis. In revenge, his son Masud defeated them at the latter place, which lies at the foot of the Karman Mountains on the edge of the desert. <ref>Denzil Ibbetson, Edward MacLagan, H. A. Rose (1911). ''A Glossary of The Tribes & Casts of The Punjab & North-West Frontier Province''. Vol. II. p. 43.</ref> ===Modern era=== [[File:Map of Baluchistan from The Imperial Gazetteer of India (1907-1909).jpg|thumb|Map of the [[Baluchistan Agency]]]] From the 15th century onward, the area was ruled by the [[Rind (tribe)|Rind]], [[Boledehi|Buledai]], and Gichki. The sultanate held onto the Makran coast throughout the period of British colonial rule, but eventually, only Gwadar was left in the hands of the sultan. ===Princely State of Makaran=== On the independence of [[Pakistan]], Makran became a district within the province of Balochistan, with the exception of an area of {{cvt|800|km2}} around Gwadar. '''Makran''' ({{lang-ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) was an autonomous [[princely state]] in a [[subsidiary alliance]] with [[British India]] until 1947, before acceding to Pakistan as an autonomous [[princely states of Pakistan|princely state of Pakistan]].<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> It ceased to exist in 1955. It was located in the extreme southwest of present-day [[Pakistan]], an area now parts of the districts of [[Gwadar]], [[Kech District|Kech]] and [[Panjgur]]. The state did not include the [[enclave]] of [[Gwadar#Omani rule|Omani Gwadar]], which was under [[Muscat and Oman|Omani]] rule until 1958. Makran state was ruled by [[Gichki]] Nawabs,<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |language=en |page=11 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |url-status=live }}</ref> who were of [[Muslim Rajputs|Rajputs]] origins.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |language=en|page=63|quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |jstor=4299552 |issn=0578-6967 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century. |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live }}</ref> Their ancestor, Jagat Singh had migrated from Rajputana in the 17th century and became Muslim. In 1958 the Gwadar enclave was transferred to Pakistani control as part of the district of Makran. The entire region has been subdivided into new smaller districts over the years. جنت السنڌ م لکيل آهي تہ؛ "مڪران هونئن ته وڏو علائقو هو، پر سندس ڪيچ مڪران واري حصي تي عيسيٰ بن معدان حڪومت ڪندو هو. سندس تختگاه ڪنزپور هو، جنهن تي عربن ’قنزبون‘ نالو رکيو هو، ان جا ڦٽل نشانو هاڻوڪي پنجگور شهر جي ويجهو آهن.<ref name ="R. Hughes-Buller"> R. Hughes-Buller: Makran, Punjgur Valley, P-306. T.H. Boldich SIR: The Gales of India, Makran.</ref> قنزبون وسعت ۾ ملتان جيڏو هو. هتي جو کجور جو حلوو قانيذ هينئر به مشهور آهي. هتي ڪرم آباد (خرم آباد) مکيه شهر آهي، جو هينئر البت ويران آهي، اڳ مردم خيز شهر هو ۽ باغات ڪري مشهور هو. سلطان مسعود سڄي مڪران تي قبضو ڪيو هو."<ref name ="جنت السنڌ">ڪتاب جو نالو؛ "جنت السنڌ"، تصنيف: رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن: پهريون 2000ع، ٻيون 2006ع، ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي.</ref> ==جاگرافي== [[File:Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|thumb|217x217px|نقشو عباسي خلافت جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاري ٿو. "اڀرندي خلافت جي زمينن جي تاريخي جاگرافي" جي ڪتاب مان.]] ==ورھاست== مڪراڻ ٻن حصن ۾ ورھايل آھي؛ # پاڪستاني مڪراڻ # ايراني مڪراڻ ===پاڪستاني مڪراڻ=== [[فائل:Gwadar Fishing Port.jpg|ساڄو|thumb|220x220 عڪسلون|گوادر بندر]] علائقي مڪراڻ جو وڏو حصو پاڪستان جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 25 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 6 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جو صدر مقام [[تربت]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] آھي. ٻين شھرن ۾ [[گوادر]] ۽ [[پنجگور]] شامل آھن. ===ايراني مڪراڻ=== مڪراڻ جو ڪجهه حصو [[ایران]] جي صوبي، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان و بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 22 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 5 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جي وڏن شھرن ۾ [[چابھار]]، [[ايرانشهر، ايران|ايرانشھر]]، ديزڪ (سراوان)، سرباز، نيڪشھر ۽ بشگرد شامل آھن. ==پڻ ڏسو== * [[گوادر]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[سوخته ڪوه]] * [[مڪران ڪوسٽل ھاءِ وي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايران جا علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:بلوچستان]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:پاڪستان جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] 2re0wfcht15x9rjwn24qfs8g6pttcez 413756 413754 2026-09-20T13:18:01Z Intisar Ali 8681 413756 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}} {{Infobox settlement | name = مڪران | native_name = مَڪُران | settlement_type = [[جاگرافيائي علائقو]] | image_skyline = Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg | image_caption = پاڪستان ۾ [[مرڪزي مڪران جابلو سلسلو]] | pushpin_map = Pakistan#Iran | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ ايران ۾ مڪران جو مقام | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|25|18|19|N|62|38|28|E|region:PK-BA_type:region|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]]، [[ايران]] | subdivision_type1 = انتظامي علائقا | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]؛ [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] | unit_pref = ميٽرڪ | population_demonym = مڪراڻي | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics1_title2 = ٻيون ٻوليون | demographics1_info2 = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | timezone2 = [[ايران جو معياري وقت]] | utc_offset2 = +3:30 | blank_name_sec1 = سامونڊي ڪنارو | blank_info_sec1 = [[عمان جو نار]] ۽ [[عربي سمنڊ]] | blank1_name_sec1 = مکيه شهر | blank1_info_sec1 = [[گوادر]]، [[تربت]]، [[پسني]]، [[چابهار]] | blank2_name_sec1 = مکيه بندرگاهون | blank2_info_sec1 = [[گوادر بندرگاهه]]، [[چابهار بندرگاهه]] | blank3_name_sec1 = مکيه جاگرافيائي خصوصيت | blank3_info_sec1 = [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] | blank4_name_sec1 = تاريخي نالو | blank4_info_sec1 = گدروسيا }} '''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي. جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}</ref> == نالي جو بنياد == بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.<ref name="Makran">{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}</ref> هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ([[سنسڪرت]]: مڇي) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ '''اڪٿيوفاگوئي''' Ἰχθυοφάγοι (مڇي کائيندڙ) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مَاهِی خورَان (مڇي کائيندڙ) مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="PoloYule1993">{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}</ref> == تاريخ == {{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}} === شروعاتي آباديون === پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> 4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}} === قديم دور === 2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،<ref>Blench, Roger (2009). "Remapping the Austronesian expansion" (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. <nowiki>http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf</nowiki></ref><ref>Manguin PY (2016). "Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships". In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.</ref> جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}} [[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.<ref name=":ashkash2">{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref><ref name=":Two Essays on Baloch History and Folklore">{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}</ref> اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.<ref name=":The Baloch and Their Neighbours">{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&q=Scheming|isbn=9783895003660}}</ref> [[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ==== ساساني سلطنت ==== [[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]] {{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: [[فارس]]، پهلو ([[پارٿيا]]) ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان ([[پارادين]])، هند ([[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]) ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور ([[پشاور]]) تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ ([[تاشقند]]) جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر ([[عمان]]).|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيھوفر]] جو ترجمو (1996ع).<ref>"۽ آءٌ [شاپور پهريون] هنن سرزمينن جو مالڪ آهيان: فارس [پارس]، پهلو [پارٿيا]، خوزستان، ميشان [ميشان، ميسيني]، آسورستان [ميسوپوٽيميا]، نود-اردشيرگان [اديابيني]، عربستان [عربيا]، آذربادگان [آتروپاتيني]، آرمين [آرمينيا]، ويروزان [آئبيريا]، سيگان [ماخيلونيا]، اران [البانيا]، قفقاز ۽ ”الانن جي دروازي“ تائين بالاسگان، ۽ سڄو پاديشخوارگر [سڄو البرز جابلو سلسلو = طبرستان ۽ گيلان؟]، ماد [ميڊيا]، گرگان [هيرڪانيا]، مرو [مارگيانا]، هري [آريا]، ۽ سڄو ابرشهر [سڀ مٿيان (= اوڀر وارا، پارٿيائي) صوبا]، ڪرمان، سڪستان، ترگستان، مڪران، پردان [پاراديني]، هند [سنڌ] ۽ ڪوشانشهر، پشڪبور [پشاور؟] تائين، ۽ ڪاشغر، سغد ۽ چاچ [تاشقند] جي سرحدن تائين، ۽ انهيءَ سامونڊي ڪناري تي مازونشهر [عمان]".<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} === ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي === [[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}</ref> مورخ [[آندري ونڪ]] موجب: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]] {{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} === شروعاتي وچئين دور === هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> === اسلامي فتح === [[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]] مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{full citation needed|date=September 2023}} 644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو: [[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]] {{quote|اي امير المؤمنين! هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛ جتي پاڻي گهٽ آهي؛ جتي ميوا بي سواد آهن؛ جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛ جتي فراواني اڻلڀ آهي؛ جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ جتي برائي غالب آهي. وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛ ۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛ ۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}} عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}} === وچيون دور === 971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref name=":chabahar">{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref> === معداني گهراڻو === {{پڻ ڏسو|معداني گهراڻو}} '''معداني گهراڻو''' وچئين دور جو هڪ اسلامي حڪمران گهراڻو هو، جنهن [[مڪران جي سلطنت]] تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Seyfeydinovich |first=Asimov, Muhammad |url=https://books.google.com.pk/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA304&dq=makran+was+ruled+by&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5i4-fpuOTAxUN_rsIHaaMEyMQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=Banu%20makran&f=false |title=History of civilizations of Central Asia: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century |last2=Edmund |first2=Bosworth, Clifford |last3=UNESCO |date=1998-12-31 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103467-1 |pages=296 |language=en}}</ref> هن گهراڻي نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات کان مڪران تي حڪومت ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com.pk/books?id=_kZ4QgAACAAJ&redir_esc=y |title=The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz: (247/861 to 949/1542-3) |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-015-8 |language=en}}</ref> ۽ ان جي حڪمراني لڳ ڀڳ يارهين صدي عيسويءَ تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |title=The regions of Sind, Baluchistan, Multan and Kashmir: the historical, social, and economic setting". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia, Volume 4, Part 1. |publisher=New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-92-3-103654-5}}</ref> === جديد دور === [[گل خان نصير]] پنهنجي شاعريءَ ۾ [[حمل جيئند|حمل بلوچ]] نالي هڪ شخص جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن پورچوگيزن خلاف جنگ ڪئي هئي،<ref>{{cite book |last=Claus, Diamond, Ann Mills |first=Peter J., Sarah, Margaret |title=South Asian Folklore |publisher=Routledge |date=2003 |page=44|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC|language=en|isbn=9780415939195}}</ref> خاص طور [[پسني]] ۽ [[گوادر]] جهڙن سامونڊي شهرن تي حملن دوران.<ref name=":Iranica-baluchistan-iii">{{Cite web |title=BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref>{{Citation needed|date=April 2026}} برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾ سلطنت مڪران جي سامونڊي ڪناري تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو، پر نيٺ سلطان جي قبضي هيٺ رڳو گوادر وڃي بچيو.{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:Pakistan - Balochistan - Makran (division).svg|thumb|پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]].]] === مڪران جي نوابي رياست === {{پڻ ڏسو|مڪران (نوابي رياست)}} '''[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]]''' ({{langx|ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) هڪ خودمختيار [[نوابي رياست]] هئي، جيڪا 1947ع تائين [[برطانوي هندستان]] سان [[ماتحت اتحاد]] ۾ شامل هئي. ان کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪري [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي هڪ خودمختيار نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> هن رياست تي [[گچڪي]] نوابن جي حڪمراني هئي،<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |page=11 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |archive-date=2024-03-08 |url-status=live}}</ref> جيڪي [[مسلمان راجپوت]] نسل مان هئا.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |page=63 |language=en |quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |issn=0578-6967 |jstor=4299552 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2024-03-13 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century.}}</ref> سندن وڏو جگت سنگهه سترهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوتانا مان لڏي آيو هو ۽ بعد ۾ اسلام قبول ڪيائين. هي رياست 1955ع ۾ ختم ٿي وئي. اها موجوده پاڪستان جي انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ واقع هئي، جنهن جو علائقو هاڻي [[گوادر ضلعو|گوادر]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ضلعن ۾ ورهايل آهي. رياست ۾ [[گوادر#عماني حڪمراني|عماني گوادر]] جو محاطو شامل نه هو، جيڪو 1958ع تائين [[مسقط ۽ عمان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو. [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ مڪران بلوچستان صوبي اندر هڪ ضلعو بڻيو، سواءِ گوادر جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{cvt|800|km2}} ايراضيءَ جي. 1958ع ۾ گوادر وارو محاطو پاڪستان جي اختيار ۾ منتقل ڪيو ويو ۽ مڪران ضلعي جو حصو بڻايو ويو. ايندڙ سالن ۾ سڄي علائقي کي وڌيڪ ننڍن ضلعن ۾ ورهايو ويو. == جاگرافي == [[File:Makran.makoran pars1744 Amesterdam.jpg|thumb|1744ع جي نقشي ۾ مڪران.]] [[File:Gwadar Fishing Port.jpg|thumb|alt=مڪران ۾ گوادر|مڪران واري علائقي ۾ [[گوادر]] جو سامونڊي ڪنارو؛ اڄ مڪران جي بلوچ آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو سمنڊ جي استعمال سان لاڳاپيل آهي.]] مڪران جو سوڙهو سامونڊي ميداني پٽو ٿوري مفاصلي کان پوءِ تيزيءَ سان اوچو ٿيندي ڪيترن جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. اٽڪل {{cvt|1000|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري مان لڳ ڀڳ {{cvt|750|km}} [[پاڪستان]] ۾ آهي. هتان جي آبهوا خشڪ آهي ۽ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. مڪران ۾ آباديءَ جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي ۽ آباديءَ جو وڏو حصو ننڍن سامونڊي بندرگاهن جي هڪ سلسلي ۾ مرڪوز آهي، جن ۾ [[چابهار]]، [[گواتر]]، [[جيوڻي]]، [[جاسڪ]]، [[سيريڪ، ايران|سيريڪ]]، [[گوادر]]، [[پسني]] ۽ [[اورماڙو]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي ننڍا مهاڻن جا ڳوٺ پڻ سامونڊي ڪناري سان آباد آهن. مڪران جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر رڳو هڪ وڏو ٻيٽ، [[استولا ٻيٽ]]، پسنيءَ جي ويجهو واقع آهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪيترائي ننڍا ٻيٽڙا پڻ آهن. سامونڊي ڪناري تي ڪيتريون ڍنڍون ۽ نارون آهن. اهم ساحلي ڍنڍن ۾ [[مياڻي هور]]، [[خور ڪلمات]] ۽ [[جيوڻي سامونڊي آلو علائقو]] شامل آهن. اوڀر کان اولهه طرف اهم نارون اورماڙو اوڀر نار، اورماڙو اولهه نار، پسني نار، [[سربندر]] نار، گوادر اوڀر نار، گوادر اولهه نار ۽ [[گواتر نار]] آهن؛ گواتر نار ۾ جيوڻي نار پڻ شامل آهي. هن آخري نار ۾ [[تمر]] جي وڻن جو هڪ وڏو ٻيلو ۽ خطري هيٺ آيل سامونڊي ڪُمين جا آنا ڏيڻ وارا علائقا موجود آهن. [[ميراڻي ڊيم]] آبپاشي، ٻوڏ کان بچاءَ ۽ گوادر شهر کي پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == آبادي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; max-width:1100px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); text-align:center;" |+ style="caption-side:top; padding:12px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | [[قلات رياست]] جي مڪران ڊويزن ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جو دور) |- ! rowspan="2" style="background:#3366cc; color:white; padding:10px;" | مذهبي گروهه ! colspan="2" style="background:#36c; color:white; padding:10px;" | 1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" style="background:#14866d; color:white; padding:10px;" | 1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" style="background:#a66e00; color:white; padding:10px;" | 1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" style="background:#7b4ab0; color:white; padding:10px;" | 1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ! style="background:#eaf3ff;" | آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | سيڪڙو ! style="background:#e7f5ef;" | آبادي ! style="background:#e7f5ef;" | سيڪڙو ! style="background:#fff4d6;" | آبادي ! style="background:#fff4d6;" | سيڪڙو ! style="background:#f3eafa;" | آبادي ! style="background:#f3eafa;" | سيڪڙو |- ! style="background:#eef5ff; text-align:left;" | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 71,758 | {{Percentage | 71758 | 71942 | 2 }} | 71,625 | {{Percentage | 71625 | 71860 | 2 }} | 68,213 | {{Percentage | 68213 | 68462 | 2 }} | 86,406 | {{Percentage | 86406 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#fff5dc; text-align:left;" | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] | 137 | {{Percentage | 137 | 71942 | 2 }} | 216 | {{Percentage | 216 | 71860 | 2 }} | 233 | {{Percentage | 233 | 68462 | 2 }} | 206 | {{Percentage | 206 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2ecff; text-align:left;" | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 40 | {{Percentage | 40 | 71942 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 71860 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 68462 | 2 }} | 20 | {{Percentage | 20 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#eaf7ea; text-align:left;" | [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 2 | {{Percentage | 2 | 71942 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 71860 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 68462 | 2 }} | 17 | {{Percentage | 17 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | ٻيا | 5{{efn|name=1901Others|جن ۾ 4 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[ٻڌ مت|ٻڌ]] شامل هو.}} | {{Percentage | 5 | 71942 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 71860 | 2 }} | 2{{efn|name=1931Others|جن ۾ 2 [[يهودي]] شامل هئا.}} | {{Percentage | 2 | 68462 | 2 }} | 2{{efn|name=1941Others|جن ۾ 1 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[يهودي]] شامل هو.}} | {{Percentage | 2 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#3366cc; color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | 71,942 ! style="background:#eaf3ff;" | {{Percentage | 71942 | 71942 | 2 }} ! style="background:#e7f5ef;" | 71,860 ! style="background:#e7f5ef;" | {{Percentage | 71860 | 71860 | 2 }} ! style="background:#fff4d6;" | 68,462 ! style="background:#fff4d6;" | {{Percentage | 68462 | 68462 | 2 }} ! style="background:#f3eafa;" | 86,651 ! style="background:#f3eafa;" | {{Percentage | 86651 | 86651 | 2 }} |- class="sortbottom" |} == پڻ ڏسو == * [[چابهار]] * [[گوادر]] * [[خور ڪلمات]] * [[لياري ٽائون]] * [[مڪران ساحلي شاهراهه]] * [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[ناشي]] * [[سوخته ڪوهه]] * [[مڪران (نوابي رياست)|مڪران رياست]] * [[پاڪستان جي جهنگلي جيوت#اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان|پاڪستان جي جهنگلي جيوت – اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان]] * [[1945ع بلوچستان زلزلو]] ==نالو== بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني طرف ڪيچ مڪران ۽ ايراني پاسي مڪران سڏيو وڃي ٿو جيڪو پڻ اڳوڻي ايراني صوبي جو نالو آهي. اهو مقام قديم هخامنسي Achaemenid زماني ۾ ماکا ستراپي سان ملندو آهي. مگن جا سميري واپاري ساٿي مڪران سان سڃاڻن ٿا. وراهميهر جي برهت سميتا ۾، هندستان جي اولهه ۾ رهندڙ "مڪرا" نالي هڪ قبيلي جو ذڪر آهي. آريانوس ساحلي علائقن جي رهاڪن لاءِ اخٿائيوڦاگي (Ichthyophagi) (قديم يوناني:مڇي کائڻ وارا) لفظ استعمال ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ مڪران کي جديد فارسي اصطلاح ماهي خوران مان ڪڍڻ جو مشورو ڏنو ويو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”مڇي کائڻ وارا“. ==تاريخ== See also:Kingdom of Makran. ===ابتدائي آباديون=== ڪيچ مڪران جو علائقو ڏکڻ اولهه پاڪستان ۾ ڪيچ نديءَ جي ڪناري تي پنج صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. ماري قلات جي ماڳ تي 1987ع کان 2007ع تائين فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي ماهرن تحقيق ڪئي، بعد ۾ تربت جي ڀرسان شاهي ٽمپ جي ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو. 4000 قبل مسيح کان اڳ ئي وڏي ۽ وڏي چوڏهين پٿر جي عمارت تعمير ٿي چڪي هئي. آثار قديمه جي ماهرن کي رهاڪن پاران استعمال ڪيل پٿر، ڪم ٿيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر اڃا تائين ڪا به سيرامڪس استعمال نه ڪئي وئي هئي. ان دور ۾ ڪيچ نديءَ جي وادي جا رهواسي اڳ ۾ ئي ڪڻڪ ۽ جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن وٽ ڍور ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون هيون. اهي به عربي سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. مڪران II جي دور ۾، وڏي پيماني تي تعميراتي اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوٿين پٿر جو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن پٿرن جي عمارتن جي چوٽيءَ تي مٽيءَ جي سرن جون اڏاوتون پڻ نظر اچن ٿيون. ماري قلات ۾ اُروڪ ڪلچر جي سرزمين سان به ڪجهه لاڳاپا مليا. بالاڪوٽ، مڪران سان لاڳاپيل ماڳ، جيڪو 4000 ق.م کان واپس وڃي ٿو، پڻ آثار قديمه جي ماهرن پاران اڀياس ڪيو ويو آهي. == سنڌي قبيلا جيڪي سنڌ جي فتح کان اڳ ۾ مڪران ۾ موجود ھئا== نوحاڻي ميد جت نوحاڻي: ھڪ سنڌي قبيلو، جيڪو سنڌ ۾ اسريو، اھو مڪران ۽ ايراني بلوچستان ۾ پڻ موجود ھو. جيڪو ھن وقت بہ دشتيار ۽ چاربھار ايران م جدگالي/ سنڌي لھجو ڳالھائي ٿو. ميد:ھڪ سنڌي قبيلو جيڪو سامونڊي مڇي تي گذران ڪندڙ ”Ichthyophagi " (مچي خور/ ماھي گيري ڪندڙ) جيڪي ڪافي انگ ۾ مڪران جي سامونڊي ڪناري تي چوٿين صديءَ ق .م کان موجود رھڻ جا آثار ملن ٿا. مسلمان عرب تاريخدانن کين سنڌو ندي (Indus River) ۽ مڪران جي سامونڊي پٽي جي وچ ۾ لاڏائو (Nomads) ٿي رھندا ھئا ۽ مسلمان گورنرن جيڪي منصوره ۽ زط (جتن جي علائقي ) وارن تي حملي آور ٿيندا ھئا. ٻيا سنڌي قبيلا جيڪي 7ئين عيسويءَ ۾ مڪران علائقي توڙي سنڌو ماٿريءَ جي ھيٺين علائقي ۾ رھندا ھئا تن ۾ سماٽ ، جدگال ، راجپوٽ، گجر، خوجا، لوھاڻا، ڀاٽيا، برھمڻ ک تري ۽ شودر شامل ھئا. بلوچستان جي ان وقت جي سنڌي قبيلي کي اوائلي عرب مورخن "زظ " ۽ فارسيءَ ۾ "جتان“ (Jat_an) ڪوٺيو آھي. ستين صديء عيسوي ۾ جڏهن عرب سنڌ م ايا تہ اتي سنڌي جت کين مليا. <ref>محقق؛ محمد علي محمدي</ref> قديم زمانو موريا سلطنت جي يونانين خلاف سيليوسڊ-مورين جنگ ۾ فتح کانپوءِ، بلوچستان قديم هندستان جي چندرگپت موريا جي حڪومت هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيليوڪس 304 قبل مسيح ۾ صلح جو ٺاهه ڪيو. سيليوڪس اول، نڪاتور (Seleucus I Nicator) بلوچستان جا علائقا مورين جي حوالي ڪري ڇڏيا، جيڪا موري سلطنت جي توسيع ڪرڻ لڳا. اهو اتحاد چندرگپت موريا ۽ سليوسڊ سلطنت جي شهزادي جي وچ ۾ شادي سان مضبوط ٿيو. انتظام جو نتيجو باهمي طور تي فائدي وارو ثابت ٿيو. سليوسڊ ۽ موريا سلطنتن جي وچ ۾ سرحد ايندڙ نسلن ۾ مستحڪم رهي ۽ دوستانه سفارتي لاڳاپا سفير ميگاسٽينز ۽ چندر گپت جي پوٽي اشوڪ پاران اولهه طرف موڪليل سفيرن پاران ظاهر ڪيا ويا آهن. ساساني سلطنت: Earliest settlements::: The Kech-Makran region in southwestern Pakistan, along [[Kech River]], was inhabited as early as the 5th millennium BCE. The site of [[Miri Qalat]] was investigated by French and Pakistani archaeologists from 1987 to 2007. Later, the site of Shahi-Tump, near [[Turbat]], was also studied.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> Large and massive quadrangular stone building were constructed already before 4000 BCE. Flints, worked stones, and bone tools used by the inhabitants were found by archaeologists, but no ceramics were yet used. In this Period I the inhabitants of the Kech River Valley already cultivated wheat and barley, as well as lentils. They had domesticated cattle, goats, and sheep. They also caught fish from the Oman Sea. During Period II, the building of massive architectural structures continued, and a quadrangular stone complex was built. Later, mud brick constructions also appear on top of some of these stone buildings.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> At Miri Qalat, some links with [[Uruk]] culture ceramics were also found.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> The related site of [[Balakot, Makran]], going back to 4000 BCE, was also studied by archaeologists. Ancient times::: After the victory of the [[Mauryan Empire]] against the Greeks in the [[Seleucid–Mauryan war]], Baluchistan came under the rule of [[Chandragupta Maurya]] of ancient India. Chandragupta and Seleucus made a peace settlement in 304 BCE. Seleucus I Nicator ceded the satrapies, including those in Baluchistan to the expanding Mauryan Empire.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The alliance was solidified with a marriage between Chandragupta Maurya and a princess of the Seleucid Empire. An outcome of the arrangement proved to be mutually beneficial.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The border between the Seleucid and Mauryan Empires remained stable in subsequent generations, and friendly diplomatic relations are reflected by the ambassador [[Megasthenes]], and by the envoys sent westward by Chandragupta's grandson [[Ashoka]].{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} ====Sasanian Empire==== [[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht|Shapur I's trilingual inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] in [[Naqsh-i-Rustam]], dated to 262 CE, had noted "Makuran"/"Makran" to be one of the many provinces of the [[Sasanian Empire]]: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|Parthian version of the Shapur I inscription at Ka'ba-ye Zartosht.]] {{Blockquote| And I ([[Shapur I]]) possess the lands: Fars {{bracket|[[Persis]]}}, Pahlav {{bracket|[[Parthia]]}}&nbsp;... and all of Abarshahr (all the upper (eastern, Parthian) provinces), [[Kerman]], [[Sakastan (Sasanian province)|Sakastan]], [[Turgistan]], [[Makuran]], Pardan {{bracket|[[Paradene]]}}, Hind {{bracket|[[Hind (Sasanian province)|Sind]]}} and [[Kushanshahr]] all the way to Pashkibur {{bracket|[[Peshawar]]?}} and to the borders of [[Kashgar]]ia, [[Sogdiana|Sogdia]] and Chach {{bracket|[[Tashkent]]}} and of that sea-coast Mazonshahr {{bracket|[[Oman]]}}. |[[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] (262 CE), translation by [[Josef Wiesehöfer]] (1996).<ref>The complete paragraph goes:<br>"And I [Shapur I] possess the lands: Fars [Persis], Pahlav [Parthia], Huzestan [Khuzistan], Meshan [Maishan, Mesene], Asorestan [Mesopotamia], Nod-Ardakhshiragan [Adiabene], Arbayestan [Arabia], Adurbadagan [Atropatene], Armen [Armenia], Virozan [Iberia], Segan [Machelonia], Arran [Albania], Balasagan up to the Caucasus and to the 'gate of the Alans' and all of Padishkhvar[gar] [the entire Elburz chain = Tabaristan and Gelan (?)], Mad [Media], Gurgan [Hyrcania], Marv [Margiana], Harey [Aria], and all of Abarshahr [all the upper (= eastern, Parthian) provinces], Kerman [Kirman], Sakastan, Turgistan, Makuran, Pardan [Paradene], Hind [Sind] and Kushanshahr all the way to Pashkibur [Peshawar?] and to the borders of Kashgaria, Sogdia and Chach [Tashkent] and of that sea-coast Mazonshahr ['Oman']."<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} ===Buddhist and Hindu past=== [[Al-Biruni|Abū Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad Al-Bīrūnī]] states in his book ''Alberuni's India'' that the coast of [[India]] begins with [[Tis, Iran|Tiz]], the capital of Makran.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 |url-status=live }}</ref> According to historian Andre Wink: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|Approximate location of the Sasanian Province of Makran and contemporary South Asian polities, circa 350 CE.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=2021-02-24 }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{Blockquote|Further evidence in the [[Chach Nama|Chachnama]] makes perfectly clear that many areas of Makran as of [[Sindh]] had a largely [[Buddhist]] population. When [[Chach of Alor|Chach]] marched to Armabil, this town is described as having been in the hands of a Buddhist Samani (Samani Budda), a descendant of the agents of [[Rai Sahiras]] who had been elevated for their loyalty and devotion, but who later made themselves independent. The Buddhist chief offered his allegiance to Chach when the latter was on his way to Kirman in 631. The same chiefdom of Armadil is referred to by [[Xuanzang|Hiuen Tsang]] O-tien-p-o-chi-lo, located at the high road running through Makran, and he also describes it as predominantly Buddhist, thinly populated though it was, it had no less than 80 Buddhist convents with about 5000 monks. In effect at eighteen km northwest of Las Bela at Gandakahar, near the ruins of an ancient town are the [[Shehr-e-Roghan|caves of Gondrani]], and as their constructions show these caves were undoubtedly Buddhist. Traveling through the Kij valley further west (then under the government of Persia) Hiuen Tsang saw some 100 Buddhist monasteries and 6000 priests. He also saw several hundred [[Deva (Buddhism)|Deva]] temples in this part of Makran, and in the town of Su-nu li-chi-shi-fa-lo – which is probably Qasrqand – he saw a temple of [[Shiva|Maheshvara]] Deva, richly adorned and sculptured. There is thus very wide extension of Indian cultural forms in Makran in the seventh century, even in the period when it fell under Persian sovereignty. By comparison in more recent times the last place of [[Hinduism|Hindu]] pilgrimage in Makran was [[Hinglaj]], 256 km west of present-day Karachi in [[Lasbela District|Las Bela]].<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} Wink has recorded [[Xuanzang|Hiuen Tsang]]'s notes on the language and script in use in easternmost Makran (eastern parts of Pakistani Balochistan and Sindh): [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|right|220px|alt=Baluch and alexandar's empire|Paths that [[Alexander the Great]] took]] {{Blockquote|Hiuen Tsang considered the script which was in use in Makran to be "much the same as India", but the spoken language "differed a little from that of India".<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} ===Early medieval times=== The Hindu Sewa dynasty ruled much of Baluchistan up until the 7th century CE. The Sibi division carved out of Quetta division still derives its name from Rani Sewi, the queen of the Hindu Sewa dynasty.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> In 635 or 636 CE, the Hindu [[Brahman dynasty]] of Sindh controlled parts of Balochistan.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_a9j4|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> ===Islamic conquest=== [[File:Centralmakran.jpg|thumb|200px|Central Makran range]] The first Islamic conquest of Makran took place during the [[Rashidun Caliphate]] in the year 643 CE . Caliph [[Umar]]'s governor of [[Bahrain]], Usman ibn Abu al-Aas, who was on a campaign to conquer the southern coastal areas beyond Sassanid, sent his brother Hakam ibn Abu al-Aas to raid and [[reconnoitre]] the Makran region.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{fcn|date=September 2023}} In late 644 CE Caliph [[Umar]] dispatched an army under the command of Hakam ibn Amr for the wholesale invasion of Makkuran. He was joined by reinforcements from [[Kufa]] under the command of Shahab ibn Makharaq, and by Abdullah ibn Utban, the commander of a campaign in [[Kerman]]. They encountered no strong resistance in Makran until the army of the King of [[Rai dynasty|Rai]], along with contingents from Makran and Sind, stopped them near the [[Indus|Indus River]]. In mid-644 the [[Battle of Rasil]] was fought between the forces of the Rashidun Caliphate and the Rai Kingdom; the Raja's forces were defeated and forced to retreat to the eastern bank of the Indus. The Raja's army had included [[war elephant]]s, but these had posed little problem for the Muslim invaders, who had dealt with them during the [[Muslim conquest of Persia|conquest of Persia]]. In accordance with the orders of Caliph [[Umar]], the captured war elephants were sold in Islamic Persia, with the proceeds distributed among the soldiers as share in booty.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> In response to Caliph [[Umar]]'s questions about the Makran region, the messenger from Makkuran who brought the news of the victory told him: {{poemquote| O Commander of the faithful! It's a land where the plains are stony; Where water is scanty; Where the fruits are unsavory; Where men are known for treachery; Where plenty is unknown; Where virtue is held of little account; And where evil is dominant. A large army is less for there; And a less army is use less there; The land beyond it, is even worse [referring to Sind]}} Umar looked at the messenger and said: "Are you a messenger or a poet?" He replied, "Messenger". Thereupon Caliph [[Umar]] instructed Hakim bin Amr al Taghlabi that for the time being Makkuran should be the easternmost frontier of the Islamic empire, and that no further attempt should be made to extend the conquests. It was reconquered by the usurper [[Chach of Alor]] in 631. Ten years later, it was described to be "under the government of Persia" by [[Xuanzang]] who visited the region. Three years later however, when the Arabs invaded, it was regarded as the "frontier of ''Al-Hind''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA136|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th–11th Centuries|publisher=Brill|pages=131–132, 136|isbn=0391041738|year=2002}}</ref> The [[Brahmin]] King of Sindh, Maharaja Chacha met the invaders outside Broach and defeated them with heavy slaughter also killing their very Commander-in-Chief Abdul Aziz in the process.<ref>{{Cite book|last=Savarkar|first=Veer|url=https://books.google.com/books?id=IajTDwAAQBAJ&dq=usman+the+governor+of+oman&pg=PT151|title=Six Glorious Epochs of Indian History|date=2020-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-097-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Munshi|first=Kanaiyalal Maneklal|url=https://books.google.com/books?id=gfAdAAAAMAAJ&q=usman+the+governor+of+oman|title=The Glory that was Gūrjaradeśa: The Imperial Gūrjaras. 1st ed|date=1944|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|language=en}}</ref> ===Baloch attack on Mahmud Ghazni=== Baloch raiders plundered [[Mahmud of Ghazni]]'s ambassador between Tabbas and Khabis. In revenge, his son Masud defeated them at the latter place, which lies at the foot of the Karman Mountains on the edge of the desert. <ref>Denzil Ibbetson, Edward MacLagan, H. A. Rose (1911). ''A Glossary of The Tribes & Casts of The Punjab & North-West Frontier Province''. Vol. II. p. 43.</ref> ===Modern era=== [[File:Map of Baluchistan from The Imperial Gazetteer of India (1907-1909).jpg|thumb|Map of the [[Baluchistan Agency]]]] From the 15th century onward, the area was ruled by the [[Rind (tribe)|Rind]], [[Boledehi|Buledai]], and Gichki. The sultanate held onto the Makran coast throughout the period of British colonial rule, but eventually, only Gwadar was left in the hands of the sultan. ===Princely State of Makaran=== On the independence of [[Pakistan]], Makran became a district within the province of Balochistan, with the exception of an area of {{cvt|800|km2}} around Gwadar. '''Makran''' ({{lang-ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) was an autonomous [[princely state]] in a [[subsidiary alliance]] with [[British India]] until 1947, before acceding to Pakistan as an autonomous [[princely states of Pakistan|princely state of Pakistan]].<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> It ceased to exist in 1955. It was located in the extreme southwest of present-day [[Pakistan]], an area now parts of the districts of [[Gwadar]], [[Kech District|Kech]] and [[Panjgur]]. The state did not include the [[enclave]] of [[Gwadar#Omani rule|Omani Gwadar]], which was under [[Muscat and Oman|Omani]] rule until 1958. Makran state was ruled by [[Gichki]] Nawabs,<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |language=en |page=11 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |url-status=live }}</ref> who were of [[Muslim Rajputs|Rajputs]] origins.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |language=en|page=63|quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |jstor=4299552 |issn=0578-6967 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century. |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live }}</ref> Their ancestor, Jagat Singh had migrated from Rajputana in the 17th century and became Muslim. In 1958 the Gwadar enclave was transferred to Pakistani control as part of the district of Makran. The entire region has been subdivided into new smaller districts over the years. جنت السنڌ م لکيل آهي تہ؛ "مڪران هونئن ته وڏو علائقو هو، پر سندس ڪيچ مڪران واري حصي تي عيسيٰ بن معدان حڪومت ڪندو هو. سندس تختگاه ڪنزپور هو، جنهن تي عربن ’قنزبون‘ نالو رکيو هو، ان جا ڦٽل نشانو هاڻوڪي پنجگور شهر جي ويجهو آهن.<ref name ="R. Hughes-Buller"> R. Hughes-Buller: Makran, Punjgur Valley, P-306. T.H. Boldich SIR: The Gales of India, Makran.</ref> قنزبون وسعت ۾ ملتان جيڏو هو. هتي جو کجور جو حلوو قانيذ هينئر به مشهور آهي. هتي ڪرم آباد (خرم آباد) مکيه شهر آهي، جو هينئر البت ويران آهي، اڳ مردم خيز شهر هو ۽ باغات ڪري مشهور هو. سلطان مسعود سڄي مڪران تي قبضو ڪيو هو."<ref name ="جنت السنڌ">ڪتاب جو نالو؛ "جنت السنڌ"، تصنيف: رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن: پهريون 2000ع، ٻيون 2006ع، ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي.</ref> ==جاگرافي== [[File:Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|thumb|217x217px|نقشو عباسي خلافت جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاري ٿو. "اڀرندي خلافت جي زمينن جي تاريخي جاگرافي" جي ڪتاب مان.]] ==ورھاست== مڪراڻ ٻن حصن ۾ ورھايل آھي؛ # پاڪستاني مڪراڻ # ايراني مڪراڻ ===پاڪستاني مڪراڻ=== [[فائل:Gwadar Fishing Port.jpg|ساڄو|thumb|220x220 عڪسلون|گوادر بندر]] علائقي مڪراڻ جو وڏو حصو پاڪستان جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 25 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 6 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جو صدر مقام [[تربت]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] آھي. ٻين شھرن ۾ [[گوادر]] ۽ [[پنجگور]] شامل آھن. ===ايراني مڪراڻ=== مڪراڻ جو ڪجهه حصو [[ایران]] جي صوبي، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان و بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 22 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 5 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جي وڏن شھرن ۾ [[چابھار]]، [[ايرانشهر، ايران|ايرانشھر]]، ديزڪ (سراوان)، سرباز، نيڪشھر ۽ بشگرد شامل آھن. ==پڻ ڏسو== * [[گوادر]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[سوخته ڪوه]] * [[مڪران ڪوسٽل ھاءِ وي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايران جا علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:بلوچستان]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:پاڪستان جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] clwwq6k4issiqz6kyw2rutgpt3jva1e 413757 413756 2026-09-20T13:18:17Z Intisar Ali 8681 413757 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}} {{Infobox settlement | name = مڪران | native_name = مَڪُران | settlement_type = [[جاگرافيائي علائقو]] | image_skyline = Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg | image_caption = پاڪستان ۾ [[مرڪزي مڪران جابلو سلسلو]] | pushpin_map = Pakistan#Iran | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ ايران ۾ مڪران جو مقام | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|25|18|19|N|62|38|28|E|region:PK-BA_type:region|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]]، [[ايران]] | subdivision_type1 = انتظامي علائقا | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]؛ [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] | unit_pref = ميٽرڪ | population_demonym = مڪراڻي | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics1_title2 = ٻيون ٻوليون | demographics1_info2 = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | timezone2 = [[ايران جو معياري وقت]] | utc_offset2 = +3:30 | blank_name_sec1 = سامونڊي ڪنارو | blank_info_sec1 = [[عمان جو نار]] ۽ [[عربي سمنڊ]] | blank1_name_sec1 = مکيه شهر | blank1_info_sec1 = [[گوادر]]، [[تربت]]، [[پسني]]، [[چابهار]] | blank2_name_sec1 = مکيه بندرگاهون | blank2_info_sec1 = [[گوادر بندرگاهه]]، [[چابهار بندرگاهه]] | blank3_name_sec1 = مکيه جاگرافيائي خصوصيت | blank3_info_sec1 = [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] | blank4_name_sec1 = تاريخي نالو | blank4_info_sec1 = گدروسيا }} '''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي. جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}</ref> == نالي جو بنياد == بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.<ref name="Makran">{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}</ref> هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ([[سنسڪرت]]: مڇي) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ '''اڪٿيوفاگوئي''' Ἰχθυοφάγοι (مڇي کائيندڙ) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مَاهِی خورَان (مڇي کائيندڙ) مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="PoloYule1993">{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}</ref> == تاريخ == {{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}} === شروعاتي آباديون === پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> 4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}} === قديم دور === 2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،<ref>Blench, Roger (2009). "Remapping the Austronesian expansion" (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. <nowiki>http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf</nowiki></ref><ref>Manguin PY (2016). "Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships". In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.</ref> جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}} [[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.<ref name=":ashkash2">{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref><ref name=":Two Essays on Baloch History and Folklore">{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}</ref> اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.<ref name=":The Baloch and Their Neighbours">{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&q=Scheming|isbn=9783895003660}}</ref> [[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ==== ساساني سلطنت ==== [[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]] {{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: [[فارس]]، پهلو ([[پارٿيا]]) ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان ([[پارادين]])، هند ([[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]) ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور ([[پشاور]]) تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ ([[تاشقند]]) جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر ([[عمان]]).|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيھوفر]] جو ترجمو (1996ع).<ref>"۽ آءٌ [شاپور پهريون] هنن سرزمينن جو مالڪ آهيان: فارس [پارس]، پهلو [پارٿيا]، خوزستان، ميشان [ميشان، ميسيني]، آسورستان [ميسوپوٽيميا]، نود-اردشيرگان [اديابيني]، عربستان [عربيا]، آذربادگان [آتروپاتيني]، آرمين [آرمينيا]، ويروزان [آئبيريا]، سيگان [ماخيلونيا]، اران [البانيا]، قفقاز ۽ ”الانن جي دروازي“ تائين بالاسگان، ۽ سڄو پاديشخوارگر [سڄو البرز جابلو سلسلو = طبرستان ۽ گيلان؟]، ماد [ميڊيا]، گرگان [هيرڪانيا]، مرو [مارگيانا]، هري [آريا]، ۽ سڄو ابرشهر [سڀ مٿيان (= اوڀر وارا، پارٿيائي) صوبا]، ڪرمان، سڪستان، ترگستان، مڪران، پردان [پاراديني]، هند [سنڌ] ۽ ڪوشانشهر، پشڪبور [پشاور؟] تائين، ۽ ڪاشغر، سغد ۽ چاچ [تاشقند] جي سرحدن تائين، ۽ انهيءَ سامونڊي ڪناري تي مازونشهر [عمان]".<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} === ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي === [[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}</ref> مورخ [[آندري ونڪ]] موجب: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]] {{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} === شروعاتي وچئين دور === هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> === اسلامي فتح === [[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]] مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{full citation needed|date=September 2023}} 644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو: [[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]] {{quote|اي امير المؤمنين! هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛ جتي پاڻي گهٽ آهي؛ جتي ميوا بي سواد آهن؛ جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛ جتي فراواني اڻلڀ آهي؛ جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ جتي برائي غالب آهي. وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛ ۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛ ۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}} عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}} === وچيون دور === 971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref name=":chabahar">{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref> === معداني گهراڻو === {{پڻ ڏسو|معداني گهراڻو}} '''معداني گهراڻو''' وچئين دور جو هڪ اسلامي حڪمران گهراڻو هو، جنهن [[مڪران جي سلطنت]] تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Seyfeydinovich |first=Asimov, Muhammad |url=https://books.google.com.pk/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA304&dq=makran+was+ruled+by&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5i4-fpuOTAxUN_rsIHaaMEyMQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=Banu%20makran&f=false |title=History of civilizations of Central Asia: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century |last2=Edmund |first2=Bosworth, Clifford |last3=UNESCO |date=1998-12-31 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103467-1 |pages=296 |language=en}}</ref> هن گهراڻي نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات کان مڪران تي حڪومت ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com.pk/books?id=_kZ4QgAACAAJ&redir_esc=y |title=The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz: (247/861 to 949/1542-3) |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-015-8 |language=en}}</ref> ۽ ان جي حڪمراني لڳ ڀڳ يارهين صدي عيسويءَ تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |title=The regions of Sind, Baluchistan, Multan and Kashmir: the historical, social, and economic setting". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia, Volume 4, Part 1. |publisher=New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-92-3-103654-5}}</ref> === جديد دور === [[گل خان نصير]] پنهنجي شاعريءَ ۾ [[حمل جيئند|حمل بلوچ]] نالي هڪ شخص جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن پورچوگيزن خلاف جنگ ڪئي هئي،<ref>{{cite book |last=Claus, Diamond, Ann Mills |first=Peter J., Sarah, Margaret |title=South Asian Folklore |publisher=Routledge |date=2003 |page=44|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC|language=en|isbn=9780415939195}}</ref> خاص طور [[پسني]] ۽ [[گوادر]] جهڙن سامونڊي شهرن تي حملن دوران.<ref name=":Iranica-baluchistan-iii">{{Cite web |title=BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref>{{Citation needed|date=April 2026}} برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾ سلطنت مڪران جي سامونڊي ڪناري تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو، پر نيٺ سلطان جي قبضي هيٺ رڳو گوادر وڃي بچيو.{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:Pakistan - Balochistan - Makran (division).svg|thumb|پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]].]] === مڪران جي نوابي رياست === {{پڻ ڏسو|مڪران (نوابي رياست)}} '''[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]]''' ({{langx|ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) هڪ خودمختيار [[نوابي رياست]] هئي، جيڪا 1947ع تائين [[برطانوي هندستان]] سان [[ماتحت اتحاد]] ۾ شامل هئي. ان کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪري [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي هڪ خودمختيار نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> هن رياست تي [[گچڪي]] نوابن جي حڪمراني هئي،<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |page=11 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |archive-date=2024-03-08 |url-status=live}}</ref> جيڪي [[مسلمان راجپوت]] نسل مان هئا.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |page=63 |language=en |quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |issn=0578-6967 |jstor=4299552 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2024-03-13 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century.}}</ref> سندن وڏو جگت سنگهه سترهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوتانا مان لڏي آيو هو ۽ بعد ۾ اسلام قبول ڪيائين. هي رياست 1955ع ۾ ختم ٿي وئي. اها موجوده پاڪستان جي انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ واقع هئي، جنهن جو علائقو هاڻي [[گوادر ضلعو|گوادر]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ضلعن ۾ ورهايل آهي. رياست ۾ [[گوادر#عماني حڪمراني|عماني گوادر]] جو محاطو شامل نه هو، جيڪو 1958ع تائين [[مسقط ۽ عمان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو. [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ مڪران بلوچستان صوبي اندر هڪ ضلعو بڻيو، سواءِ گوادر جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{cvt|800|km2}} ايراضيءَ جي. 1958ع ۾ گوادر وارو محاطو پاڪستان جي اختيار ۾ منتقل ڪيو ويو ۽ مڪران ضلعي جو حصو بڻايو ويو. ايندڙ سالن ۾ سڄي علائقي کي وڌيڪ ننڍن ضلعن ۾ ورهايو ويو. == جاگرافي == [[File:Makran.makoran pars1744 Amesterdam.jpg|thumb|1744ع جي نقشي ۾ مڪران.]] [[File:Gwadar Fishing Port.jpg|thumb|alt=مڪران ۾ گوادر|مڪران واري علائقي ۾ [[گوادر]] جو سامونڊي ڪنارو؛ اڄ مڪران جي بلوچ آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو سمنڊ جي استعمال سان لاڳاپيل آهي.]] مڪران جو سوڙهو سامونڊي ميداني پٽو ٿوري مفاصلي کان پوءِ تيزيءَ سان اوچو ٿيندي ڪيترن جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. اٽڪل {{cvt|1000|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري مان لڳ ڀڳ {{cvt|750|km}} [[پاڪستان]] ۾ آهي. هتان جي آبهوا خشڪ آهي ۽ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. مڪران ۾ آباديءَ جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي ۽ آباديءَ جو وڏو حصو ننڍن سامونڊي بندرگاهن جي هڪ سلسلي ۾ مرڪوز آهي، جن ۾ [[چابهار]]، [[گواتر]]، [[جيوڻي]]، [[جاسڪ]]، [[سيريڪ، ايران|سيريڪ]]، [[گوادر]]، [[پسني]] ۽ [[اورماڙو]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي ننڍا مهاڻن جا ڳوٺ پڻ سامونڊي ڪناري سان آباد آهن. مڪران جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر رڳو هڪ وڏو ٻيٽ، [[استولا ٻيٽ]]، پسنيءَ جي ويجهو واقع آهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪيترائي ننڍا ٻيٽڙا پڻ آهن. سامونڊي ڪناري تي ڪيتريون ڍنڍون ۽ نارون آهن. اهم ساحلي ڍنڍن ۾ [[مياڻي هور]]، [[خور ڪلمات]] ۽ [[جيوڻي سامونڊي آلو علائقو]] شامل آهن. اوڀر کان اولهه طرف اهم نارون اورماڙو اوڀر نار، اورماڙو اولهه نار، پسني نار، [[سربندر]] نار، گوادر اوڀر نار، گوادر اولهه نار ۽ [[گواتر نار]] آهن؛ گواتر نار ۾ جيوڻي نار پڻ شامل آهي. هن آخري نار ۾ [[تمر]] جي وڻن جو هڪ وڏو ٻيلو ۽ خطري هيٺ آيل سامونڊي ڪُمين جا آنا ڏيڻ وارا علائقا موجود آهن. [[ميراڻي ڊيم]] آبپاشي، ٻوڏ کان بچاءَ ۽ گوادر شهر کي پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == آبادي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; max-width:1100px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); text-align:center;" |+ style="caption-side:top; padding:12px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | [[قلات رياست]] جي مڪران ڊويزن ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جو دور) |- ! rowspan="2" style="background:#3366cc; color:white; padding:10px;" | مذهبي گروهه ! colspan="2" style="background:#36c; color:white; padding:10px;" | 1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" style="background:#14866d; color:white; padding:10px;" | 1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" style="background:#a66e00; color:white; padding:10px;" | 1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" style="background:#7b4ab0; color:white; padding:10px;" | 1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ! style="background:#eaf3ff;" | آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | سيڪڙو ! style="background:#e7f5ef;" | آبادي ! style="background:#e7f5ef;" | سيڪڙو ! style="background:#fff4d6;" | آبادي ! style="background:#fff4d6;" | سيڪڙو ! style="background:#f3eafa;" | آبادي ! style="background:#f3eafa;" | سيڪڙو |- ! style="background:#eef5ff; text-align:left;" | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 71,758 | {{Percentage | 71758 | 71942 | 2 }} | 71,625 | {{Percentage | 71625 | 71860 | 2 }} | 68,213 | {{Percentage | 68213 | 68462 | 2 }} | 86,406 | {{Percentage | 86406 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#fff5dc; text-align:left;" | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] | 137 | {{Percentage | 137 | 71942 | 2 }} | 216 | {{Percentage | 216 | 71860 | 2 }} | 233 | {{Percentage | 233 | 68462 | 2 }} | 206 | {{Percentage | 206 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2ecff; text-align:left;" | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 40 | {{Percentage | 40 | 71942 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 71860 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 68462 | 2 }} | 20 | {{Percentage | 20 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#eaf7ea; text-align:left;" | [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 2 | {{Percentage | 2 | 71942 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 71860 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 68462 | 2 }} | 17 | {{Percentage | 17 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | ٻيا | 5{{efn|name=1901Others|جن ۾ 4 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[ٻڌ مت|ٻڌ]] شامل هو.}} | {{Percentage | 5 | 71942 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 71860 | 2 }} | 2{{efn|name=1931Others|جن ۾ 2 [[يهودي]] شامل هئا.}} | {{Percentage | 2 | 68462 | 2 }} | 2{{efn|name=1941Others|جن ۾ 1 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[يهودي]] شامل هو.}} | {{Percentage | 2 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#3366cc; color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | 71,942 ! style="background:#eaf3ff;" | {{Percentage | 71942 | 71942 | 2 }} ! style="background:#e7f5ef;" | 71,860 ! style="background:#e7f5ef;" | {{Percentage | 71860 | 71860 | 2 }} ! style="background:#fff4d6;" | 68,462 ! style="background:#fff4d6;" | {{Percentage | 68462 | 68462 | 2 }} ! style="background:#f3eafa;" | 86,651 ! style="background:#f3eafa;" | {{Percentage | 86651 | 86651 | 2 }} |- class="sortbottom" |} == پڻ ڏسو == * [[چابهار]] * [[گوادر]] * [[خور ڪلمات]] * [[لياري ٽائون]] * [[مڪران ساحلي شاهراهه]] * [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[ناشي]] * [[سوخته ڪوهه]] * [[مڪران (نوابي رياست)|مڪران رياست]] * [[پاڪستان جي جهنگلي جيوت#اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان|پاڪستان جي جهنگلي جيوت – اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان]] * [[1945ع بلوچستان زلزلو]] ==تاريخ== See also:Kingdom of Makran. ===ابتدائي آباديون=== ڪيچ مڪران جو علائقو ڏکڻ اولهه پاڪستان ۾ ڪيچ نديءَ جي ڪناري تي پنج صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. ماري قلات جي ماڳ تي 1987ع کان 2007ع تائين فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي ماهرن تحقيق ڪئي، بعد ۾ تربت جي ڀرسان شاهي ٽمپ جي ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو. 4000 قبل مسيح کان اڳ ئي وڏي ۽ وڏي چوڏهين پٿر جي عمارت تعمير ٿي چڪي هئي. آثار قديمه جي ماهرن کي رهاڪن پاران استعمال ڪيل پٿر، ڪم ٿيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر اڃا تائين ڪا به سيرامڪس استعمال نه ڪئي وئي هئي. ان دور ۾ ڪيچ نديءَ جي وادي جا رهواسي اڳ ۾ ئي ڪڻڪ ۽ جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن وٽ ڍور ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون هيون. اهي به عربي سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. مڪران II جي دور ۾، وڏي پيماني تي تعميراتي اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوٿين پٿر جو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن پٿرن جي عمارتن جي چوٽيءَ تي مٽيءَ جي سرن جون اڏاوتون پڻ نظر اچن ٿيون. ماري قلات ۾ اُروڪ ڪلچر جي سرزمين سان به ڪجهه لاڳاپا مليا. بالاڪوٽ، مڪران سان لاڳاپيل ماڳ، جيڪو 4000 ق.م کان واپس وڃي ٿو، پڻ آثار قديمه جي ماهرن پاران اڀياس ڪيو ويو آهي. == سنڌي قبيلا جيڪي سنڌ جي فتح کان اڳ ۾ مڪران ۾ موجود ھئا== نوحاڻي ميد جت نوحاڻي: ھڪ سنڌي قبيلو، جيڪو سنڌ ۾ اسريو، اھو مڪران ۽ ايراني بلوچستان ۾ پڻ موجود ھو. جيڪو ھن وقت بہ دشتيار ۽ چاربھار ايران م جدگالي/ سنڌي لھجو ڳالھائي ٿو. ميد:ھڪ سنڌي قبيلو جيڪو سامونڊي مڇي تي گذران ڪندڙ ”Ichthyophagi " (مچي خور/ ماھي گيري ڪندڙ) جيڪي ڪافي انگ ۾ مڪران جي سامونڊي ڪناري تي چوٿين صديءَ ق .م کان موجود رھڻ جا آثار ملن ٿا. مسلمان عرب تاريخدانن کين سنڌو ندي (Indus River) ۽ مڪران جي سامونڊي پٽي جي وچ ۾ لاڏائو (Nomads) ٿي رھندا ھئا ۽ مسلمان گورنرن جيڪي منصوره ۽ زط (جتن جي علائقي ) وارن تي حملي آور ٿيندا ھئا. ٻيا سنڌي قبيلا جيڪي 7ئين عيسويءَ ۾ مڪران علائقي توڙي سنڌو ماٿريءَ جي ھيٺين علائقي ۾ رھندا ھئا تن ۾ سماٽ ، جدگال ، راجپوٽ، گجر، خوجا، لوھاڻا، ڀاٽيا، برھمڻ ک تري ۽ شودر شامل ھئا. بلوچستان جي ان وقت جي سنڌي قبيلي کي اوائلي عرب مورخن "زظ " ۽ فارسيءَ ۾ "جتان“ (Jat_an) ڪوٺيو آھي. ستين صديء عيسوي ۾ جڏهن عرب سنڌ م ايا تہ اتي سنڌي جت کين مليا. <ref>محقق؛ محمد علي محمدي</ref> قديم زمانو موريا سلطنت جي يونانين خلاف سيليوسڊ-مورين جنگ ۾ فتح کانپوءِ، بلوچستان قديم هندستان جي چندرگپت موريا جي حڪومت هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيليوڪس 304 قبل مسيح ۾ صلح جو ٺاهه ڪيو. سيليوڪس اول، نڪاتور (Seleucus I Nicator) بلوچستان جا علائقا مورين جي حوالي ڪري ڇڏيا، جيڪا موري سلطنت جي توسيع ڪرڻ لڳا. اهو اتحاد چندرگپت موريا ۽ سليوسڊ سلطنت جي شهزادي جي وچ ۾ شادي سان مضبوط ٿيو. انتظام جو نتيجو باهمي طور تي فائدي وارو ثابت ٿيو. سليوسڊ ۽ موريا سلطنتن جي وچ ۾ سرحد ايندڙ نسلن ۾ مستحڪم رهي ۽ دوستانه سفارتي لاڳاپا سفير ميگاسٽينز ۽ چندر گپت جي پوٽي اشوڪ پاران اولهه طرف موڪليل سفيرن پاران ظاهر ڪيا ويا آهن. ساساني سلطنت: Earliest settlements::: The Kech-Makran region in southwestern Pakistan, along [[Kech River]], was inhabited as early as the 5th millennium BCE. The site of [[Miri Qalat]] was investigated by French and Pakistani archaeologists from 1987 to 2007. Later, the site of Shahi-Tump, near [[Turbat]], was also studied.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> Large and massive quadrangular stone building were constructed already before 4000 BCE. Flints, worked stones, and bone tools used by the inhabitants were found by archaeologists, but no ceramics were yet used. In this Period I the inhabitants of the Kech River Valley already cultivated wheat and barley, as well as lentils. They had domesticated cattle, goats, and sheep. They also caught fish from the Oman Sea. During Period II, the building of massive architectural structures continued, and a quadrangular stone complex was built. Later, mud brick constructions also appear on top of some of these stone buildings.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> At Miri Qalat, some links with [[Uruk]] culture ceramics were also found.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> The related site of [[Balakot, Makran]], going back to 4000 BCE, was also studied by archaeologists. Ancient times::: After the victory of the [[Mauryan Empire]] against the Greeks in the [[Seleucid–Mauryan war]], Baluchistan came under the rule of [[Chandragupta Maurya]] of ancient India. Chandragupta and Seleucus made a peace settlement in 304 BCE. Seleucus I Nicator ceded the satrapies, including those in Baluchistan to the expanding Mauryan Empire.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The alliance was solidified with a marriage between Chandragupta Maurya and a princess of the Seleucid Empire. An outcome of the arrangement proved to be mutually beneficial.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The border between the Seleucid and Mauryan Empires remained stable in subsequent generations, and friendly diplomatic relations are reflected by the ambassador [[Megasthenes]], and by the envoys sent westward by Chandragupta's grandson [[Ashoka]].{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} ====Sasanian Empire==== [[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht|Shapur I's trilingual inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] in [[Naqsh-i-Rustam]], dated to 262 CE, had noted "Makuran"/"Makran" to be one of the many provinces of the [[Sasanian Empire]]: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|Parthian version of the Shapur I inscription at Ka'ba-ye Zartosht.]] {{Blockquote| And I ([[Shapur I]]) possess the lands: Fars {{bracket|[[Persis]]}}, Pahlav {{bracket|[[Parthia]]}}&nbsp;... and all of Abarshahr (all the upper (eastern, Parthian) provinces), [[Kerman]], [[Sakastan (Sasanian province)|Sakastan]], [[Turgistan]], [[Makuran]], Pardan {{bracket|[[Paradene]]}}, Hind {{bracket|[[Hind (Sasanian province)|Sind]]}} and [[Kushanshahr]] all the way to Pashkibur {{bracket|[[Peshawar]]?}} and to the borders of [[Kashgar]]ia, [[Sogdiana|Sogdia]] and Chach {{bracket|[[Tashkent]]}} and of that sea-coast Mazonshahr {{bracket|[[Oman]]}}. |[[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] (262 CE), translation by [[Josef Wiesehöfer]] (1996).<ref>The complete paragraph goes:<br>"And I [Shapur I] possess the lands: Fars [Persis], Pahlav [Parthia], Huzestan [Khuzistan], Meshan [Maishan, Mesene], Asorestan [Mesopotamia], Nod-Ardakhshiragan [Adiabene], Arbayestan [Arabia], Adurbadagan [Atropatene], Armen [Armenia], Virozan [Iberia], Segan [Machelonia], Arran [Albania], Balasagan up to the Caucasus and to the 'gate of the Alans' and all of Padishkhvar[gar] [the entire Elburz chain = Tabaristan and Gelan (?)], Mad [Media], Gurgan [Hyrcania], Marv [Margiana], Harey [Aria], and all of Abarshahr [all the upper (= eastern, Parthian) provinces], Kerman [Kirman], Sakastan, Turgistan, Makuran, Pardan [Paradene], Hind [Sind] and Kushanshahr all the way to Pashkibur [Peshawar?] and to the borders of Kashgaria, Sogdia and Chach [Tashkent] and of that sea-coast Mazonshahr ['Oman']."<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} ===Buddhist and Hindu past=== [[Al-Biruni|Abū Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad Al-Bīrūnī]] states in his book ''Alberuni's India'' that the coast of [[India]] begins with [[Tis, Iran|Tiz]], the capital of Makran.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 |url-status=live }}</ref> According to historian Andre Wink: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|Approximate location of the Sasanian Province of Makran and contemporary South Asian polities, circa 350 CE.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=2021-02-24 }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{Blockquote|Further evidence in the [[Chach Nama|Chachnama]] makes perfectly clear that many areas of Makran as of [[Sindh]] had a largely [[Buddhist]] population. When [[Chach of Alor|Chach]] marched to Armabil, this town is described as having been in the hands of a Buddhist Samani (Samani Budda), a descendant of the agents of [[Rai Sahiras]] who had been elevated for their loyalty and devotion, but who later made themselves independent. The Buddhist chief offered his allegiance to Chach when the latter was on his way to Kirman in 631. The same chiefdom of Armadil is referred to by [[Xuanzang|Hiuen Tsang]] O-tien-p-o-chi-lo, located at the high road running through Makran, and he also describes it as predominantly Buddhist, thinly populated though it was, it had no less than 80 Buddhist convents with about 5000 monks. In effect at eighteen km northwest of Las Bela at Gandakahar, near the ruins of an ancient town are the [[Shehr-e-Roghan|caves of Gondrani]], and as their constructions show these caves were undoubtedly Buddhist. Traveling through the Kij valley further west (then under the government of Persia) Hiuen Tsang saw some 100 Buddhist monasteries and 6000 priests. He also saw several hundred [[Deva (Buddhism)|Deva]] temples in this part of Makran, and in the town of Su-nu li-chi-shi-fa-lo – which is probably Qasrqand – he saw a temple of [[Shiva|Maheshvara]] Deva, richly adorned and sculptured. There is thus very wide extension of Indian cultural forms in Makran in the seventh century, even in the period when it fell under Persian sovereignty. By comparison in more recent times the last place of [[Hinduism|Hindu]] pilgrimage in Makran was [[Hinglaj]], 256 km west of present-day Karachi in [[Lasbela District|Las Bela]].<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} Wink has recorded [[Xuanzang|Hiuen Tsang]]'s notes on the language and script in use in easternmost Makran (eastern parts of Pakistani Balochistan and Sindh): [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|right|220px|alt=Baluch and alexandar's empire|Paths that [[Alexander the Great]] took]] {{Blockquote|Hiuen Tsang considered the script which was in use in Makran to be "much the same as India", but the spoken language "differed a little from that of India".<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} ===Early medieval times=== The Hindu Sewa dynasty ruled much of Baluchistan up until the 7th century CE. The Sibi division carved out of Quetta division still derives its name from Rani Sewi, the queen of the Hindu Sewa dynasty.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> In 635 or 636 CE, the Hindu [[Brahman dynasty]] of Sindh controlled parts of Balochistan.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_a9j4|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> ===Islamic conquest=== [[File:Centralmakran.jpg|thumb|200px|Central Makran range]] The first Islamic conquest of Makran took place during the [[Rashidun Caliphate]] in the year 643 CE . Caliph [[Umar]]'s governor of [[Bahrain]], Usman ibn Abu al-Aas, who was on a campaign to conquer the southern coastal areas beyond Sassanid, sent his brother Hakam ibn Abu al-Aas to raid and [[reconnoitre]] the Makran region.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{fcn|date=September 2023}} In late 644 CE Caliph [[Umar]] dispatched an army under the command of Hakam ibn Amr for the wholesale invasion of Makkuran. He was joined by reinforcements from [[Kufa]] under the command of Shahab ibn Makharaq, and by Abdullah ibn Utban, the commander of a campaign in [[Kerman]]. They encountered no strong resistance in Makran until the army of the King of [[Rai dynasty|Rai]], along with contingents from Makran and Sind, stopped them near the [[Indus|Indus River]]. In mid-644 the [[Battle of Rasil]] was fought between the forces of the Rashidun Caliphate and the Rai Kingdom; the Raja's forces were defeated and forced to retreat to the eastern bank of the Indus. The Raja's army had included [[war elephant]]s, but these had posed little problem for the Muslim invaders, who had dealt with them during the [[Muslim conquest of Persia|conquest of Persia]]. In accordance with the orders of Caliph [[Umar]], the captured war elephants were sold in Islamic Persia, with the proceeds distributed among the soldiers as share in booty.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> In response to Caliph [[Umar]]'s questions about the Makran region, the messenger from Makkuran who brought the news of the victory told him: {{poemquote| O Commander of the faithful! It's a land where the plains are stony; Where water is scanty; Where the fruits are unsavory; Where men are known for treachery; Where plenty is unknown; Where virtue is held of little account; And where evil is dominant. A large army is less for there; And a less army is use less there; The land beyond it, is even worse [referring to Sind]}} Umar looked at the messenger and said: "Are you a messenger or a poet?" He replied, "Messenger". Thereupon Caliph [[Umar]] instructed Hakim bin Amr al Taghlabi that for the time being Makkuran should be the easternmost frontier of the Islamic empire, and that no further attempt should be made to extend the conquests. It was reconquered by the usurper [[Chach of Alor]] in 631. Ten years later, it was described to be "under the government of Persia" by [[Xuanzang]] who visited the region. Three years later however, when the Arabs invaded, it was regarded as the "frontier of ''Al-Hind''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA136|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th–11th Centuries|publisher=Brill|pages=131–132, 136|isbn=0391041738|year=2002}}</ref> The [[Brahmin]] King of Sindh, Maharaja Chacha met the invaders outside Broach and defeated them with heavy slaughter also killing their very Commander-in-Chief Abdul Aziz in the process.<ref>{{Cite book|last=Savarkar|first=Veer|url=https://books.google.com/books?id=IajTDwAAQBAJ&dq=usman+the+governor+of+oman&pg=PT151|title=Six Glorious Epochs of Indian History|date=2020-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-097-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Munshi|first=Kanaiyalal Maneklal|url=https://books.google.com/books?id=gfAdAAAAMAAJ&q=usman+the+governor+of+oman|title=The Glory that was Gūrjaradeśa: The Imperial Gūrjaras. 1st ed|date=1944|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|language=en}}</ref> ===Baloch attack on Mahmud Ghazni=== Baloch raiders plundered [[Mahmud of Ghazni]]'s ambassador between Tabbas and Khabis. In revenge, his son Masud defeated them at the latter place, which lies at the foot of the Karman Mountains on the edge of the desert. <ref>Denzil Ibbetson, Edward MacLagan, H. A. Rose (1911). ''A Glossary of The Tribes & Casts of The Punjab & North-West Frontier Province''. Vol. II. p. 43.</ref> ===Modern era=== [[File:Map of Baluchistan from The Imperial Gazetteer of India (1907-1909).jpg|thumb|Map of the [[Baluchistan Agency]]]] From the 15th century onward, the area was ruled by the [[Rind (tribe)|Rind]], [[Boledehi|Buledai]], and Gichki. The sultanate held onto the Makran coast throughout the period of British colonial rule, but eventually, only Gwadar was left in the hands of the sultan. ===Princely State of Makaran=== On the independence of [[Pakistan]], Makran became a district within the province of Balochistan, with the exception of an area of {{cvt|800|km2}} around Gwadar. '''Makran''' ({{lang-ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) was an autonomous [[princely state]] in a [[subsidiary alliance]] with [[British India]] until 1947, before acceding to Pakistan as an autonomous [[princely states of Pakistan|princely state of Pakistan]].<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> It ceased to exist in 1955. It was located in the extreme southwest of present-day [[Pakistan]], an area now parts of the districts of [[Gwadar]], [[Kech District|Kech]] and [[Panjgur]]. The state did not include the [[enclave]] of [[Gwadar#Omani rule|Omani Gwadar]], which was under [[Muscat and Oman|Omani]] rule until 1958. Makran state was ruled by [[Gichki]] Nawabs,<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |language=en |page=11 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |url-status=live }}</ref> who were of [[Muslim Rajputs|Rajputs]] origins.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |language=en|page=63|quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |jstor=4299552 |issn=0578-6967 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century. |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live }}</ref> Their ancestor, Jagat Singh had migrated from Rajputana in the 17th century and became Muslim. In 1958 the Gwadar enclave was transferred to Pakistani control as part of the district of Makran. The entire region has been subdivided into new smaller districts over the years. جنت السنڌ م لکيل آهي تہ؛ "مڪران هونئن ته وڏو علائقو هو، پر سندس ڪيچ مڪران واري حصي تي عيسيٰ بن معدان حڪومت ڪندو هو. سندس تختگاه ڪنزپور هو، جنهن تي عربن ’قنزبون‘ نالو رکيو هو، ان جا ڦٽل نشانو هاڻوڪي پنجگور شهر جي ويجهو آهن.<ref name ="R. Hughes-Buller"> R. Hughes-Buller: Makran, Punjgur Valley, P-306. T.H. Boldich SIR: The Gales of India, Makran.</ref> قنزبون وسعت ۾ ملتان جيڏو هو. هتي جو کجور جو حلوو قانيذ هينئر به مشهور آهي. هتي ڪرم آباد (خرم آباد) مکيه شهر آهي، جو هينئر البت ويران آهي، اڳ مردم خيز شهر هو ۽ باغات ڪري مشهور هو. سلطان مسعود سڄي مڪران تي قبضو ڪيو هو."<ref name ="جنت السنڌ">ڪتاب جو نالو؛ "جنت السنڌ"، تصنيف: رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن: پهريون 2000ع، ٻيون 2006ع، ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي.</ref> ==جاگرافي== [[File:Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|thumb|217x217px|نقشو عباسي خلافت جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاري ٿو. "اڀرندي خلافت جي زمينن جي تاريخي جاگرافي" جي ڪتاب مان.]] ==ورھاست== مڪراڻ ٻن حصن ۾ ورھايل آھي؛ # پاڪستاني مڪراڻ # ايراني مڪراڻ ===پاڪستاني مڪراڻ=== [[فائل:Gwadar Fishing Port.jpg|ساڄو|thumb|220x220 عڪسلون|گوادر بندر]] علائقي مڪراڻ جو وڏو حصو پاڪستان جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 25 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 6 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جو صدر مقام [[تربت]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] آھي. ٻين شھرن ۾ [[گوادر]] ۽ [[پنجگور]] شامل آھن. ===ايراني مڪراڻ=== مڪراڻ جو ڪجهه حصو [[ایران]] جي صوبي، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان و بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 22 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 5 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جي وڏن شھرن ۾ [[چابھار]]، [[ايرانشهر، ايران|ايرانشھر]]، ديزڪ (سراوان)، سرباز، نيڪشھر ۽ بشگرد شامل آھن. ==پڻ ڏسو== * [[گوادر]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[سوخته ڪوه]] * [[مڪران ڪوسٽل ھاءِ وي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايران جا علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:بلوچستان]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:پاڪستان جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] 42sng9urf0tiacg40bnpapz6j6dw5i9 413758 413757 2026-09-20T13:18:37Z Intisar Ali 8681 413758 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}} {{Infobox settlement | name = مڪران | native_name = مَڪُران | settlement_type = [[جاگرافيائي علائقو]] | image_skyline = Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg | image_caption = پاڪستان ۾ [[مرڪزي مڪران جابلو سلسلو]] | pushpin_map = Pakistan#Iran | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ ايران ۾ مڪران جو مقام | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|25|18|19|N|62|38|28|E|region:PK-BA_type:region|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]]، [[ايران]] | subdivision_type1 = انتظامي علائقا | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]؛ [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] | unit_pref = ميٽرڪ | population_demonym = مڪراڻي | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics1_title2 = ٻيون ٻوليون | demographics1_info2 = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | timezone2 = [[ايران جو معياري وقت]] | utc_offset2 = +3:30 | blank_name_sec1 = سامونڊي ڪنارو | blank_info_sec1 = [[عمان جو نار]] ۽ [[عربي سمنڊ]] | blank1_name_sec1 = مکيه شهر | blank1_info_sec1 = [[گوادر]]، [[تربت]]، [[پسني]]، [[چابهار]] | blank2_name_sec1 = مکيه بندرگاهون | blank2_info_sec1 = [[گوادر بندرگاهه]]، [[چابهار بندرگاهه]] | blank3_name_sec1 = مکيه جاگرافيائي خصوصيت | blank3_info_sec1 = [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] | blank4_name_sec1 = تاريخي نالو | blank4_info_sec1 = گدروسيا }} '''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي. جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}</ref> == نالي جو بنياد == بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.<ref name="Makran">{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}</ref> هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ([[سنسڪرت]]: مڇي) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ '''اڪٿيوفاگوئي''' Ἰχθυοφάγοι (مڇي کائيندڙ) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مَاهِی خورَان (مڇي کائيندڙ) مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="PoloYule1993">{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}</ref> == تاريخ == {{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}} === شروعاتي آباديون === پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> 4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}} === قديم دور === 2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،<ref>Blench, Roger (2009). "Remapping the Austronesian expansion" (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. <nowiki>http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf</nowiki></ref><ref>Manguin PY (2016). "Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships". In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.</ref> جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}} [[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.<ref name=":ashkash2">{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref><ref name=":Two Essays on Baloch History and Folklore">{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}</ref> اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.<ref name=":The Baloch and Their Neighbours">{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&q=Scheming|isbn=9783895003660}}</ref> [[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ==== ساساني سلطنت ==== [[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]] {{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: [[فارس]]، پهلو ([[پارٿيا]]) ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان ([[پارادين]])، هند ([[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]) ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور ([[پشاور]]) تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ ([[تاشقند]]) جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر ([[عمان]]).|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيھوفر]] جو ترجمو (1996ع).<ref>"۽ آءٌ [شاپور پهريون] هنن سرزمينن جو مالڪ آهيان: فارس [پارس]، پهلو [پارٿيا]، خوزستان، ميشان [ميشان، ميسيني]، آسورستان [ميسوپوٽيميا]، نود-اردشيرگان [اديابيني]، عربستان [عربيا]، آذربادگان [آتروپاتيني]، آرمين [آرمينيا]، ويروزان [آئبيريا]، سيگان [ماخيلونيا]، اران [البانيا]، قفقاز ۽ ”الانن جي دروازي“ تائين بالاسگان، ۽ سڄو پاديشخوارگر [سڄو البرز جابلو سلسلو = طبرستان ۽ گيلان؟]، ماد [ميڊيا]، گرگان [هيرڪانيا]، مرو [مارگيانا]، هري [آريا]، ۽ سڄو ابرشهر [سڀ مٿيان (= اوڀر وارا، پارٿيائي) صوبا]، ڪرمان، سڪستان، ترگستان، مڪران، پردان [پاراديني]، هند [سنڌ] ۽ ڪوشانشهر، پشڪبور [پشاور؟] تائين، ۽ ڪاشغر، سغد ۽ چاچ [تاشقند] جي سرحدن تائين، ۽ انهيءَ سامونڊي ڪناري تي مازونشهر [عمان]".<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} === ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي === [[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}</ref> مورخ [[آندري ونڪ]] موجب: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]] {{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} === شروعاتي وچئين دور === هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> === اسلامي فتح === [[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]] مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{full citation needed|date=September 2023}} 644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو: [[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]] {{quote|اي امير المؤمنين! هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛ جتي پاڻي گهٽ آهي؛ جتي ميوا بي سواد آهن؛ جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛ جتي فراواني اڻلڀ آهي؛ جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ جتي برائي غالب آهي. وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛ ۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛ ۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}} عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}} === وچيون دور === 971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref name=":chabahar">{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref> === معداني گهراڻو === {{پڻ ڏسو|معداني گهراڻو}} '''معداني گهراڻو''' وچئين دور جو هڪ اسلامي حڪمران گهراڻو هو، جنهن [[مڪران جي سلطنت]] تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Seyfeydinovich |first=Asimov, Muhammad |url=https://books.google.com.pk/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA304&dq=makran+was+ruled+by&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5i4-fpuOTAxUN_rsIHaaMEyMQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=Banu%20makran&f=false |title=History of civilizations of Central Asia: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century |last2=Edmund |first2=Bosworth, Clifford |last3=UNESCO |date=1998-12-31 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103467-1 |pages=296 |language=en}}</ref> هن گهراڻي نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات کان مڪران تي حڪومت ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com.pk/books?id=_kZ4QgAACAAJ&redir_esc=y |title=The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz: (247/861 to 949/1542-3) |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-015-8 |language=en}}</ref> ۽ ان جي حڪمراني لڳ ڀڳ يارهين صدي عيسويءَ تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |title=The regions of Sind, Baluchistan, Multan and Kashmir: the historical, social, and economic setting". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia, Volume 4, Part 1. |publisher=New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-92-3-103654-5}}</ref> === جديد دور === [[گل خان نصير]] پنهنجي شاعريءَ ۾ [[حمل جيئند|حمل بلوچ]] نالي هڪ شخص جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن پورچوگيزن خلاف جنگ ڪئي هئي،<ref>{{cite book |last=Claus, Diamond, Ann Mills |first=Peter J., Sarah, Margaret |title=South Asian Folklore |publisher=Routledge |date=2003 |page=44|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC|language=en|isbn=9780415939195}}</ref> خاص طور [[پسني]] ۽ [[گوادر]] جهڙن سامونڊي شهرن تي حملن دوران.<ref name=":Iranica-baluchistan-iii">{{Cite web |title=BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref>{{Citation needed|date=April 2026}} برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾ سلطنت مڪران جي سامونڊي ڪناري تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو، پر نيٺ سلطان جي قبضي هيٺ رڳو گوادر وڃي بچيو.{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:Pakistan - Balochistan - Makran (division).svg|thumb|پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]].]] === مڪران جي نوابي رياست === {{پڻ ڏسو|مڪران (نوابي رياست)}} '''[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]]''' ({{langx|ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) هڪ خودمختيار [[نوابي رياست]] هئي، جيڪا 1947ع تائين [[برطانوي هندستان]] سان [[ماتحت اتحاد]] ۾ شامل هئي. ان کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪري [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي هڪ خودمختيار نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> هن رياست تي [[گچڪي]] نوابن جي حڪمراني هئي،<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |page=11 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |archive-date=2024-03-08 |url-status=live}}</ref> جيڪي [[مسلمان راجپوت]] نسل مان هئا.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |page=63 |language=en |quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |issn=0578-6967 |jstor=4299552 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2024-03-13 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century.}}</ref> سندن وڏو جگت سنگهه سترهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوتانا مان لڏي آيو هو ۽ بعد ۾ اسلام قبول ڪيائين. هي رياست 1955ع ۾ ختم ٿي وئي. اها موجوده پاڪستان جي انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ واقع هئي، جنهن جو علائقو هاڻي [[گوادر ضلعو|گوادر]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ضلعن ۾ ورهايل آهي. رياست ۾ [[گوادر#عماني حڪمراني|عماني گوادر]] جو محاطو شامل نه هو، جيڪو 1958ع تائين [[مسقط ۽ عمان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو. [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ مڪران بلوچستان صوبي اندر هڪ ضلعو بڻيو، سواءِ گوادر جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{cvt|800|km2}} ايراضيءَ جي. 1958ع ۾ گوادر وارو محاطو پاڪستان جي اختيار ۾ منتقل ڪيو ويو ۽ مڪران ضلعي جو حصو بڻايو ويو. ايندڙ سالن ۾ سڄي علائقي کي وڌيڪ ننڍن ضلعن ۾ ورهايو ويو. == جاگرافي == [[File:Makran.makoran pars1744 Amesterdam.jpg|thumb|1744ع جي نقشي ۾ مڪران.]] [[File:Gwadar Fishing Port.jpg|thumb|alt=مڪران ۾ گوادر|مڪران واري علائقي ۾ [[گوادر]] جو سامونڊي ڪنارو؛ اڄ مڪران جي بلوچ آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو سمنڊ جي استعمال سان لاڳاپيل آهي.]] مڪران جو سوڙهو سامونڊي ميداني پٽو ٿوري مفاصلي کان پوءِ تيزيءَ سان اوچو ٿيندي ڪيترن جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. اٽڪل {{cvt|1000|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري مان لڳ ڀڳ {{cvt|750|km}} [[پاڪستان]] ۾ آهي. هتان جي آبهوا خشڪ آهي ۽ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. مڪران ۾ آباديءَ جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي ۽ آباديءَ جو وڏو حصو ننڍن سامونڊي بندرگاهن جي هڪ سلسلي ۾ مرڪوز آهي، جن ۾ [[چابهار]]، [[گواتر]]، [[جيوڻي]]، [[جاسڪ]]، [[سيريڪ، ايران|سيريڪ]]، [[گوادر]]، [[پسني]] ۽ [[اورماڙو]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي ننڍا مهاڻن جا ڳوٺ پڻ سامونڊي ڪناري سان آباد آهن. مڪران جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر رڳو هڪ وڏو ٻيٽ، [[استولا ٻيٽ]]، پسنيءَ جي ويجهو واقع آهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪيترائي ننڍا ٻيٽڙا پڻ آهن. سامونڊي ڪناري تي ڪيتريون ڍنڍون ۽ نارون آهن. اهم ساحلي ڍنڍن ۾ [[مياڻي هور]]، [[خور ڪلمات]] ۽ [[جيوڻي سامونڊي آلو علائقو]] شامل آهن. اوڀر کان اولهه طرف اهم نارون اورماڙو اوڀر نار، اورماڙو اولهه نار، پسني نار، [[سربندر]] نار، گوادر اوڀر نار، گوادر اولهه نار ۽ [[گواتر نار]] آهن؛ گواتر نار ۾ جيوڻي نار پڻ شامل آهي. هن آخري نار ۾ [[تمر]] جي وڻن جو هڪ وڏو ٻيلو ۽ خطري هيٺ آيل سامونڊي ڪُمين جا آنا ڏيڻ وارا علائقا موجود آهن. [[ميراڻي ڊيم]] آبپاشي، ٻوڏ کان بچاءَ ۽ گوادر شهر کي پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == آبادي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; max-width:1100px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); text-align:center;" |+ style="caption-side:top; padding:12px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | [[قلات رياست]] جي مڪران ڊويزن ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جو دور) |- ! rowspan="2" style="background:#3366cc; color:white; padding:10px;" | مذهبي گروهه ! colspan="2" style="background:#36c; color:white; padding:10px;" | 1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" style="background:#14866d; color:white; padding:10px;" | 1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" style="background:#a66e00; color:white; padding:10px;" | 1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" style="background:#7b4ab0; color:white; padding:10px;" | 1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ! style="background:#eaf3ff;" | آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | سيڪڙو ! style="background:#e7f5ef;" | آبادي ! style="background:#e7f5ef;" | سيڪڙو ! style="background:#fff4d6;" | آبادي ! style="background:#fff4d6;" | سيڪڙو ! style="background:#f3eafa;" | آبادي ! style="background:#f3eafa;" | سيڪڙو |- ! style="background:#eef5ff; text-align:left;" | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 71,758 | {{Percentage | 71758 | 71942 | 2 }} | 71,625 | {{Percentage | 71625 | 71860 | 2 }} | 68,213 | {{Percentage | 68213 | 68462 | 2 }} | 86,406 | {{Percentage | 86406 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#fff5dc; text-align:left;" | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] | 137 | {{Percentage | 137 | 71942 | 2 }} | 216 | {{Percentage | 216 | 71860 | 2 }} | 233 | {{Percentage | 233 | 68462 | 2 }} | 206 | {{Percentage | 206 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2ecff; text-align:left;" | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 40 | {{Percentage | 40 | 71942 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 71860 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 68462 | 2 }} | 20 | {{Percentage | 20 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#eaf7ea; text-align:left;" | [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 2 | {{Percentage | 2 | 71942 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 71860 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 68462 | 2 }} | 17 | {{Percentage | 17 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | ٻيا | 5{{efn|name=1901Others|جن ۾ 4 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[ٻڌ مت|ٻڌ]] شامل هو.}} | {{Percentage | 5 | 71942 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 71860 | 2 }} | 2{{efn|name=1931Others|جن ۾ 2 [[يهودي]] شامل هئا.}} | {{Percentage | 2 | 68462 | 2 }} | 2{{efn|name=1941Others|جن ۾ 1 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[يهودي]] شامل هو.}} | {{Percentage | 2 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#3366cc; color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | 71,942 ! style="background:#eaf3ff;" | {{Percentage | 71942 | 71942 | 2 }} ! style="background:#e7f5ef;" | 71,860 ! style="background:#e7f5ef;" | {{Percentage | 71860 | 71860 | 2 }} ! style="background:#fff4d6;" | 68,462 ! style="background:#fff4d6;" | {{Percentage | 68462 | 68462 | 2 }} ! style="background:#f3eafa;" | 86,651 ! style="background:#f3eafa;" | {{Percentage | 86651 | 86651 | 2 }} |- class="sortbottom" |} == پڻ ڏسو == * [[چابهار]] * [[گوادر]] * [[خور ڪلمات]] * [[لياري ٽائون]] * [[مڪران ساحلي شاهراهه]] * [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[ناشي]] * [[سوخته ڪوهه]] * [[مڪران (نوابي رياست)|مڪران رياست]] * [[پاڪستان جي جهنگلي جيوت#اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان|پاڪستان جي جهنگلي جيوت – اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان]] * [[1945ع بلوچستان زلزلو]] == سنڌي قبيلا جيڪي سنڌ جي فتح کان اڳ ۾ مڪران ۾ موجود ھئا== نوحاڻي ميد جت نوحاڻي: ھڪ سنڌي قبيلو، جيڪو سنڌ ۾ اسريو، اھو مڪران ۽ ايراني بلوچستان ۾ پڻ موجود ھو. جيڪو ھن وقت بہ دشتيار ۽ چاربھار ايران م جدگالي/ سنڌي لھجو ڳالھائي ٿو. ميد:ھڪ سنڌي قبيلو جيڪو سامونڊي مڇي تي گذران ڪندڙ ”Ichthyophagi " (مچي خور/ ماھي گيري ڪندڙ) جيڪي ڪافي انگ ۾ مڪران جي سامونڊي ڪناري تي چوٿين صديءَ ق .م کان موجود رھڻ جا آثار ملن ٿا. مسلمان عرب تاريخدانن کين سنڌو ندي (Indus River) ۽ مڪران جي سامونڊي پٽي جي وچ ۾ لاڏائو (Nomads) ٿي رھندا ھئا ۽ مسلمان گورنرن جيڪي منصوره ۽ زط (جتن جي علائقي ) وارن تي حملي آور ٿيندا ھئا. ٻيا سنڌي قبيلا جيڪي 7ئين عيسويءَ ۾ مڪران علائقي توڙي سنڌو ماٿريءَ جي ھيٺين علائقي ۾ رھندا ھئا تن ۾ سماٽ ، جدگال ، راجپوٽ، گجر، خوجا، لوھاڻا، ڀاٽيا، برھمڻ ک تري ۽ شودر شامل ھئا. بلوچستان جي ان وقت جي سنڌي قبيلي کي اوائلي عرب مورخن "زظ " ۽ فارسيءَ ۾ "جتان“ (Jat_an) ڪوٺيو آھي. ستين صديء عيسوي ۾ جڏهن عرب سنڌ م ايا تہ اتي سنڌي جت کين مليا. <ref>محقق؛ محمد علي محمدي</ref> قديم زمانو موريا سلطنت جي يونانين خلاف سيليوسڊ-مورين جنگ ۾ فتح کانپوءِ، بلوچستان قديم هندستان جي چندرگپت موريا جي حڪومت هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيليوڪس 304 قبل مسيح ۾ صلح جو ٺاهه ڪيو. سيليوڪس اول، نڪاتور (Seleucus I Nicator) بلوچستان جا علائقا مورين جي حوالي ڪري ڇڏيا، جيڪا موري سلطنت جي توسيع ڪرڻ لڳا. اهو اتحاد چندرگپت موريا ۽ سليوسڊ سلطنت جي شهزادي جي وچ ۾ شادي سان مضبوط ٿيو. انتظام جو نتيجو باهمي طور تي فائدي وارو ثابت ٿيو. سليوسڊ ۽ موريا سلطنتن جي وچ ۾ سرحد ايندڙ نسلن ۾ مستحڪم رهي ۽ دوستانه سفارتي لاڳاپا سفير ميگاسٽينز ۽ چندر گپت جي پوٽي اشوڪ پاران اولهه طرف موڪليل سفيرن پاران ظاهر ڪيا ويا آهن. ساساني سلطنت: Earliest settlements::: The Kech-Makran region in southwestern Pakistan, along [[Kech River]], was inhabited as early as the 5th millennium BCE. The site of [[Miri Qalat]] was investigated by French and Pakistani archaeologists from 1987 to 2007. Later, the site of Shahi-Tump, near [[Turbat]], was also studied.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> Large and massive quadrangular stone building were constructed already before 4000 BCE. Flints, worked stones, and bone tools used by the inhabitants were found by archaeologists, but no ceramics were yet used. In this Period I the inhabitants of the Kech River Valley already cultivated wheat and barley, as well as lentils. They had domesticated cattle, goats, and sheep. They also caught fish from the Oman Sea. During Period II, the building of massive architectural structures continued, and a quadrangular stone complex was built. Later, mud brick constructions also appear on top of some of these stone buildings.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> At Miri Qalat, some links with [[Uruk]] culture ceramics were also found.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> The related site of [[Balakot, Makran]], going back to 4000 BCE, was also studied by archaeologists. Ancient times::: After the victory of the [[Mauryan Empire]] against the Greeks in the [[Seleucid–Mauryan war]], Baluchistan came under the rule of [[Chandragupta Maurya]] of ancient India. Chandragupta and Seleucus made a peace settlement in 304 BCE. Seleucus I Nicator ceded the satrapies, including those in Baluchistan to the expanding Mauryan Empire.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The alliance was solidified with a marriage between Chandragupta Maurya and a princess of the Seleucid Empire. An outcome of the arrangement proved to be mutually beneficial.{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} The border between the Seleucid and Mauryan Empires remained stable in subsequent generations, and friendly diplomatic relations are reflected by the ambassador [[Megasthenes]], and by the envoys sent westward by Chandragupta's grandson [[Ashoka]].{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} ====Sasanian Empire==== [[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht|Shapur I's trilingual inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] in [[Naqsh-i-Rustam]], dated to 262 CE, had noted "Makuran"/"Makran" to be one of the many provinces of the [[Sasanian Empire]]: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|Parthian version of the Shapur I inscription at Ka'ba-ye Zartosht.]] {{Blockquote| And I ([[Shapur I]]) possess the lands: Fars {{bracket|[[Persis]]}}, Pahlav {{bracket|[[Parthia]]}}&nbsp;... and all of Abarshahr (all the upper (eastern, Parthian) provinces), [[Kerman]], [[Sakastan (Sasanian province)|Sakastan]], [[Turgistan]], [[Makuran]], Pardan {{bracket|[[Paradene]]}}, Hind {{bracket|[[Hind (Sasanian province)|Sind]]}} and [[Kushanshahr]] all the way to Pashkibur {{bracket|[[Peshawar]]?}} and to the borders of [[Kashgar]]ia, [[Sogdiana|Sogdia]] and Chach {{bracket|[[Tashkent]]}} and of that sea-coast Mazonshahr {{bracket|[[Oman]]}}. |[[Shapur I's inscription at the Ka'ba-ye Zartosht]] (262 CE), translation by [[Josef Wiesehöfer]] (1996).<ref>The complete paragraph goes:<br>"And I [Shapur I] possess the lands: Fars [Persis], Pahlav [Parthia], Huzestan [Khuzistan], Meshan [Maishan, Mesene], Asorestan [Mesopotamia], Nod-Ardakhshiragan [Adiabene], Arbayestan [Arabia], Adurbadagan [Atropatene], Armen [Armenia], Virozan [Iberia], Segan [Machelonia], Arran [Albania], Balasagan up to the Caucasus and to the 'gate of the Alans' and all of Padishkhvar[gar] [the entire Elburz chain = Tabaristan and Gelan (?)], Mad [Media], Gurgan [Hyrcania], Marv [Margiana], Harey [Aria], and all of Abarshahr [all the upper (= eastern, Parthian) provinces], Kerman [Kirman], Sakastan, Turgistan, Makuran, Pardan [Paradene], Hind [Sind] and Kushanshahr all the way to Pashkibur [Peshawar?] and to the borders of Kashgaria, Sogdia and Chach [Tashkent] and of that sea-coast Mazonshahr ['Oman']."<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} ===Buddhist and Hindu past=== [[Al-Biruni|Abū Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad Al-Bīrūnī]] states in his book ''Alberuni's India'' that the coast of [[India]] begins with [[Tis, Iran|Tiz]], the capital of Makran.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 |url-status=live }}</ref> According to historian Andre Wink: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|Approximate location of the Sasanian Province of Makran and contemporary South Asian polities, circa 350 CE.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=2021-02-24 }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{Blockquote|Further evidence in the [[Chach Nama|Chachnama]] makes perfectly clear that many areas of Makran as of [[Sindh]] had a largely [[Buddhist]] population. When [[Chach of Alor|Chach]] marched to Armabil, this town is described as having been in the hands of a Buddhist Samani (Samani Budda), a descendant of the agents of [[Rai Sahiras]] who had been elevated for their loyalty and devotion, but who later made themselves independent. The Buddhist chief offered his allegiance to Chach when the latter was on his way to Kirman in 631. The same chiefdom of Armadil is referred to by [[Xuanzang|Hiuen Tsang]] O-tien-p-o-chi-lo, located at the high road running through Makran, and he also describes it as predominantly Buddhist, thinly populated though it was, it had no less than 80 Buddhist convents with about 5000 monks. In effect at eighteen km northwest of Las Bela at Gandakahar, near the ruins of an ancient town are the [[Shehr-e-Roghan|caves of Gondrani]], and as their constructions show these caves were undoubtedly Buddhist. Traveling through the Kij valley further west (then under the government of Persia) Hiuen Tsang saw some 100 Buddhist monasteries and 6000 priests. He also saw several hundred [[Deva (Buddhism)|Deva]] temples in this part of Makran, and in the town of Su-nu li-chi-shi-fa-lo – which is probably Qasrqand – he saw a temple of [[Shiva|Maheshvara]] Deva, richly adorned and sculptured. There is thus very wide extension of Indian cultural forms in Makran in the seventh century, even in the period when it fell under Persian sovereignty. By comparison in more recent times the last place of [[Hinduism|Hindu]] pilgrimage in Makran was [[Hinglaj]], 256 km west of present-day Karachi in [[Lasbela District|Las Bela]].<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} Wink has recorded [[Xuanzang|Hiuen Tsang]]'s notes on the language and script in use in easternmost Makran (eastern parts of Pakistani Balochistan and Sindh): [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|right|220px|alt=Baluch and alexandar's empire|Paths that [[Alexander the Great]] took]] {{Blockquote|Hiuen Tsang considered the script which was in use in Makran to be "much the same as India", but the spoken language "differed a little from that of India".<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} ===Early medieval times=== The Hindu Sewa dynasty ruled much of Baluchistan up until the 7th century CE. The Sibi division carved out of Quetta division still derives its name from Rani Sewi, the queen of the Hindu Sewa dynasty.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> In 635 or 636 CE, the Hindu [[Brahman dynasty]] of Sindh controlled parts of Balochistan.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_a9j4|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> ===Islamic conquest=== [[File:Centralmakran.jpg|thumb|200px|Central Makran range]] The first Islamic conquest of Makran took place during the [[Rashidun Caliphate]] in the year 643 CE . Caliph [[Umar]]'s governor of [[Bahrain]], Usman ibn Abu al-Aas, who was on a campaign to conquer the southern coastal areas beyond Sassanid, sent his brother Hakam ibn Abu al-Aas to raid and [[reconnoitre]] the Makran region.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{fcn|date=September 2023}} In late 644 CE Caliph [[Umar]] dispatched an army under the command of Hakam ibn Amr for the wholesale invasion of Makkuran. He was joined by reinforcements from [[Kufa]] under the command of Shahab ibn Makharaq, and by Abdullah ibn Utban, the commander of a campaign in [[Kerman]]. They encountered no strong resistance in Makran until the army of the King of [[Rai dynasty|Rai]], along with contingents from Makran and Sind, stopped them near the [[Indus|Indus River]]. In mid-644 the [[Battle of Rasil]] was fought between the forces of the Rashidun Caliphate and the Rai Kingdom; the Raja's forces were defeated and forced to retreat to the eastern bank of the Indus. The Raja's army had included [[war elephant]]s, but these had posed little problem for the Muslim invaders, who had dealt with them during the [[Muslim conquest of Persia|conquest of Persia]]. In accordance with the orders of Caliph [[Umar]], the captured war elephants were sold in Islamic Persia, with the proceeds distributed among the soldiers as share in booty.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> In response to Caliph [[Umar]]'s questions about the Makran region, the messenger from Makkuran who brought the news of the victory told him: {{poemquote| O Commander of the faithful! It's a land where the plains are stony; Where water is scanty; Where the fruits are unsavory; Where men are known for treachery; Where plenty is unknown; Where virtue is held of little account; And where evil is dominant. A large army is less for there; And a less army is use less there; The land beyond it, is even worse [referring to Sind]}} Umar looked at the messenger and said: "Are you a messenger or a poet?" He replied, "Messenger". Thereupon Caliph [[Umar]] instructed Hakim bin Amr al Taghlabi that for the time being Makkuran should be the easternmost frontier of the Islamic empire, and that no further attempt should be made to extend the conquests. It was reconquered by the usurper [[Chach of Alor]] in 631. Ten years later, it was described to be "under the government of Persia" by [[Xuanzang]] who visited the region. Three years later however, when the Arabs invaded, it was regarded as the "frontier of ''Al-Hind''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA136|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th–11th Centuries|publisher=Brill|pages=131–132, 136|isbn=0391041738|year=2002}}</ref> The [[Brahmin]] King of Sindh, Maharaja Chacha met the invaders outside Broach and defeated them with heavy slaughter also killing their very Commander-in-Chief Abdul Aziz in the process.<ref>{{Cite book|last=Savarkar|first=Veer|url=https://books.google.com/books?id=IajTDwAAQBAJ&dq=usman+the+governor+of+oman&pg=PT151|title=Six Glorious Epochs of Indian History|date=2020-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-097-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Munshi|first=Kanaiyalal Maneklal|url=https://books.google.com/books?id=gfAdAAAAMAAJ&q=usman+the+governor+of+oman|title=The Glory that was Gūrjaradeśa: The Imperial Gūrjaras. 1st ed|date=1944|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|language=en}}</ref> ===Baloch attack on Mahmud Ghazni=== Baloch raiders plundered [[Mahmud of Ghazni]]'s ambassador between Tabbas and Khabis. In revenge, his son Masud defeated them at the latter place, which lies at the foot of the Karman Mountains on the edge of the desert. <ref>Denzil Ibbetson, Edward MacLagan, H. A. Rose (1911). ''A Glossary of The Tribes & Casts of The Punjab & North-West Frontier Province''. Vol. II. p. 43.</ref> ===Modern era=== [[File:Map of Baluchistan from The Imperial Gazetteer of India (1907-1909).jpg|thumb|Map of the [[Baluchistan Agency]]]] From the 15th century onward, the area was ruled by the [[Rind (tribe)|Rind]], [[Boledehi|Buledai]], and Gichki. The sultanate held onto the Makran coast throughout the period of British colonial rule, but eventually, only Gwadar was left in the hands of the sultan. ===Princely State of Makaran=== On the independence of [[Pakistan]], Makran became a district within the province of Balochistan, with the exception of an area of {{cvt|800|km2}} around Gwadar. '''Makran''' ({{lang-ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) was an autonomous [[princely state]] in a [[subsidiary alliance]] with [[British India]] until 1947, before acceding to Pakistan as an autonomous [[princely states of Pakistan|princely state of Pakistan]].<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> It ceased to exist in 1955. It was located in the extreme southwest of present-day [[Pakistan]], an area now parts of the districts of [[Gwadar]], [[Kech District|Kech]] and [[Panjgur]]. The state did not include the [[enclave]] of [[Gwadar#Omani rule|Omani Gwadar]], which was under [[Muscat and Oman|Omani]] rule until 1958. Makran state was ruled by [[Gichki]] Nawabs,<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |language=en |page=11 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |url-status=live }}</ref> who were of [[Muslim Rajputs|Rajputs]] origins.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |language=en|page=63|quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |jstor=4299552 |issn=0578-6967 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century. |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live }}</ref> Their ancestor, Jagat Singh had migrated from Rajputana in the 17th century and became Muslim. In 1958 the Gwadar enclave was transferred to Pakistani control as part of the district of Makran. The entire region has been subdivided into new smaller districts over the years. جنت السنڌ م لکيل آهي تہ؛ "مڪران هونئن ته وڏو علائقو هو، پر سندس ڪيچ مڪران واري حصي تي عيسيٰ بن معدان حڪومت ڪندو هو. سندس تختگاه ڪنزپور هو، جنهن تي عربن ’قنزبون‘ نالو رکيو هو، ان جا ڦٽل نشانو هاڻوڪي پنجگور شهر جي ويجهو آهن.<ref name ="R. Hughes-Buller"> R. Hughes-Buller: Makran, Punjgur Valley, P-306. T.H. Boldich SIR: The Gales of India, Makran.</ref> قنزبون وسعت ۾ ملتان جيڏو هو. هتي جو کجور جو حلوو قانيذ هينئر به مشهور آهي. هتي ڪرم آباد (خرم آباد) مکيه شهر آهي، جو هينئر البت ويران آهي، اڳ مردم خيز شهر هو ۽ باغات ڪري مشهور هو. سلطان مسعود سڄي مڪران تي قبضو ڪيو هو."<ref name ="جنت السنڌ">ڪتاب جو نالو؛ "جنت السنڌ"، تصنيف: رحيمداد خان مولائي شيدائي، ايڊيشن: پهريون 2000ع، ٻيون 2006ع، ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي.</ref> ==جاگرافي== [[File:Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|thumb|217x217px|نقشو عباسي خلافت جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاري ٿو. "اڀرندي خلافت جي زمينن جي تاريخي جاگرافي" جي ڪتاب مان.]] ==ورھاست== مڪراڻ ٻن حصن ۾ ورھايل آھي؛ # پاڪستاني مڪراڻ # ايراني مڪراڻ ===پاڪستاني مڪراڻ=== [[فائل:Gwadar Fishing Port.jpg|ساڄو|thumb|220x220 عڪسلون|گوادر بندر]] علائقي مڪراڻ جو وڏو حصو پاڪستان جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 25 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 6 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جو صدر مقام [[تربت]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] آھي. ٻين شھرن ۾ [[گوادر]] ۽ [[پنجگور]] شامل آھن. ===ايراني مڪراڻ=== مڪراڻ جو ڪجهه حصو [[ایران]] جي صوبي، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان و بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 22 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 5 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جي وڏن شھرن ۾ [[چابھار]]، [[ايرانشهر، ايران|ايرانشھر]]، ديزڪ (سراوان)، سرباز، نيڪشھر ۽ بشگرد شامل آھن. ==پڻ ڏسو== * [[گوادر]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[سوخته ڪوه]] * [[مڪران ڪوسٽل ھاءِ وي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايران جا علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:بلوچستان]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:پاڪستان جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] 7e3lihniiuj1pm65xk34poakiskuex9 413759 413758 2026-09-20T13:19:01Z Intisar Ali 8681 413759 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}} {{Infobox settlement | name = مڪران | native_name = مَڪُران | settlement_type = [[جاگرافيائي علائقو]] | image_skyline = Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg | image_caption = پاڪستان ۾ [[مرڪزي مڪران جابلو سلسلو]] | pushpin_map = Pakistan#Iran | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ ايران ۾ مڪران جو مقام | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|25|18|19|N|62|38|28|E|region:PK-BA_type:region|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]]، [[ايران]] | subdivision_type1 = انتظامي علائقا | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]؛ [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] | unit_pref = ميٽرڪ | population_demonym = مڪراڻي | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics1_title2 = ٻيون ٻوليون | demographics1_info2 = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | timezone2 = [[ايران جو معياري وقت]] | utc_offset2 = +3:30 | blank_name_sec1 = سامونڊي ڪنارو | blank_info_sec1 = [[عمان جو نار]] ۽ [[عربي سمنڊ]] | blank1_name_sec1 = مکيه شهر | blank1_info_sec1 = [[گوادر]]، [[تربت]]، [[پسني]]، [[چابهار]] | blank2_name_sec1 = مکيه بندرگاهون | blank2_info_sec1 = [[گوادر بندرگاهه]]، [[چابهار بندرگاهه]] | blank3_name_sec1 = مکيه جاگرافيائي خصوصيت | blank3_info_sec1 = [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] | blank4_name_sec1 = تاريخي نالو | blank4_info_sec1 = گدروسيا }} '''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي. جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}</ref> == نالي جو بنياد == بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.<ref name="Makran">{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}</ref> هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ([[سنسڪرت]]: مڇي) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ '''اڪٿيوفاگوئي''' Ἰχθυοφάγοι (مڇي کائيندڙ) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مَاهِی خورَان (مڇي کائيندڙ) مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="PoloYule1993">{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}</ref> == تاريخ == {{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}} === شروعاتي آباديون === پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> 4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}} === قديم دور === 2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،<ref>Blench, Roger (2009). "Remapping the Austronesian expansion" (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. <nowiki>http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf</nowiki></ref><ref>Manguin PY (2016). "Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships". In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.</ref> جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}} [[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.<ref name=":ashkash2">{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref><ref name=":Two Essays on Baloch History and Folklore">{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}</ref> اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.<ref name=":The Baloch and Their Neighbours">{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&q=Scheming|isbn=9783895003660}}</ref> [[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ==== ساساني سلطنت ==== [[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]] {{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: [[فارس]]، پهلو ([[پارٿيا]]) ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان ([[پارادين]])، هند ([[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]) ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور ([[پشاور]]) تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ ([[تاشقند]]) جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر ([[عمان]]).|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيھوفر]] جو ترجمو (1996ع).<ref>"۽ آءٌ [شاپور پهريون] هنن سرزمينن جو مالڪ آهيان: فارس [پارس]، پهلو [پارٿيا]، خوزستان، ميشان [ميشان، ميسيني]، آسورستان [ميسوپوٽيميا]، نود-اردشيرگان [اديابيني]، عربستان [عربيا]، آذربادگان [آتروپاتيني]، آرمين [آرمينيا]، ويروزان [آئبيريا]، سيگان [ماخيلونيا]، اران [البانيا]، قفقاز ۽ ”الانن جي دروازي“ تائين بالاسگان، ۽ سڄو پاديشخوارگر [سڄو البرز جابلو سلسلو = طبرستان ۽ گيلان؟]، ماد [ميڊيا]، گرگان [هيرڪانيا]، مرو [مارگيانا]، هري [آريا]، ۽ سڄو ابرشهر [سڀ مٿيان (= اوڀر وارا، پارٿيائي) صوبا]، ڪرمان، سڪستان، ترگستان، مڪران، پردان [پاراديني]، هند [سنڌ] ۽ ڪوشانشهر، پشڪبور [پشاور؟] تائين، ۽ ڪاشغر، سغد ۽ چاچ [تاشقند] جي سرحدن تائين، ۽ انهيءَ سامونڊي ڪناري تي مازونشهر [عمان]".<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} === ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي === [[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}</ref> مورخ [[آندري ونڪ]] موجب: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]] {{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} === شروعاتي وچئين دور === هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> === اسلامي فتح === [[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]] مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{full citation needed|date=September 2023}} 644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو: [[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]] {{quote|اي امير المؤمنين! هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛ جتي پاڻي گهٽ آهي؛ جتي ميوا بي سواد آهن؛ جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛ جتي فراواني اڻلڀ آهي؛ جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ جتي برائي غالب آهي. وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛ ۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛ ۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}} عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}} === وچيون دور === 971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref name=":chabahar">{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref> === معداني گهراڻو === {{پڻ ڏسو|معداني گهراڻو}} '''معداني گهراڻو''' وچئين دور جو هڪ اسلامي حڪمران گهراڻو هو، جنهن [[مڪران جي سلطنت]] تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Seyfeydinovich |first=Asimov, Muhammad |url=https://books.google.com.pk/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA304&dq=makran+was+ruled+by&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5i4-fpuOTAxUN_rsIHaaMEyMQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=Banu%20makran&f=false |title=History of civilizations of Central Asia: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century |last2=Edmund |first2=Bosworth, Clifford |last3=UNESCO |date=1998-12-31 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103467-1 |pages=296 |language=en}}</ref> هن گهراڻي نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات کان مڪران تي حڪومت ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com.pk/books?id=_kZ4QgAACAAJ&redir_esc=y |title=The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz: (247/861 to 949/1542-3) |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-015-8 |language=en}}</ref> ۽ ان جي حڪمراني لڳ ڀڳ يارهين صدي عيسويءَ تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |title=The regions of Sind, Baluchistan, Multan and Kashmir: the historical, social, and economic setting". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia, Volume 4, Part 1. |publisher=New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-92-3-103654-5}}</ref> === جديد دور === [[گل خان نصير]] پنهنجي شاعريءَ ۾ [[حمل جيئند|حمل بلوچ]] نالي هڪ شخص جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن پورچوگيزن خلاف جنگ ڪئي هئي،<ref>{{cite book |last=Claus, Diamond, Ann Mills |first=Peter J., Sarah, Margaret |title=South Asian Folklore |publisher=Routledge |date=2003 |page=44|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC|language=en|isbn=9780415939195}}</ref> خاص طور [[پسني]] ۽ [[گوادر]] جهڙن سامونڊي شهرن تي حملن دوران.<ref name=":Iranica-baluchistan-iii">{{Cite web |title=BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref>{{Citation needed|date=April 2026}} برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾ سلطنت مڪران جي سامونڊي ڪناري تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو، پر نيٺ سلطان جي قبضي هيٺ رڳو گوادر وڃي بچيو.{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:Pakistan - Balochistan - Makran (division).svg|thumb|پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]].]] === مڪران جي نوابي رياست === {{پڻ ڏسو|مڪران (نوابي رياست)}} '''[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]]''' ({{langx|ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) هڪ خودمختيار [[نوابي رياست]] هئي، جيڪا 1947ع تائين [[برطانوي هندستان]] سان [[ماتحت اتحاد]] ۾ شامل هئي. ان کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪري [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي هڪ خودمختيار نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> هن رياست تي [[گچڪي]] نوابن جي حڪمراني هئي،<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |page=11 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |archive-date=2024-03-08 |url-status=live}}</ref> جيڪي [[مسلمان راجپوت]] نسل مان هئا.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |page=63 |language=en |quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |issn=0578-6967 |jstor=4299552 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2024-03-13 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century.}}</ref> سندن وڏو جگت سنگهه سترهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوتانا مان لڏي آيو هو ۽ بعد ۾ اسلام قبول ڪيائين. هي رياست 1955ع ۾ ختم ٿي وئي. اها موجوده پاڪستان جي انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ واقع هئي، جنهن جو علائقو هاڻي [[گوادر ضلعو|گوادر]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ضلعن ۾ ورهايل آهي. رياست ۾ [[گوادر#عماني حڪمراني|عماني گوادر]] جو محاطو شامل نه هو، جيڪو 1958ع تائين [[مسقط ۽ عمان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو. [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ مڪران بلوچستان صوبي اندر هڪ ضلعو بڻيو، سواءِ گوادر جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{cvt|800|km2}} ايراضيءَ جي. 1958ع ۾ گوادر وارو محاطو پاڪستان جي اختيار ۾ منتقل ڪيو ويو ۽ مڪران ضلعي جو حصو بڻايو ويو. ايندڙ سالن ۾ سڄي علائقي کي وڌيڪ ننڍن ضلعن ۾ ورهايو ويو. == جاگرافي == [[File:Makran.makoran pars1744 Amesterdam.jpg|thumb|1744ع جي نقشي ۾ مڪران.]] [[File:Gwadar Fishing Port.jpg|thumb|alt=مڪران ۾ گوادر|مڪران واري علائقي ۾ [[گوادر]] جو سامونڊي ڪنارو؛ اڄ مڪران جي بلوچ آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو سمنڊ جي استعمال سان لاڳاپيل آهي.]] مڪران جو سوڙهو سامونڊي ميداني پٽو ٿوري مفاصلي کان پوءِ تيزيءَ سان اوچو ٿيندي ڪيترن جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. اٽڪل {{cvt|1000|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري مان لڳ ڀڳ {{cvt|750|km}} [[پاڪستان]] ۾ آهي. هتان جي آبهوا خشڪ آهي ۽ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. مڪران ۾ آباديءَ جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي ۽ آباديءَ جو وڏو حصو ننڍن سامونڊي بندرگاهن جي هڪ سلسلي ۾ مرڪوز آهي، جن ۾ [[چابهار]]، [[گواتر]]، [[جيوڻي]]، [[جاسڪ]]، [[سيريڪ، ايران|سيريڪ]]، [[گوادر]]، [[پسني]] ۽ [[اورماڙو]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي ننڍا مهاڻن جا ڳوٺ پڻ سامونڊي ڪناري سان آباد آهن. مڪران جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر رڳو هڪ وڏو ٻيٽ، [[استولا ٻيٽ]]، پسنيءَ جي ويجهو واقع آهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪيترائي ننڍا ٻيٽڙا پڻ آهن. سامونڊي ڪناري تي ڪيتريون ڍنڍون ۽ نارون آهن. اهم ساحلي ڍنڍن ۾ [[مياڻي هور]]، [[خور ڪلمات]] ۽ [[جيوڻي سامونڊي آلو علائقو]] شامل آهن. اوڀر کان اولهه طرف اهم نارون اورماڙو اوڀر نار، اورماڙو اولهه نار، پسني نار، [[سربندر]] نار، گوادر اوڀر نار، گوادر اولهه نار ۽ [[گواتر نار]] آهن؛ گواتر نار ۾ جيوڻي نار پڻ شامل آهي. هن آخري نار ۾ [[تمر]] جي وڻن جو هڪ وڏو ٻيلو ۽ خطري هيٺ آيل سامونڊي ڪُمين جا آنا ڏيڻ وارا علائقا موجود آهن. [[ميراڻي ڊيم]] آبپاشي، ٻوڏ کان بچاءَ ۽ گوادر شهر کي پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == آبادي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; max-width:1100px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); text-align:center;" |+ style="caption-side:top; padding:12px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | [[قلات رياست]] جي مڪران ڊويزن ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جو دور) |- ! rowspan="2" style="background:#3366cc; color:white; padding:10px;" | مذهبي گروهه ! colspan="2" style="background:#36c; color:white; padding:10px;" | 1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" style="background:#14866d; color:white; padding:10px;" | 1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" style="background:#a66e00; color:white; padding:10px;" | 1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" style="background:#7b4ab0; color:white; padding:10px;" | 1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ! style="background:#eaf3ff;" | آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | سيڪڙو ! style="background:#e7f5ef;" | آبادي ! style="background:#e7f5ef;" | سيڪڙو ! style="background:#fff4d6;" | آبادي ! style="background:#fff4d6;" | سيڪڙو ! style="background:#f3eafa;" | آبادي ! style="background:#f3eafa;" | سيڪڙو |- ! style="background:#eef5ff; text-align:left;" | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 71,758 | {{Percentage | 71758 | 71942 | 2 }} | 71,625 | {{Percentage | 71625 | 71860 | 2 }} | 68,213 | {{Percentage | 68213 | 68462 | 2 }} | 86,406 | {{Percentage | 86406 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#fff5dc; text-align:left;" | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] | 137 | {{Percentage | 137 | 71942 | 2 }} | 216 | {{Percentage | 216 | 71860 | 2 }} | 233 | {{Percentage | 233 | 68462 | 2 }} | 206 | {{Percentage | 206 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2ecff; text-align:left;" | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 40 | {{Percentage | 40 | 71942 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 71860 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 68462 | 2 }} | 20 | {{Percentage | 20 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#eaf7ea; text-align:left;" | [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 2 | {{Percentage | 2 | 71942 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 71860 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 68462 | 2 }} | 17 | {{Percentage | 17 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | ٻيا | 5{{efn|name=1901Others|جن ۾ 4 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[ٻڌ مت|ٻڌ]] شامل هو.}} | {{Percentage | 5 | 71942 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 71860 | 2 }} | 2{{efn|name=1931Others|جن ۾ 2 [[يهودي]] شامل هئا.}} | {{Percentage | 2 | 68462 | 2 }} | 2{{efn|name=1941Others|جن ۾ 1 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[يهودي]] شامل هو.}} | {{Percentage | 2 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#3366cc; color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | 71,942 ! style="background:#eaf3ff;" | {{Percentage | 71942 | 71942 | 2 }} ! style="background:#e7f5ef;" | 71,860 ! style="background:#e7f5ef;" | {{Percentage | 71860 | 71860 | 2 }} ! style="background:#fff4d6;" | 68,462 ! style="background:#fff4d6;" | {{Percentage | 68462 | 68462 | 2 }} ! style="background:#f3eafa;" | 86,651 ! style="background:#f3eafa;" | {{Percentage | 86651 | 86651 | 2 }} |- class="sortbottom" |} == پڻ ڏسو == * [[چابهار]] * [[گوادر]] * [[خور ڪلمات]] * [[لياري ٽائون]] * [[مڪران ساحلي شاهراهه]] * [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[ناشي]] * [[سوخته ڪوهه]] * [[مڪران (نوابي رياست)|مڪران رياست]] * [[پاڪستان جي جهنگلي جيوت#اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان|پاڪستان جي جهنگلي جيوت – اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان]] * [[1945ع بلوچستان زلزلو]] ==جاگرافي== [[File:Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|thumb|217x217px|نقشو عباسي خلافت جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاري ٿو. "اڀرندي خلافت جي زمينن جي تاريخي جاگرافي" جي ڪتاب مان.]] ==ورھاست== مڪراڻ ٻن حصن ۾ ورھايل آھي؛ # پاڪستاني مڪراڻ # ايراني مڪراڻ ===پاڪستاني مڪراڻ=== [[فائل:Gwadar Fishing Port.jpg|ساڄو|thumb|220x220 عڪسلون|گوادر بندر]] علائقي مڪراڻ جو وڏو حصو پاڪستان جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 25 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 6 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جو صدر مقام [[تربت]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] آھي. ٻين شھرن ۾ [[گوادر]] ۽ [[پنجگور]] شامل آھن. ===ايراني مڪراڻ=== مڪراڻ جو ڪجهه حصو [[ایران]] جي صوبي، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان و بلوچستان]] ۾ واقع آھي، جيڪو 22 ھزار چورس ميل ۽ تقريباً 5 لک جي آبادي تي مشتمل آھي. ھن جي وڏن شھرن ۾ [[چابھار]]، [[ايرانشهر، ايران|ايرانشھر]]، ديزڪ (سراوان)، سرباز، نيڪشھر ۽ بشگرد شامل آھن. ==پڻ ڏسو== * [[گوادر]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[سوخته ڪوه]] * [[مڪران ڪوسٽل ھاءِ وي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايران جا علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:بلوچستان]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:پاڪستان جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] 3jym2prn4yv9z5n3ple20dandkf7fg6 413760 413759 2026-09-20T13:19:49Z Intisar Ali 8681 413760 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}} {{Infobox settlement | name = مڪران | native_name = مَڪُران | settlement_type = [[جاگرافيائي علائقو]] | image_skyline = Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg | image_caption = پاڪستان ۾ [[مرڪزي مڪران جابلو سلسلو]] | pushpin_map = Pakistan#Iran | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ ايران ۾ مڪران جو مقام | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|25|18|19|N|62|38|28|E|region:PK-BA_type:region|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]]، [[ايران]] | subdivision_type1 = انتظامي علائقا | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]؛ [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] | unit_pref = ميٽرڪ | population_demonym = مڪراڻي | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics1_title2 = ٻيون ٻوليون | demographics1_info2 = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | timezone2 = [[ايران جو معياري وقت]] | utc_offset2 = +3:30 | blank_name_sec1 = سامونڊي ڪنارو | blank_info_sec1 = [[عمان جو نار]] ۽ [[عربي سمنڊ]] | blank1_name_sec1 = مکيه شهر | blank1_info_sec1 = [[گوادر]]، [[تربت]]، [[پسني]]، [[چابهار]] | blank2_name_sec1 = مکيه بندرگاهون | blank2_info_sec1 = [[گوادر بندرگاهه]]، [[چابهار بندرگاهه]] | blank3_name_sec1 = مکيه جاگرافيائي خصوصيت | blank3_info_sec1 = [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] | blank4_name_sec1 = تاريخي نالو | blank4_info_sec1 = گدروسيا }} '''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي. جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}</ref> == نالي جو بنياد == بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.<ref name="Makran">{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}</ref> هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ([[سنسڪرت]]: مڇي) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ '''اڪٿيوفاگوئي''' Ἰχθυοφάγοι (مڇي کائيندڙ) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مَاهِی خورَان (مڇي کائيندڙ) مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="PoloYule1993">{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}</ref> == تاريخ == {{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}} === شروعاتي آباديون === پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> 4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}} === قديم دور === 2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،<ref>Blench, Roger (2009). "Remapping the Austronesian expansion" (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. <nowiki>http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf</nowiki></ref><ref>Manguin PY (2016). "Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships". In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.</ref> جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}} [[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.<ref name=":ashkash2">{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref><ref name=":Two Essays on Baloch History and Folklore">{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}</ref> اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.<ref name=":The Baloch and Their Neighbours">{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&q=Scheming|isbn=9783895003660}}</ref> [[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ==== ساساني سلطنت ==== [[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]] {{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: [[فارس]]، پهلو ([[پارٿيا]]) ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان ([[پارادين]])، هند ([[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]) ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور ([[پشاور]]) تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ ([[تاشقند]]) جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر ([[عمان]]).|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيھوفر]] جو ترجمو (1996ع).<ref>"۽ آءٌ [شاپور پهريون] هنن سرزمينن جو مالڪ آهيان: فارس [پارس]، پهلو [پارٿيا]، خوزستان، ميشان [ميشان، ميسيني]، آسورستان [ميسوپوٽيميا]، نود-اردشيرگان [اديابيني]، عربستان [عربيا]، آذربادگان [آتروپاتيني]، آرمين [آرمينيا]، ويروزان [آئبيريا]، سيگان [ماخيلونيا]، اران [البانيا]، قفقاز ۽ ”الانن جي دروازي“ تائين بالاسگان، ۽ سڄو پاديشخوارگر [سڄو البرز جابلو سلسلو = طبرستان ۽ گيلان؟]، ماد [ميڊيا]، گرگان [هيرڪانيا]، مرو [مارگيانا]، هري [آريا]، ۽ سڄو ابرشهر [سڀ مٿيان (= اوڀر وارا، پارٿيائي) صوبا]، ڪرمان، سڪستان، ترگستان، مڪران، پردان [پاراديني]، هند [سنڌ] ۽ ڪوشانشهر، پشڪبور [پشاور؟] تائين، ۽ ڪاشغر، سغد ۽ چاچ [تاشقند] جي سرحدن تائين، ۽ انهيءَ سامونڊي ڪناري تي مازونشهر [عمان]".<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} === ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي === [[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}</ref> مورخ [[آندري ونڪ]] موجب: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]] {{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} === شروعاتي وچئين دور === هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> === اسلامي فتح === [[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]] مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{full citation needed|date=September 2023}} 644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو: [[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]] {{quote|اي امير المؤمنين! هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛ جتي پاڻي گهٽ آهي؛ جتي ميوا بي سواد آهن؛ جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛ جتي فراواني اڻلڀ آهي؛ جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ جتي برائي غالب آهي. وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛ ۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛ ۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}} عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}} === وچيون دور === 971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref name=":chabahar">{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref> === معداني گهراڻو === {{پڻ ڏسو|معداني گهراڻو}} '''معداني گهراڻو''' وچئين دور جو هڪ اسلامي حڪمران گهراڻو هو، جنهن [[مڪران جي سلطنت]] تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Seyfeydinovich |first=Asimov, Muhammad |url=https://books.google.com.pk/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA304&dq=makran+was+ruled+by&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5i4-fpuOTAxUN_rsIHaaMEyMQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=Banu%20makran&f=false |title=History of civilizations of Central Asia: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century |last2=Edmund |first2=Bosworth, Clifford |last3=UNESCO |date=1998-12-31 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103467-1 |pages=296 |language=en}}</ref> هن گهراڻي نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات کان مڪران تي حڪومت ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com.pk/books?id=_kZ4QgAACAAJ&redir_esc=y |title=The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz: (247/861 to 949/1542-3) |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-015-8 |language=en}}</ref> ۽ ان جي حڪمراني لڳ ڀڳ يارهين صدي عيسويءَ تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |title=The regions of Sind, Baluchistan, Multan and Kashmir: the historical, social, and economic setting". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia, Volume 4, Part 1. |publisher=New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-92-3-103654-5}}</ref> === جديد دور === [[گل خان نصير]] پنهنجي شاعريءَ ۾ [[حمل جيئند|حمل بلوچ]] نالي هڪ شخص جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن پورچوگيزن خلاف جنگ ڪئي هئي،<ref>{{cite book |last=Claus, Diamond, Ann Mills |first=Peter J., Sarah, Margaret |title=South Asian Folklore |publisher=Routledge |date=2003 |page=44|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC|language=en|isbn=9780415939195}}</ref> خاص طور [[پسني]] ۽ [[گوادر]] جهڙن سامونڊي شهرن تي حملن دوران.<ref name=":Iranica-baluchistan-iii">{{Cite web |title=BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref>{{Citation needed|date=April 2026}} برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾ سلطنت مڪران جي سامونڊي ڪناري تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو، پر نيٺ سلطان جي قبضي هيٺ رڳو گوادر وڃي بچيو.{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:Pakistan - Balochistan - Makran (division).svg|thumb|پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]].]] === مڪران جي نوابي رياست === {{پڻ ڏسو|مڪران (نوابي رياست)}} '''[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]]''' ({{langx|ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) هڪ خودمختيار [[نوابي رياست]] هئي، جيڪا 1947ع تائين [[برطانوي هندستان]] سان [[ماتحت اتحاد]] ۾ شامل هئي. ان کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪري [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي هڪ خودمختيار نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> هن رياست تي [[گچڪي]] نوابن جي حڪمراني هئي،<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |page=11 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |archive-date=2024-03-08 |url-status=live}}</ref> جيڪي [[مسلمان راجپوت]] نسل مان هئا.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |page=63 |language=en |quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |issn=0578-6967 |jstor=4299552 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2024-03-13 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century.}}</ref> سندن وڏو جگت سنگهه سترهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوتانا مان لڏي آيو هو ۽ بعد ۾ اسلام قبول ڪيائين. هي رياست 1955ع ۾ ختم ٿي وئي. اها موجوده پاڪستان جي انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ واقع هئي، جنهن جو علائقو هاڻي [[گوادر ضلعو|گوادر]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ضلعن ۾ ورهايل آهي. رياست ۾ [[گوادر#عماني حڪمراني|عماني گوادر]] جو محاطو شامل نه هو، جيڪو 1958ع تائين [[مسقط ۽ عمان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو. [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ مڪران بلوچستان صوبي اندر هڪ ضلعو بڻيو، سواءِ گوادر جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{cvt|800|km2}} ايراضيءَ جي. 1958ع ۾ گوادر وارو محاطو پاڪستان جي اختيار ۾ منتقل ڪيو ويو ۽ مڪران ضلعي جو حصو بڻايو ويو. ايندڙ سالن ۾ سڄي علائقي کي وڌيڪ ننڍن ضلعن ۾ ورهايو ويو. == جاگرافي == [[File:Makran.makoran pars1744 Amesterdam.jpg|thumb|1744ع جي نقشي ۾ مڪران.]] [[File:Gwadar Fishing Port.jpg|thumb|alt=مڪران ۾ گوادر|مڪران واري علائقي ۾ [[گوادر]] جو سامونڊي ڪنارو؛ اڄ مڪران جي بلوچ آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو سمنڊ جي استعمال سان لاڳاپيل آهي.]] مڪران جو سوڙهو سامونڊي ميداني پٽو ٿوري مفاصلي کان پوءِ تيزيءَ سان اوچو ٿيندي ڪيترن جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. اٽڪل {{cvt|1000|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري مان لڳ ڀڳ {{cvt|750|km}} [[پاڪستان]] ۾ آهي. هتان جي آبهوا خشڪ آهي ۽ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. مڪران ۾ آباديءَ جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي ۽ آباديءَ جو وڏو حصو ننڍن سامونڊي بندرگاهن جي هڪ سلسلي ۾ مرڪوز آهي، جن ۾ [[چابهار]]، [[گواتر]]، [[جيوڻي]]، [[جاسڪ]]، [[سيريڪ، ايران|سيريڪ]]، [[گوادر]]، [[پسني]] ۽ [[اورماڙو]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي ننڍا مهاڻن جا ڳوٺ پڻ سامونڊي ڪناري سان آباد آهن. مڪران جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر رڳو هڪ وڏو ٻيٽ، [[استولا ٻيٽ]]، پسنيءَ جي ويجهو واقع آهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪيترائي ننڍا ٻيٽڙا پڻ آهن. سامونڊي ڪناري تي ڪيتريون ڍنڍون ۽ نارون آهن. اهم ساحلي ڍنڍن ۾ [[مياڻي هور]]، [[خور ڪلمات]] ۽ [[جيوڻي سامونڊي آلو علائقو]] شامل آهن. اوڀر کان اولهه طرف اهم نارون اورماڙو اوڀر نار، اورماڙو اولهه نار، پسني نار، [[سربندر]] نار، گوادر اوڀر نار، گوادر اولهه نار ۽ [[گواتر نار]] آهن؛ گواتر نار ۾ جيوڻي نار پڻ شامل آهي. هن آخري نار ۾ [[تمر]] جي وڻن جو هڪ وڏو ٻيلو ۽ خطري هيٺ آيل سامونڊي ڪُمين جا آنا ڏيڻ وارا علائقا موجود آهن. [[ميراڻي ڊيم]] آبپاشي، ٻوڏ کان بچاءَ ۽ گوادر شهر کي پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == آبادي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; max-width:1100px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); text-align:center;" |+ style="caption-side:top; padding:12px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | [[قلات رياست]] جي مڪران ڊويزن ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جو دور) |- ! rowspan="2" style="background:#3366cc; color:white; padding:10px;" | مذهبي گروهه ! colspan="2" style="background:#36c; color:white; padding:10px;" | 1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" style="background:#14866d; color:white; padding:10px;" | 1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" style="background:#a66e00; color:white; padding:10px;" | 1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" style="background:#7b4ab0; color:white; padding:10px;" | 1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ! style="background:#eaf3ff;" | آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | سيڪڙو ! style="background:#e7f5ef;" | آبادي ! style="background:#e7f5ef;" | سيڪڙو ! style="background:#fff4d6;" | آبادي ! style="background:#fff4d6;" | سيڪڙو ! style="background:#f3eafa;" | آبادي ! style="background:#f3eafa;" | سيڪڙو |- ! style="background:#eef5ff; text-align:left;" | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 71,758 | {{Percentage | 71758 | 71942 | 2 }} | 71,625 | {{Percentage | 71625 | 71860 | 2 }} | 68,213 | {{Percentage | 68213 | 68462 | 2 }} | 86,406 | {{Percentage | 86406 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#fff5dc; text-align:left;" | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] | 137 | {{Percentage | 137 | 71942 | 2 }} | 216 | {{Percentage | 216 | 71860 | 2 }} | 233 | {{Percentage | 233 | 68462 | 2 }} | 206 | {{Percentage | 206 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2ecff; text-align:left;" | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 40 | {{Percentage | 40 | 71942 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 71860 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 68462 | 2 }} | 20 | {{Percentage | 20 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#eaf7ea; text-align:left;" | [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 2 | {{Percentage | 2 | 71942 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 71860 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 68462 | 2 }} | 17 | {{Percentage | 17 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | ٻيا | 5{{efn|name=1901Others|جن ۾ 4 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[ٻڌ مت|ٻڌ]] شامل هو.}} | {{Percentage | 5 | 71942 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 71860 | 2 }} | 2{{efn|name=1931Others|جن ۾ 2 [[يهودي]] شامل هئا.}} | {{Percentage | 2 | 68462 | 2 }} | 2{{efn|name=1941Others|جن ۾ 1 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[يهودي]] شامل هو.}} | {{Percentage | 2 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#3366cc; color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | 71,942 ! style="background:#eaf3ff;" | {{Percentage | 71942 | 71942 | 2 }} ! style="background:#e7f5ef;" | 71,860 ! style="background:#e7f5ef;" | {{Percentage | 71860 | 71860 | 2 }} ! style="background:#fff4d6;" | 68,462 ! style="background:#fff4d6;" | {{Percentage | 68462 | 68462 | 2 }} ! style="background:#f3eafa;" | 86,651 ! style="background:#f3eafa;" | {{Percentage | 86651 | 86651 | 2 }} |- class="sortbottom" |} == پڻ ڏسو == * [[چابهار]] * [[گوادر]] * [[خور ڪلمات]] * [[لياري ٽائون]] * [[مڪران ساحلي شاهراهه]] * [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[ناشي]] * [[سوخته ڪوهه]] * [[مڪران (نوابي رياست)|مڪران رياست]] * [[پاڪستان جي جهنگلي جيوت#اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان|پاڪستان جي جهنگلي جيوت – اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان]] * [[1945ع بلوچستان زلزلو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايران جا علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:بلوچستان]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:پاڪستان جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] fnrfn93swfqwdpfn8z7ae1smn73qekb 413761 413760 2026-09-20T13:21:31Z Intisar Ali 8681 413761 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}} {{Infobox settlement | name = مڪران | native_name = مَڪُران | settlement_type = [[جاگرافيائي علائقو]] | image_skyline = Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg | image_caption = پاڪستان ۾ [[مرڪزي مڪران جابلو سلسلو]] | pushpin_map = Pakistan#Iran | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ ايران ۾ مڪران جو مقام | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|25|18|19|N|62|38|28|E|region:PK-BA_type:region|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]]، [[ايران]] | subdivision_type1 = انتظامي علائقا | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]؛ [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] | unit_pref = ميٽرڪ | population_demonym = مڪراڻي | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics1_title2 = ٻيون ٻوليون | demographics1_info2 = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | timezone2 = [[ايران جو معياري وقت]] | utc_offset2 = +3:30 | blank_name_sec1 = سامونڊي ڪنارو | blank_info_sec1 = [[عمان جو نار]] ۽ [[عربي سمنڊ]] | blank1_name_sec1 = مکيه شهر | blank1_info_sec1 = [[گوادر]]، [[تربت]]، [[پسني]]، [[چابهار]] | blank2_name_sec1 = مکيه بندرگاهون | blank2_info_sec1 = [[گوادر بندرگاهه]]، [[چابهار بندرگاهه]] | blank3_name_sec1 = مکيه جاگرافيائي خصوصيت | blank3_info_sec1 = [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] | blank4_name_sec1 = تاريخي نالو | blank4_info_sec1 = گدروسيا }} '''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي. جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}</ref> == نالي جو بنياد == بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.<ref name="Makran">{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}</ref> هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ([[سنسڪرت]]: مڇي) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ '''اڪٿيوفاگوئي''' Ἰχθυοφάγοι (مڇي کائيندڙ) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مَاهِی خورَان (مڇي کائيندڙ) مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="PoloYule1993">{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}</ref> == تاريخ == {{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}} === شروعاتي آباديون === پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> 4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}} === قديم دور === 2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،<ref>Blench, Roger (2009). "Remapping the Austronesian expansion" (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. <nowiki>http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf</nowiki></ref><ref>Manguin PY (2016). "Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships". In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.</ref> جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}} [[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.<ref name=":ashkash2">{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref><ref name=":Two Essays on Baloch History and Folklore">{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}</ref> اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.<ref name=":The Baloch and Their Neighbours">{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&q=Scheming|isbn=9783895003660}}</ref> [[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ==== ساساني سلطنت ==== [[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]] {{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: [[فارس]]، پهلو ([[پارٿيا]]) ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان ([[پارادين]])، هند ([[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]) ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور ([[پشاور]]) تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ ([[تاشقند]]) جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر ([[عمان]]).|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيھوفر]] جو ترجمو (1996ع).<ref>"۽ آءٌ [شاپور پهريون] هنن سرزمينن جو مالڪ آهيان: فارس [پارس]، پهلو [پارٿيا]، خوزستان، ميشان [ميشان، ميسيني]، آسورستان [ميسوپوٽيميا]، نود-اردشيرگان [اديابيني]، عربستان [عربيا]، آذربادگان [آتروپاتيني]، آرمين [آرمينيا]، ويروزان [آئبيريا]، سيگان [ماخيلونيا]، اران [البانيا]، قفقاز ۽ ”الانن جي دروازي“ تائين بالاسگان، ۽ سڄو پاديشخوارگر [سڄو البرز جابلو سلسلو = طبرستان ۽ گيلان؟]، ماد [ميڊيا]، گرگان [هيرڪانيا]، مرو [مارگيانا]، هري [آريا]، ۽ سڄو ابرشهر [سڀ مٿيان (= اوڀر وارا، پارٿيائي) صوبا]، ڪرمان، سڪستان، ترگستان، مڪران، پردان [پاراديني]، هند [سنڌ] ۽ ڪوشانشهر، پشڪبور [پشاور؟] تائين، ۽ ڪاشغر، سغد ۽ چاچ [تاشقند] جي سرحدن تائين، ۽ انهيءَ سامونڊي ڪناري تي مازونشهر [عمان]".<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} === ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي === [[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}</ref> مورخ [[آندري ونڪ]] موجب: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]] {{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} === شروعاتي وچئين دور === هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> === اسلامي فتح === [[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]] مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{full citation needed|date=September 2023}} 644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو: [[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]] {{quote|اي امير المؤمنين! هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛ جتي پاڻي گهٽ آهي؛ جتي ميوا بي سواد آهن؛ جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛ جتي فراواني اڻلڀ آهي؛ جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ جتي برائي غالب آهي. وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛ ۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛ ۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}} عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}} === وچيون دور === 971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref name=":chabahar">{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref> === معداني گهراڻو === {{پڻ ڏسو|معداني گهراڻو}} '''معداني گهراڻو''' وچئين دور جو هڪ اسلامي حڪمران گهراڻو هو، جنهن [[مڪران جي سلطنت]] تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Seyfeydinovich |first=Asimov, Muhammad |url=https://books.google.com.pk/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA304&dq=makran+was+ruled+by&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5i4-fpuOTAxUN_rsIHaaMEyMQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=Banu%20makran&f=false |title=History of civilizations of Central Asia: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century |last2=Edmund |first2=Bosworth, Clifford |last3=UNESCO |date=1998-12-31 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103467-1 |pages=296 |language=en}}</ref> هن گهراڻي نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات کان مڪران تي حڪومت ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com.pk/books?id=_kZ4QgAACAAJ&redir_esc=y |title=The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz: (247/861 to 949/1542-3) |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-015-8 |language=en}}</ref> ۽ ان جي حڪمراني لڳ ڀڳ يارهين صدي عيسويءَ تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |title=The regions of Sind, Baluchistan, Multan and Kashmir: the historical, social, and economic setting". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia, Volume 4, Part 1. |publisher=New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-92-3-103654-5}}</ref> === جديد دور === [[گل خان نصير]] پنهنجي شاعريءَ ۾ [[حمل جيئند|حمل بلوچ]] نالي هڪ شخص جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن پورچوگيزن خلاف جنگ ڪئي هئي،<ref>{{cite book |last=Claus, Diamond, Ann Mills |first=Peter J., Sarah, Margaret |title=South Asian Folklore |publisher=Routledge |date=2003 |page=44|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC|language=en|isbn=9780415939195}}</ref> خاص طور [[پسني]] ۽ [[گوادر]] جهڙن سامونڊي شهرن تي حملن دوران.<ref name=":Iranica-baluchistan-iii">{{Cite web |title=BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref>{{Citation needed|date=April 2026}} برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾ سلطنت مڪران جي سامونڊي ڪناري تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو، پر نيٺ سلطان جي قبضي هيٺ رڳو گوادر وڃي بچيو.{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:Pakistan - Balochistan - Makran (division).svg|thumb|پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]].]] === مڪران جي نوابي رياست === {{پڻ ڏسو|مڪران (نوابي رياست)}} '''[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]]''' ({{langx|ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) هڪ خودمختيار [[نوابي رياست]] هئي، جيڪا 1947ع تائين [[برطانوي هندستان]] سان [[ماتحت اتحاد]] ۾ شامل هئي. ان کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪري [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي هڪ خودمختيار نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> هن رياست تي [[گچڪي]] نوابن جي حڪمراني هئي،<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |page=11 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |archive-date=2024-03-08 |url-status=live}}</ref> جيڪي [[مسلمان راجپوت]] نسل مان هئا.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |page=63 |language=en |quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |issn=0578-6967 |jstor=4299552 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2024-03-13 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century.}}</ref> سندن وڏو جگت سنگهه سترهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوتانا مان لڏي آيو هو ۽ بعد ۾ اسلام قبول ڪيائين. هي رياست 1955ع ۾ ختم ٿي وئي. اها موجوده پاڪستان جي انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ واقع هئي، جنهن جو علائقو هاڻي [[گوادر ضلعو|گوادر]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ضلعن ۾ ورهايل آهي. رياست ۾ [[گوادر#عماني حڪمراني|عماني گوادر]] جو محاطو شامل نه هو، جيڪو 1958ع تائين [[مسقط ۽ عمان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو. [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ مڪران بلوچستان صوبي اندر هڪ ضلعو بڻيو، سواءِ گوادر جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{cvt|800|km2}} ايراضيءَ جي. 1958ع ۾ گوادر وارو محاطو پاڪستان جي اختيار ۾ منتقل ڪيو ويو ۽ مڪران ضلعي جو حصو بڻايو ويو. ايندڙ سالن ۾ سڄي علائقي کي وڌيڪ ننڍن ضلعن ۾ ورهايو ويو. == جاگرافي == [[File:Makran.makoran pars1744 Amesterdam.jpg|thumb|1744ع جي نقشي ۾ مڪران.]] [[File:Gwadar Fishing Port.jpg|thumb|alt=مڪران ۾ گوادر|مڪران واري علائقي ۾ [[گوادر]] جو سامونڊي ڪنارو؛ اڄ مڪران جي بلوچ آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو سمنڊ جي استعمال سان لاڳاپيل آهي.]] مڪران جو سوڙهو سامونڊي ميداني پٽو ٿوري مفاصلي کان پوءِ تيزيءَ سان اوچو ٿيندي ڪيترن جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. اٽڪل {{cvt|1000|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري مان لڳ ڀڳ {{cvt|750|km}} [[پاڪستان]] ۾ آهي. هتان جي آبهوا خشڪ آهي ۽ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. مڪران ۾ آباديءَ جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي ۽ آباديءَ جو وڏو حصو ننڍن سامونڊي بندرگاهن جي هڪ سلسلي ۾ مرڪوز آهي، جن ۾ [[چابهار]]، [[گواتر]]، [[جيوڻي]]، [[جاسڪ]]، [[سيريڪ، ايران|سيريڪ]]، [[گوادر]]، [[پسني]] ۽ [[اورماڙو]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي ننڍا مهاڻن جا ڳوٺ پڻ سامونڊي ڪناري سان آباد آهن. مڪران جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر رڳو هڪ وڏو ٻيٽ، [[استولا ٻيٽ]]، پسنيءَ جي ويجهو واقع آهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪيترائي ننڍا ٻيٽڙا پڻ آهن. سامونڊي ڪناري تي ڪيتريون ڍنڍون ۽ نارون آهن. اهم ساحلي ڍنڍن ۾ [[مياڻي هور]]، [[خور ڪلمات]] ۽ [[جيوڻي سامونڊي آلو علائقو]] شامل آهن. اوڀر کان اولهه طرف اهم نارون اورماڙو اوڀر نار، اورماڙو اولهه نار، پسني نار، [[سربندر]] نار، گوادر اوڀر نار، گوادر اولهه نار ۽ [[گواتر نار]] آهن؛ گواتر نار ۾ جيوڻي نار پڻ شامل آهي. هن آخري نار ۾ [[تمر]] جي وڻن جو هڪ وڏو ٻيلو ۽ خطري هيٺ آيل سامونڊي ڪُمين جا آنا ڏيڻ وارا علائقا موجود آهن. [[ميراڻي ڊيم]] آبپاشي، ٻوڏ کان بچاءَ ۽ گوادر شهر کي پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == آبادي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; max-width:1100px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); text-align:center;" |+ style="caption-side:top; padding:12px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | [[قلات رياست]] جي مڪران ڊويزن ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جو دور) |- ! rowspan="2" style="background:#3366cc; color:white; padding:10px;" | مذهبي گروهه ! colspan="2" style="background:#36c; color:white; padding:10px;" | 1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" style="background:#14866d; color:white; padding:10px;" | 1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" style="background:#a66e00; color:white; padding:10px;" | 1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" style="background:#7b4ab0; color:white; padding:10px;" | 1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ! style="background:#eaf3ff;" | آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | سيڪڙو ! style="background:#e7f5ef;" | آبادي ! style="background:#e7f5ef;" | سيڪڙو ! style="background:#fff4d6;" | آبادي ! style="background:#fff4d6;" | سيڪڙو ! style="background:#f3eafa;" | آبادي ! style="background:#f3eafa;" | سيڪڙو |- ! style="background:#eef5ff; text-align:left;" | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 71,758 | {{Percentage | 71758 | 71942 | 2 }} | 71,625 | {{Percentage | 71625 | 71860 | 2 }} | 68,213 | {{Percentage | 68213 | 68462 | 2 }} | 86,406 | {{Percentage | 86406 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#fff5dc; text-align:left;" | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] | 137 | {{Percentage | 137 | 71942 | 2 }} | 216 | {{Percentage | 216 | 71860 | 2 }} | 233 | {{Percentage | 233 | 68462 | 2 }} | 206 | {{Percentage | 206 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2ecff; text-align:left;" | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 40 | {{Percentage | 40 | 71942 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 71860 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 68462 | 2 }} | 20 | {{Percentage | 20 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#eaf7ea; text-align:left;" | [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 2 | {{Percentage | 2 | 71942 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 71860 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 68462 | 2 }} | 17 | {{Percentage | 17 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | ٻيا | 5{{efn|name=1901Others|جن ۾ 4 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[ٻڌ مت|ٻڌ]] شامل هو.}} | {{Percentage | 5 | 71942 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 71860 | 2 }} | 2{{efn|name=1931Others|جن ۾ 2 [[يهودي]] شامل هئا.}} | {{Percentage | 2 | 68462 | 2 }} | 2{{efn|name=1941Others|جن ۾ 1 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[يهودي]] شامل هو.}} | {{Percentage | 2 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#3366cc; color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | 71,942 ! style="background:#eaf3ff;" | {{Percentage | 71942 | 71942 | 2 }} ! style="background:#e7f5ef;" | 71,860 ! style="background:#e7f5ef;" | {{Percentage | 71860 | 71860 | 2 }} ! style="background:#fff4d6;" | 68,462 ! style="background:#fff4d6;" | {{Percentage | 68462 | 68462 | 2 }} ! style="background:#f3eafa;" | 86,651 ! style="background:#f3eafa;" | {{Percentage | 86651 | 86651 | 2 }} |- class="sortbottom" |} == ادب == [[شاهنامو|شاهنامي]] ۾ [[فردوسي]] بيان ڪري ٿو ته مڪران جي بزرگن ۽ جنگجوئن [[ڪي ڪائوس]] سان دشمني نه ڪئي، پر سندس گرمجوشيءَ سان آجيان ڪئي ۽ سندس لشڪر کي مڪران مان سلامتيءَ سان گذرڻ ڏنو. '''سياوش''' جي داستان ۾ پڻ مڪران جو ذڪر اچي ٿو، جتي '''افراسياب''' طرفان ''توران'' (قلات) جي لشڪر جي سپهه سالار ڏانهن لکيل خط ۾ مختلف علائقن مان ڏن ۽ خراج گڏ ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شاهنامه براساس چاپ مسکو، به کوشش سعید حمیدیان|نام خانوادگی=فردوسی|نام=ابوالقاسم|ناشر=نشر قطره|سال=1375|شابک=|مکان=|صفحات=}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ نامه‌های شاهنامه مجلد اول.|نام خانوادگی=رستگاری فسایی|نام=منصور|ناشر=پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی|سال=|شابک=|مکان=|صفحات=}}</ref> شاهنامي ۾ هڪ ٻئي هنڌ [[فردوسي]] سلطان [[محمود غزنوي]] جي ساراهه ڪري ٿو. '''ڪي خسرو'''، جيڪو ڪياني گهراڻي جو ٽيون بادشاهه هو، ۽ ''توران'' جي بادشاهه '''افراسياب''' وچ ۾ ٿيل وڏي جنگ جي بيان ۾، ڪي خسرو جي پيءُ سياوش جي خون جو بدلو وٺڻ واري سلسلي ۾ '''ڪي خسرو''' ۽ '''مڪران جي شاهه''' وچ ۾ پڻ ٽڪراءُ ۽ جنگ جو ذڪر اچي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ''مڪران جو شاهه'' مارجي وڃي ٿو ۽ قتل ۽ ڦرلٽ ٿئي ٿي. '''افراسياب''' جي شڪست ۽ ڀڄي وڃڻ کان پوءِ '''ڪي خسرو''' سندس پٺيان روانو ٿيو. هن پهرين ''چين جي خاقان'' ڏانهن هڪ ايلچي موڪليو، جنهن سندس اطاعت قبول ڪئي. ان کان پوءِ هن '''مڪران جي شاهه''' ڏانهن پڻ هڪ ايلچي موڪليو. پر '''مڪران جي شاهه''' سندس آڻ مڃڻ کان انڪار ڪيو ۽ خراج ڏيڻ قبول نه ڪيو. هن ايلچيءَ کي بي عزت ڪري پنهنجي درٻار مان ڪڍي ڇڏيو ۽ '''ڪي خسرو''' ڏانهن پيغام موڪليائين ته جيڪڏهن هو ''مڪران'' مان امن سان گذري وڃي ته کيس ڪو نقصان نه پهچايو ويندو؛ پر جيڪڏهن هو سندس ملڪ ۾ داخل ٿي ''مڪران'' کي تباهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو ته مڪران جو شاهه خاموش نه رهندو ۽ سخت مقابلو ڪندو.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شاهنامه به کوشش جلال خالقی مطلق|نام خانوادگی=فردوسی|نام=ابوالقاسم|ناشر=دائرالمعارف بزرگ اسلامی|سال=|شابک=|مکان=|صفحات=}}</ref> اهو پيغام ٻڌڻ کان پوءِ '''ڪي خسرو''' '''چين جي خاقان''' وٽ ويو ۽ اتي ٽي مهينا رهيو. پوءِ هو ٻيهر ''مڪران'' ڏانهن موٽيو ۽ '''مڪران جي شاهه''' ڏانهن وري ايلچي موڪلي، جنهن وسيلي پنهنجي لشڪر لاءِ گهربل سامان گهريائين. ساڳئي وقت هن ڌمڪي ڏني ته جيڪڏهن مڪران جو شاهه سندس حڪم نه مڃيندو ته کيس قتل ڪيو ويندو ۽ سندس لشڪر مڪران ۾ قتل عام ۽ تباهي ڪندو. == پڻ ڏسو == * [[چابهار]] * [[گوادر]] * [[خور ڪلمات]] * [[لياري ٽائون]] * [[مڪران ساحلي شاهراهه]] * [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[ناشي]] * [[سوخته ڪوهه]] * [[مڪران (نوابي رياست)|مڪران رياست]] * [[پاڪستان جي جهنگلي جيوت#اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان|پاڪستان جي جهنگلي جيوت – اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان]] * [[1945ع بلوچستان زلزلو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايران جا علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:بلوچستان]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:پاڪستان جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] dphwbouw2blgez0oh5dkuxa8q5rj7nq 413763 413761 2026-09-20T13:24:58Z Intisar Ali 8681 /* جاگرافي */ 413763 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}} {{Infobox settlement | name = مڪران | native_name = مَڪُران | settlement_type = [[جاگرافيائي علائقو]] | image_skyline = Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg | image_caption = پاڪستان ۾ [[مرڪزي مڪران جابلو سلسلو]] | pushpin_map = Pakistan#Iran | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ ايران ۾ مڪران جو مقام | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|25|18|19|N|62|38|28|E|region:PK-BA_type:region|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]]، [[ايران]] | subdivision_type1 = انتظامي علائقا | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]؛ [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] | unit_pref = ميٽرڪ | population_demonym = مڪراڻي | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics1_title2 = ٻيون ٻوليون | demographics1_info2 = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | timezone2 = [[ايران جو معياري وقت]] | utc_offset2 = +3:30 | blank_name_sec1 = سامونڊي ڪنارو | blank_info_sec1 = [[عمان جو نار]] ۽ [[عربي سمنڊ]] | blank1_name_sec1 = مکيه شهر | blank1_info_sec1 = [[گوادر]]، [[تربت]]، [[پسني]]، [[چابهار]] | blank2_name_sec1 = مکيه بندرگاهون | blank2_info_sec1 = [[گوادر بندرگاهه]]، [[چابهار بندرگاهه]] | blank3_name_sec1 = مکيه جاگرافيائي خصوصيت | blank3_info_sec1 = [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] | blank4_name_sec1 = تاريخي نالو | blank4_info_sec1 = گدروسيا }} '''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي. جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}</ref> == نالي جو بنياد == بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.<ref name="Makran">{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}</ref> هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ([[سنسڪرت]]: مڇي) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ '''اڪٿيوفاگوئي''' Ἰχθυοφάγοι (مڇي کائيندڙ) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مَاهِی خورَان (مڇي کائيندڙ) مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="PoloYule1993">{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}</ref> == تاريخ == {{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}} === شروعاتي آباديون === پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> 4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}} === قديم دور === 2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،<ref>Blench, Roger (2009). "Remapping the Austronesian expansion" (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. <nowiki>http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf</nowiki></ref><ref>Manguin PY (2016). "Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships". In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.</ref> جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}} [[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.<ref name=":ashkash2">{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref><ref name=":Two Essays on Baloch History and Folklore">{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}</ref> اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.<ref name=":The Baloch and Their Neighbours">{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&q=Scheming|isbn=9783895003660}}</ref> [[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ==== ساساني سلطنت ==== [[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]] {{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: [[فارس]]، پهلو ([[پارٿيا]]) ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان ([[پارادين]])، هند ([[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]) ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور ([[پشاور]]) تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ ([[تاشقند]]) جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر ([[عمان]]).|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيھوفر]] جو ترجمو (1996ع).<ref>"۽ آءٌ [شاپور پهريون] هنن سرزمينن جو مالڪ آهيان: فارس [پارس]، پهلو [پارٿيا]، خوزستان، ميشان [ميشان، ميسيني]، آسورستان [ميسوپوٽيميا]، نود-اردشيرگان [اديابيني]، عربستان [عربيا]، آذربادگان [آتروپاتيني]، آرمين [آرمينيا]، ويروزان [آئبيريا]، سيگان [ماخيلونيا]، اران [البانيا]، قفقاز ۽ ”الانن جي دروازي“ تائين بالاسگان، ۽ سڄو پاديشخوارگر [سڄو البرز جابلو سلسلو = طبرستان ۽ گيلان؟]، ماد [ميڊيا]، گرگان [هيرڪانيا]، مرو [مارگيانا]، هري [آريا]، ۽ سڄو ابرشهر [سڀ مٿيان (= اوڀر وارا، پارٿيائي) صوبا]، ڪرمان، سڪستان، ترگستان، مڪران، پردان [پاراديني]، هند [سنڌ] ۽ ڪوشانشهر، پشڪبور [پشاور؟] تائين، ۽ ڪاشغر، سغد ۽ چاچ [تاشقند] جي سرحدن تائين، ۽ انهيءَ سامونڊي ڪناري تي مازونشهر [عمان]".<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} === ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي === [[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}</ref> مورخ [[آندري ونڪ]] موجب: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]] {{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} === شروعاتي وچئين دور === هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> === اسلامي فتح === [[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]] مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{full citation needed|date=September 2023}} 644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو: [[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]] {{quote|اي امير المؤمنين! هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛ جتي پاڻي گهٽ آهي؛ جتي ميوا بي سواد آهن؛ جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛ جتي فراواني اڻلڀ آهي؛ جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ جتي برائي غالب آهي. وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛ ۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛ ۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}} عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}} === وچيون دور === 971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref name=":chabahar">{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref> === معداني گهراڻو === {{پڻ ڏسو|معداني گهراڻو}} '''معداني گهراڻو''' وچئين دور جو هڪ اسلامي حڪمران گهراڻو هو، جنهن [[مڪران جي سلطنت]] تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Seyfeydinovich |first=Asimov, Muhammad |url=https://books.google.com.pk/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA304&dq=makran+was+ruled+by&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5i4-fpuOTAxUN_rsIHaaMEyMQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=Banu%20makran&f=false |title=History of civilizations of Central Asia: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century |last2=Edmund |first2=Bosworth, Clifford |last3=UNESCO |date=1998-12-31 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103467-1 |pages=296 |language=en}}</ref> هن گهراڻي نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات کان مڪران تي حڪومت ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com.pk/books?id=_kZ4QgAACAAJ&redir_esc=y |title=The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz: (247/861 to 949/1542-3) |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-015-8 |language=en}}</ref> ۽ ان جي حڪمراني لڳ ڀڳ يارهين صدي عيسويءَ تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |title=The regions of Sind, Baluchistan, Multan and Kashmir: the historical, social, and economic setting". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia, Volume 4, Part 1. |publisher=New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-92-3-103654-5}}</ref> === جديد دور === [[گل خان نصير]] پنهنجي شاعريءَ ۾ [[حمل جيئند|حمل بلوچ]] نالي هڪ شخص جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن پورچوگيزن خلاف جنگ ڪئي هئي،<ref>{{cite book |last=Claus, Diamond, Ann Mills |first=Peter J., Sarah, Margaret |title=South Asian Folklore |publisher=Routledge |date=2003 |page=44|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC|language=en|isbn=9780415939195}}</ref> خاص طور [[پسني]] ۽ [[گوادر]] جهڙن سامونڊي شهرن تي حملن دوران.<ref name=":Iranica-baluchistan-iii">{{Cite web |title=BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref>{{Citation needed|date=April 2026}} برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾ سلطنت مڪران جي سامونڊي ڪناري تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو، پر نيٺ سلطان جي قبضي هيٺ رڳو گوادر وڃي بچيو.{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:Pakistan - Balochistan - Makran (division).svg|thumb|پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]].]] === مڪران جي نوابي رياست === {{پڻ ڏسو|مڪران (نوابي رياست)}} '''[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]]''' ({{langx|ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) هڪ خودمختيار [[نوابي رياست]] هئي، جيڪا 1947ع تائين [[برطانوي هندستان]] سان [[ماتحت اتحاد]] ۾ شامل هئي. ان کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪري [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي هڪ خودمختيار نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> هن رياست تي [[گچڪي]] نوابن جي حڪمراني هئي،<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |page=11 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |archive-date=2024-03-08 |url-status=live}}</ref> جيڪي [[مسلمان راجپوت]] نسل مان هئا.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |page=63 |language=en |quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |issn=0578-6967 |jstor=4299552 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2024-03-13 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century.}}</ref> سندن وڏو جگت سنگهه سترهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوتانا مان لڏي آيو هو ۽ بعد ۾ اسلام قبول ڪيائين. هي رياست 1955ع ۾ ختم ٿي وئي. اها موجوده پاڪستان جي انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ واقع هئي، جنهن جو علائقو هاڻي [[گوادر ضلعو|گوادر]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ضلعن ۾ ورهايل آهي. رياست ۾ [[گوادر#عماني حڪمراني|عماني گوادر]] جو محاطو شامل نه هو، جيڪو 1958ع تائين [[مسقط ۽ عمان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو. [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ مڪران بلوچستان صوبي اندر هڪ ضلعو بڻيو، سواءِ گوادر جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{cvt|800|km2}} ايراضيءَ جي. 1958ع ۾ گوادر وارو محاطو پاڪستان جي اختيار ۾ منتقل ڪيو ويو ۽ مڪران ضلعي جو حصو بڻايو ويو. ايندڙ سالن ۾ سڄي علائقي کي وڌيڪ ننڍن ضلعن ۾ ورهايو ويو. == جاگرافي == [[File:Makran.makoran pars1744 Amesterdam.jpg|thumb|1744ع جي نقشي ۾ مڪران.]] [[File:Gwadar Fishing Port.jpg|thumb|alt=مڪران ۾ گوادر|مڪران واري علائقي ۾ [[گوادر]] جو سامونڊي ڪنارو؛ اڄ مڪران جي بلوچ آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو سمنڊ جي استعمال سان لاڳاپيل آهي.]] مڪران جو سوڙهو سامونڊي ميداني پٽو ٿوري مفاصلي کان پوءِ تيزيءَ سان اوچو ٿيندي ڪيترن جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. اٽڪل {{cvt|1000|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري مان لڳ ڀڳ {{cvt|750|km}} [[پاڪستان]] ۾ آهي. هتان جي آبهوا خشڪ آهي ۽ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. مڪران ۾ آباديءَ جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي ۽ آباديءَ جو وڏو حصو ننڍن سامونڊي بندرگاهن جي هڪ سلسلي ۾ مرڪوز آهي، جن ۾ [[چابهار]]، [[گواتر]]، [[جيوڻي]]، [[جاسڪ]]، [[سيريڪ، ايران|سيريڪ]]، [[گوادر]]، [[پسني]] ۽ [[اورماڙو]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي ننڍا مهاڻن جا ڳوٺ پڻ سامونڊي ڪناري سان آباد آهن. مڪران جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر رڳو هڪ وڏو ٻيٽ، [[استولا ٻيٽ]]، پسنيءَ جي ويجهو واقع آهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪيترائي ننڍا ٻيٽڙا پڻ آهن. سامونڊي ڪناري تي ڪيتريون ڍنڍون ۽ نارون آهن. اهم ساحلي ڍنڍن ۾ [[مياڻي هور]]، [[خور ڪلمات]] ۽ [[جيوڻي سامونڊي آلو علائقو]] شامل آهن. اوڀر کان اولهه طرف اهم نارون اورماڙو اوڀر نار، اورماڙو اولهه نار، پسني نار، [[سربندر]] نار، گوادر اوڀر نار، گوادر اولهه نار ۽ [[گواتر نار]] آهن؛ گواتر نار ۾ جيوڻي نار پڻ شامل آهي. هن آخري نار ۾ [[تمر]] جي وڻن جو هڪ وڏو ٻيلو ۽ خطري هيٺ آيل سامونڊي ڪُمين جا آنا ڏيڻ وارا علائقا موجود آهن. [[ميراڻي ڊيم]] آبپاشي، ٻوڏ کان بچاءَ ۽ گوادر شهر کي پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. [[فائل:Gedrosia-Maka (Satrapy of the Achaemenid Empire).png|thumb|[[گدروشيا]] يا ماڪا (بعد ۾ مڪران) جو علائقو. موجوده سياسي حدن جي لحاظ کان هي علائقو لڳ ڀڳ اڄوڪي [[بلوچستان]] سان ٺهڪي اچي ٿو، پر گدروشيا اهو [[قديم يونان|يوناني]] نالو هو، جيڪو [[يوناني]] هن وسيع علائقي لاءِ استعمال ڪندا هئا؛ ان جي بيان ڪيل حدن ۾ [[عمان]] جو اتر وارو حصو، [[گڏيل عرب امارات]] ۽ [[قطر]] جا علائقا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.]] '''ماڪا'''، '''مگان''' يا '''ماڪان'''، جنهن جو نالو بعد ۾ مڪران جي صورت اختيار ڪري ويو، کي يونانين [[گدروشيا]] سڏيو. تاريخ جي مختلف دورن ۾ هن نالي سان سڃاتل علائقي جون حدون آهستي آهستي گهٽجنديون ويون ۽ آخرڪار اهو نالو بلوچستان جي ڏاکڻي حصي تائين محدود ٿي ويو. [[ساساني سلطنت]] جي آخري دور ۽ [[ايران تي عربن جي فتح|اسلامي دور جي شروعات]] ۾ گدروشيا سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[پارادان (ساساني صوبو)|پارادان]]، [[توران (بلوچستان)|توران]]، مڪران، [[سيستان]] ۽ [[مازون]] جو ذڪر ملي ٿو. وقت سان پارادان جو نالو تاريخي جاگرافيءَ مان ختم ٿي ويو ۽ توران جي جاءِ تي [[قلات ڊويزن|قلات وارو علائقو]] نمايان ٿيو، جڏهن ته مڪران جون حدون پڻ گهٽجي بلوچستان جي ڏاکڻي حصي تائين محدود ٿي ويون. اڄڪلهه '''مڪران''' مان عام طور بلوچستان جو ڏاکڻو حصو ۽ [[مڪران سمنڊ]] سان لڳندڙ سامونڊي پٽي مراد ورتي وڃي ٿي، جيڪا [[ايران]] ۽ [[پاڪستان]] وچ ۾ ورهايل آهي. ايراني مڪران جي اولهه ۾ [[ڪرمان صوبو]] ۽ [[هرمزگان صوبو]] جا علائقا، اتر ۾ [[سرحد (بلوچستان)|بلوچستان جو سرحد علائقو]]، اوڀر ۾ پاڪستاني [[بلوچستان]] جو مڪران وارو علائقو ۽ ڏکڻ ۾ مڪران سمنڊ واقع آهي.<ref name=":2">{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب بلوچستان شمالی سرحد، جنوبی مکران|نویسنده=محمد خاشی}}</ref> === ايراني مڪران === '''ايراني مڪران'''، يعني ايراني بلوچستان جو ڏاکڻو حصو، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي بلوچستان واري حصي جا ڪيترائي علائقا شامل ڪري ٿو. انهن ۾ [[ايرانشهر ڪائونٽي|ايرانشهر]]، [[سراوان ڪائونٽي|سراوان]]، [[سرباز ڪائونٽي|سرباز]]، [[فنوج ڪائونٽي|فنوج]]، [[نيڪشهر ڪائونٽي|نيڪشهر]]، [[ڪنارڪ ڪائونٽي|ڪنارڪ]]، [[زرآباد ڪائونٽي|زرآباد]] ۽ [[چابهار ڪائونٽي|چابهار]] شامل آهن. ان جي اتر ۾ بلوچستان جو [[سرحد (بلوچستان)|سرحد]] وارو علائقو آهي، جنهن ۾ [[خاش ڪائونٽي|خاش]]، [[زاهدان ڪائونٽي|زاهدان]]، [[ميرجاوه ڪائونٽي|ميرجاوه]] ۽ [[تفتان ڪائونٽي|تفتان]] جا علائقا شامل آهن.<ref name=":2"/> ايراني مڪران ۽ بلوچستان جو سرحد علائقو گڏجي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ ايراني بلوچستان جا ٻه اهم جاگرافيائي علائقا بڻجن ٿا.<ref name=":2"/> === پاڪستاني مڪران === پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]] [[بلوچستان]] صوبي جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي ۽ ان ۾ [[ڪيچ ضلعو]]، [[پنجگور ضلعو]] ۽ [[گوادر ضلعو]] شامل آهن. ان جي اتر طرف [[خاران ضلعو]] ۽ [[واشڪ ضلعو]]، جڏهن ته اوڀر طرف [[لسٻيلو ضلعو]] ۽ [[آواران ضلعو]] واقع آهن. ارڙهين صديءَ کان 1955ع ۾ رياست جي خاتمي تائين پاڪستاني مڪران جا وڏا حصا بلوچ گچڪي خاندان جي حڪمراني هيٺ [[مڪران (رياست)|مڪران رياست]] سان لاڳاپيل رهيا. برطانوي بالادستيءَ جي دور ۾ مڪران هڪ [[برطانوي راڄ]] سان لاڳاپيل نوابي رياست جي حيثيت رکي ٿي. 1947ع کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪندڙ نوابي رياستن مان هڪ بڻجي ۽ 1955ع ۾ ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=A Brief History of Balochistan|نشانی=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|وبگاه=thediplomat.com|بازبینی=2025-01-07|کد زبان=en-US|نام=Akhilesh|نام خانوادگی=Pillalamarri}}</ref><ref>{{Cite book|last=Malik|first=Fida Hussain|url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11|title=Balochistan: A Conflict of Narratives|date=2020-10-14|publisher=Saiyid Books|isbn=978-969-2200-02-8|language=en|page=11}}</ref> == آبادي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; max-width:1100px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); text-align:center;" |+ style="caption-side:top; padding:12px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | [[قلات رياست]] جي مڪران ڊويزن ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جو دور) |- ! rowspan="2" style="background:#3366cc; color:white; padding:10px;" | مذهبي گروهه ! colspan="2" style="background:#36c; color:white; padding:10px;" | 1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" style="background:#14866d; color:white; padding:10px;" | 1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" style="background:#a66e00; color:white; padding:10px;" | 1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" style="background:#7b4ab0; color:white; padding:10px;" | 1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ! style="background:#eaf3ff;" | آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | سيڪڙو ! style="background:#e7f5ef;" | آبادي ! style="background:#e7f5ef;" | سيڪڙو ! style="background:#fff4d6;" | آبادي ! style="background:#fff4d6;" | سيڪڙو ! style="background:#f3eafa;" | آبادي ! style="background:#f3eafa;" | سيڪڙو |- ! style="background:#eef5ff; text-align:left;" | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 71,758 | {{Percentage | 71758 | 71942 | 2 }} | 71,625 | {{Percentage | 71625 | 71860 | 2 }} | 68,213 | {{Percentage | 68213 | 68462 | 2 }} | 86,406 | {{Percentage | 86406 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#fff5dc; text-align:left;" | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] | 137 | {{Percentage | 137 | 71942 | 2 }} | 216 | {{Percentage | 216 | 71860 | 2 }} | 233 | {{Percentage | 233 | 68462 | 2 }} | 206 | {{Percentage | 206 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2ecff; text-align:left;" | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 40 | {{Percentage | 40 | 71942 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 71860 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 68462 | 2 }} | 20 | {{Percentage | 20 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#eaf7ea; text-align:left;" | [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 2 | {{Percentage | 2 | 71942 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 71860 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 68462 | 2 }} | 17 | {{Percentage | 17 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | ٻيا | 5{{efn|name=1901Others|جن ۾ 4 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[ٻڌ مت|ٻڌ]] شامل هو.}} | {{Percentage | 5 | 71942 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 71860 | 2 }} | 2{{efn|name=1931Others|جن ۾ 2 [[يهودي]] شامل هئا.}} | {{Percentage | 2 | 68462 | 2 }} | 2{{efn|name=1941Others|جن ۾ 1 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[يهودي]] شامل هو.}} | {{Percentage | 2 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#3366cc; color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | 71,942 ! style="background:#eaf3ff;" | {{Percentage | 71942 | 71942 | 2 }} ! style="background:#e7f5ef;" | 71,860 ! style="background:#e7f5ef;" | {{Percentage | 71860 | 71860 | 2 }} ! style="background:#fff4d6;" | 68,462 ! style="background:#fff4d6;" | {{Percentage | 68462 | 68462 | 2 }} ! style="background:#f3eafa;" | 86,651 ! style="background:#f3eafa;" | {{Percentage | 86651 | 86651 | 2 }} |- class="sortbottom" |} == ادب == [[شاهنامو|شاهنامي]] ۾ [[فردوسي]] بيان ڪري ٿو ته مڪران جي بزرگن ۽ جنگجوئن [[ڪي ڪائوس]] سان دشمني نه ڪئي، پر سندس گرمجوشيءَ سان آجيان ڪئي ۽ سندس لشڪر کي مڪران مان سلامتيءَ سان گذرڻ ڏنو. '''سياوش''' جي داستان ۾ پڻ مڪران جو ذڪر اچي ٿو، جتي '''افراسياب''' طرفان ''توران'' (قلات) جي لشڪر جي سپهه سالار ڏانهن لکيل خط ۾ مختلف علائقن مان ڏن ۽ خراج گڏ ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شاهنامه براساس چاپ مسکو، به کوشش سعید حمیدیان|نام خانوادگی=فردوسی|نام=ابوالقاسم|ناشر=نشر قطره|سال=1375|شابک=|مکان=|صفحات=}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ نامه‌های شاهنامه مجلد اول.|نام خانوادگی=رستگاری فسایی|نام=منصور|ناشر=پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی|سال=|شابک=|مکان=|صفحات=}}</ref> شاهنامي ۾ هڪ ٻئي هنڌ [[فردوسي]] سلطان [[محمود غزنوي]] جي ساراهه ڪري ٿو. '''ڪي خسرو'''، جيڪو ڪياني گهراڻي جو ٽيون بادشاهه هو، ۽ ''توران'' جي بادشاهه '''افراسياب''' وچ ۾ ٿيل وڏي جنگ جي بيان ۾، ڪي خسرو جي پيءُ سياوش جي خون جو بدلو وٺڻ واري سلسلي ۾ '''ڪي خسرو''' ۽ '''مڪران جي شاهه''' وچ ۾ پڻ ٽڪراءُ ۽ جنگ جو ذڪر اچي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ''مڪران جو شاهه'' مارجي وڃي ٿو ۽ قتل ۽ ڦرلٽ ٿئي ٿي. '''افراسياب''' جي شڪست ۽ ڀڄي وڃڻ کان پوءِ '''ڪي خسرو''' سندس پٺيان روانو ٿيو. هن پهرين ''چين جي خاقان'' ڏانهن هڪ ايلچي موڪليو، جنهن سندس اطاعت قبول ڪئي. ان کان پوءِ هن '''مڪران جي شاهه''' ڏانهن پڻ هڪ ايلچي موڪليو. پر '''مڪران جي شاهه''' سندس آڻ مڃڻ کان انڪار ڪيو ۽ خراج ڏيڻ قبول نه ڪيو. هن ايلچيءَ کي بي عزت ڪري پنهنجي درٻار مان ڪڍي ڇڏيو ۽ '''ڪي خسرو''' ڏانهن پيغام موڪليائين ته جيڪڏهن هو ''مڪران'' مان امن سان گذري وڃي ته کيس ڪو نقصان نه پهچايو ويندو؛ پر جيڪڏهن هو سندس ملڪ ۾ داخل ٿي ''مڪران'' کي تباهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو ته مڪران جو شاهه خاموش نه رهندو ۽ سخت مقابلو ڪندو.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شاهنامه به کوشش جلال خالقی مطلق|نام خانوادگی=فردوسی|نام=ابوالقاسم|ناشر=دائرالمعارف بزرگ اسلامی|سال=|شابک=|مکان=|صفحات=}}</ref> اهو پيغام ٻڌڻ کان پوءِ '''ڪي خسرو''' '''چين جي خاقان''' وٽ ويو ۽ اتي ٽي مهينا رهيو. پوءِ هو ٻيهر ''مڪران'' ڏانهن موٽيو ۽ '''مڪران جي شاهه''' ڏانهن وري ايلچي موڪلي، جنهن وسيلي پنهنجي لشڪر لاءِ گهربل سامان گهريائين. ساڳئي وقت هن ڌمڪي ڏني ته جيڪڏهن مڪران جو شاهه سندس حڪم نه مڃيندو ته کيس قتل ڪيو ويندو ۽ سندس لشڪر مڪران ۾ قتل عام ۽ تباهي ڪندو. == پڻ ڏسو == * [[چابهار]] * [[گوادر]] * [[خور ڪلمات]] * [[لياري ٽائون]] * [[مڪران ساحلي شاهراهه]] * [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[ناشي]] * [[سوخته ڪوهه]] * [[مڪران (نوابي رياست)|مڪران رياست]] * [[پاڪستان جي جهنگلي جيوت#اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان|پاڪستان جي جهنگلي جيوت – اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان]] * [[1945ع بلوچستان زلزلو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايران جا علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:بلوچستان]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:پاڪستان جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] 8firfqzqsldn7vs0o54cevdr16q5ds3 413764 413763 2026-09-20T13:27:07Z Intisar Ali 8681 /* آبادي */ 413764 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}} {{Infobox settlement | name = مڪران | native_name = مَڪُران | settlement_type = [[جاگرافيائي علائقو]] | image_skyline = Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg | image_caption = پاڪستان ۾ [[مرڪزي مڪران جابلو سلسلو]] | pushpin_map = Pakistan#Iran | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ ايران ۾ مڪران جو مقام | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|25|18|19|N|62|38|28|E|region:PK-BA_type:region|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]]، [[ايران]] | subdivision_type1 = انتظامي علائقا | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]؛ [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] | unit_pref = ميٽرڪ | population_demonym = مڪراڻي | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics1_title2 = ٻيون ٻوليون | demographics1_info2 = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | timezone2 = [[ايران جو معياري وقت]] | utc_offset2 = +3:30 | blank_name_sec1 = سامونڊي ڪنارو | blank_info_sec1 = [[عمان جو نار]] ۽ [[عربي سمنڊ]] | blank1_name_sec1 = مکيه شهر | blank1_info_sec1 = [[گوادر]]، [[تربت]]، [[پسني]]، [[چابهار]] | blank2_name_sec1 = مکيه بندرگاهون | blank2_info_sec1 = [[گوادر بندرگاهه]]، [[چابهار بندرگاهه]] | blank3_name_sec1 = مکيه جاگرافيائي خصوصيت | blank3_info_sec1 = [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] | blank4_name_sec1 = تاريخي نالو | blank4_info_sec1 = گدروسيا }} '''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي. جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}</ref> == نالي جو بنياد == بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.<ref name="Makran">{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}</ref> هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ([[سنسڪرت]]: مڇي) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ '''اڪٿيوفاگوئي''' Ἰχθυοφάγοι (مڇي کائيندڙ) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مَاهِی خورَان (مڇي کائيندڙ) مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="PoloYule1993">{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}</ref> == تاريخ == {{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}} === شروعاتي آباديون === پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> 4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}} === قديم دور === 2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،<ref>Blench, Roger (2009). "Remapping the Austronesian expansion" (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. <nowiki>http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf</nowiki></ref><ref>Manguin PY (2016). "Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships". In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.</ref> جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}} [[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.<ref name=":ashkash2">{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref><ref name=":Two Essays on Baloch History and Folklore">{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}</ref> اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.<ref name=":The Baloch and Their Neighbours">{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&q=Scheming|isbn=9783895003660}}</ref> [[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ==== ساساني سلطنت ==== [[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]] {{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: [[فارس]]، پهلو ([[پارٿيا]]) ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان ([[پارادين]])، هند ([[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]) ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور ([[پشاور]]) تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ ([[تاشقند]]) جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر ([[عمان]]).|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيھوفر]] جو ترجمو (1996ع).<ref>"۽ آءٌ [شاپور پهريون] هنن سرزمينن جو مالڪ آهيان: فارس [پارس]، پهلو [پارٿيا]، خوزستان، ميشان [ميشان، ميسيني]، آسورستان [ميسوپوٽيميا]، نود-اردشيرگان [اديابيني]، عربستان [عربيا]، آذربادگان [آتروپاتيني]، آرمين [آرمينيا]، ويروزان [آئبيريا]، سيگان [ماخيلونيا]، اران [البانيا]، قفقاز ۽ ”الانن جي دروازي“ تائين بالاسگان، ۽ سڄو پاديشخوارگر [سڄو البرز جابلو سلسلو = طبرستان ۽ گيلان؟]، ماد [ميڊيا]، گرگان [هيرڪانيا]، مرو [مارگيانا]، هري [آريا]، ۽ سڄو ابرشهر [سڀ مٿيان (= اوڀر وارا، پارٿيائي) صوبا]، ڪرمان، سڪستان، ترگستان، مڪران، پردان [پاراديني]، هند [سنڌ] ۽ ڪوشانشهر، پشڪبور [پشاور؟] تائين، ۽ ڪاشغر، سغد ۽ چاچ [تاشقند] جي سرحدن تائين، ۽ انهيءَ سامونڊي ڪناري تي مازونشهر [عمان]".<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} === ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي === [[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}</ref> مورخ [[آندري ونڪ]] موجب: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]] {{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} === شروعاتي وچئين دور === هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> === اسلامي فتح === [[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]] مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{full citation needed|date=September 2023}} 644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو: [[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]] {{quote|اي امير المؤمنين! هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛ جتي پاڻي گهٽ آهي؛ جتي ميوا بي سواد آهن؛ جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛ جتي فراواني اڻلڀ آهي؛ جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ جتي برائي غالب آهي. وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛ ۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛ ۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}} عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}} === وچيون دور === 971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref name=":chabahar">{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref> === معداني گهراڻو === {{پڻ ڏسو|معداني گهراڻو}} '''معداني گهراڻو''' وچئين دور جو هڪ اسلامي حڪمران گهراڻو هو، جنهن [[مڪران جي سلطنت]] تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Seyfeydinovich |first=Asimov, Muhammad |url=https://books.google.com.pk/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA304&dq=makran+was+ruled+by&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5i4-fpuOTAxUN_rsIHaaMEyMQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=Banu%20makran&f=false |title=History of civilizations of Central Asia: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century |last2=Edmund |first2=Bosworth, Clifford |last3=UNESCO |date=1998-12-31 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103467-1 |pages=296 |language=en}}</ref> هن گهراڻي نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات کان مڪران تي حڪومت ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com.pk/books?id=_kZ4QgAACAAJ&redir_esc=y |title=The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz: (247/861 to 949/1542-3) |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-015-8 |language=en}}</ref> ۽ ان جي حڪمراني لڳ ڀڳ يارهين صدي عيسويءَ تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |title=The regions of Sind, Baluchistan, Multan and Kashmir: the historical, social, and economic setting". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia, Volume 4, Part 1. |publisher=New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-92-3-103654-5}}</ref> === جديد دور === [[گل خان نصير]] پنهنجي شاعريءَ ۾ [[حمل جيئند|حمل بلوچ]] نالي هڪ شخص جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن پورچوگيزن خلاف جنگ ڪئي هئي،<ref>{{cite book |last=Claus, Diamond, Ann Mills |first=Peter J., Sarah, Margaret |title=South Asian Folklore |publisher=Routledge |date=2003 |page=44|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC|language=en|isbn=9780415939195}}</ref> خاص طور [[پسني]] ۽ [[گوادر]] جهڙن سامونڊي شهرن تي حملن دوران.<ref name=":Iranica-baluchistan-iii">{{Cite web |title=BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref>{{Citation needed|date=April 2026}} برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾ سلطنت مڪران جي سامونڊي ڪناري تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو، پر نيٺ سلطان جي قبضي هيٺ رڳو گوادر وڃي بچيو.{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:Pakistan - Balochistan - Makran (division).svg|thumb|پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]].]] === مڪران جي نوابي رياست === {{پڻ ڏسو|مڪران (نوابي رياست)}} '''[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]]''' ({{langx|ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) هڪ خودمختيار [[نوابي رياست]] هئي، جيڪا 1947ع تائين [[برطانوي هندستان]] سان [[ماتحت اتحاد]] ۾ شامل هئي. ان کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪري [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي هڪ خودمختيار نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> هن رياست تي [[گچڪي]] نوابن جي حڪمراني هئي،<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |page=11 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |archive-date=2024-03-08 |url-status=live}}</ref> جيڪي [[مسلمان راجپوت]] نسل مان هئا.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |page=63 |language=en |quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |issn=0578-6967 |jstor=4299552 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2024-03-13 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century.}}</ref> سندن وڏو جگت سنگهه سترهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوتانا مان لڏي آيو هو ۽ بعد ۾ اسلام قبول ڪيائين. هي رياست 1955ع ۾ ختم ٿي وئي. اها موجوده پاڪستان جي انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ واقع هئي، جنهن جو علائقو هاڻي [[گوادر ضلعو|گوادر]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ضلعن ۾ ورهايل آهي. رياست ۾ [[گوادر#عماني حڪمراني|عماني گوادر]] جو محاطو شامل نه هو، جيڪو 1958ع تائين [[مسقط ۽ عمان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو. [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ مڪران بلوچستان صوبي اندر هڪ ضلعو بڻيو، سواءِ گوادر جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{cvt|800|km2}} ايراضيءَ جي. 1958ع ۾ گوادر وارو محاطو پاڪستان جي اختيار ۾ منتقل ڪيو ويو ۽ مڪران ضلعي جو حصو بڻايو ويو. ايندڙ سالن ۾ سڄي علائقي کي وڌيڪ ننڍن ضلعن ۾ ورهايو ويو. == جاگرافي == [[File:Makran.makoran pars1744 Amesterdam.jpg|thumb|1744ع جي نقشي ۾ مڪران.]] [[File:Gwadar Fishing Port.jpg|thumb|alt=مڪران ۾ گوادر|مڪران واري علائقي ۾ [[گوادر]] جو سامونڊي ڪنارو؛ اڄ مڪران جي بلوچ آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو سمنڊ جي استعمال سان لاڳاپيل آهي.]] مڪران جو سوڙهو سامونڊي ميداني پٽو ٿوري مفاصلي کان پوءِ تيزيءَ سان اوچو ٿيندي ڪيترن جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. اٽڪل {{cvt|1000|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري مان لڳ ڀڳ {{cvt|750|km}} [[پاڪستان]] ۾ آهي. هتان جي آبهوا خشڪ آهي ۽ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. مڪران ۾ آباديءَ جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي ۽ آباديءَ جو وڏو حصو ننڍن سامونڊي بندرگاهن جي هڪ سلسلي ۾ مرڪوز آهي، جن ۾ [[چابهار]]، [[گواتر]]، [[جيوڻي]]، [[جاسڪ]]، [[سيريڪ، ايران|سيريڪ]]، [[گوادر]]، [[پسني]] ۽ [[اورماڙو]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي ننڍا مهاڻن جا ڳوٺ پڻ سامونڊي ڪناري سان آباد آهن. مڪران جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر رڳو هڪ وڏو ٻيٽ، [[استولا ٻيٽ]]، پسنيءَ جي ويجهو واقع آهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪيترائي ننڍا ٻيٽڙا پڻ آهن. سامونڊي ڪناري تي ڪيتريون ڍنڍون ۽ نارون آهن. اهم ساحلي ڍنڍن ۾ [[مياڻي هور]]، [[خور ڪلمات]] ۽ [[جيوڻي سامونڊي آلو علائقو]] شامل آهن. اوڀر کان اولهه طرف اهم نارون اورماڙو اوڀر نار، اورماڙو اولهه نار، پسني نار، [[سربندر]] نار، گوادر اوڀر نار، گوادر اولهه نار ۽ [[گواتر نار]] آهن؛ گواتر نار ۾ جيوڻي نار پڻ شامل آهي. هن آخري نار ۾ [[تمر]] جي وڻن جو هڪ وڏو ٻيلو ۽ خطري هيٺ آيل سامونڊي ڪُمين جا آنا ڏيڻ وارا علائقا موجود آهن. [[ميراڻي ڊيم]] آبپاشي، ٻوڏ کان بچاءَ ۽ گوادر شهر کي پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. [[فائل:Gedrosia-Maka (Satrapy of the Achaemenid Empire).png|thumb|[[گدروشيا]] يا ماڪا (بعد ۾ مڪران) جو علائقو. موجوده سياسي حدن جي لحاظ کان هي علائقو لڳ ڀڳ اڄوڪي [[بلوچستان]] سان ٺهڪي اچي ٿو، پر گدروشيا اهو [[قديم يونان|يوناني]] نالو هو، جيڪو [[يوناني]] هن وسيع علائقي لاءِ استعمال ڪندا هئا؛ ان جي بيان ڪيل حدن ۾ [[عمان]] جو اتر وارو حصو، [[گڏيل عرب امارات]] ۽ [[قطر]] جا علائقا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.]] '''ماڪا'''، '''مگان''' يا '''ماڪان'''، جنهن جو نالو بعد ۾ مڪران جي صورت اختيار ڪري ويو، کي يونانين [[گدروشيا]] سڏيو. تاريخ جي مختلف دورن ۾ هن نالي سان سڃاتل علائقي جون حدون آهستي آهستي گهٽجنديون ويون ۽ آخرڪار اهو نالو بلوچستان جي ڏاکڻي حصي تائين محدود ٿي ويو. [[ساساني سلطنت]] جي آخري دور ۽ [[ايران تي عربن جي فتح|اسلامي دور جي شروعات]] ۾ گدروشيا سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[پارادان (ساساني صوبو)|پارادان]]، [[توران (بلوچستان)|توران]]، مڪران، [[سيستان]] ۽ [[مازون]] جو ذڪر ملي ٿو. وقت سان پارادان جو نالو تاريخي جاگرافيءَ مان ختم ٿي ويو ۽ توران جي جاءِ تي [[قلات ڊويزن|قلات وارو علائقو]] نمايان ٿيو، جڏهن ته مڪران جون حدون پڻ گهٽجي بلوچستان جي ڏاکڻي حصي تائين محدود ٿي ويون. اڄڪلهه '''مڪران''' مان عام طور بلوچستان جو ڏاکڻو حصو ۽ [[مڪران سمنڊ]] سان لڳندڙ سامونڊي پٽي مراد ورتي وڃي ٿي، جيڪا [[ايران]] ۽ [[پاڪستان]] وچ ۾ ورهايل آهي. ايراني مڪران جي اولهه ۾ [[ڪرمان صوبو]] ۽ [[هرمزگان صوبو]] جا علائقا، اتر ۾ [[سرحد (بلوچستان)|بلوچستان جو سرحد علائقو]]، اوڀر ۾ پاڪستاني [[بلوچستان]] جو مڪران وارو علائقو ۽ ڏکڻ ۾ مڪران سمنڊ واقع آهي.<ref name=":2">{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب بلوچستان شمالی سرحد، جنوبی مکران|نویسنده=محمد خاشی}}</ref> === ايراني مڪران === '''ايراني مڪران'''، يعني ايراني بلوچستان جو ڏاکڻو حصو، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي بلوچستان واري حصي جا ڪيترائي علائقا شامل ڪري ٿو. انهن ۾ [[ايرانشهر ڪائونٽي|ايرانشهر]]، [[سراوان ڪائونٽي|سراوان]]، [[سرباز ڪائونٽي|سرباز]]، [[فنوج ڪائونٽي|فنوج]]، [[نيڪشهر ڪائونٽي|نيڪشهر]]، [[ڪنارڪ ڪائونٽي|ڪنارڪ]]، [[زرآباد ڪائونٽي|زرآباد]] ۽ [[چابهار ڪائونٽي|چابهار]] شامل آهن. ان جي اتر ۾ بلوچستان جو [[سرحد (بلوچستان)|سرحد]] وارو علائقو آهي، جنهن ۾ [[خاش ڪائونٽي|خاش]]، [[زاهدان ڪائونٽي|زاهدان]]، [[ميرجاوه ڪائونٽي|ميرجاوه]] ۽ [[تفتان ڪائونٽي|تفتان]] جا علائقا شامل آهن.<ref name=":2"/> ايراني مڪران ۽ بلوچستان جو سرحد علائقو گڏجي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ ايراني بلوچستان جا ٻه اهم جاگرافيائي علائقا بڻجن ٿا.<ref name=":2"/> === پاڪستاني مڪران === پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]] [[بلوچستان]] صوبي جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي ۽ ان ۾ [[ڪيچ ضلعو]]، [[پنجگور ضلعو]] ۽ [[گوادر ضلعو]] شامل آهن. ان جي اتر طرف [[خاران ضلعو]] ۽ [[واشڪ ضلعو]]، جڏهن ته اوڀر طرف [[لسٻيلو ضلعو]] ۽ [[آواران ضلعو]] واقع آهن. ارڙهين صديءَ کان 1955ع ۾ رياست جي خاتمي تائين پاڪستاني مڪران جا وڏا حصا بلوچ گچڪي خاندان جي حڪمراني هيٺ [[مڪران (رياست)|مڪران رياست]] سان لاڳاپيل رهيا. برطانوي بالادستيءَ جي دور ۾ مڪران هڪ [[برطانوي راڄ]] سان لاڳاپيل نوابي رياست جي حيثيت رکي ٿي. 1947ع کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪندڙ نوابي رياستن مان هڪ بڻجي ۽ 1955ع ۾ ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=A Brief History of Balochistan|نشانی=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|وبگاه=thediplomat.com|بازبینی=2025-01-07|کد زبان=en-US|نام=Akhilesh|نام خانوادگی=Pillalamarri}}</ref><ref>{{Cite book|last=Malik|first=Fida Hussain|url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11|title=Balochistan: A Conflict of Narratives|date=2020-10-14|publisher=Saiyid Books|isbn=978-969-2200-02-8|language=en|page=11}}</ref> == آبادي == مڪران جي مقامي آباديءَ جي اڪثريت [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] تي مشتمل آهي.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شاهنامه براساس چاپ مسکو. به کوشش سعید حمیدیان|سال=1375|نام=ابوالقاسم|نام خانوادگی=فردوسی|ناشر=نشرقطره|صفحات=|شابک=|مکان=}}</ref> علائقي جي آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمانن]] جي اڪثريت آهي.<ref name=":3" /> [[بلوچي ٻولي]] مڪران جي اهم مقامي ٻولي آهي، جڏهن ته علائقي جي مختلف حصن ۾ ٻيون ٻوليون پڻ استعمال ٿين ٿيون. قديم [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] دور سان لاڳاپيل تاريخي بندرگاهه [[تيس]] پڻ مڪران جي ايراني حصي ۾ واقع آهي. [[فائل:اسکله بریس.jpg|thumb|center|600px|[[دشتياري ڪائونٽي|دشتياري]] ۾ [[بريس بندرگاهه|بريس]] جي مڇي مارڻ واري بندرگاهه.]] ===مذھب=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; max-width:1100px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); text-align:center;" |+ style="caption-side:top; padding:12px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | [[قلات رياست]] جي مڪران ڊويزن ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جو دور) |- ! rowspan="2" style="background:#3366cc; color:white; padding:10px;" | مذهبي گروهه ! colspan="2" style="background:#36c; color:white; padding:10px;" | 1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" style="background:#14866d; color:white; padding:10px;" | 1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" style="background:#a66e00; color:white; padding:10px;" | 1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" style="background:#7b4ab0; color:white; padding:10px;" | 1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ! style="background:#eaf3ff;" | آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | سيڪڙو ! style="background:#e7f5ef;" | آبادي ! style="background:#e7f5ef;" | سيڪڙو ! style="background:#fff4d6;" | آبادي ! style="background:#fff4d6;" | سيڪڙو ! style="background:#f3eafa;" | آبادي ! style="background:#f3eafa;" | سيڪڙو |- ! style="background:#eef5ff; text-align:left;" | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 71,758 | {{Percentage | 71758 | 71942 | 2 }} | 71,625 | {{Percentage | 71625 | 71860 | 2 }} | 68,213 | {{Percentage | 68213 | 68462 | 2 }} | 86,406 | {{Percentage | 86406 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#fff5dc; text-align:left;" | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] | 137 | {{Percentage | 137 | 71942 | 2 }} | 216 | {{Percentage | 216 | 71860 | 2 }} | 233 | {{Percentage | 233 | 68462 | 2 }} | 206 | {{Percentage | 206 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2ecff; text-align:left;" | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 40 | {{Percentage | 40 | 71942 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 71860 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 68462 | 2 }} | 20 | {{Percentage | 20 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#eaf7ea; text-align:left;" | [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 2 | {{Percentage | 2 | 71942 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 71860 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 68462 | 2 }} | 17 | {{Percentage | 17 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | ٻيا | 5{{efn|name=1901Others|جن ۾ 4 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[ٻڌ مت|ٻڌ]] شامل هو.}} | {{Percentage | 5 | 71942 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 71860 | 2 }} | 2{{efn|name=1931Others|جن ۾ 2 [[يهودي]] شامل هئا.}} | {{Percentage | 2 | 68462 | 2 }} | 2{{efn|name=1941Others|جن ۾ 1 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[يهودي]] شامل هو.}} | {{Percentage | 2 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#3366cc; color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | 71,942 ! style="background:#eaf3ff;" | {{Percentage | 71942 | 71942 | 2 }} ! style="background:#e7f5ef;" | 71,860 ! style="background:#e7f5ef;" | {{Percentage | 71860 | 71860 | 2 }} ! style="background:#fff4d6;" | 68,462 ! style="background:#fff4d6;" | {{Percentage | 68462 | 68462 | 2 }} ! style="background:#f3eafa;" | 86,651 ! style="background:#f3eafa;" | {{Percentage | 86651 | 86651 | 2 }} |- class="sortbottom" |} == ادب == [[شاهنامو|شاهنامي]] ۾ [[فردوسي]] بيان ڪري ٿو ته مڪران جي بزرگن ۽ جنگجوئن [[ڪي ڪائوس]] سان دشمني نه ڪئي، پر سندس گرمجوشيءَ سان آجيان ڪئي ۽ سندس لشڪر کي مڪران مان سلامتيءَ سان گذرڻ ڏنو. '''سياوش''' جي داستان ۾ پڻ مڪران جو ذڪر اچي ٿو، جتي '''افراسياب''' طرفان ''توران'' (قلات) جي لشڪر جي سپهه سالار ڏانهن لکيل خط ۾ مختلف علائقن مان ڏن ۽ خراج گڏ ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شاهنامه براساس چاپ مسکو، به کوشش سعید حمیدیان|نام خانوادگی=فردوسی|نام=ابوالقاسم|ناشر=نشر قطره|سال=1375|شابک=|مکان=|صفحات=}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ نامه‌های شاهنامه مجلد اول.|نام خانوادگی=رستگاری فسایی|نام=منصور|ناشر=پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی|سال=|شابک=|مکان=|صفحات=}}</ref> شاهنامي ۾ هڪ ٻئي هنڌ [[فردوسي]] سلطان [[محمود غزنوي]] جي ساراهه ڪري ٿو. '''ڪي خسرو'''، جيڪو ڪياني گهراڻي جو ٽيون بادشاهه هو، ۽ ''توران'' جي بادشاهه '''افراسياب''' وچ ۾ ٿيل وڏي جنگ جي بيان ۾، ڪي خسرو جي پيءُ سياوش جي خون جو بدلو وٺڻ واري سلسلي ۾ '''ڪي خسرو''' ۽ '''مڪران جي شاهه''' وچ ۾ پڻ ٽڪراءُ ۽ جنگ جو ذڪر اچي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ''مڪران جو شاهه'' مارجي وڃي ٿو ۽ قتل ۽ ڦرلٽ ٿئي ٿي. '''افراسياب''' جي شڪست ۽ ڀڄي وڃڻ کان پوءِ '''ڪي خسرو''' سندس پٺيان روانو ٿيو. هن پهرين ''چين جي خاقان'' ڏانهن هڪ ايلچي موڪليو، جنهن سندس اطاعت قبول ڪئي. ان کان پوءِ هن '''مڪران جي شاهه''' ڏانهن پڻ هڪ ايلچي موڪليو. پر '''مڪران جي شاهه''' سندس آڻ مڃڻ کان انڪار ڪيو ۽ خراج ڏيڻ قبول نه ڪيو. هن ايلچيءَ کي بي عزت ڪري پنهنجي درٻار مان ڪڍي ڇڏيو ۽ '''ڪي خسرو''' ڏانهن پيغام موڪليائين ته جيڪڏهن هو ''مڪران'' مان امن سان گذري وڃي ته کيس ڪو نقصان نه پهچايو ويندو؛ پر جيڪڏهن هو سندس ملڪ ۾ داخل ٿي ''مڪران'' کي تباهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو ته مڪران جو شاهه خاموش نه رهندو ۽ سخت مقابلو ڪندو.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شاهنامه به کوشش جلال خالقی مطلق|نام خانوادگی=فردوسی|نام=ابوالقاسم|ناشر=دائرالمعارف بزرگ اسلامی|سال=|شابک=|مکان=|صفحات=}}</ref> اهو پيغام ٻڌڻ کان پوءِ '''ڪي خسرو''' '''چين جي خاقان''' وٽ ويو ۽ اتي ٽي مهينا رهيو. پوءِ هو ٻيهر ''مڪران'' ڏانهن موٽيو ۽ '''مڪران جي شاهه''' ڏانهن وري ايلچي موڪلي، جنهن وسيلي پنهنجي لشڪر لاءِ گهربل سامان گهريائين. ساڳئي وقت هن ڌمڪي ڏني ته جيڪڏهن مڪران جو شاهه سندس حڪم نه مڃيندو ته کيس قتل ڪيو ويندو ۽ سندس لشڪر مڪران ۾ قتل عام ۽ تباهي ڪندو. == پڻ ڏسو == * [[چابهار]] * [[گوادر]] * [[خور ڪلمات]] * [[لياري ٽائون]] * [[مڪران ساحلي شاهراهه]] * [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[ناشي]] * [[سوخته ڪوهه]] * [[مڪران (نوابي رياست)|مڪران رياست]] * [[پاڪستان جي جهنگلي جيوت#اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان|پاڪستان جي جهنگلي جيوت – اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان]] * [[1945ع بلوچستان زلزلو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايران جا علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:بلوچستان]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:پاڪستان جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] 56csz3nh5dyly2j8k0olbl7017mun4j 413765 413764 2026-09-20T13:28:52Z Intisar Ali 8681 413765 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}} {{Infobox settlement | name = مڪران | native_name = مَڪُران | settlement_type = [[جاگرافيائي علائقو]] | image_skyline = Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg | image_caption = پاڪستان ۾ [[مرڪزي مڪران جابلو سلسلو]] | pushpin_map = Pakistan#Iran | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ ايران ۾ مڪران جو مقام | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|25|18|19|N|62|38|28|E|region:PK-BA_type:region|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]]، [[ايران]] | subdivision_type1 = انتظامي علائقا | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]؛ [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]] | unit_pref = ميٽرڪ | population_demonym = مڪراڻي | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics1_title2 = ٻيون ٻوليون | demographics1_info2 = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | timezone2 = [[ايران جو معياري وقت]] | utc_offset2 = +3:30 | blank_name_sec1 = سامونڊي ڪنارو | blank_info_sec1 = [[عمان جو نار]] ۽ [[عربي سمنڊ]] | blank1_name_sec1 = مکيه شهر | blank1_info_sec1 = [[گوادر]]، [[تربت]]، [[پسني]]، [[چابهار]] | blank2_name_sec1 = مکيه بندرگاهون | blank2_info_sec1 = [[گوادر بندرگاهه]]، [[چابهار بندرگاهه]] | blank3_name_sec1 = مکيه جاگرافيائي خصوصيت | blank3_info_sec1 = [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] | blank4_name_sec1 = تاريخي نالو | blank4_info_sec1 = گدروسيا }} '''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي. جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}</ref> == نالي جو بنياد == بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.<ref name="Makran">{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}</ref> هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ([[سنسڪرت]]: مڇي) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ '''اڪٿيوفاگوئي''' Ἰχθυοφάγοι (مڇي کائيندڙ) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مَاهِی خورَان (مڇي کائيندڙ) مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="PoloYule1993">{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}</ref> == تاريخ == {{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}} === شروعاتي آباديون === پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> 4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.<ref>[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf "The Kech-Makran region in Protohistoric Times"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.</ref> ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.<ref>Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.</ref> مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}} === قديم دور === 2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،<ref>Blench, Roger (2009). "Remapping the Austronesian expansion" (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. <nowiki>http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf</nowiki></ref><ref>Manguin PY (2016). "Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships". In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.</ref> جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}} [[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.<ref name=":ashkash2">{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref><ref name=":Two Essays on Baloch History and Folklore">{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}</ref> اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.<ref name=":The Baloch and Their Neighbours">{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&q=Scheming|isbn=9783895003660}}</ref> [[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ==== ساساني سلطنت ==== [[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي: [[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]] {{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: [[فارس]]، پهلو ([[پارٿيا]]) ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان ([[پارادين]])، هند ([[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]) ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور ([[پشاور]]) تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ ([[تاشقند]]) جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر ([[عمان]]).|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيھوفر]] جو ترجمو (1996ع).<ref>"۽ آءٌ [شاپور پهريون] هنن سرزمينن جو مالڪ آهيان: فارس [پارس]، پهلو [پارٿيا]، خوزستان، ميشان [ميشان، ميسيني]، آسورستان [ميسوپوٽيميا]، نود-اردشيرگان [اديابيني]، عربستان [عربيا]، آذربادگان [آتروپاتيني]، آرمين [آرمينيا]، ويروزان [آئبيريا]، سيگان [ماخيلونيا]، اران [البانيا]، قفقاز ۽ ”الانن جي دروازي“ تائين بالاسگان، ۽ سڄو پاديشخوارگر [سڄو البرز جابلو سلسلو = طبرستان ۽ گيلان؟]، ماد [ميڊيا]، گرگان [هيرڪانيا]، مرو [مارگيانا]، هري [آريا]، ۽ سڄو ابرشهر [سڀ مٿيان (= اوڀر وارا، پارٿيائي) صوبا]، ڪرمان، سڪستان، ترگستان، مڪران، پردان [پاراديني]، هند [سنڌ] ۽ ڪوشانشهر، پشڪبور [پشاور؟] تائين، ۽ ڪاشغر، سغد ۽ چاچ [تاشقند] جي سرحدن تائين، ۽ انهيءَ سامونڊي ڪناري تي مازونشهر [عمان]".<br>in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}</ref><ref>For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=PA67 |language=en}}</ref><ref>For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PA371 |language=en}}</ref>}} === ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي === [[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}</ref> مورخ [[آندري ونڪ]] موجب: {{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}</ref>}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}} {{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135</ref>}} ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]] {{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.<ref>André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137</ref>}} === شروعاتي وچئين دور === هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.<ref>Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49</ref> مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}</ref> === اسلامي فتح === [[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]] مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141</ref>{{full citation needed|date=September 2023}} 644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.<ref>''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180</ref> مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو: [[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]] {{quote|اي امير المؤمنين! هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛ جتي پاڻي گهٽ آهي؛ جتي ميوا بي سواد آهن؛ جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛ جتي فراواني اڻلڀ آهي؛ جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ جتي برائي غالب آهي. وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛ ۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛ ۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}} عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}} === وچيون دور === 971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref name=":chabahar">{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref> === معداني گهراڻو === {{پڻ ڏسو|معداني گهراڻو}} '''معداني گهراڻو''' وچئين دور جو هڪ اسلامي حڪمران گهراڻو هو، جنهن [[مڪران جي سلطنت]] تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Seyfeydinovich |first=Asimov, Muhammad |url=https://books.google.com.pk/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA304&dq=makran+was+ruled+by&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5i4-fpuOTAxUN_rsIHaaMEyMQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=Banu%20makran&f=false |title=History of civilizations of Central Asia: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century |last2=Edmund |first2=Bosworth, Clifford |last3=UNESCO |date=1998-12-31 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103467-1 |pages=296 |language=en}}</ref> هن گهراڻي نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات کان مڪران تي حڪومت ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com.pk/books?id=_kZ4QgAACAAJ&redir_esc=y |title=The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz: (247/861 to 949/1542-3) |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-015-8 |language=en}}</ref> ۽ ان جي حڪمراني لڳ ڀڳ يارهين صدي عيسويءَ تائين جاري رهي.<ref>{{Cite book |title=The regions of Sind, Baluchistan, Multan and Kashmir: the historical, social, and economic setting". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia, Volume 4, Part 1. |publisher=New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-92-3-103654-5}}</ref> === جديد دور === [[گل خان نصير]] پنهنجي شاعريءَ ۾ [[حمل جيئند|حمل بلوچ]] نالي هڪ شخص جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن پورچوگيزن خلاف جنگ ڪئي هئي،<ref>{{cite book |last=Claus, Diamond, Ann Mills |first=Peter J., Sarah, Margaret |title=South Asian Folklore |publisher=Routledge |date=2003 |page=44|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC|language=en|isbn=9780415939195}}</ref> خاص طور [[پسني]] ۽ [[گوادر]] جهڙن سامونڊي شهرن تي حملن دوران.<ref name=":Iranica-baluchistan-iii">{{Cite web |title=BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}</ref>{{Citation needed|date=April 2026}} برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾ سلطنت مڪران جي سامونڊي ڪناري تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو، پر نيٺ سلطان جي قبضي هيٺ رڳو گوادر وڃي بچيو.{{Citation needed|date=April 2026}} [[File:Pakistan - Balochistan - Makran (division).svg|thumb|پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]].]] === مڪران جي نوابي رياست === {{پڻ ڏسو|مڪران (نوابي رياست)}} '''[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]]''' ({{langx|ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) هڪ خودمختيار [[نوابي رياست]] هئي، جيڪا 1947ع تائين [[برطانوي هندستان]] سان [[ماتحت اتحاد]] ۾ شامل هئي. ان کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪري [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي هڪ خودمختيار نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}</ref> هن رياست تي [[گچڪي]] نوابن جي حڪمراني هئي،<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |page=11 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11 |archive-date=2024-03-08 |url-status=live}}</ref> جيڪي [[مسلمان راجپوت]] نسل مان هئا.<ref>{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |page=63 |language=en |quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |issn=0578-6967 |jstor=4299552 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2024-03-13 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century.}}</ref> سندن وڏو جگت سنگهه سترهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوتانا مان لڏي آيو هو ۽ بعد ۾ اسلام قبول ڪيائين. هي رياست 1955ع ۾ ختم ٿي وئي. اها موجوده پاڪستان جي انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ واقع هئي، جنهن جو علائقو هاڻي [[گوادر ضلعو|گوادر]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ضلعن ۾ ورهايل آهي. رياست ۾ [[گوادر#عماني حڪمراني|عماني گوادر]] جو محاطو شامل نه هو، جيڪو 1958ع تائين [[مسقط ۽ عمان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو. [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ مڪران بلوچستان صوبي اندر هڪ ضلعو بڻيو، سواءِ گوادر جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{cvt|800|km2}} ايراضيءَ جي. 1958ع ۾ گوادر وارو محاطو پاڪستان جي اختيار ۾ منتقل ڪيو ويو ۽ مڪران ضلعي جو حصو بڻايو ويو. ايندڙ سالن ۾ سڄي علائقي کي وڌيڪ ننڍن ضلعن ۾ ورهايو ويو. == جاگرافي == [[File:Makran.makoran pars1744 Amesterdam.jpg|thumb|1744ع جي نقشي ۾ مڪران.]] [[File:Gwadar Fishing Port.jpg|thumb|alt=مڪران ۾ گوادر|مڪران واري علائقي ۾ [[گوادر]] جو سامونڊي ڪنارو؛ اڄ مڪران جي بلوچ آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو سمنڊ جي استعمال سان لاڳاپيل آهي.]] مڪران جو سوڙهو سامونڊي ميداني پٽو ٿوري مفاصلي کان پوءِ تيزيءَ سان اوچو ٿيندي ڪيترن جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. اٽڪل {{cvt|1000|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري مان لڳ ڀڳ {{cvt|750|km}} [[پاڪستان]] ۾ آهي. هتان جي آبهوا خشڪ آهي ۽ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. مڪران ۾ آباديءَ جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي ۽ آباديءَ جو وڏو حصو ننڍن سامونڊي بندرگاهن جي هڪ سلسلي ۾ مرڪوز آهي، جن ۾ [[چابهار]]، [[گواتر]]، [[جيوڻي]]، [[جاسڪ]]، [[سيريڪ، ايران|سيريڪ]]، [[گوادر]]، [[پسني]] ۽ [[اورماڙو]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي ننڍا مهاڻن جا ڳوٺ پڻ سامونڊي ڪناري سان آباد آهن. مڪران جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر رڳو هڪ وڏو ٻيٽ، [[استولا ٻيٽ]]، پسنيءَ جي ويجهو واقع آهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪيترائي ننڍا ٻيٽڙا پڻ آهن. سامونڊي ڪناري تي ڪيتريون ڍنڍون ۽ نارون آهن. اهم ساحلي ڍنڍن ۾ [[مياڻي هور]]، [[خور ڪلمات]] ۽ [[جيوڻي سامونڊي آلو علائقو]] شامل آهن. اوڀر کان اولهه طرف اهم نارون اورماڙو اوڀر نار، اورماڙو اولهه نار، پسني نار، [[سربندر]] نار، گوادر اوڀر نار، گوادر اولهه نار ۽ [[گواتر نار]] آهن؛ گواتر نار ۾ جيوڻي نار پڻ شامل آهي. هن آخري نار ۾ [[تمر]] جي وڻن جو هڪ وڏو ٻيلو ۽ خطري هيٺ آيل سامونڊي ڪُمين جا آنا ڏيڻ وارا علائقا موجود آهن. [[ميراڻي ڊيم]] آبپاشي، ٻوڏ کان بچاءَ ۽ گوادر شهر کي پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. [[فائل:Gedrosia-Maka (Satrapy of the Achaemenid Empire).png|thumb|[[گدروشيا]] يا ماڪا (بعد ۾ مڪران) جو علائقو. موجوده سياسي حدن جي لحاظ کان هي علائقو لڳ ڀڳ اڄوڪي [[بلوچستان]] سان ٺهڪي اچي ٿو، پر گدروشيا اهو [[قديم يونان|يوناني]] نالو هو، جيڪو [[يوناني]] هن وسيع علائقي لاءِ استعمال ڪندا هئا؛ ان جي بيان ڪيل حدن ۾ [[عمان]] جو اتر وارو حصو، [[گڏيل عرب امارات]] ۽ [[قطر]] جا علائقا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.]] '''ماڪا'''، '''مگان''' يا '''ماڪان'''، جنهن جو نالو بعد ۾ مڪران جي صورت اختيار ڪري ويو، کي يونانين [[گدروشيا]] سڏيو. تاريخ جي مختلف دورن ۾ هن نالي سان سڃاتل علائقي جون حدون آهستي آهستي گهٽجنديون ويون ۽ آخرڪار اهو نالو بلوچستان جي ڏاکڻي حصي تائين محدود ٿي ويو. [[ساساني سلطنت]] جي آخري دور ۽ [[ايران تي عربن جي فتح|اسلامي دور جي شروعات]] ۾ گدروشيا سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[پارادان (ساساني صوبو)|پارادان]]، [[توران (بلوچستان)|توران]]، مڪران، [[سيستان]] ۽ [[مازون]] جو ذڪر ملي ٿو. وقت سان پارادان جو نالو تاريخي جاگرافيءَ مان ختم ٿي ويو ۽ توران جي جاءِ تي [[قلات ڊويزن|قلات وارو علائقو]] نمايان ٿيو، جڏهن ته مڪران جون حدون پڻ گهٽجي بلوچستان جي ڏاکڻي حصي تائين محدود ٿي ويون. اڄڪلهه '''مڪران''' مان عام طور بلوچستان جو ڏاکڻو حصو ۽ [[مڪران سمنڊ]] سان لڳندڙ سامونڊي پٽي مراد ورتي وڃي ٿي، جيڪا [[ايران]] ۽ [[پاڪستان]] وچ ۾ ورهايل آهي. ايراني مڪران جي اولهه ۾ [[ڪرمان صوبو]] ۽ [[هرمزگان صوبو]] جا علائقا، اتر ۾ [[سرحد (بلوچستان)|بلوچستان جو سرحد علائقو]]، اوڀر ۾ پاڪستاني [[بلوچستان]] جو مڪران وارو علائقو ۽ ڏکڻ ۾ مڪران سمنڊ واقع آهي.<ref name=":2">{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب بلوچستان شمالی سرحد، جنوبی مکران|نویسنده=محمد خاشی}}</ref> === ايراني مڪران === '''ايراني مڪران'''، يعني ايراني بلوچستان جو ڏاکڻو حصو، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي بلوچستان واري حصي جا ڪيترائي علائقا شامل ڪري ٿو. انهن ۾ [[ايرانشهر ڪائونٽي|ايرانشهر]]، [[سراوان ڪائونٽي|سراوان]]، [[سرباز ڪائونٽي|سرباز]]، [[فنوج ڪائونٽي|فنوج]]، [[نيڪشهر ڪائونٽي|نيڪشهر]]، [[ڪنارڪ ڪائونٽي|ڪنارڪ]]، [[زرآباد ڪائونٽي|زرآباد]] ۽ [[چابهار ڪائونٽي|چابهار]] شامل آهن. ان جي اتر ۾ بلوچستان جو [[سرحد (بلوچستان)|سرحد]] وارو علائقو آهي، جنهن ۾ [[خاش ڪائونٽي|خاش]]، [[زاهدان ڪائونٽي|زاهدان]]، [[ميرجاوه ڪائونٽي|ميرجاوه]] ۽ [[تفتان ڪائونٽي|تفتان]] جا علائقا شامل آهن.<ref name=":2"/> ايراني مڪران ۽ بلوچستان جو سرحد علائقو گڏجي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ ايراني بلوچستان جا ٻه اهم جاگرافيائي علائقا بڻجن ٿا.<ref name=":2"/> === پاڪستاني مڪران === پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]] [[بلوچستان]] صوبي جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي ۽ ان ۾ [[ڪيچ ضلعو]]، [[پنجگور ضلعو]] ۽ [[گوادر ضلعو]] شامل آهن. ان جي اتر طرف [[خاران ضلعو]] ۽ [[واشڪ ضلعو]]، جڏهن ته اوڀر طرف [[لسٻيلو ضلعو]] ۽ [[آواران ضلعو]] واقع آهن. ارڙهين صديءَ کان 1955ع ۾ رياست جي خاتمي تائين پاڪستاني مڪران جا وڏا حصا بلوچ گچڪي خاندان جي حڪمراني هيٺ [[مڪران (رياست)|مڪران رياست]] سان لاڳاپيل رهيا. برطانوي بالادستيءَ جي دور ۾ مڪران هڪ [[برطانوي راڄ]] سان لاڳاپيل نوابي رياست جي حيثيت رکي ٿي. 1947ع کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪندڙ نوابي رياستن مان هڪ بڻجي ۽ 1955ع ۾ ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=A Brief History of Balochistan|نشانی=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|وبگاه=thediplomat.com|بازبینی=2025-01-07|کد زبان=en-US|نام=Akhilesh|نام خانوادگی=Pillalamarri}}</ref><ref>{{Cite book|last=Malik|first=Fida Hussain|url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&pg=PA11|title=Balochistan: A Conflict of Narratives|date=2020-10-14|publisher=Saiyid Books|isbn=978-969-2200-02-8|language=en|page=11}}</ref> == آبادي == مڪران جي مقامي آباديءَ جي اڪثريت [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] تي مشتمل آهي.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شاهنامه براساس چاپ مسکو. به کوشش سعید حمیدیان|سال=1375|نام=ابوالقاسم|نام خانوادگی=فردوسی|ناشر=نشرقطره|صفحات=|شابک=|مکان=}}</ref> علائقي جي آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمانن]] جي اڪثريت آهي.<ref name=":3" /> [[بلوچي ٻولي]] مڪران جي اهم مقامي ٻولي آهي، جڏهن ته علائقي جي مختلف حصن ۾ ٻيون ٻوليون پڻ استعمال ٿين ٿيون. قديم [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] دور سان لاڳاپيل تاريخي بندرگاهه [[تيس]] پڻ مڪران جي ايراني حصي ۾ واقع آهي. [[فائل:اسکله بریس.jpg|thumb|center|600px|[[دشتياري ڪائونٽي|دشتياري]] ۾ [[بريس بندرگاهه|بريس]] جي مڇي مارڻ واري بندرگاهه.]] ===مذھب=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; max-width:1100px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); text-align:center;" |+ style="caption-side:top; padding:12px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;" | [[قلات رياست]] جي مڪران ڊويزن ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جو دور) |- ! rowspan="2" style="background:#3366cc; color:white; padding:10px;" | مذهبي گروهه ! colspan="2" style="background:#36c; color:white; padding:10px;" | 1911ع<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}</ref> ! colspan="2" style="background:#14866d; color:white; padding:10px;" | 1921ع<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}</ref> ! colspan="2" style="background:#a66e00; color:white; padding:10px;" | 1931ع<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 & 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}</ref> ! colspan="2" style="background:#7b4ab0; color:white; padding:10px;" | 1941ع<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}</ref> |- ! style="background:#eaf3ff;" | آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | سيڪڙو ! style="background:#e7f5ef;" | آبادي ! style="background:#e7f5ef;" | سيڪڙو ! style="background:#fff4d6;" | آبادي ! style="background:#fff4d6;" | سيڪڙو ! style="background:#f3eafa;" | آبادي ! style="background:#f3eafa;" | سيڪڙو |- ! style="background:#eef5ff; text-align:left;" | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 71,758 | {{Percentage | 71758 | 71942 | 2 }} | 71,625 | {{Percentage | 71625 | 71860 | 2 }} | 68,213 | {{Percentage | 68213 | 68462 | 2 }} | 86,406 | {{Percentage | 86406 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#fff5dc; text-align:left;" | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] | 137 | {{Percentage | 137 | 71942 | 2 }} | 216 | {{Percentage | 216 | 71860 | 2 }} | 233 | {{Percentage | 233 | 68462 | 2 }} | 206 | {{Percentage | 206 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2ecff; text-align:left;" | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 40 | {{Percentage | 40 | 71942 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 71860 | 2 }} | 11 | {{Percentage | 11 | 68462 | 2 }} | 20 | {{Percentage | 20 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#eaf7ea; text-align:left;" | [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 2 | {{Percentage | 2 | 71942 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 71860 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 68462 | 2 }} | 17 | {{Percentage | 17 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#f2f2f2; text-align:left;" | ٻيا | 5{{efn|name=1901Others|جن ۾ 4 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[ٻڌ مت|ٻڌ]] شامل هو.}} | {{Percentage | 5 | 71942 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 71860 | 2 }} | 2{{efn|name=1931Others|جن ۾ 2 [[يهودي]] شامل هئا.}} | {{Percentage | 2 | 68462 | 2 }} | 2{{efn|name=1941Others|جن ۾ 1 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[يهودي]] شامل هو.}} | {{Percentage | 2 | 86651 | 2 }} |- ! style="background:#3366cc; color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#eaf3ff;" | 71,942 ! style="background:#eaf3ff;" | {{Percentage | 71942 | 71942 | 2 }} ! style="background:#e7f5ef;" | 71,860 ! style="background:#e7f5ef;" | {{Percentage | 71860 | 71860 | 2 }} ! style="background:#fff4d6;" | 68,462 ! style="background:#fff4d6;" | {{Percentage | 68462 | 68462 | 2 }} ! style="background:#f3eafa;" | 86,651 ! style="background:#f3eafa;" | {{Percentage | 86651 | 86651 | 2 }} |- class="sortbottom" |} == ادب == [[شاهنامو|شاهنامي]] ۾ [[فردوسي]] بيان ڪري ٿو ته مڪران جي بزرگن ۽ جنگجوئن [[ڪي ڪائوس]] سان دشمني نه ڪئي، پر سندس گرمجوشيءَ سان آجيان ڪئي ۽ سندس لشڪر کي مڪران مان سلامتيءَ سان گذرڻ ڏنو. '''سياوش''' جي داستان ۾ پڻ مڪران جو ذڪر اچي ٿو، جتي '''افراسياب''' طرفان ''توران'' (قلات) جي لشڪر جي سپهه سالار ڏانهن لکيل خط ۾ مختلف علائقن مان ڏن ۽ خراج گڏ ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شاهنامه براساس چاپ مسکو، به کوشش سعید حمیدیان|نام خانوادگی=فردوسی|نام=ابوالقاسم|ناشر=نشر قطره|سال=1375|شابک=|مکان=|صفحات=}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ نامه‌های شاهنامه مجلد اول.|نام خانوادگی=رستگاری فسایی|نام=منصور|ناشر=پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی|سال=|شابک=|مکان=|صفحات=}}</ref> شاهنامي ۾ هڪ ٻئي هنڌ [[فردوسي]] سلطان [[محمود غزنوي]] جي ساراهه ڪري ٿو. '''ڪي خسرو'''، جيڪو ڪياني گهراڻي جو ٽيون بادشاهه هو، ۽ ''توران'' جي بادشاهه '''افراسياب''' وچ ۾ ٿيل وڏي جنگ جي بيان ۾، ڪي خسرو جي پيءُ سياوش جي خون جو بدلو وٺڻ واري سلسلي ۾ '''ڪي خسرو''' ۽ '''مڪران جي شاهه''' وچ ۾ پڻ ٽڪراءُ ۽ جنگ جو ذڪر اچي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ''مڪران جو شاهه'' مارجي وڃي ٿو ۽ قتل ۽ ڦرلٽ ٿئي ٿي. '''افراسياب''' جي شڪست ۽ ڀڄي وڃڻ کان پوءِ '''ڪي خسرو''' سندس پٺيان روانو ٿيو. هن پهرين ''چين جي خاقان'' ڏانهن هڪ ايلچي موڪليو، جنهن سندس اطاعت قبول ڪئي. ان کان پوءِ هن '''مڪران جي شاهه''' ڏانهن پڻ هڪ ايلچي موڪليو. پر '''مڪران جي شاهه''' سندس آڻ مڃڻ کان انڪار ڪيو ۽ خراج ڏيڻ قبول نه ڪيو. هن ايلچيءَ کي بي عزت ڪري پنهنجي درٻار مان ڪڍي ڇڏيو ۽ '''ڪي خسرو''' ڏانهن پيغام موڪليائين ته جيڪڏهن هو ''مڪران'' مان امن سان گذري وڃي ته کيس ڪو نقصان نه پهچايو ويندو؛ پر جيڪڏهن هو سندس ملڪ ۾ داخل ٿي ''مڪران'' کي تباهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو ته مڪران جو شاهه خاموش نه رهندو ۽ سخت مقابلو ڪندو.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شاهنامه به کوشش جلال خالقی مطلق|نام خانوادگی=فردوسی|نام=ابوالقاسم|ناشر=دائرالمعارف بزرگ اسلامی|سال=|شابک=|مکان=|صفحات=}}</ref> اهو پيغام ٻڌڻ کان پوءِ '''ڪي خسرو''' '''چين جي خاقان''' وٽ ويو ۽ اتي ٽي مهينا رهيو. پوءِ هو ٻيهر ''مڪران'' ڏانهن موٽيو ۽ '''مڪران جي شاهه''' ڏانهن وري ايلچي موڪلي، جنهن وسيلي پنهنجي لشڪر لاءِ گهربل سامان گهريائين. ساڳئي وقت هن ڌمڪي ڏني ته جيڪڏهن مڪران جو شاهه سندس حڪم نه مڃيندو ته کيس قتل ڪيو ويندو ۽ سندس لشڪر مڪران ۾ قتل عام ۽ تباهي ڪندو. == ترقي == مارچ 2025ع ۾ [[اسلامي جمهوريه ايران جي چوڏهين حڪومت|ايران جي چوڏهين حڪومت]] مڪران جي ترقيءَ کي پنهنجي اهم ترقياتي مقصدن مان هڪ قرار ڏنو. سرڪاري منصوبن موجب علائقي ۾ بندرگاهن، شهرن، ريلوي، روڊن، آمدرفت ۽ واپار جي لنگهن سميت اقتصادي ۽ سماجي بنيادي ڍانچي کي ترقي ڏيڻ ۽ [[انساني ترقيءَ جو اشاريه|انساني ترقيءَ جي اشاريي]] ۾ بهتري آڻڻ تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=توسعه و عمران سیستان و بلوچستان مورد تاکید رئیس جمهوری است|نشانی=https://www.isna.ir/news/1403100604623/|وبگاه=ایسنا|تاریخ=2024-12-26|بازبینی=2025-02-13|کد زبان=fa}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=عراقچی: «بهشت گمشده» مکران باید به قطب اقتصادی آینده ایران و منطقه بدل شود|نشانی=https://www.isna.ir/news/1403112820594/|وبگاه=ایسنا|تاریخ=2025-02-16|بازبینی=2025-02-16|کد زبان=fa}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=نقشه راه دولت برای آینده مکران|نشانی=https://www.isna.ir/news/1404010501858/|وبگاه=ایسنا|تاریخ=2025-03-25|بازبینی=2025-03-26|کد زبان=fa}}</ref><ref>https://www.irna.ir/news/85794186/</ref> === خدشا ۽ مسئلا === مڪران جي ترقياتي منصوبن بابت مقامي آبادي ۽ ماحول تي پوندڙ اثرن جا خدشا پڻ ظاهر ڪيا ويا آهن. ''مڪران سامونڊي ڪنارن جي ترقياتي منصوبي'' تي عملدرآمد دوران ڪجهه مقامي رهواسين جي زمينن جي سرڪاري تحويل ۽ انهن جي لڏپلاڻ بابت اعتراض سامهون آيا آهن. ان کان سواءِ، منصوبي سان علائقي جي [[مرجاني پٿر|مرجاني ساحلن]] ۽ سامونڊي ماحول کي نقصان پهچڻ جا خدشا پڻ ظاهر ڪيا ويا آهن؛ ڪجهه رپورٽن موجب مرجاني علائقن جو هڪ حصو متاثر ٿيو آهي.<ref name=":3" /> === گاديءَ جو هنڌ منتقل ڪرڻ جي تجويز === [[تهران]] جي وڌندڙ شهري، ماحولياتي ۽ انتظامي مسئلن جي پسمنظر ۾ 1403هه ش (2024–2025ع) دوران ايران جي گاديءَ جو هنڌ مڪران ڏانهن منتقل ڪرڻ جي تجويز بحث هيٺ آئي. ان تجويز سان لاڳاپيل مسئلن ۾ [[فارس نار]] ۾ آمريڪي فوجي اڏن سان نسبتاً ويجهڙائي، پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحدن سان ويجهڙائي، مناسب بنيادي ڍانچي جي کوٽ، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ماحولياتي مسئلن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name=":3" /> == پڻ ڏسو == * [[چابهار]] * [[گوادر]] * [[خور ڪلمات]] * [[لياري ٽائون]] * [[مڪران ساحلي شاهراهه]] * [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]] * [[مڪران ڊويزن]] * [[ناشي]] * [[سوخته ڪوهه]] * [[مڪران (نوابي رياست)|مڪران رياست]] * [[پاڪستان جي جهنگلي جيوت#اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان|پاڪستان جي جهنگلي جيوت – اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان]] * [[1945ع بلوچستان زلزلو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايران جا علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:بلوچستان]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جا صحرا]] [[زمرو:پاڪستان جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] 0dtm6vhkxlj1lduyoa7c07m4jdad5q9 0 60769 413825 329805 2026-09-20T21:47:24Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ضم ٿيل ٻوليون]]; added [[Category:جرمن ٻوليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413825 wikitext text/x-wiki {{Short description|West Germanic language}} {{Distinguish|Germanic languages|High German languages|Standard German|}} {{pp|small=yes}} {{refimprove|date=August 2025}} {{Infobox language | name = جرمن ٻولي | nativename = Deutsch (جرمن) | states = [[جرمني]]، [[آسٽريا]]، [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[لچيٽينسٽائين|ليختنسٽائن]]، [[لڪسمبرگ]]، [[بيلجيم]]، [[اٽلي]] | speakers = <small>پهرين ٻولي: 95 ملين</small> | speakers_label = ڳالھائيندڙ | ref = <ref>Thomas Marten, Fritz Joachim Sauer (Hrsg.): Länderkunde Deutschland, Österreich und Schweiz (mit Liechtenstein) im Querschnitt. Inform-Verlag, Berlin 2005, ISBN 3-9805843-1-3, S. 7.</ref> | speakers2 = <small>ٻئي ٻولي: 80 - 85 ملين<br>(2014ع</small><ref name=eurobarometer /> | familycolor = Indo-European | fam2 = [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ]] | fam3 = اولهائين جرمنڪ | fam4 = هاءِ جرمنڪ | stand1 = معياري جرمن (جرمني، آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ جي جرمن ٻولي) | script = {{plainlist| * پراڻي هاءِ جرمن کان وٺي: لاطيني لکت (جرمن الفابيٽ) * جرمن بريل * 20هين صدي جي وچ تائين: عبراني اکر<ref> {{Cite web |url=https://www.thetorah.com/article/moses-mendelssohns-beur-translating-the-torah-in-the-age-of-enlightenment |title=Moses Mendelssohn's Be'ur: Translating the Torah in the Age of Enlightenment – TheTorah.com |website=www.thetorah.com |access-date=10 August 2023 |archive-date=29 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129190136/https://www.thetorah.com/article/moses-mendelssohns-beur-translating-the-torah-in-the-age-of-enlightenment |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://digipres.cjh.org/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE3471465 |title=Sefer Netivot ha-shalom: ṿe-hu ḥibur kolel ḥamishat ḥumshe ha-torah ʻim tiḳun sofrim ṿe-targum ashkenazi u-veʾur. - 1783. Translated from the Hebrew into German by Moses Mendelssohn. Berlin : Gedruckt bey George Friedrich Starcke |website=digipres.cjh.org |access-date=10 August 2023 |archive-date=10 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230148/https://digipres.cjh.org/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE3471465 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://digipres.cjh.org/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE3777308 |title=''המאסף ha-Me'asef''. 6644-5571 &#91;1783-1811&#93; &#91;Newspaper in German printed in Hebrew characters&#93;. Königsberg, Prussia. |access-date=10 August 2023 |archive-date=10 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810231813/https://digipres.cjh.org/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE3777308 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/Dostrzegacz_Nadwislanski |title=YIVO &#124; Dostrzegacz Nadwiślański - / Der Beobakhter an der Vayksel. 1823–1824. Warsaw. |website=yivoencyclopedia.org |access-date=10 August 2023 |archive-date=28 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230828095519/https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/Dostrzegacz_Nadwislanski |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://duepublico2.uni-due.de/servlets/MCRFileNodeServlet/duepublico_derivate_00005400/kleindiss.pdf |title=Birgit Klein. 1998. ''Levi von Bonn alias Löb Kraus und die Juden im Alten Reich. Auf den Spuren eines Verrats mit weitreichenden Folgen'', p. 200. |access-date=10 August 2023 |archive-date=10 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230150/https://duepublico2.uni-due.de/servlets/MCRFileNodeServlet/duepublico_derivate_00005400/kleindiss.pdf |url-status=live}} </ref>}} | sign = اشاري واري جرمن ٻولي | nation = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:right; | title = |6 [[ملڪ]]: |[[آسٽريا]]|[[بيلجيم]]|[[جرمني]]|[[لچيٽينسٽائين|ليختنسٽائن]]|[[لڪسمبرگ]]|[[سوئٽزرلينڊ]]}}<br/>{{Collapsible list |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:right;|title= هڪ ذيلي ورهاست| ڏکڻ ٽائرول، [[اٽلي]]}}<br/>مختلف بين الاقوامي ادارا | minority = {{Collapsible list| titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:right; | title = 9 ملڪ: |[[برازيل]]<small> (2 ميونسپلٽيون)</small> |[[چيڪ جمهوريا]]|[[ڊينمارڪ]] <small>(سائيڊنمارڪ)</small>|[[هنگري]]<small>(سوپرون)</small>|[[نميبيا]]|[[پولينڊ]]<small>(اپر سائليشيا)</small> |[[رومانيا]]|[[روس]]<small>(آزوف جرمن قومي ضلعو)</small>|[[سلوواڪيا]]<small>(ڪرئهيول)</small>}} | iso1 = de | iso2b = ger | iso2t = deu | lc1 = deu | ld1 = معياري جرمن | lc2 = gmh | ld2 = وچين هائي جرمن | lc3 = goh | ld3 = پراڻي هائي جرمن | lc4 = gct | ld4 = ڪولونيا تووار جرمن | lc5 = bar | ld5 = باويريائي جرمن | lc6 = cim | ld6 = سمبريائي جرمن | lc7 = geh | ld7 = هترائٽ جرمن | lc8 = ksh | ld8 = ڪولسخ | lc9 = nds | ld9 = هيٺين جرمن {{efn|The status of Low German as a German variety or separate language is subject to discussion.{{sfn|Goossens|1983|p=27}}}} | lc10 = sli | ld10 = لوئر سيليشيائي | lc11 = ltz | ld11 = لگزمبرگ واري {{efn|The status of Luxembourgish as a German variety or separate language is subject to discussion.}} | lc12 = vmf | ld12 = مئنفرانڪش | lc13 = mhn | ld13 = موخينو | lc14 = pfl | ld14 = پلاٽينئٽ جرمن | lc15 = pdc | ld15 = پينسلوانيا ڊيوش | lc16 = pdt | ld16 = پلاڊويچي {{efn|The status of Plautdietsch as a German variety or separate language is subject to discussion.{{sfn|Goossens|1983|p=27}}}} | lc17 = swg | ld17 = سوابيائي | lc18 = gsw | ld18 = سوئس جرمن | lc19 = uln | ld19 = انسرڊويخي | lc20 = sxu | ld20 = اپر سئڪسن | lc21 = wae | ld21 = والسير جرمن | lc22 = wep | ld22 = ويسٽ ڦاليائي | lc23 = hrx | ld23 = ريوگرانڊنسر هنسٽرڪچ | lc24 = yec | ld24 = يئنش | lc25 = yid | ld25 = يدش | lingua = {{blist | 52-ACB–dl ([[Standard German]]) | 52-AC (Continental West Germanic) | 52-ACB (Deutsch & Dutch) | 52-ACB-d ([[Central German]]) | 52-ACB-e & -f ([[Upper German|Upper]] and [[Swiss German]]) | 52-ACB-h ([[German diaspora|Émigré German]] varieties, including 52-ACB-hc ([[Hutterite German]]) & 52-ACB-he ([[Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch]])) | 52-ACB-i ([[Yeniche language|Yenish]]) | Totalling 285 varieties: 52-ACB-daa to 52-ACB-i }} | glotto = stan1295 | map = Legal status of German in Europe.svg | notice = IPA | mapcaption = {{legend|#ffcc00|واحد سرڪاري ٻولي}} {{legend|#d98575|شريڪ سرڪاري ٻولي}} {{legend|#7373d9|قومي يا تسليم ٿيل اقليتي ٻولي}} {{legend|#30efe3|اقليتي ٻولي}} | ancestor = پراڻي هاءِ جرمن | ancestor2 = وچين هاءِ جرمن | ancestor3 = ابتدائي نئين هاءِ جرمن |image=Legal status of German in the world.svg|imagecaption=دنيا ۾ جرمن ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ برادريون|map2=|mapcaption2=}} '''جرمن ٻولي''' (جرمن: Deutsch)،<ref>{{cite web|url=https://www.dwds.de/wb/Deutsch|title=Deutsch|date=31 October 2022|website=Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124115017/https://www.dwds.de/wb/Deutsch|archive-date=November 24, 2023|access-date=March 27, 2024|url-status=live}}</ref> [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي خاندان]] ۾ هڪ اولهائين جرمنڪ ٻولي آهي، جيڪي خاص طور تي اولهه ۽ وچ يورپ ۾ ڳالهائي ويندي آهي. اها [[جرمني]] کانسواء، [[آسٽريا]]، [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[لچيٽينسٽائين|ليختنسٽائن]] ۾ اڪثريتي ۽ سرڪاري (يا گڏيل سرڪاري) ٻولي آهي ۽ [[لڪسمبرگ]]، [[بيلجيم]] ۽ ڏکڻ ٽائرول ([[اٽلي]] جو خودمختيار صوبو) جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ انهي سان گڏ [[نميبيا]] ۾ هڪ تسليم ٿيل قومي ٻولي پڻ آهي. <ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/جرمنيءَ%20جو%20رهاڪو،%20جرمن%20ٻولي.php|title=جرمنيءَ جو رهاڪو، جرمن ٻولي {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-11-03}}</ref> يورپ جي ٻين حصن ۾ پڻ قابل ذڪر جرمن ڳالهائيندڙ برادريون آهن، جنهن ۾؛ [[پولينڊ]] (مٿيون سيلشيا)، [[چيڪ جمهوريا]] (اتر بوهيميا)، [[ڊينمارڪ]] (اتر شليسوِگ)، [[سلوواڪيا]]، [[رومانيا]]، [[هنگري]] (سوپئرن) ۽ [[فرانس]] (السيس) جا علائقا شامل آهن. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ جي سڀ کان وڏي برادريون آمريڪا ۾ آهن. سال 2024ع تائين، جرمن ٻولي، تقريبن اٺ ڪروڙ (80 ملين) مقامي ڳالهائيندڙ ۽ 13ڪروڙ (130 ملين) کان وڌيڪ ڪل ڳالهائيندڙن سان، دنيا جي وڏين ٻولين مان هڪ هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|date=2025|website=Ethnologue|access-date=8 March 2025}}</ref> اها [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] جي اندر سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[مادري ٻولي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] کان پوءِ، پهرين ۽ ٻئي ٻنهي طور، ٻي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ جرمنڪ ٻولي آهي. جرمن کي پرڏيهي ٻولي طور پڻ وڏي پيماني تي سيکاريو ويندو آهي، خاص طور تي يورپ جي مکيه زمين تي، جتي اها انگريزي ۽ فرانسيسي کانپوء ٽئين سڀ کان وڌيڪ سيکاري ويندڙ پرڏيهي ٻولي آهي ۽ آمريڪا ۾، جتي اها K-12 نظام هيٺ، ٽئين سڀ کان وڌيڪ سيکاري ويندڙ ٻئي ٻولي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۾ اسپيني ۽ فرانسيسي کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ پڙهي ويندڙ پرڏيهي ٻولي آهي.<ref name=":02">{{cite web|url=http://www.actfl.org/sites/default/files/pdfs/ReportSummary2011.pdf|title=Foreign Language Enrollments in K–12 Public Schools|date=February 2011|publisher=American Council on the Teaching of Foreign Languages (ACTFL)|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817144116/http://www.actfl.org/sites/default/files/pdfs/ReportSummary2011.pdf|archive-date=August 17, 2014|access-date=October 17, 2015}}</ref> مجموعي طور تي، جرمن ٻولي دنيا ۾ چوٿين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ سکي ويندڙ ٻي ٻولي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thelocal.de/20150415/german-is-fourth-most-learnt-language-globally|title=German is world's fourth most popular language|date=2015-04-15|website=[[The Local]]|access-date=2024-09-03}}</ref> هي ٻولي فلسفي، الهيات، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ اثر انداز رهي آهي. اها سائنس ۾ ٻي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ۽ ويب سائيٽن تي ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ٻولي آهي.<ref name=":12">{{Cite journal|last=Abdumannonovna|first=Akhmedova Dilnoza|date=2022-02-13|title=GERMAN AS THE LANGUAGE OF SCIENCE: PROBLEMS AND PERSPECTIVES|url=https://scholarexpress.net/index.php/wbss/article/view/522|journal=World Bulletin of Social Sciences|volume=7|pages=22–24|access-date=2024-09-02}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://w3techs.com/technologies/overview/content_language|title=Usage statistics of content languages for websites|date=2024-09-03|website=w3techs.com|access-date=2024-09-03}}</ref> جرمن ڳالهائيندڙ ملڪ نئين ڪتابن جي سالياني اشاعت جي لحاظ کان پنجين نمبر تي آهن. دنيا ۾ سڀني ڪتابن (e-books سميت) جو ڏهون حصو جرمن بولي ۾ شايع ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal|last1=Lobachev|first1=Sergey|date=17 December 2008|title=Top languages in global information production|journal=Partnership: The Canadian Journal of Library and Information Practice and Research|volume=3|issue=2|doi=10.21083/partnership.v3i2.826|doi-access=free}}</ref> جرمن ٻولي ٻين اولهائين جرمن ٻولين؛ آفريڪي، ولنديزي (ڊچ)، انگريزي، فريسيائي ۽ اسڪاٽ بولي، سان تمام گهڻي ويجهڙائي رکي ٿي. ان ۾ اتر جرمن گروپ جي ڪجهه ٻولين، جهڙوڪ ڊينش، نارويجين ۽ سوئيڊش، سان لفظيات ۾ ويجهڙائي پڻ آهي. جديد جرمن ٻولي، پراڻي هاءِ جرمن ٻولي، جيڪا ابتدائي وچين دور ۾ پروٽو-جرمنڪ مان ترقي ڪئي، کان وقت سان گڏ ترقي ڪئي. جرمن هڪ ڦهليل ٻولي آهي. هن ۾ اسم، ضمير ۽ صفت لاءِ چار، ٽي جنس لاء ٽي صورتون آهن. ان ۾ مضبوط ۽ ڪمزور فعل آهن. ان جي لغت جو گهڻو حصو انڊو-يورپي ٻولي خاندان جي قديم جرمنڪ شاخ مان نڪتل آهي، جڏهن ته هڪ ننڍڙو حصو، فرانسيسي ۽ جديد انگريزي مان قرض ورتل گهٽ لفظن سان گڏ، جزوي طور تي لاطيني ۽ يوناني مان نڪتل آهي. <ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/linguists-seek-to-preserve-endangered-regional-german-dialects/a-35885772|title=Preserving endangered German dialects|last=Chase|first=Jefferson|date=2016-09-25|website=[[Deutsche Welle]]|language=en|access-date=2024-09-02}}</ref> بهرحال، انگريزي تازي ورتل لفظن جو مکيه ذريعو آهي. هن جي ٽي معياري قسم جرمن، آسٽريائي ۽ سوئس معياري جرمن آهن. جرمن پنهنجي وسيع ٻولين جي دائري لاءِ پڻ قابل ذڪر آهي. [[File:Legal status of German in the world.svg|frameless|left]] [[File:Legal status of German in Europe.svg|frameless| left]] جرمن دنيا جي اهم ٻولين مان هڪ آهي. ان ۾ اٽڪل 122 ملين ڳالهائيندڙ آهن. دنيا ۾ گهڻا ترجما جرمن ۾ آهن ۽ [[رومن اسڪرپٽ|رومن لپي]] ۾ لکيل آهن. ان ۾ ڪيترائي تلفظ آهن. جرمني جي لوئر سڪسوني ۾ ھينور (ھينور) جي ٻولي مستند سمجھي ويندي آھي. [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] تائين، سائنس جي ٻولي جرمن هئي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{sister project links|collapsible=true|commons=Category:German language|b=Subject:German language|v=Topic:German Language|n=no|s=y|species=no|voy=German phrasebook|d=Q188|wikt=Category:German language}} * {{Wikisource-inline|list= ** [[Mark Twain]], [[s:The Awful German Language|The Awful German Language]], 1880 ** [[Carl Schurz]], [[s:The German Mothertongue|The German Mothertongue]], 1897}} * [https://archive.org/details/VerbreitungDerDeutschenSprache Dissemination of the German language in Europe around 1913 (map, 300 dpi)] {{Authority control}} [[زمرو:جرمن ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:جرمنڪ ٻوليون]] [[زمرو:جرمن ٻوليون]] [[زمرو:هاء جرمنڪ ٻوليون]] [[زمرو:آسٽريا جون ٻوليون]] [[زمرو:بيلجيم جون ٻوليون]] [[زمرو:جرمني جون ٻوليون]] [[زمرو:سئيٽزرلينڊ جون ٻوليون]] [[زمرو:ليچينسٽن جون ٻوليون]] [[زمرو:ليڪسمبورگ جون ٻوليون]] [[زمرو:نميبيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڊينمارڪ جون ٻوليون]] [[Category:Languages of Trentino-Alto Adige/Südtirol]] [[Category:Stress-timed languages]] [[Category:Verb-second languages]] ==حوالا== {{حوالا}} l4rf7w1s5e7726ugk27fz8609lfcd1b 413826 413825 2026-09-20T21:48:07Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:هاء جرمنڪ ٻوليون]]; added [[Category:گڏ ڪيل ٻوليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413826 wikitext text/x-wiki {{Short description|West Germanic language}} {{Distinguish|Germanic languages|High German languages|Standard German|}} {{pp|small=yes}} {{refimprove|date=August 2025}} {{Infobox language | name = جرمن ٻولي | nativename = Deutsch (جرمن) | states = [[جرمني]]، [[آسٽريا]]، [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[لچيٽينسٽائين|ليختنسٽائن]]، [[لڪسمبرگ]]، [[بيلجيم]]، [[اٽلي]] | speakers = <small>پهرين ٻولي: 95 ملين</small> | speakers_label = ڳالھائيندڙ | ref = <ref>Thomas Marten, Fritz Joachim Sauer (Hrsg.): Länderkunde Deutschland, Österreich und Schweiz (mit Liechtenstein) im Querschnitt. Inform-Verlag, Berlin 2005, ISBN 3-9805843-1-3, S. 7.</ref> | speakers2 = <small>ٻئي ٻولي: 80 - 85 ملين<br>(2014ع</small><ref name=eurobarometer /> | familycolor = Indo-European | fam2 = [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ]] | fam3 = اولهائين جرمنڪ | fam4 = هاءِ جرمنڪ | stand1 = معياري جرمن (جرمني، آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ جي جرمن ٻولي) | script = {{plainlist| * پراڻي هاءِ جرمن کان وٺي: لاطيني لکت (جرمن الفابيٽ) * جرمن بريل * 20هين صدي جي وچ تائين: عبراني اکر<ref> {{Cite web |url=https://www.thetorah.com/article/moses-mendelssohns-beur-translating-the-torah-in-the-age-of-enlightenment |title=Moses Mendelssohn's Be'ur: Translating the Torah in the Age of Enlightenment – TheTorah.com |website=www.thetorah.com |access-date=10 August 2023 |archive-date=29 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129190136/https://www.thetorah.com/article/moses-mendelssohns-beur-translating-the-torah-in-the-age-of-enlightenment |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://digipres.cjh.org/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE3471465 |title=Sefer Netivot ha-shalom: ṿe-hu ḥibur kolel ḥamishat ḥumshe ha-torah ʻim tiḳun sofrim ṿe-targum ashkenazi u-veʾur. - 1783. Translated from the Hebrew into German by Moses Mendelssohn. Berlin : Gedruckt bey George Friedrich Starcke |website=digipres.cjh.org |access-date=10 August 2023 |archive-date=10 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230148/https://digipres.cjh.org/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE3471465 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://digipres.cjh.org/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE3777308 |title=''המאסף ha-Me'asef''. 6644-5571 &#91;1783-1811&#93; &#91;Newspaper in German printed in Hebrew characters&#93;. Königsberg, Prussia. |access-date=10 August 2023 |archive-date=10 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810231813/https://digipres.cjh.org/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE3777308 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/Dostrzegacz_Nadwislanski |title=YIVO &#124; Dostrzegacz Nadwiślański - / Der Beobakhter an der Vayksel. 1823–1824. Warsaw. |website=yivoencyclopedia.org |access-date=10 August 2023 |archive-date=28 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230828095519/https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/Dostrzegacz_Nadwislanski |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://duepublico2.uni-due.de/servlets/MCRFileNodeServlet/duepublico_derivate_00005400/kleindiss.pdf |title=Birgit Klein. 1998. ''Levi von Bonn alias Löb Kraus und die Juden im Alten Reich. Auf den Spuren eines Verrats mit weitreichenden Folgen'', p. 200. |access-date=10 August 2023 |archive-date=10 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230150/https://duepublico2.uni-due.de/servlets/MCRFileNodeServlet/duepublico_derivate_00005400/kleindiss.pdf |url-status=live}} </ref>}} | sign = اشاري واري جرمن ٻولي | nation = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:right; | title = |6 [[ملڪ]]: |[[آسٽريا]]|[[بيلجيم]]|[[جرمني]]|[[لچيٽينسٽائين|ليختنسٽائن]]|[[لڪسمبرگ]]|[[سوئٽزرلينڊ]]}}<br/>{{Collapsible list |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:right;|title= هڪ ذيلي ورهاست| ڏکڻ ٽائرول، [[اٽلي]]}}<br/>مختلف بين الاقوامي ادارا | minority = {{Collapsible list| titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:right; | title = 9 ملڪ: |[[برازيل]]<small> (2 ميونسپلٽيون)</small> |[[چيڪ جمهوريا]]|[[ڊينمارڪ]] <small>(سائيڊنمارڪ)</small>|[[هنگري]]<small>(سوپرون)</small>|[[نميبيا]]|[[پولينڊ]]<small>(اپر سائليشيا)</small> |[[رومانيا]]|[[روس]]<small>(آزوف جرمن قومي ضلعو)</small>|[[سلوواڪيا]]<small>(ڪرئهيول)</small>}} | iso1 = de | iso2b = ger | iso2t = deu | lc1 = deu | ld1 = معياري جرمن | lc2 = gmh | ld2 = وچين هائي جرمن | lc3 = goh | ld3 = پراڻي هائي جرمن | lc4 = gct | ld4 = ڪولونيا تووار جرمن | lc5 = bar | ld5 = باويريائي جرمن | lc6 = cim | ld6 = سمبريائي جرمن | lc7 = geh | ld7 = هترائٽ جرمن | lc8 = ksh | ld8 = ڪولسخ | lc9 = nds | ld9 = هيٺين جرمن {{efn|The status of Low German as a German variety or separate language is subject to discussion.{{sfn|Goossens|1983|p=27}}}} | lc10 = sli | ld10 = لوئر سيليشيائي | lc11 = ltz | ld11 = لگزمبرگ واري {{efn|The status of Luxembourgish as a German variety or separate language is subject to discussion.}} | lc12 = vmf | ld12 = مئنفرانڪش | lc13 = mhn | ld13 = موخينو | lc14 = pfl | ld14 = پلاٽينئٽ جرمن | lc15 = pdc | ld15 = پينسلوانيا ڊيوش | lc16 = pdt | ld16 = پلاڊويچي {{efn|The status of Plautdietsch as a German variety or separate language is subject to discussion.{{sfn|Goossens|1983|p=27}}}} | lc17 = swg | ld17 = سوابيائي | lc18 = gsw | ld18 = سوئس جرمن | lc19 = uln | ld19 = انسرڊويخي | lc20 = sxu | ld20 = اپر سئڪسن | lc21 = wae | ld21 = والسير جرمن | lc22 = wep | ld22 = ويسٽ ڦاليائي | lc23 = hrx | ld23 = ريوگرانڊنسر هنسٽرڪچ | lc24 = yec | ld24 = يئنش | lc25 = yid | ld25 = يدش | lingua = {{blist | 52-ACB–dl ([[Standard German]]) | 52-AC (Continental West Germanic) | 52-ACB (Deutsch & Dutch) | 52-ACB-d ([[Central German]]) | 52-ACB-e & -f ([[Upper German|Upper]] and [[Swiss German]]) | 52-ACB-h ([[German diaspora|Émigré German]] varieties, including 52-ACB-hc ([[Hutterite German]]) & 52-ACB-he ([[Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch]])) | 52-ACB-i ([[Yeniche language|Yenish]]) | Totalling 285 varieties: 52-ACB-daa to 52-ACB-i }} | glotto = stan1295 | map = Legal status of German in Europe.svg | notice = IPA | mapcaption = {{legend|#ffcc00|واحد سرڪاري ٻولي}} {{legend|#d98575|شريڪ سرڪاري ٻولي}} {{legend|#7373d9|قومي يا تسليم ٿيل اقليتي ٻولي}} {{legend|#30efe3|اقليتي ٻولي}} | ancestor = پراڻي هاءِ جرمن | ancestor2 = وچين هاءِ جرمن | ancestor3 = ابتدائي نئين هاءِ جرمن |image=Legal status of German in the world.svg|imagecaption=دنيا ۾ جرمن ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ برادريون|map2=|mapcaption2=}} '''جرمن ٻولي''' (جرمن: Deutsch)،<ref>{{cite web|url=https://www.dwds.de/wb/Deutsch|title=Deutsch|date=31 October 2022|website=Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124115017/https://www.dwds.de/wb/Deutsch|archive-date=November 24, 2023|access-date=March 27, 2024|url-status=live}}</ref> [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي خاندان]] ۾ هڪ اولهائين جرمنڪ ٻولي آهي، جيڪي خاص طور تي اولهه ۽ وچ يورپ ۾ ڳالهائي ويندي آهي. اها [[جرمني]] کانسواء، [[آسٽريا]]، [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[لچيٽينسٽائين|ليختنسٽائن]] ۾ اڪثريتي ۽ سرڪاري (يا گڏيل سرڪاري) ٻولي آهي ۽ [[لڪسمبرگ]]، [[بيلجيم]] ۽ ڏکڻ ٽائرول ([[اٽلي]] جو خودمختيار صوبو) جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ انهي سان گڏ [[نميبيا]] ۾ هڪ تسليم ٿيل قومي ٻولي پڻ آهي. <ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/جرمنيءَ%20جو%20رهاڪو،%20جرمن%20ٻولي.php|title=جرمنيءَ جو رهاڪو، جرمن ٻولي {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-11-03}}</ref> يورپ جي ٻين حصن ۾ پڻ قابل ذڪر جرمن ڳالهائيندڙ برادريون آهن، جنهن ۾؛ [[پولينڊ]] (مٿيون سيلشيا)، [[چيڪ جمهوريا]] (اتر بوهيميا)، [[ڊينمارڪ]] (اتر شليسوِگ)، [[سلوواڪيا]]، [[رومانيا]]، [[هنگري]] (سوپئرن) ۽ [[فرانس]] (السيس) جا علائقا شامل آهن. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ جي سڀ کان وڏي برادريون آمريڪا ۾ آهن. سال 2024ع تائين، جرمن ٻولي، تقريبن اٺ ڪروڙ (80 ملين) مقامي ڳالهائيندڙ ۽ 13ڪروڙ (130 ملين) کان وڌيڪ ڪل ڳالهائيندڙن سان، دنيا جي وڏين ٻولين مان هڪ هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|date=2025|website=Ethnologue|access-date=8 March 2025}}</ref> اها [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] جي اندر سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[مادري ٻولي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] کان پوءِ، پهرين ۽ ٻئي ٻنهي طور، ٻي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ جرمنڪ ٻولي آهي. جرمن کي پرڏيهي ٻولي طور پڻ وڏي پيماني تي سيکاريو ويندو آهي، خاص طور تي يورپ جي مکيه زمين تي، جتي اها انگريزي ۽ فرانسيسي کانپوء ٽئين سڀ کان وڌيڪ سيکاري ويندڙ پرڏيهي ٻولي آهي ۽ آمريڪا ۾، جتي اها K-12 نظام هيٺ، ٽئين سڀ کان وڌيڪ سيکاري ويندڙ ٻئي ٻولي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۾ اسپيني ۽ فرانسيسي کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ پڙهي ويندڙ پرڏيهي ٻولي آهي.<ref name=":02">{{cite web|url=http://www.actfl.org/sites/default/files/pdfs/ReportSummary2011.pdf|title=Foreign Language Enrollments in K–12 Public Schools|date=February 2011|publisher=American Council on the Teaching of Foreign Languages (ACTFL)|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817144116/http://www.actfl.org/sites/default/files/pdfs/ReportSummary2011.pdf|archive-date=August 17, 2014|access-date=October 17, 2015}}</ref> مجموعي طور تي، جرمن ٻولي دنيا ۾ چوٿين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ سکي ويندڙ ٻي ٻولي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thelocal.de/20150415/german-is-fourth-most-learnt-language-globally|title=German is world's fourth most popular language|date=2015-04-15|website=[[The Local]]|access-date=2024-09-03}}</ref> هي ٻولي فلسفي، الهيات، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ اثر انداز رهي آهي. اها سائنس ۾ ٻي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ۽ ويب سائيٽن تي ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ٻولي آهي.<ref name=":12">{{Cite journal|last=Abdumannonovna|first=Akhmedova Dilnoza|date=2022-02-13|title=GERMAN AS THE LANGUAGE OF SCIENCE: PROBLEMS AND PERSPECTIVES|url=https://scholarexpress.net/index.php/wbss/article/view/522|journal=World Bulletin of Social Sciences|volume=7|pages=22–24|access-date=2024-09-02}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://w3techs.com/technologies/overview/content_language|title=Usage statistics of content languages for websites|date=2024-09-03|website=w3techs.com|access-date=2024-09-03}}</ref> جرمن ڳالهائيندڙ ملڪ نئين ڪتابن جي سالياني اشاعت جي لحاظ کان پنجين نمبر تي آهن. دنيا ۾ سڀني ڪتابن (e-books سميت) جو ڏهون حصو جرمن بولي ۾ شايع ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal|last1=Lobachev|first1=Sergey|date=17 December 2008|title=Top languages in global information production|journal=Partnership: The Canadian Journal of Library and Information Practice and Research|volume=3|issue=2|doi=10.21083/partnership.v3i2.826|doi-access=free}}</ref> جرمن ٻولي ٻين اولهائين جرمن ٻولين؛ آفريڪي، ولنديزي (ڊچ)، انگريزي، فريسيائي ۽ اسڪاٽ بولي، سان تمام گهڻي ويجهڙائي رکي ٿي. ان ۾ اتر جرمن گروپ جي ڪجهه ٻولين، جهڙوڪ ڊينش، نارويجين ۽ سوئيڊش، سان لفظيات ۾ ويجهڙائي پڻ آهي. جديد جرمن ٻولي، پراڻي هاءِ جرمن ٻولي، جيڪا ابتدائي وچين دور ۾ پروٽو-جرمنڪ مان ترقي ڪئي، کان وقت سان گڏ ترقي ڪئي. جرمن هڪ ڦهليل ٻولي آهي. هن ۾ اسم، ضمير ۽ صفت لاءِ چار، ٽي جنس لاء ٽي صورتون آهن. ان ۾ مضبوط ۽ ڪمزور فعل آهن. ان جي لغت جو گهڻو حصو انڊو-يورپي ٻولي خاندان جي قديم جرمنڪ شاخ مان نڪتل آهي، جڏهن ته هڪ ننڍڙو حصو، فرانسيسي ۽ جديد انگريزي مان قرض ورتل گهٽ لفظن سان گڏ، جزوي طور تي لاطيني ۽ يوناني مان نڪتل آهي. <ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/linguists-seek-to-preserve-endangered-regional-german-dialects/a-35885772|title=Preserving endangered German dialects|last=Chase|first=Jefferson|date=2016-09-25|website=[[Deutsche Welle]]|language=en|access-date=2024-09-02}}</ref> بهرحال، انگريزي تازي ورتل لفظن جو مکيه ذريعو آهي. هن جي ٽي معياري قسم جرمن، آسٽريائي ۽ سوئس معياري جرمن آهن. جرمن پنهنجي وسيع ٻولين جي دائري لاءِ پڻ قابل ذڪر آهي. [[File:Legal status of German in the world.svg|frameless|left]] [[File:Legal status of German in Europe.svg|frameless| left]] جرمن دنيا جي اهم ٻولين مان هڪ آهي. ان ۾ اٽڪل 122 ملين ڳالهائيندڙ آهن. دنيا ۾ گهڻا ترجما جرمن ۾ آهن ۽ [[رومن اسڪرپٽ|رومن لپي]] ۾ لکيل آهن. ان ۾ ڪيترائي تلفظ آهن. جرمني جي لوئر سڪسوني ۾ ھينور (ھينور) جي ٻولي مستند سمجھي ويندي آھي. [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] تائين، سائنس جي ٻولي جرمن هئي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{sister project links|collapsible=true|commons=Category:German language|b=Subject:German language|v=Topic:German Language|n=no|s=y|species=no|voy=German phrasebook|d=Q188|wikt=Category:German language}} * {{Wikisource-inline|list= ** [[Mark Twain]], [[s:The Awful German Language|The Awful German Language]], 1880 ** [[Carl Schurz]], [[s:The German Mothertongue|The German Mothertongue]], 1897}} * [https://archive.org/details/VerbreitungDerDeutschenSprache Dissemination of the German language in Europe around 1913 (map, 300 dpi)] {{Authority control}} [[زمرو:جرمن ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:جرمنڪ ٻوليون]] [[زمرو:جرمن ٻوليون]] [[زمرو:گڏ ڪيل ٻوليون]] [[زمرو:آسٽريا جون ٻوليون]] [[زمرو:بيلجيم جون ٻوليون]] [[زمرو:جرمني جون ٻوليون]] [[زمرو:سئيٽزرلينڊ جون ٻوليون]] [[زمرو:ليچينسٽن جون ٻوليون]] [[زمرو:ليڪسمبورگ جون ٻوليون]] [[زمرو:نميبيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڊينمارڪ جون ٻوليون]] [[Category:Languages of Trentino-Alto Adige/Südtirol]] [[Category:Stress-timed languages]] [[Category:Verb-second languages]] ==حوالا== {{حوالا}} 4rzv2blz9vvuwxjv3uzganrkd9t5jwk 0 63190 413787 337866 2026-09-20T16:24:54Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 413787 wikitext text/x-wiki [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref>[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] 15drikn21yy7ihwmcsotllwq6uul433 413788 413787 2026-09-20T16:27:45Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 413788 wikitext text/x-wiki [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref>[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:ٻولين جي فهرست]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] 14wmamz8zidhncxounbu6ykyubhokuy 413790 413788 2026-09-20T16:29:02Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 413790 wikitext text/x-wiki [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref>[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] 74895yhxu2hvybz1ubydf0rjkts5rwf 413792 413790 2026-09-20T16:34:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 413792 wikitext text/x-wiki [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref>[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> ==تفصيل== {{Short description|North Germanic language}} {{Use dmy dates|date=October 2024}} {{Infobox language | name = Swedish | nativename = {{Lang|sv|svenska}} | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[Sweden]], [[Finland]], formerly [[Estonia]] | region = | ethnicity = [[Swedes]], [[Finland-Swedes]] | speakers = Native: {{sigfig|9.924200|1}} million | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = [[Second language|L2 speakers]]: {{sigfig|3.150000|1}} million<ref name=e25/> | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Germanic languages|Germanic]] | fam3 = [[North Germanic languages|North Germanic]] | fam4 = [[East Scandinavian]] | ancestor = [[Old Norse language|Old Norse]] | ancestor2 = [[Old East Norse]] | ancestor3 = [[Old Swedish]] | script = [[Latin script|Latin]] ([[Swedish alphabet]])<br/>[[Swedish Braille]] | nation = [[Finland]]<br />[[Sweden]]<br />[[Åland]]<br/>''[[European Union]]''<br />''[[Nordic Council]]''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = [[Swedish Language Council]] (in Sweden) <br />[[Swedish Academy]] (in Sweden)<br/>[[Institute for the Languages of Finland]] (in Finland) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = [[Tecknad svenska]] (obsolete), [[Swedish Sign Language]], [[Finland-Swedish Sign Language]] | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish }} {{Swedish language sidebar}} '''Swedish''' ({{langx|sv|label=[[endonym]]|svenska}} {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}}) is a [[North Germanic languages|North Germanic language]] from the [[Indo-European languages|Indo-European language family]], spoken predominantly in [[Sweden]] and parts of [[Finland]].<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> It has at least 10 million native speakers, making it the [[Germanic_languages#Statistics|fourth most spoken Germanic language]], and the first among its type in the [[Nordic countries]] overall.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> Swedish, like the other [[North Germanic languages|Nordic languages]], is a descendant of [[Old Norse]], the common language of the [[Germanic peoples]] living in [[Scandinavia]] during the [[Viking Age]]. It is largely [[mutually intelligible]] with [[Norwegian language|Norwegian]] and [[Danish language|Danish]], although the degree of mutual intelligibility is dependent on the dialect and accent of the speaker. [[Standard Swedish]], spoken by most [[Swedes]], is the [[national language]] that evolved from the Central [[Swedish dialects]] in the 19th century, and was well established by the beginning of the 20th century. While distinct regional [[Variety (linguistics)|varieties]] and rural dialects still exist, the written language is uniform and [[Standard language|standardized]]. In addition to being the [[native language]] of the [[Finland-Swedish]] minority, Swedish is the most widely spoken [[second language]] in [[Finland]] and has co-[[official language]] status in the country. Swedish was long spoken in parts of [[Estonia]], although the current status of the [[Estonian Swedish]] speakers is almost extinct. It is also used in the [[Swedish diaspora]], most notably in [[Oslo]], Norway, with more than 50,000 Swedish residents.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] 34uoz4gaftx207zjtciisvzekrt3t95 413793 413792 2026-09-20T16:39:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 413793 wikitext text/x-wiki [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref>[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> عبراني ٻولي (Hebrew) آفروايشيائي ٻولين جي خاندان ۾ شامل هڪ اتر-اولهه سامي ٻولي آهي. ڪنعاني (فلسطين) ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي بني اسرائيل جي مادري ٻولي هئي ۽ 200 عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها يهوديت (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت (Samaritanism) جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻي ٻولي آرامي ٻولي (Aramaic) آهي. ==تفصيل== {{Short description|North Germanic language}} {{Use dmy dates|date=October 2024}} {{Infobox language | name = Swedish | nativename = {{Lang|sv|svenska}} | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[Sweden]], [[Finland]], formerly [[Estonia]] | region = | ethnicity = [[Swedes]], [[Finland-Swedes]] | speakers = Native: {{sigfig|9.924200|1}} million | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = [[Second language|L2 speakers]]: {{sigfig|3.150000|1}} million<ref name=e25/> | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Germanic languages|Germanic]] | fam3 = [[North Germanic languages|North Germanic]] | fam4 = [[East Scandinavian]] | ancestor = [[Old Norse language|Old Norse]] | ancestor2 = [[Old East Norse]] | ancestor3 = [[Old Swedish]] | script = [[Latin script|Latin]] ([[Swedish alphabet]])<br/>[[Swedish Braille]] | nation = [[Finland]]<br />[[Sweden]]<br />[[Åland]]<br/>''[[European Union]]''<br />''[[Nordic Council]]''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = [[Swedish Language Council]] (in Sweden) <br />[[Swedish Academy]] (in Sweden)<br/>[[Institute for the Languages of Finland]] (in Finland) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = [[Tecknad svenska]] (obsolete), [[Swedish Sign Language]], [[Finland-Swedish Sign Language]] | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish }} {{Swedish language sidebar}} '''Swedish''' ({{langx|sv|label=[[endonym]]|svenska}} {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}}) is a [[North Germanic languages|North Germanic language]] from the [[Indo-European languages|Indo-European language family]], spoken predominantly in [[Sweden]] and parts of [[Finland]].<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> It has at least 10 million native speakers, making it the [[Germanic_languages#Statistics|fourth most spoken Germanic language]], and the first among its type in the [[Nordic countries]] overall.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> Swedish, like the other [[North Germanic languages|Nordic languages]], is a descendant of [[Old Norse]], the common language of the [[Germanic peoples]] living in [[Scandinavia]] during the [[Viking Age]]. It is largely [[mutually intelligible]] with [[Norwegian language|Norwegian]] and [[Danish language|Danish]], although the degree of mutual intelligibility is dependent on the dialect and accent of the speaker. [[Standard Swedish]], spoken by most [[Swedes]], is the [[national language]] that evolved from the Central [[Swedish dialects]] in the 19th century, and was well established by the beginning of the 20th century. While distinct regional [[Variety (linguistics)|varieties]] and rural dialects still exist, the written language is uniform and [[Standard language|standardized]]. In addition to being the [[native language]] of the [[Finland-Swedish]] minority, Swedish is the most widely spoken [[second language]] in [[Finland]] and has co-[[official language]] status in the country. Swedish was long spoken in parts of [[Estonia]], although the current status of the [[Estonian Swedish]] speakers is almost extinct. It is also used in the [[Swedish diaspora]], most notably in [[Oslo]], Norway, with more than 50,000 Swedish residents.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] dv9a7iyisy1b2mtu5p2kmbv6q2k44vq 413794 413793 2026-09-20T16:46:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 413794 wikitext text/x-wiki [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref name=":1">[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت (<small>Samaritanism</small>) جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==تفصيل== {{Short description|North Germanic language}} {{Use dmy dates|date=October 2024}} {{Infobox language | name = Swedish | nativename = {{Lang|sv|svenska}} | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[Sweden]], [[Finland]], formerly [[Estonia]] | region = | ethnicity = [[Swedes]], [[Finland-Swedes]] | speakers = Native: {{sigfig|9.924200|1}} million | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = [[Second language|L2 speakers]]: {{sigfig|3.150000|1}} million<ref name=e25/> | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Germanic languages|Germanic]] | fam3 = [[North Germanic languages|North Germanic]] | fam4 = [[East Scandinavian]] | ancestor = [[Old Norse language|Old Norse]] | ancestor2 = [[Old East Norse]] | ancestor3 = [[Old Swedish]] | script = [[Latin script|Latin]] ([[Swedish alphabet]])<br/>[[Swedish Braille]] | nation = [[Finland]]<br />[[Sweden]]<br />[[Åland]]<br/>''[[European Union]]''<br />''[[Nordic Council]]''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = [[Swedish Language Council]] (in Sweden) <br />[[Swedish Academy]] (in Sweden)<br/>[[Institute for the Languages of Finland]] (in Finland) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = [[Tecknad svenska]] (obsolete), [[Swedish Sign Language]], [[Finland-Swedish Sign Language]] | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish }} {{Swedish language sidebar}} '''Swedish''' ({{langx|sv|label=[[endonym]]|svenska}} {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}}) is a [[North Germanic languages|North Germanic language]] from the [[Indo-European languages|Indo-European language family]], spoken predominantly in [[Sweden]] and parts of [[Finland]].<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> It has at least 10 million native speakers, making it the [[Germanic_languages#Statistics|fourth most spoken Germanic language]], and the first among its type in the [[Nordic countries]] overall.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> Swedish, like the other [[North Germanic languages|Nordic languages]], is a descendant of [[Old Norse]], the common language of the [[Germanic peoples]] living in [[Scandinavia]] during the [[Viking Age]]. It is largely [[mutually intelligible]] with [[Norwegian language|Norwegian]] and [[Danish language|Danish]], although the degree of mutual intelligibility is dependent on the dialect and accent of the speaker. [[Standard Swedish]], spoken by most [[Swedes]], is the [[national language]] that evolved from the Central [[Swedish dialects]] in the 19th century, and was well established by the beginning of the 20th century. While distinct regional [[Variety (linguistics)|varieties]] and rural dialects still exist, the written language is uniform and [[Standard language|standardized]]. In addition to being the [[native language]] of the [[Finland-Swedish]] minority, Swedish is the most widely spoken [[second language]] in [[Finland]] and has co-[[official language]] status in the country. Swedish was long spoken in parts of [[Estonia]], although the current status of the [[Estonian Swedish]] speakers is almost extinct. It is also used in the [[Swedish diaspora]], most notably in [[Oslo]], Norway, with more than 50,000 Swedish residents.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] nn8itn0plcqca783yk3vqn4pte29tnn 413795 413794 2026-09-20T17:10:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 413795 wikitext text/x-wiki [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref name=":1">[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت (<small>Samaritanism</small>) جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> عبراني (Hebrew). عبراني (Ivrit). * تلفظ: * جديد: [iv⁠ˈʁit] * ٽائبيرين (Tiberian): [ʕiv⁠ˈriθ] * بائبل وارو (Biblical): * اصل علائقو: اسرائيل. * خطو: ڏکڻ ليوانٽ (Southern Levant). * نسل: يهودي. سامري (Samaritans). * معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي. جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 9 ملين آهي، جن مان 5 ملين ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 3.3 ملين ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا (2018). لکت واري ”پيليو-عبراني“ (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو ”بائيبل واري عبراني “ (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي ”لاشون هاڪوديش“ (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب ”مقدس ٻولي“ يا ”پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر ”هيبرو“ نالي سان نه، پر ”يهودت“ (<small>Yehudit</small> - يعني ”يهوديا جي ٻولي“) يا ”سيپت ڪنعان“ (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ”ڪنعان جي ٻولي“) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. ”مشنا گٽين“ (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي ”اِوريت“ (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته ”مشنا ميگلا“ (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي ”اشورت“ (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو ”اِوريت“ (يعني پيليو-هيبرو الف-بي) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل ”بار ڪوخبا“ (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==تفصيل== {{Short description|North Germanic language}} {{Use dmy dates|date=October 2024}} {{Infobox language | name = Swedish | nativename = {{Lang|sv|svenska}} | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[Sweden]], [[Finland]], formerly [[Estonia]] | region = | ethnicity = [[Swedes]], [[Finland-Swedes]] | speakers = Native: {{sigfig|9.924200|1}} million | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = [[Second language|L2 speakers]]: {{sigfig|3.150000|1}} million<ref name=e25/> | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Germanic languages|Germanic]] | fam3 = [[North Germanic languages|North Germanic]] | fam4 = [[East Scandinavian]] | ancestor = [[Old Norse language|Old Norse]] | ancestor2 = [[Old East Norse]] | ancestor3 = [[Old Swedish]] | script = [[Latin script|Latin]] ([[Swedish alphabet]])<br/>[[Swedish Braille]] | nation = [[Finland]]<br />[[Sweden]]<br />[[Åland]]<br/>''[[European Union]]''<br />''[[Nordic Council]]''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = [[Swedish Language Council]] (in Sweden) <br />[[Swedish Academy]] (in Sweden)<br/>[[Institute for the Languages of Finland]] (in Finland) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = [[Tecknad svenska]] (obsolete), [[Swedish Sign Language]], [[Finland-Swedish Sign Language]] | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish }} {{Swedish language sidebar}} '''Swedish''' ({{langx|sv|label=[[endonym]]|svenska}} {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}}) is a [[North Germanic languages|North Germanic language]] from the [[Indo-European languages|Indo-European language family]], spoken predominantly in [[Sweden]] and parts of [[Finland]].<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> It has at least 10 million native speakers, making it the [[Germanic_languages#Statistics|fourth most spoken Germanic language]], and the first among its type in the [[Nordic countries]] overall.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> Swedish, like the other [[North Germanic languages|Nordic languages]], is a descendant of [[Old Norse]], the common language of the [[Germanic peoples]] living in [[Scandinavia]] during the [[Viking Age]]. It is largely [[mutually intelligible]] with [[Norwegian language|Norwegian]] and [[Danish language|Danish]], although the degree of mutual intelligibility is dependent on the dialect and accent of the speaker. [[Standard Swedish]], spoken by most [[Swedes]], is the [[national language]] that evolved from the Central [[Swedish dialects]] in the 19th century, and was well established by the beginning of the 20th century. While distinct regional [[Variety (linguistics)|varieties]] and rural dialects still exist, the written language is uniform and [[Standard language|standardized]]. In addition to being the [[native language]] of the [[Finland-Swedish]] minority, Swedish is the most widely spoken [[second language]] in [[Finland]] and has co-[[official language]] status in the country. Swedish was long spoken in parts of [[Estonia]], although the current status of the [[Estonian Swedish]] speakers is almost extinct. It is also used in the [[Swedish diaspora]], most notably in [[Oslo]], Norway, with more than 50,000 Swedish residents.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] jaywfojygkpz7dc9temj3zjxe6aihj9 413796 413795 2026-09-20T17:12:25Z Ibne maryam 17680 /* تفصيل */ 413796 wikitext text/x-wiki [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref name=":1">[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت (<small>Samaritanism</small>) جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> عبراني (Hebrew). عبراني (Ivrit). * تلفظ: * جديد: [iv⁠ˈʁit] * ٽائبيرين (Tiberian): [ʕiv⁠ˈriθ] * بائبل وارو (Biblical): * اصل علائقو: اسرائيل. * خطو: ڏکڻ ليوانٽ (Southern Levant). * نسل: يهودي. سامري (Samaritans). * معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي. جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 9 ملين آهي، جن مان 5 ملين ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 3.3 ملين ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا (2018). لکت واري ”پيليو-عبراني“ (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو ”بائيبل واري عبراني “ (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي ”لاشون هاڪوديش“ (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب ”مقدس ٻولي“ يا ”پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر ”هيبرو“ نالي سان نه، پر ”يهودت“ (<small>Yehudit</small> - يعني ”يهوديا جي ٻولي“) يا ”سيپت ڪنعان“ (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ”ڪنعان جي ٻولي“) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. ”مشنا گٽين“ (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي ”اِوريت“ (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته ”مشنا ميگلا“ (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي ”اشورت“ (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو ”اِوريت“ (يعني پيليو-هيبرو الف-بي) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل ”بار ڪوخبا“ (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==تفصيل== {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = Swedish | nativename = {{Lang|sv|svenska}} | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[Sweden]], [[Finland]], formerly [[Estonia]] | region = | ethnicity = [[Swedes]], [[Finland-Swedes]] | speakers = Native: {{sigfig|9.924200|1}} million | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = [[Second language|L2 speakers]]: {{sigfig|3.150000|1}} million<ref name=e25/> | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Germanic languages|Germanic]] | fam3 = [[North Germanic languages|North Germanic]] | fam4 = [[East Scandinavian]] | ancestor = [[Old Norse language|Old Norse]] | ancestor2 = [[Old East Norse]] | ancestor3 = [[Old Swedish]] | script = [[Latin script|Latin]] ([[Swedish alphabet]])<br/>[[Swedish Braille]] | nation = [[Finland]]<br />[[Sweden]]<br />[[Åland]]<br/>''[[European Union]]''<br />''[[Nordic Council]]''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = [[Swedish Language Council]] (in Sweden) <br />[[Swedish Academy]] (in Sweden)<br/>[[Institute for the Languages of Finland]] (in Finland) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = [[Tecknad svenska]] (obsolete), [[Swedish Sign Language]], [[Finland-Swedish Sign Language]] | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). سامي (Semitic). مغربي. مرڪزي. اتر-مغربي. ڪنعاني (Canaanite). ڏکڻ. عبراني. * ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * لکڻ جو نظام: عبراني اکر (Alphabet). عبراني بريل (Braille). پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني). امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني). سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني). * اشارن واريون شڪليون: اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * نگراني ڪندڙ ادارو: اڪيڊمي آف دي هيبرو لئنگويج (عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي). * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو.}} {{Swedish language sidebar}} '''Swedish''' ({{langx|sv|label=[[endonym]]|svenska}} {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}}) is a [[North Germanic languages|North Germanic language]] from the [[Indo-European languages|Indo-European language family]], spoken predominantly in [[Sweden]] and parts of [[Finland]].<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> It has at least 10 million native speakers, making it the [[Germanic_languages#Statistics|fourth most spoken Germanic language]], and the first among its type in the [[Nordic countries]] overall.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> Swedish, like the other [[North Germanic languages|Nordic languages]], is a descendant of [[Old Norse]], the common language of the [[Germanic peoples]] living in [[Scandinavia]] during the [[Viking Age]]. It is largely [[mutually intelligible]] with [[Norwegian language|Norwegian]] and [[Danish language|Danish]], although the degree of mutual intelligibility is dependent on the dialect and accent of the speaker. [[Standard Swedish]], spoken by most [[Swedes]], is the [[national language]] that evolved from the Central [[Swedish dialects]] in the 19th century, and was well established by the beginning of the 20th century. While distinct regional [[Variety (linguistics)|varieties]] and rural dialects still exist, the written language is uniform and [[Standard language|standardized]]. In addition to being the [[native language]] of the [[Finland-Swedish]] minority, Swedish is the most widely spoken [[second language]] in [[Finland]] and has co-[[official language]] status in the country. Swedish was long spoken in parts of [[Estonia]], although the current status of the [[Estonian Swedish]] speakers is almost extinct. It is also used in the [[Swedish diaspora]], most notably in [[Oslo]], Norway, with more than 50,000 Swedish residents.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] 0w9yfmczlw6zn8u8ngbky08gldw9ak4 413797 413796 2026-09-20T17:13:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 413797 wikitext text/x-wiki '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت (<small>Samaritanism</small>) جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> عبراني (Hebrew). عبراني (Ivrit). * تلفظ: * جديد: [iv⁠ˈʁit] * ٽائبيرين (Tiberian): [ʕiv⁠ˈriθ] * بائبل وارو (Biblical): * اصل علائقو: اسرائيل. * خطو: ڏکڻ ليوانٽ (Southern Levant). * نسل: يهودي. سامري (Samaritans). * معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي. جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 9 ملين آهي، جن مان 5 ملين ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 3.3 ملين ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا (2018). لکت واري ”پيليو-عبراني“ (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو ”بائيبل واري عبراني “ (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي ”لاشون هاڪوديش“ (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب ”مقدس ٻولي“ يا ”پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر ”هيبرو“ نالي سان نه، پر ”يهودت“ (<small>Yehudit</small> - يعني ”يهوديا جي ٻولي“) يا ”سيپت ڪنعان“ (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ”ڪنعان جي ٻولي“) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. ”مشنا گٽين“ (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي ”اِوريت“ (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته ”مشنا ميگلا“ (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي ”اشورت“ (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو ”اِوريت“ (يعني پيليو-هيبرو الف-بي) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل ”بار ڪوخبا“ (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==تفصيل== {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = Swedish | nativename = {{Lang|sv|svenska}} | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[Sweden]], [[Finland]], formerly [[Estonia]] | region = | ethnicity = [[Swedes]], [[Finland-Swedes]] | speakers = Native: {{sigfig|9.924200|1}} million | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = [[Second language|L2 speakers]]: {{sigfig|3.150000|1}} million<ref name=e25/> | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Germanic languages|Germanic]] | fam3 = [[North Germanic languages|North Germanic]] | fam4 = [[East Scandinavian]] | ancestor = [[Old Norse language|Old Norse]] | ancestor2 = [[Old East Norse]] | ancestor3 = [[Old Swedish]] | script = [[Latin script|Latin]] ([[Swedish alphabet]])<br/>[[Swedish Braille]] | nation = [[Finland]]<br />[[Sweden]]<br />[[Åland]]<br/>''[[European Union]]''<br />''[[Nordic Council]]''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = [[Swedish Language Council]] (in Sweden) <br />[[Swedish Academy]] (in Sweden)<br/>[[Institute for the Languages of Finland]] (in Finland) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = [[Tecknad svenska]] (obsolete), [[Swedish Sign Language]], [[Finland-Swedish Sign Language]] | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). سامي (Semitic). مغربي. مرڪزي. اتر-مغربي. ڪنعاني (Canaanite). ڏکڻ. عبراني. * ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * لکڻ جو نظام: عبراني اکر (Alphabet). عبراني بريل (Braille). پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني). امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني). سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني). * اشارن واريون شڪليون: اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * نگراني ڪندڙ ادارو: اڪيڊمي آف دي هيبرو لئنگويج (عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي). * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو.}} {{Swedish language sidebar}} '''Swedish''' ({{langx|sv|label=[[endonym]]|svenska}} {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}}) is a [[North Germanic languages|North Germanic language]] from the [[Indo-European languages|Indo-European language family]], spoken predominantly in [[Sweden]] and parts of [[Finland]].<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> It has at least 10 million native speakers, making it the [[Germanic_languages#Statistics|fourth most spoken Germanic language]], and the first among its type in the [[Nordic countries]] overall.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> Swedish, like the other [[North Germanic languages|Nordic languages]], is a descendant of [[Old Norse]], the common language of the [[Germanic peoples]] living in [[Scandinavia]] during the [[Viking Age]]. It is largely [[mutually intelligible]] with [[Norwegian language|Norwegian]] and [[Danish language|Danish]], although the degree of mutual intelligibility is dependent on the dialect and accent of the speaker. [[Standard Swedish]], spoken by most [[Swedes]], is the [[national language]] that evolved from the Central [[Swedish dialects]] in the 19th century, and was well established by the beginning of the 20th century. While distinct regional [[Variety (linguistics)|varieties]] and rural dialects still exist, the written language is uniform and [[Standard language|standardized]]. In addition to being the [[native language]] of the [[Finland-Swedish]] minority, Swedish is the most widely spoken [[second language]] in [[Finland]] and has co-[[official language]] status in the country. Swedish was long spoken in parts of [[Estonia]], although the current status of the [[Estonian Swedish]] speakers is almost extinct. It is also used in the [[Swedish diaspora]], most notably in [[Oslo]], Norway, with more than 50,000 Swedish residents.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] tljgd6duvxrzlbel2dlvkfsghtejbxs 413798 413797 2026-09-20T17:13:51Z Ibne maryam 17680 413798 wikitext text/x-wiki '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت (<small>Samaritanism</small>) جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> عبراني (Hebrew). عبراني (Ivrit). * تلفظ: * جديد: [iv⁠ˈʁit] * ٽائبيرين (Tiberian): [ʕiv⁠ˈriθ] * بائبل وارو (Biblical): * اصل علائقو: اسرائيل. * خطو: ڏکڻ ليوانٽ (Southern Levant). * نسل: يهودي. سامري (Samaritans). * معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي. جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 9 ملين آهي، جن مان 5 ملين ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 3.3 ملين ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا (2018). لکت واري ”پيليو-عبراني“ (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو ”بائيبل واري عبراني “ (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي ”لاشون هاڪوديش“ (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب ”مقدس ٻولي“ يا ”پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر ”هيبرو“ نالي سان نه، پر ”يهودت“ (<small>Yehudit</small> - يعني ”يهوديا جي ٻولي“) يا ”سيپت ڪنعان“ (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ”ڪنعان جي ٻولي“) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. ”مشنا گٽين“ (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي ”اِوريت“ (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته ”مشنا ميگلا“ (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي ”اشورت“ (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو ”اِوريت“ (يعني پيليو-هيبرو الف-بي) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل ”بار ڪوخبا“ (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==تفصيل== {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = Swedish | nativename = {{Lang|sv|svenska}} | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[Sweden]], [[Finland]], formerly [[Estonia]] | region = | ethnicity = [[Swedes]], [[Finland-Swedes]] | speakers = Native: {{sigfig|9.924200|1}} million | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = [[Second language|L2 speakers]]: {{sigfig|3.150000|1}} million<ref name=e25/> | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Germanic languages|Germanic]] | fam3 = [[North Germanic languages|North Germanic]] | fam4 = [[East Scandinavian]] | ancestor = [[Old Norse language|Old Norse]] | ancestor2 = [[Old East Norse]] | ancestor3 = [[Old Swedish]] | script = [[Latin script|Latin]] ([[Swedish alphabet]])<br/>[[Swedish Braille]] | nation = [[Finland]]<br />[[Sweden]]<br />[[Åland]]<br/>''[[European Union]]''<br />''[[Nordic Council]]''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = [[Swedish Language Council]] (in Sweden) <br />[[Swedish Academy]] (in Sweden)<br/>[[Institute for the Languages of Finland]] (in Finland) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = [[Tecknad svenska]] (obsolete), [[Swedish Sign Language]], [[Finland-Swedish Sign Language]] | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). سامي (Semitic). مغربي. مرڪزي. اتر-مغربي. ڪنعاني (Canaanite). ڏکڻ. عبراني. * ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * لکڻ جو نظام: عبراني اکر (Alphabet). عبراني بريل (Braille). پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني). امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني). سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني). * اشارن واريون شڪليون: اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * نگراني ڪندڙ ادارو: اڪيڊمي آف دي هيبرو لئنگويج (عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي). * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو.}} [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref name=":1">[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> {{Swedish language sidebar}} '''Swedish''' ({{langx|sv|label=[[endonym]]|svenska}} {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}}) is a [[North Germanic languages|North Germanic language]] from the [[Indo-European languages|Indo-European language family]], spoken predominantly in [[Sweden]] and parts of [[Finland]].<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> It has at least 10 million native speakers, making it the [[Germanic_languages#Statistics|fourth most spoken Germanic language]], and the first among its type in the [[Nordic countries]] overall.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> Swedish, like the other [[North Germanic languages|Nordic languages]], is a descendant of [[Old Norse]], the common language of the [[Germanic peoples]] living in [[Scandinavia]] during the [[Viking Age]]. It is largely [[mutually intelligible]] with [[Norwegian language|Norwegian]] and [[Danish language|Danish]], although the degree of mutual intelligibility is dependent on the dialect and accent of the speaker. [[Standard Swedish]], spoken by most [[Swedes]], is the [[national language]] that evolved from the Central [[Swedish dialects]] in the 19th century, and was well established by the beginning of the 20th century. While distinct regional [[Variety (linguistics)|varieties]] and rural dialects still exist, the written language is uniform and [[Standard language|standardized]]. In addition to being the [[native language]] of the [[Finland-Swedish]] minority, Swedish is the most widely spoken [[second language]] in [[Finland]] and has co-[[official language]] status in the country. Swedish was long spoken in parts of [[Estonia]], although the current status of the [[Estonian Swedish]] speakers is almost extinct. It is also used in the [[Swedish diaspora]], most notably in [[Oslo]], Norway, with more than 50,000 Swedish residents.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] ghucudlquvh43vo60bbnfnnrs48b0hw 413799 413798 2026-09-20T17:19:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 413799 wikitext text/x-wiki '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت (<small>Samaritanism</small>) جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==تفصيل== {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = Swedish | nativename = {{Lang|sv|svenska}} | pronunciation = {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}} | states = [[Sweden]], [[Finland]], formerly [[Estonia]] | region = | ethnicity = [[Swedes]], [[Finland-Swedes]] | speakers = Native: {{sigfig|9.924200|1}} million | date = 2012–2021 | ref = e25 | speakers2 = [[Second language|L2 speakers]]: {{sigfig|3.150000|1}} million<ref name=e25/> | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Germanic languages|Germanic]] | fam3 = [[North Germanic languages|North Germanic]] | fam4 = [[East Scandinavian]] | ancestor = [[Old Norse language|Old Norse]] | ancestor2 = [[Old East Norse]] | ancestor3 = [[Old Swedish]] | script = [[Latin script|Latin]] ([[Swedish alphabet]])<br/>[[Swedish Braille]] | nation = [[Finland]]<br />[[Sweden]]<br />[[Åland]]<br/>''[[European Union]]''<br />''[[Nordic Council]]''<!--Do not add Estonia here without first reading the talk page.--> | agency = [[Swedish Language Council]] (in Sweden) <br />[[Swedish Academy]] (in Sweden)<br/>[[Institute for the Languages of Finland]] (in Finland) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = [[Tecknad svenska]] (obsolete), [[Swedish Sign Language]], [[Finland-Swedish Sign Language]] | ancestor4 = [[Modern Swedish]] | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). سامي (Semitic). مغربي. مرڪزي. اتر-مغربي. ڪنعاني (Canaanite). ڏکڻ. عبراني. * ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * لکڻ جو نظام: عبراني اکر (Alphabet). عبراني بريل (Braille). پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني). امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني). سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني). * اشارن واريون شڪليون: اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * نگراني ڪندڙ ادارو: اڪيڊمي آف دي هيبرو لئنگويج (عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي). * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو.}} [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref name=":1">[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> {{Swedish language sidebar}} '''Swedish''' ({{langx|sv|label=[[endonym]]|svenska}} {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}}) is a [[North Germanic languages|North Germanic language]] from the [[Indo-European languages|Indo-European language family]], spoken predominantly in [[Sweden]] and parts of [[Finland]].<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> It has at least 10 million native speakers, making it the [[Germanic_languages#Statistics|fourth most spoken Germanic language]], and the first among its type in the [[Nordic countries]] overall.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> Swedish, like the other [[North Germanic languages|Nordic languages]], is a descendant of [[Old Norse]], the common language of the [[Germanic peoples]] living in [[Scandinavia]] during the [[Viking Age]]. It is largely [[mutually intelligible]] with [[Norwegian language|Norwegian]] and [[Danish language|Danish]], although the degree of mutual intelligibility is dependent on the dialect and accent of the speaker. [[Standard Swedish]], spoken by most [[Swedes]], is the [[national language]] that evolved from the Central [[Swedish dialects]] in the 19th century, and was well established by the beginning of the 20th century. While distinct regional [[Variety (linguistics)|varieties]] and rural dialects still exist, the written language is uniform and [[Standard language|standardized]]. In addition to being the [[native language]] of the [[Finland-Swedish]] minority, Swedish is the most widely spoken [[second language]] in [[Finland]] and has co-[[official language]] status in the country. Swedish was long spoken in parts of [[Estonia]], although the current status of the [[Estonian Swedish]] speakers is almost extinct. It is also used in the [[Swedish diaspora]], most notably in [[Oslo]], Norway, with more than 50,000 Swedish residents.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] ixcad6n4z7zhwadm0v477gdsw0s2low 413800 413799 2026-09-20T17:44:19Z Ibne maryam 17680 /* تفصيل */ 413800 wikitext text/x-wiki '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت (<small>Samaritanism</small>) جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==تفصيل== {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = عبراني<br>Hebrew | nativename = Ivrit (عبراني) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] * ٽائبيرين: [ʕiv⁠ˈriθ] * بائبل وارو: | states = [[اسرائيل]] | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يهودي]]، سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي ٻوليون|fam7=ڏاکڻي سامي ٻوليون}} [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref name=":1">[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> {{Swedish language sidebar}} '''Swedish''' ({{langx|sv|label=[[endonym]]|svenska}} {{IPA|sv|ˈsvɛ̂nːska||Sv-svenska.ogg}}) is a [[North Germanic languages|North Germanic language]] from the [[Indo-European languages|Indo-European language family]], spoken predominantly in [[Sweden]] and parts of [[Finland]].<ref>{{Cite web|date=7 December 2018|title=Svenska talas också i Finland|url=https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|access-date=16 August 2021|website=Svenska språket|language=sv-SE|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816144545/https://svenskaspraket.si.se/finlandssvenska/|url-status=live}}</ref> It has at least 10 million native speakers, making it the [[Germanic_languages#Statistics|fourth most spoken Germanic language]], and the first among its type in the [[Nordic countries]] overall.<ref name="Wordminds 2019">{{cite web | title=Nordic Languages: What's The Difference? | website=Wordminds | date=25 March 2019 | url=https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | access-date=3 February 2023 | archive-date=3 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230203053536/https://wordminds.com/blog/difference-nordic-languages | url-status=live }}</ref> Swedish, like the other [[North Germanic languages|Nordic languages]], is a descendant of [[Old Norse]], the common language of the [[Germanic peoples]] living in [[Scandinavia]] during the [[Viking Age]]. It is largely [[mutually intelligible]] with [[Norwegian language|Norwegian]] and [[Danish language|Danish]], although the degree of mutual intelligibility is dependent on the dialect and accent of the speaker. [[Standard Swedish]], spoken by most [[Swedes]], is the [[national language]] that evolved from the Central [[Swedish dialects]] in the 19th century, and was well established by the beginning of the 20th century. While distinct regional [[Variety (linguistics)|varieties]] and rural dialects still exist, the written language is uniform and [[Standard language|standardized]]. In addition to being the [[native language]] of the [[Finland-Swedish]] minority, Swedish is the most widely spoken [[second language]] in [[Finland]] and has co-[[official language]] status in the country. Swedish was long spoken in parts of [[Estonia]], although the current status of the [[Estonian Swedish]] speakers is almost extinct. It is also used in the [[Swedish diaspora]], most notably in [[Oslo]], Norway, with more than 50,000 Swedish residents.<ref>{{cite web|url=https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/|title=Var tionde Oslobo är nu svensk|publisher=Sverige-Norge Personalförmedling|language=sv|access-date=11 October 2018|archive-date=11 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214654/https://sverige-norge.se/var-tionde-oslobo-ar-nu-svensk/}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] d0k0sftm5f05r8xkwwoyzz5jojwkwse 413801 413800 2026-09-20T17:46:02Z Ibne maryam 17680 413801 wikitext text/x-wiki '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت (<small>Samaritanism</small>) جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==تفصيل== {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = عبراني<br>Hebrew | nativename = Ivrit (عبراني) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] * ٽائبيرين: [ʕiv⁠ˈriθ] * بائبل وارو: | states = [[اسرائيل]] | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يهودي]]، سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي ٻوليون|fam7=ڏاکڻي سامي ٻوليون}} [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref name=":1">[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] 1fp1jd0ctmpco2nekkrew1os2pzefm0 413802 413801 2026-09-20T17:49:34Z Ibne maryam 17680 /* تفصيل */ 413802 wikitext text/x-wiki '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت (<small>Samaritanism</small>) جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==تفصيل== {{Short description|North Germanic language}} {{Infobox language | name = عبراني<br>Hebrew | nativename = Ivrit (عبراني) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] * ٽائبيرين: [ʕiv⁠ˈriθ] * بائبل وارو: | states = [[اسرائيل]] | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يهودي]]، سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي ٻوليون|fam7=ڏاکڻي سامي ٻوليون|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref name=":1">[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] ou74oklmjer7j8i8vni9dcft8ha7pjz 413803 413802 2026-09-20T17:51:40Z Ibne maryam 17680 /* تفصيل */ 413803 wikitext text/x-wiki '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت (<small>Samaritanism</small>) جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==تفصيل== {{Short description|هڪ سامي ٻولي}} {{Infobox language | name = عبراني<br>Hebrew | nativename = Ivrit (عبراني) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] * ٽائبيرين: [ʕiv⁠ˈriθ] * بائبل وارو: | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يهودي]]، سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي ٻوليون|fam7=ڏاکڻي سامي ٻوليون|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت (<small>Samaritanism</small>) جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref name=":1">[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] q94n4w1iwpcmx32d973a1iie89eg67r 413804 413803 2026-09-20T17:52:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 413804 wikitext text/x-wiki ==تفصيل== {{Short description|هڪ سامي ٻولي}} {{Infobox language | name = عبراني<br>Hebrew | nativename = Ivrit (عبراني) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] * ٽائبيرين: [ʕiv⁠ˈriθ] * بائبل وارو: | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يهودي]]، سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي ٻوليون|fam7=ڏاکڻي سامي ٻوليون|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت (<small>Samaritanism</small>) جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref name=":1">[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] q5ysy1ils55wpaljru3aeh5ypsx3cey 413805 413804 2026-09-20T17:52:38Z Ibne maryam 17680 413805 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي}} {{Infobox language | name = عبراني<br>Hebrew | nativename = Ivrit (عبراني) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] * ٽائبيرين: [ʕiv⁠ˈriθ] * بائبل وارو: | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يهودي]]، سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي ٻوليون|fam7=ڏاکڻي سامي ٻوليون|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت (<small>Samaritanism</small>) جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref name=":1">[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] s5wybywczpu8ayrwsvzvy0463821sgh 413806 413805 2026-09-20T17:53:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 413806 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي}} {{Infobox language | name = عبراني<br>Hebrew | nativename = Ivrit (عبراني) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] * ٽائبيرين: [ʕiv⁠ˈriθ] * بائبل وارو: | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يهودي]]، سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي ٻوليون|fam7=ڏاکڻي سامي ٻوليون|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref name=":1">[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] qtnald0nzjvm25ql1fla9qh8rhm6pkg 413807 413806 2026-09-20T17:55:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 413807 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي}} {{Infobox language | name = عبراني<br>Hebrew | nativename = Ivrit (عبراني) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] * ٽائبيرين: [ʕiv⁠ˈriθ] * بائبل وارو: | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي ٻوليون|fam7=ڏاکڻي سامي ٻوليون|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref name=":1">[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] e6mopyciwnz0i4dh7lczou1yi44lr61 413808 413807 2026-09-20T17:57:43Z Ibne maryam 17680 /* */ 413808 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني<br>Hebrew | nativename = Ivrit (عبراني) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] * ٽائبيرين: [ʕiv⁠ˈriθ] * بائبل وارو: | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = Swedish language map.svg | mapcaption = {{legend0|#004080|Regions where Swedish is an official language spoken by the majority of the population (Sweden, Åland, Western Finland)}}<br/>{{legend0|#6CB5FF|Regions where Swedish is an official language spoken by a minority of the population (Finland)}} | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = swed1254 | glottorefname = Swedish |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي ٻوليون|fam7=ڏاکڻي سامي ٻوليون|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref name=":1">[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] nqm4gmjm87ry7ytrt7vm3760lrfe1e9 413809 413808 2026-09-20T18:00:11Z Ibne maryam 17680 /* */ 413809 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني<br>Hebrew | nativename = Ivrit (عبراني) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] * ٽائبيرين: [ʕiv⁠ˈriθ] * بائبل وارو: | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي ٻوليون|fam7=ڏاکڻي سامي ٻوليون|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. [[فائل:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|thumb|عبراني ٻولي]] '''عبراني ٻولي''' (Hebrew language) افريقي-ايشيائي ٻولي خاندان جي سامي ٻولي آهي. هي ٻولي اسرائيل ۾ 4.8 ملين (لک) ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عربي سان گڏ، اسرائيل ۾ عربي سميت عبراني پڻ اسرائيل جي سرڪاري ٻولي آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي.<ref name=":1">[[گيلاد تسوڪرمن]] {{cite book|last=Zuckermann|first=Ghil'ad|date=2003|title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|place=England|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403917232|url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] hcslkx94qyxa5ayfbrmwceqruz5u2mn 413810 413809 2026-09-20T18:01:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 413810 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني<br>Hebrew | nativename = Ivrit (عبراني) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] * ٽائبيرين: [ʕiv⁠ˈriθ] * بائبل وارو: | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي ٻوليون|fam7=ڏاکڻي سامي ٻوليون|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] exwjbnu7ta6q62aaejawpykepywrjlq 413811 413810 2026-09-20T18:10:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 413811 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني | nativename = עִבְרִית (عبراني)<br> Hebrew (انگريزي) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] (ايورت)<br>طبريه: [ʕiv⁠ˈriθ (عيورث)<br>بائبل: [ʕib⁠ˈrit] (عيبرت) | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = swe | lingua = 52-AAA-ck to -cw | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي ٻوليون|fam7=ڏاکڻي سامي ٻوليون|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] 9kqcf9ga95q5ugvyax6cnuca87w67zr 413812 413811 2026-09-20T18:14:38Z Ibne maryam 17680 /* */ 413812 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني | nativename = עִבְרִית (عبراني)<br> Hebrew (انگريزي) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] (ايورت)<br>طبريه: [ʕiv⁠ˈriθ (عيورث)<br>بائبل: [ʕib⁠ˈrit] (عيبرت) | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = heb | lingua = 12-AAB-a | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي ٻوليون|fam7=ڏاکڻي سامي ٻوليون|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] 0a0niv2avxengkj6r0bv2h5bx3wg5vn 413813 413812 2026-09-20T18:15:44Z Ibne maryam 17680 /* */ 413813 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني | nativename = עִבְרִית (عبراني)<br> Hebrew (انگريزي) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] (ايورت)<br>طبريه: [ʕiv⁠ˈriθ (عيورث)<br>بائبل: [ʕib⁠ˈrit] (عيبرت) | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = heb | lingua = 12-AAB-a | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي|fam7=ڏاکڻي سامي|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. بائيبل ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> عيسوي جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال رومن سلطنت خلاف ڪيل "بار ڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ 48 لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] 9fenea4qj876vaefjz1ma994khk2jcm 413814 413813 2026-09-20T18:18:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 413814 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني | nativename = עִבְרִית (عبراني)<br> Hebrew (انگريزي) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] (ايورت)<br>طبريه: [ʕiv⁠ˈriθ (عيورث)<br>بائبل: [ʕib⁠ˈrit] (عيبرت) | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = heb | lingua = 12-AAB-a | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي|fam7=ڏاکڻي سامي|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. [[بائبل|بائيبل]] ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> ع جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال [[رومي سلطنت|رومن سلطنت]] خلاف ڪيل "بارڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ <small>48</small> لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] m3yqvdidzf8ooq5fdqv95xjc5pjd3hh 0 71600 413836 357020 2026-09-21T07:34:20Z Ibne maryam 17680 413836 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ukrainian-American linguist}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = | name = جارج يوري شيويلوف<br> George Yurii Shevelov | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | image = <!--(filename only, i.e. without "File:" prefix)--> | image_size = | image_upright = | alt = | caption = | birth_name = {{lang-de|George Yurii Schneider}} | birth_date = {{birth date|df=yes|1908|12|17}} | birth_place = وامزا، [[پولينڊ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2002|4|12|1908|12|17}} | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | home_town = [[خارڪيف]]، [[يوڪرين]] | other_names = | pronounce = | residence = | citizenship = | nationality = | fields = | workplaces = | patrons = | education = | alma_mater = | thesis_title = | thesis_url = | thesis_year = | doctoral_advisor = ليونڊ بلاخووسڪي | academic_advisors = | doctoral_students = | notable_students = | known_for = يوڪريني لغت جو ماھر ۽ اديب | influences = | influenced = | awards = | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | spouse = | partner = | children = | signature = <!--(filename only)--> | signature_alt = | website = | footnotes = |resting place=نيويارڪ}} '''جارج يوري شيويلوف''' (George Shevelov) [[يوڪرين]] ڄائو آمريڪي پروفيسر، لغت جو چاڻو، فلاسافر، ليکڪ ۽ نقاد ھو. ھن ھڪ ڊگھي عرصي تائين آمريڪا جي ڪولمبيا يونيورسٽيءَ ۾ سلاوي (Slavik) ٻوليءَ جي پروفيسر طور پنھنجيون خدمتون سرانجام ڏنيون. ٻوليءَ جي اڪثر ماھرن جي خيال ۾ يوڪريني، بيلاروسي ۽ [[روسي ٻولي|روسي ٻوليون]] اوڀر سلاوي ٻوليءَ جون شاخون آھن. جارج شيويلوف انھيءَ نظرئي جو مخالف ھو. سندس کوجنا موجب [[يوڪرين]]، [[بيلاروس]] ۽ [[روس]] ۾ ڳالھائيجندڙ اھي ٻوليون اوڀر سلاوي ٻوليءَ جون شاخون ناھن بلڪ اھي الڳ الڳ ٻولين طور اڀريون آهن.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://artsandculture.google.com/entity/george-shevelov/m07kd99h|title=George Shevelov|website=Google Arts & Culture|language=en|access-date=2022-03-04}}</ref> == ننڍپڻ == جارج شولاف جي ڄمڻ جي ھنڌ بابت اختلاف آھي. ڪجهه ماھرن جي راءِ مطابق ھو [[پولينڊ]] جي شھر وامزا (Łomża) ۾ 1908ع ۾ پيدا ٿيو پر سندس ڪٽنب 1910ع ۾ موجودھ يوڪرين جي شھر خارڪيف (Kharkiv) ۾ لڏي اچي ويٺو انڪري ھن جو ننڍپڻ خارڪيف ۾ گذريو. ٻين جي خيال ۾ھو خارڪيف شھر ۾ ئي پيدا ٿيو ھو<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/pages/S/H/ShevelovGeorgeYurii.htm|title=Shevelov, George Yurii|website=www.encyclopediaofukraine.com|access-date=2022-03-04}}</ref>. ياد رھي تہ شولاف جي ڄمڻ واري زماني ۾ پولينڊ ۽ يوڪرين ٻئي روس جو حصو ھئا. ھن جو پيءُ ولاديمير ڪارلووچ شنيدر (Vladimir Karlovich Shnaider) روسي شاھي فوج ۾ ميجر جنرل ھو. ھن جو پي۽ ۽ ماءُ ٻئي جرمن نسل مان ھئا. ھن جو پيءُ پھرين عالمگير جنگ دوران اوچتوئي اوچتو گم ٿي ويو. غالب گمان آھي تہ ھو ڪنھن جنگي محاذ تي دشمن جي گولين جو شڪار ٿي ويو. شولاف ابتدائي تعليم خارڪيف ۾ حاصل ڪئي. == يوڪرين ۾ تدريسي سرگرميون == 1925ع ۾ ھوخارڪيف جي ٽريڊ ۽ انڊسٽري يونين اسڪول مان گريجوئيٽ ٿيو. 1925 ع کان 1927ع تائين ھن ھڪ شمارياتدان ۽ آرڪائيو ڪيپر طور ڪم ڪيو. 1927ع کان 1931ع تائين ھو خارڪيف جي پيپلز ايڊيوڪيشن انسٽيٽيوٽ ۾ ادب ۽ ٻوليءَ جا سبق پڙھندو رھيو. 1931ع ۾ ھو اسڪول ۾ استاد مقرر ٿيو ۽ ٻارن کي يوڪريني ٻولي پڙھائيندو رھيو. ھن يوڪرين جي ڪميونسٽ ٽيڪنيڪل اسڪول ۽ يوڪرين جي صحافتي ڪميونسٽ اسڪول ۾ يوڪريني ٻوليءَ جي استاد طور پنھنجيون خدمتون سرانجام ڏنيون. 1936ع ۾ ھن ليونڊ بلاخووسڪي (Leonid Bulakhovsky) جھڙي ماھر جي نگرانيءَ ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. نومبر 1939ع ۾ خارڪيف جي ھڪ تدريسي اداري ۾ اسسٽنٽ پروفيسر مقرر ٿيو. 1941ع ۾ ھو يوڪرين جي سائنسي اڪيڊميءَ ۾ ريسرچ فيلو مقرر ٿيو. 1934ع ۾ ھنن ٻين ماھرن سان گڏجي يوڪريني ٻوليءَ جي گرامر تي ھڪ ڪتاب لکيو جيڪو ٻن جلدن ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو<ref>{{حوالو_ويب|url=http://izbornyk.org.ua/ukrmova/um144.htm|title=Юрій Шевельов. Українська мова. Енциклопедія.|website=izbornyk.org.ua|access-date=2022-03-04}}</ref>. == يورپ ۾ خدمتون == ٻي عالمگير جنگ ۽ ان کان ٿورو پوءِ ھو يوڪرين جي مختلف اخبارن ۽ ڪجهه تعليمي ۽ سماجي تنظيمن سان سلھاڙيل رھيو. 1943ع ۾ ھو خارڪيف ڇڏي ليوف (Leviv) شھر منتقل ٿي ويو. ان بعد ھوڪجه وقت [[پولينڊ]]، [[سلوواڪيا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۽ جرمن رياست زاڪسن (Sachsen) ۾ رھيو. ٻي عالمگير جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست کان پوءِ ھن 1947ع ۾ يوڪرين جي فري يونيورسٽيءَ مان ڊاڪٽر آف فلاسافيءَ جي سند حاصل ڪئي. انھي ئي زماني ۾ ھو يوڪرين جي ادبي ائسوسيئيشن جو نائب صدر پڻ رھيو. 1950 کان 1952ع تائين ھو [[سويڊن|سئيڊن]] جي لنڊ يونيورسٽيءَ ۾ روسي ٻوليءَ جو ليچرار رھيو. == آمريڪا جي گڏيل رياستن طرف سفر == 1952ع ۾ ھن پنھنجي ماءُ سان گڏ آمريڪي شھريت حاصل ڪئي. آمريڪا ۾ ھن پنھنجي تدريسي سرگرمين جي شروعات ھارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار طور ڪئي. ان بعد ھو 1958ع کان 1977ع تائين ڪولمبيا يونيورسٽيءَ ۾ پھريائين ائسوسيئيٽ پروفيسر ۽ پوءِ پروفيسر طور پنھنجون خدمتون سرانجام ڏيندو رھيو<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevelovGeorgeYurii.htm|title=Shevelov, George Yurii|website=www.encyclopediaofukraine.com|access-date=2022-03-04}}</ref>. ھو يوڪرين جي فري اڪيڊمي آف سائنسز جو بنيادي ميمبر ۽ صدر رھيو. سلاوي ۽ يوڪريني ٻوليءَ لاءِ سندس گرانقدر خدمتن جي مڃتا طور يونيورسٽي آف البرٽا (1983ع) ۽ لنڊ يونيورسٽيءَ (1984ع) پاران کيس پي ايڇ ڊي جون اعزازي سندون عطا ڪيون ويون. ھن جا تحقيقي مقالا ۽ مضمون ڪيترن ئي ساک وارن تحقيقي رسالن ۾ ڇپيا. == يوڪرين طرف واپسي == ھو ھڪ ڊگھي عرصي کان پوءِ 1990ع ۾ پنھنجي اباڻي وطن يوڪرين طرف موٽيو. کيس يوڪرين جي قومي اڪيڊمي آف سائنسز جو بين الاقوامي ميمبر چونڊيو ويو. 1999ع ۾ ھن کي يوڪرين جي خارڪيف يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف ڪيف مھيلا اڪيڊمي National) University of Kyiv-Mohyla Academy) پاران اعزازي ڊاڪٽريٽ جون سندون ڏنيون ويون<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.nas.gov.ua/Pages/PageNotFoundError.aspx?requestUrl=http://www.nas.gov.ua/Person/sh/Pages/ShevelovG.aspx|title=Сторінку не знайдено|website=www.nas.gov.ua|access-date=2022-03-04}}</ref>. 2001ع ۾ ھن ٻن جلدن ۾ پنھنجي آتم ڪٿا ڇپائي پڌري ڪئي. جارج يوري شولاف 12 اپريل 2002ع تي وفات ڪئي. == ٻوليءَ تي تحقيق == شولاف عڪريني ٻوليءَ ۽ سلاوي ٻولين جي لغت، بڻ بڻياد ۽ اھڙن ٻين موضوعن تي 600 کان وڌيڪ تحقيقي مقالا لکيا. 1943ع ۾ ھن اھو رايو پيش ڪيو تہ يوڪريني ٻولي سلاوي ٻولين جي شاخ ناھي بلڪ ھڪ جدا ٻوليءَ طور پروان چڙھي. سندس خيال مطابق ھن ٻوليءَ جي ابتدا ستين صدي عيسويءَ ڌاري ٿي. == يادگاري تختي == 4 سيپٽمبر 2913ع تي خارڪيف شھر ۾ جارج شولاف جي ھڪ يادگاري تختي آويزان ڪئي وئي. 25 سيپٽمبر 2013ع تي خارڪيف جي سٽي ڪائونسل جي 69 مان 65 ميمبرن ٺھراءُ منظور ڪيو تہ اھا يادگاري تختي غير قانوني آھي ڇاڪاڻ جو ھو يھودي ۽ نازي فوج جو جاسوس ھو<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.istpravda.com.ua/short/2013/09/25/136728/|title=“Шевельов - поплічник фашистів” - депутати Харківської міськради|website=Історична правда|access-date=2022-03-05}}</ref>. انھيءَ فيصلي جي نتيجي ۾ ھي يادگار مسمار ڪيو ويو. ان واقعي کان ڪجهه وقت پوءِ آمريڪا جي ڪيمبرج يونيورسٽي، ڪولمبيا يونيورسٽي، ڪنساس يونيورسٽي، روتگرس يونيورسٽي، نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي ۽ البرٽا يونيورسٽيءَ پاران ھڪ کليل خط لکيو ويو جنھن ۾ چيو ويو تہ شولاف تي نازي فوج جو حمايتي ۽ جاسوس ھئڻ جو الزام غلط آھي. 5 جنوري 2015ع تي يوڪرين جي ھڪ ڪورٽ شولاف جي يادگاري تختي ھٽائڻ واري ٺھراءُ کي رد ڪيو<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.pravda.com.ua/news/2015/01/4/7054151/|title=У Харкові суд скасував рішення про демотаж дошки “пособнику фашистов”|website=Українська правда|language=uk|access-date=2022-03-05}}</ref>. 2021ع ۾ اھا يادگاري تختي ٻيھر شھر ۾ آويزان ڪئي وئي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.istpravda.com.ua/short/2022/01/28/160849/|title=У Харкові стався вандалізм щодо дошки Шевельову|website=Історична правда|access-date=2022-03-05}}</ref>. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%AE%D1%80%D1%96%D0%B9-%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BE%D0%B2/79310/Homers-Arbitration-in-a-Ukrainian-Linguistic-Controversy-Alexander-Potebnja-and-Peter-Niscynskyj- George Y. Shevelov Homer's Arbitration in a Ukrainian Linguistic Controversy: Alexander Potebnja and Peter Niscyns'kyj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170306210158/http://www.ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%AE%D1%80%D1%96%D0%B9-%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BE%D0%B2/79310/Homers-Arbitration-in-a-Ukrainian-Linguistic-Controversy-Alexander-Potebnja-and-Peter-Niscynskyj- |date=6 March 2017 }} * [https://web.archive.org/web/20091214032520/http://www.maidan.org.ua/history/kharkiv/yuri_sheveliov/Rieger_Hnatiuk.htm Rieger J., Hnatiuk A. Jurij Szewelow (George Y. Shevelov, Jurij Szerech)1908–2002 // Slavia Orientalis. – 2002. – T. LI. – Nr. 3. – S. 351–360 ] * [https://web.archive.org/web/20090610002917/http://korolenko.kharkov.com/shevelev.htm George Y. Shevelov biography and bibliography at Kharkiv University] * [http://pravopys.vlada.kiev.ua/index.php?id=579 George Y. Shevelov biography and bibliography at Kharkiv University]{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://findingaids.cul.columbia.edu/ead//nnc-rb/ldpd_4078070/summary George Y. Shevelov Papers] at the Rare Book and Manuscript Library, Columbia University, New York {{Antonovych prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Shevelov, George}} [[زمرو:جارج شيولوف]] [[زمرو:لسانيات جا ماهر]] [[زمرو:يوڪرين جون شخصيتون]] [[زمرو:1908ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2002ع جون فوتگيون]] [[زمرو:جرمن نسل جا يوڪريني ماڻهو]] [[زمرو:سلاف ٻولين جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:يوڪريني ماڻهو]] [[زمرو:يوڪريني ٻولي جا ماهر]] [[زمرو:يوڪريني ادبي نقاد]] [[زمرو:جرمن نسل جا روسي ماڻهو]] [[زمرو:يوڪريني جمهوريت جا ڪارڪن]] [[زمرو:يوڪريني ٻولي جو اڀياس]] [[زمرو:نيشنل يونيورسٽي آف خارڪيف جا شاگرد]] [[زمرو: هارورڊ يونيورسٽي فيڪلٽي]] [[زمرو:ڪولمبيا يونيورسٽي فيڪلٽي]] [[زمرو:نيشنل يونيورسٽي آف خارڪيف جو تعليمي عملو]] [[زمرو:شيوچينڪو نيشنل پرائيز جا وصول ڪندڙ]] [[زمرو:يوڪرين جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:شيوچينڪو سائنٽيفڪ سوسائٽي جا ميمبر]] [[زمرو:20هين صدي جا لسانيات جا ماهر]] [[زمرو:يوڪريني ٻولي جا ماهر]] bhwmlke1hrfzy2sfxjb6c59gdnztidx 14 76993 413886 312751 2026-09-21T09:27:16Z Ibne maryam 17680 413886 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:انساني رويا]] [[زمرو:جارحيت]] [[زمرو:معاشرو]] 2r543wgtoy6oshc7s96i7k7gvdlutpe 14 77817 413890 312745 2026-09-21T09:31:40Z Ibne maryam 17680 413890 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]] [[زمرو:تاريخ جون شاخون]] [[زمرو:علم معاشرت جي ذيلي شعبن جون اندروني شاخون]] [[زمرو:معاشرو]] pstp0gnfqc3tcu47sqw7i9xct8lc3w2 14 77952 413860 281038 2026-09-21T09:00:23Z Ibne maryam 17680 413860 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ثقافتون]] [[زمرو:سماجي گروهه]] [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] bba23mceojbelfi5rjparhm6yr0shk7 14 77954 413874 281042 2026-09-21T09:15:42Z Ibne maryam 17680 413874 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:تبديلي]] [[زمرو:معاشرتي تصور]] c768j725ceh8k4417r15tu48egpzbsf 14 78559 413903 411348 2026-09-21T10:34:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 413903 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:نسل]] [[زمرو:سماجي گروهه]] [[زمرو:سماجي گروهه]] 2zdg6ooe3pvfah19d2tnhm1vaup3vrm 14 78876 413868 284328 2026-09-21T09:10:04Z Ibne maryam 17680 413868 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|ٻھراڙي وارا علائقا}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:انساني وستيون]] [[زمرو:ٻهراڙي علائقا]] pzljplkowow6650glf9mw1433drz2yf 413869 413868 2026-09-21T09:10:43Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ٻهراڙي علائقا]]; added [[Category:ٻهراڙي علائقو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413869 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|ٻھراڙي وارا علائقا}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:انساني وستيون]] [[زمرو:ٻهراڙي علائقو]] 22ukpaq9cc2ijr8k8pvex7fuf5yhyua 14 79487 413786 323961 2026-09-20T16:19:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 413786 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:افروايشيائي ٻوليون]] abe0ucf6xxx38vk82zikrte04opwhxa 14 84266 413781 331235 2026-09-20T16:07:24Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:افرو ايشيا]]; added [[Category:افروايشيا جو سماج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413781 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:افروايشيا جو سماج]] [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:جاگرافيائي علائقي جي لحاظ کان ٻوليون]] 9wx3xgagk3kq5ati8c3bqjz9jnc9681 413782 413781 2026-09-20T16:11:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 413782 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Afroasiatic languages}} {{Portal|Language}} {{wiktionarycat|type=Afro-Asiatic languages|category=Afro-Asiatic languages}} {{Commons category|Afro-Asiatic languages}} [[زمرو:افروايشيا]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:افروايشيا جو سماج]] [[زمرو:افروايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:جاگرافيائي علائقي جي لحاظ کان ٻوليون]] a24zx5dwlobzk3pfxjwy5vxqk6vgxlq 413783 413782 2026-09-20T16:13:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 413783 wikitext text/x-wiki {{Cat main|افروايشيائي ٻوليون}} {{Portal|Language}} {{wiktionarycat|type=Afro-Asiatic languages|category=Afro-Asiatic languages}} {{Commons category|افروايشيائي ٻوليون}} [[زمرو:افروايشيا]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:افروايشيا جو سماج]] [[زمرو:افروايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:جاگرافيائي علائقي جي لحاظ کان ٻوليون]] rdlvmta5uvd52v08jbovffjk4hi812r 14 84383 413762 333447 2026-09-20T13:24:15Z Memon2025 21315 /* */ 413762 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Geology of Asia}} {{cat main|Geology of Asia}} {{Portal|Geology|Asia}} [[زمرو:ايشيا|ارضيات]] [[زمرو:ارضيات بلحاظ کنڊ|ايشيا]] [[زمرو:ايشيا ۾ زميني شڪليون]] pf6wpm1kzrbdoc2h1hqhtrj7uiuahgv 413766 413762 2026-09-20T13:29:49Z Memon2025 21315 /* */ 413766 wikitext text/x-wiki {{Commons category|ايشيا جي ارضيات}} {{cat main|ايشيا جي جاگرافي}} {{Portal|ايشيا|ارضيات}} [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:ارضيات بلحاظ کنڊ|ايشيا]] [[زمرو:ايشيا ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|ارضيات]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|ارضيات]] 9yt08t171hc42avnt3aulnnw9ackuoj 413767 413766 2026-09-20T13:30:30Z Memon2025 21315 /* */ 413767 wikitext text/x-wiki {{Commons category|ايشيا جي ارضيات}} {{cat main|ايشيا جي جاگرافي}} {{Portal|ايشيا|ارضيات}} [[زمرو:ارضيات بلحاظ کنڊ|ايشيا]] [[زمرو:ايشيا ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|ارضيات]] 9ix714t9ufx55a5cfe22b5m4escf6i0 14 84801 413824 406339 2026-09-20T21:46:32Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جرمن ٻوليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413824 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:جرمنڪ ٻوليون]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا جيڪا ٻولين جي نالي تي رکيا ويا آهن]] [[زمرو:جرمن ٻوليون]] nit6lz0au6qz9z2cpktnrp8yiqhshrg 14 86180 413789 337867 2026-09-20T16:28:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 413789 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] mryw3fxvnuuptxfmev3wwop5t28rgob 14 87104 413865 342386 2026-09-21T09:06:38Z Ibne maryam 17680 413865 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سماج]] [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:علم الانسان]] n4jx1k9a6jowb9fxmytgnxxjpa8aqtw 0 88649 413915 368925 2026-09-21T10:51:20Z Ibne maryam 17680 413915 wikitext text/x-wiki {{Short description|1869 literary work by Leo Tolstoy}} {{About|ليو ٽالسٽاء پاران لکيل ناول|ٻين استعمال لاء }} {{Infobox book | name = جنگ ۽ امن<br>Война и миръ<br>War and Peace | author = [[ليو ٽالسٽاء]] | language = [[روسي ٻولي|روسي]]، ڪجهه [[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[جرمن ٻولي|جرمن]] سان | country = {{پرچم|روس}} | genre = [[ناول]] ([[تاريخي ناول]]) | publisher = دي رشين ميسينجر (سيريل) | isbn = |<!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | title_orig = Война и миръ | orig_lang_code = ru | translator = پهريون ڀيرو انگريزي ۾ ترجمو ناٿن هاسڪل ڊول، 1889ع | image = Tolstoy - War and Peace - first edition, 1869.jpg | caption = جنگ ۽ امن جي ڇهين جلد جو پهريون صفحو، پهريون ايڊيشن، 1869ع ([[روسي ٻولي|روسي]]) | cover_artist = | series = | release_date = سيريلائزڊ: 1865-1867ع؛ ڪتاب: 1869ع | media_type = پرنٽ | pages = 1,225 (پهريون شايع ٿيل ايڊيشن) | preceded_by = | followed_by = دي ڊيمبرسٽ {{noitalic|(ڇڏيل ۽ اڻپورو)}} | wikisource = War and Peace (Tolstoy) | native_wikisource = Война и мир (Толстой) }} '''جنگ ۽ امن''' (انگريزي: War and Peace؛ روسي: Война и мир، ووئنا اي مير) رومانوي: Voyna i mir) روسي ليکڪ '''[[ليو ٽالسٽاءِ]]''' جو هڪ ادبي ڪم آهي. نيپولين جي جنگين دوران قائم ڪيل، هن ڪم ۾ هڪ افسانوي داستان ۽ باب شامل آهن جن ۾ ٽالسٽاءِ تاريخ ۽ فلسفي تي بحث ڪري ٿو. هڪ ابتدائي نسخو 1865ع ۾ شروع ٿيندڙ سلسليوار شايع ٿيو، جنهن کان پوءِ سڄي ڪتاب کي ٻيهر لکيو ويو ۽ سال 1869ع ۾ شايع ڪيو ويو. ان کي، "انا ڪرينينا" سان گڏ، ٽالسٽاءِ جي بهترين ادبي ڪاميابي سمجهيو ويندو آهي ۽ عالمي ادب جو هڪ بين الاقوامي طور تي ساراهيل ڪلاسڪ جي طور ساراهيو وڃي ٿو.<ref>Moser, Charles. 1992. ''Encyclopedia of Russian Literature''. Cambridge University Press, pp. 298–300.</ref><ref>Thirlwell, Adam [https://www.theguardian.com/books/2005/oct/08/classics.leonikolaevichtolstoy "A masterpiece in miniature"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171109005856/https://www.theguardian.com/books/2005/oct/08/classics.leonikolaevichtolstoy |date=2017-11-09 }}. ''The Guardian'' (London, UK) October 8, 2005</ref><ref>Briggs, Anthony. 2005. "Introduction" to ''War and Peace''. Penguin Classics.</ref> ڪتاب نيپولين دور ۾ روس تي فرانسيسي حملي ۽ ان جي نتيجي جي تاريخ بيان ڪري ٿو. اهو پنج انٽرلاڪنگ داستانن کي، نيپولين جي زارسٽ سماج تي اثر کي بيان ڪرڻ لاءِ مختلف روسي اشرافيه خاندانن جي پيروي ڪندي، استعمال ڪري ٿو. هڪ اڳوڻي نسخي (جن جو عنوان "دي ايئر 1805" هو) جا حصا 1865ع کان 1867ع تائين "دي رشين ميسينجر" ۾ سيريل ڪيا ويا هئا.<ref name="Pevear 2008 VIII–IX2">{{cite book|url=https://archive.org/details/warpeace00tols_1|title=War and Peace|last=Pevear|first=Richard|publisher=Vintage Books|others=Trans. Pevear; [[Richard Pevear and Larissa Volokhonsky|Volokhonsky, Larissa]]|year=2008|isbn=978-1-4000-7998-8|location=New York|pages=VIII–IX|chapter=Introduction|author-link=Richard Pevear and Larissa Volokhonsky|url-access=registration}}</ref> ان کان اڳ جو ناول 1869ع ۾ مڪمل طور تي شايع ٿيو هو.<ref name="Knowles2">Knowles, A. V. ''Leo Tolstoy'', Routledge 1997.</ref> ٽالسٽائي چين هو ته بهترين روسي ادب معيارن جي مطابق نه آهي ۽ تنهن ڪري جنگ ۽ امن جي درجه بندي ڪرڻ ۾ هٻڪ محسوس ڪئي. چيو ته اهو "ناول ناهي، ان کان به گهٽ اهو هڪ نظم آهي ۽ اڃا به گهٽ هڪ تاريخي ڪرونيڪل". وڏا حصا (خاص طور تي پوء جا باب) داستان جي بدران فلسفياتي بحث آهن.<ref name="wordsworth_intro2">{{Cite book|title=War and Peace|publisher=Wordsworth Editions|year=1993|isbn=978-1-85326-062-9|chapter=Introduction?|access-date=2009-03-24|chapter-url=https://books.google.com/books?id=c4HEAN-ti1MC&pg=PR10}}</ref> هن "انا ڪرينينا" کي پنهنجو پهريون سچو ناول سمجهندو هو. ==تخليق جي تاريخ== ==حقيقت پسندي== ناول جو پلاٽ ٽالسٽاءِ جي لکڻ کان 55 سال اڳ جو آهي، پر هن انهن ماڻهن سان ڳالهايو هو جيڪا سال 1812ع ۾ [[روس]] تي فرانسيسي حملي دوران موجود هئا. هن نيپولين جنگين بابت روسي ۽ فرانسيسي ۾ موجود سڀني معياري تاريخن سان گڏوگڏ خط، رسالا، خود نوشت ۽ نيپولين ۽ ان دور جي ٻين اهم ڪردارن جي سوانح عمريون پڙهيون. جنگ ۽ امن ۾ تقريبن 160 حقيقي ماڻهن جا نالا يا حوالو ڏنل آهي. هن بنيادي ماخذ جو مواد، جهڙوڪ انٽرويو ۽ ٻيون دستاويزون، انهي سان گڏ تاريخ جي ڪتابون، فلسفي جي متنن ۽ ٻين تاريخي ناولن مان مواد گڏ ڪيو. ٽالسٽاءِ ڪريميائي جنگ ۾ پنهنجي تجربي جو گهڻو استعمال ڪيو ته جيئن شاهي روسي فوج جي جوڙجڪ ڪيئن ڪئي وئي هئي ان جي واضح تفصيل ۽ پهرين هٿ جي اڪائونٽس کي آندو وڃي. ٽالسٽاءِ جنگ ۽ امن ۾ معياري تاريخ، خاص طور تي فوجي تاريخ جو نقاد هو. هو ناول جي ٽئين جلد جي شروعات ۾ تاريخ ڪيئن لکڻ گهرجي ان بابت پنهنجا خيال بيان ڪري ٿو. ==ٻولي== ==پس منظر ۽ تاريخي تناظر== ==مکيه ڪردار== ==پلاٽ جو خلاصو== ==استقبال== ==انگريزي ترجما== ==موافقت== ==پڻ ڏسو== * [[ليو ٽالسٽاءِ|ليو ٽالسٽاء]] * [[تاريخي ناولن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikisource|War and Peace (Tolstoy)|''War and Peace''}} {{Commons category|War and Peace}} * English Text ** [https://archive.org/details/WarandPeace_201709 English translation with commentary by the Maudes at the Internet Archive] ** {{Gutenberg book|no=2600|name=War and Peace|others=translated by Aylmer and Louise Maude|bullet=none}} ** {{StandardEbooks|url=https://standardebooks.org/ebooks/leo-tolstoy/war-and-peace/louise-maude_aylmer-maude|name=''War and Peace,'' translated by Aylmer and Louise Maude|noitalics=true}} ** [https://www.marxists.org/archive/tolstoy/1869/war-and-peace/index.html ''War and Peace''], from [[Marxists.org]] ** [http://www.revoltlib.com/?id=1622 ''War and Peace''], from RevoltLib.com ** [https://theanarchistlibrary.org/library/leo-tolstoy-war-and-peace ''War and Peace''], from TheAnarchistLibrary.org ** Searchable version of the gutenberg text in [https://web.archive.org/web/20160305071331/http://www.jus.uio.no/sisu/war_and_peace.leo_tolstoy/sisu_manifest.html multiple formats] [[SiSU]] ** {{IBList |type=book|id=524|name=War and Peace}} ** [http://www.online-literature.com/tolstoy/war_and_peace/ A searchable online version of Aylmer Maude's English translation of ''War and Peace''] * English Audio ** {{Librivox book |title=War and Peace |author=Leo Tolstoy}} * Commentaries ** [https://www.stanford.edu/~njenkins/archives/2008/10/homage_to_war_a.html Homage to ''War and Peace''] Searchable map, compiled by Nicholas Jenkins, of places named in Tolstoy's novel (2008). ** [https://www.thetimes.com/article/birth-death-balls-and-battles-6s355f5w9hj Birth, death, balls and battles] by [[Orlando Figes]]. This is an edited version of an essay found in the Penguin Classics new translation of ''War and Peace'' (2005). * Summaries ** [https://wpchaptersummaries.org/ Chapter Summaries] for ''War and Peace'' ** [http://www.sparknotes.com/lit/warandpeace/ SparkNotes Study Guide] for ''War and Peace'' * In Current Events ** [https://web.archive.org/web/20071114084620/http://www.democracynow.org/index.pl?issue=20051206 Radio documentary about 1970 marathon reading of ''War and Peace'' on WBAI], from ''Democracy Now!'' program, December 6, 2005 * Russian Text Online ** [https://ilibrary.ru/text/11/p.1/ Full text of ''War and Peace'' in modern Russian orthography] {{Leo Tolstoy}} {{War and Peace}} {{Authority control}}<!--LCCN is for Russian original; there are also name/title authority records for other language versions; but this is the basic one--> {{Portal |Literature|Novels|Books|Russia}} [[زمرو:جنگ ۽ امن]] [[زمرو:ناول]] [[زمرو:ڪتاب]] [[زمرو:مشهور ڪتابون]] [[زمرو:روسي ادب]] [[زمرو:روسي ناول]] [[زمرو:راسياتي ناول]] [[زمرو:غير افسانوي ناول]] [[زمرو:روسي تاريخي ناول]] [[زمرو:روسي ٻولي ۾ ناول]] [[زمرو:روسي فلسفياتي ناول]] [[زمرو:سماج بابت افسانوي ادب]] [[زمرو:سينٽ پيٽرسبرگ ۾ ناول سيٽ]] [[زمرو:ماسڪو ۾ ناول سيٽ]] [[زمرو:1805 ۾ افسانا سيٽ]] [[زمرو:1813 ۾ افسانا سيٽ]] [[زمرو:1820 ۾ افسانا سيٽ]] [[زمرو:1800 ۾ ناول سيٽ]] [[زمرو:1810 ۾ ناول سيٽ]] [[زمرو:1820 ۾ ناول سيٽ]] [[زمرو:19 صدي جي روسي سلطنت ۾ سيٽ ٿيل ناول]] [[زمرو:نيپولين جي جنگين دوران سيٽ ڪيل ناول]] [[زمرو:اشرافيه بابت ناول]] [[زمرو:افسانن ۾ فري ميسنري]] [[زمرو:ڊسمبر جي بغاوت بابت افسانا]] [[زمرو:روس تي فرانسيسي حملي بابت ڪم]] [[زمرو:روس جي اليگزينڊر پهرين جي ثقافتي تصويرن]] [[زمرو:روس ۾ فري ميسنري]] [[زمرو: روسي ناولن کي ڊرامن ۾ تبديل ڪيو ويو]] [[زمرو: روسي ناولن کي اوپيرا ۾ تبديل ڪيو ويو]] [[زمرو:طربيه ناولن کي طربيه ۾ تبديل ڪيو ويو]] 7fdsxmn27qekgpgkuri1b0321fmt5or 14 88654 413916 349769 2026-09-21T10:57:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 413916 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روسي ناول]] [[زمرو:روسي ادب]] [[زمرو:روس جو ادب]] [[زمرو:روسي ٻولي ۾ ناول]] [[زمرو:سماج بابت افسانوي ادب]] [[زمرو:ليو ٽالسٽاء پاران لکيل ناول]] [[زمرو:ناول]] [[زمرو:ليو ٽالسٽائي]] [[زمرو:روسي ادب]] [[زمرو:تاريخي ناول]] [[زمرو:روسي ٻولي]] [[زمرو:فلسفياتي ناول]] [[زمرو:سماج بابت افسانوي ادب]] [[زمرو:سينٽ پيٽرسبرگ]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:1805ع]] [[زمرو:1813ع]] [[زمرو:1820ع]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:روسي سلطنت]] [[زمرو:اڻويھين صدي]] [[زمرو:نيپولين جي جنگون]] [[زمرو:اشرافيه]] s88nhvturahrmoxm11cem3apqqfv72q 413921 413916 2026-09-21T11:52:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 413921 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روسي ناول]] [[زمرو:روسي ادب]] [[زمرو:روس جو ادب]] [[زمرو:روسي ٻولي ۾ ناول]] [[زمرو:سماج بابت افسانوي ادب]] [[زمرو:ليو ٽالسٽاء پاران لکيل ناول]] 33eyta7j5dgcskom4cn866450eoj70g 14 89828 413872 354581 2026-09-21T09:13:59Z Ibne maryam 17680 /* */ 413872 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:فوج]] ilsybm99als6iwooedrb97reqb25xk2 14 99759 413902 390828 2026-09-21T10:34:08Z Ibne maryam 17680 /* */ 413902 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سماجي گروهه]] [[زمرو:درجابندي]] 3qu13yzgvkmgcxzb2fl19oqv89bnkv6 14 102874 413901 412500 2026-09-21T10:32:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 413901 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جنسيت ۽ سماج]] epqsjlpotw4vk0u1ygccsqe3fu452sb 0 103042 413719 413679 2026-09-20T12:05:55Z Memon2025 21315 /* */ 413719 wikitext text/x-wiki {{Infobox country telephone plan|country=پاڪستان|country_link=Pakistan|continent=ايشيا|map_image=PAK orthographic.svg|map_caption=پاڪستان جي ڪنٽرول هيٺ علائقو {{color|darkgreen|گهري سائي رنگ}} ۾ ۽ اهو علائقو جنهن تي دعويٰ ته آهي پر ڪنٽرول ناهي {{color|lightgreen|هلڪي سائي رنگ}} ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|map_size=220px|map_alt=|regulator=[[پاڪستان ٽيليڪميونيڪيشن اٿارٽي]] (PTA)|plan_membership=|plan_type=فائنل (بند)|nsn_length=|plan_link={{URL | https://www.itu.int/oth/T02020000A1/en | پاڪستان جو قومي نمبرنگ منصوبو}}|plan_date=23 جولائي، 2010ع|country_calling_code=92+|international_prefix=00|trunk_prefix=0|codes_list=}} '''پاڪستان ۾ ٽيليفون نمبر''' ڏهه انگن وارا آهن. پي ٽي سي ايل نمبرن ۽ موبائيل نمبرن جي بناوت مختلف آهي. جاگرافيائي طور تي فڪس ٿيل لينڊ لائنون هڪ ايريا ڪوڊ سان اڳياڙيل آهن جيڪي جڳهه جي اهميت جي لحاظ کان ڊيگهه ۾ مختلف آهن. موبائيل نمبر "3" اڳياڙي ۾ لڳل آهن ۽ ان کان پوءِ موبائل ڪمپني جو ٻه عددي ڪوڊ (يو فون لاء "31 کان "36" تائين) لڳل آهي. پاڪستان لاءِ بين الاقوامي ملڪي ڪوڊ "'''92'''+" آهي. [[زمرو:ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:پاڪستان ۾ رابطا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] 3o9ounzsiza1jvwq50ee2wruue0te5i 0 103043 413768 413698 2026-09-20T15:14:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 413768 wikitext text/x-wiki [[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (<small>prefixes</small>) <small>'''2,3,6,7,8,9'''</small> مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]] '''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9. هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي. ==ملڪن ۽ علائقن جا ٽيليفون ڪوڊ== {|class="wikitable sortable" !Country name!!Region!![[List of country calling codes|Country Code]] ![[List of international call prefixes|International Call Prefix]]!![[Dialing plan]]!!Trunk prefix!!Main article |-align=center |align=left|{{AFG}}||9|| +93<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Afghanistan]] |-align=center |align=left|{{ARM}}||3|| +374<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Armenia]] |-align=center |align=left|{{AZE}}||9|| +994<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Azerbaijan]] |-align=center |align=left|{{BHR}}||9|| +973<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bahrain]] |-align=center |align=left|{{BGD}}||8|| +880<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Bangladesh]] |-align=center |align=left|{{BTN}}||9|| +975<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bhutan]] |-align=center |align=left|{{flag|British Indian Ocean Territory}} |2|| +246||00|| || ||[[Telephone numbers in the British Indian Ocean Territory]] |-align=center |align=left|{{BRN}}||6|| +673<ref name="itu2016" />||00||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Brunei]] |-align=center |align=left|{{KHM}}||8|| +855<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Cambodia]] |-align=center |align=left|{{CHN}}||8|| +86<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in China]] |-align=center |align=left|{{CYP}}||3|| +357<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Cyprus]] |-align=center |align=left|{{EGY}}||2|| +20<ref name="itu2016">{{cite web |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes (Position on 15 December 2016) |url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/t-sp-e.164d-2016-pdf-e.pdf |publisher=International Telecommunication Union |work=ITU Operational Bulletin |issue=1114 |date=2016-12-15 |access-date=2026-06-14 |type=Annex}}</ref>||00|| ||0||[[Telephone numbers in Egypt]] |-align=center |align=left|{{GEO}}||9|| +995<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Georgia (country)|Telephone numbers in Georgia]] |-align=center |align=left|{{HKG}}||8|| +852<ref name="itu2016" />||001||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Hong Kong]] |-align=center |align=left|{{IND}}||9|| +91<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in India]] |-align=center |align=left|{{IDN}}||6|| +62<ref name="itu2016" />||00x, 01xxx (VoIP)||Open||0||[[Telephone numbers in Indonesia]] |-align=center |align=left|{{IRN}}||9|| +98<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iran]] |-align=center |align=left|{{IRQ}}||9|| +964<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iraq]] |-align=center |align=left|{{ISR}}||9|| +972<ref name="itu2016" />||00, 01x|| ||0||[[Telephone numbers in Israel]] |-align=center |align=left|{{JPN}}||8|| +81<ref name="itu2016" />||010|| ||0||[[Telephone numbers in Japan]] |-align=center |align=left|{{JOR}}||9|| +962<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Jordan]] |-align=center |align=left|{{KAZ}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Kazakhstan]] |-align=center |align=left|{{PRK}}||8|| +850<ref name="itu2016" />||00, 99|| ||0||[[Telephone numbers in North Korea]] |-align=center |align=left|{{KOR}}||8|| +82<ref name="itu2016" />||00 + carrier code|| ||0||[[Telephone numbers in South Korea]] |-align=center |align=left|{{KWT}}||9|| +965<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Kuwait]] |-align=center |align=left|{{KGZ}}||9|| +996<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Kyrgyzstan]] |-align=center |align=left|{{LAO}}||8|| +856<ref name="itu2016" />||100||Open||0||[[Telephone numbers in Laos]] |-align=center |align=left|{{LBN}}||9|| +961<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Lebanon]] |-align=center |align=left|{{MAC}}||8|| +853<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Macau]] |-align=center |align=left|{{MYS}}||6|| +60<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Malaysia]] |-align=center |align=left|{{MDV}}||9|| +960<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in the Maldives]] |-align=center |align=left|{{MNG}}||9|| +976<ref name="itu2016" />||001|| ||0||[[Telephone numbers in Mongolia]] |-align=center |align=left|{{MMR}}||9|| +95<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Myanmar]] |-align=center |align=left|{{NPL}}||9|| +977<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Nepal]] |-align=center |align=left|{{OMN}}||9|| +968<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Oman]] |-align=center |align=left|{{PAK}}||9|| +92<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Pakistan]] |-align=center |align=left|{{flag|State of Palestine}}||9|| +970||00|| ||0||[[Telephone numbers in Palestine]] |-align=center |align=left|{{PHI}}||6|| +63<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in the Philippines]] |-align=center |align=left|{{QAT}}||9|| +974<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Qatar]] |-align=center |align=left|{{RUS}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10||Open||8||[[Telephone numbers in Russia]] |-align=center |align=left|{{SAU}}||9|| +966<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Saudi Arabia]] |-align=center |align=left|{{SGP}}||6|| +65<ref name="itu2016" />||001, 002, 008||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Singapore]] |-align=center |align=left|{{LKA}}||9|| +94<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Sri Lanka]] |-align=center |align=left|{{SYR}}||9|| +963<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Syria]] |-align=center |align=left|{{TWN}}||8|| +886<ref name="itu2016" />||002, 005, 006, 007, 009, 019||Open||0||[[Telephone numbers in Taiwan]] |-align=center |align=left|{{TJK}}||9|| +992<ref name="itu2016" />||8~10|| || ||[[Telephone numbers in Tajikistan]] |-align=center |align=left|{{THA}}||6|| +66<ref name="itu2016" />||001, 00x||Closed with 0||0||[[Telephone numbers in Thailand]] |-align=center |align=left|{{TLS}}||6|| +670<ref name="itu2016" />||00||Closed|| ||[[Telephone numbers in Timor-Leste]] |-align=center |align=left|{{TUR}}||9|| +90<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Turkey]] |-align=center |align=left|{{TKM}}||9|| +993<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Turkmenistan]] |-align=center |align=left|{{ARE}}||9|| +971<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in the United Arab Emirates]] |-align=center |align=left|{{UZB}}||9|| +998<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Uzbekistan]] |-align=center |align=left|{{VNM}}||8|| +84<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Vietnam]] |-align=center |align=left|{{YEM}}||9|| +967<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Yemen]] |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] [[زمرو:ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] ep8fvno3andzex4sodmz5wfqyi97jyv 413769 413768 2026-09-20T15:17:36Z Ibne maryam 17680 /* ملڪن ۽ علائقن جا ٽيليفون ڪوڊ */ 413769 wikitext text/x-wiki [[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (<small>prefixes</small>) <small>'''2,3,6,7,8,9'''</small> مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]] '''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9. هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي. ==ملڪن ۽ علائقن جا ٽيليفون ڪوڊ== {|class="wikitable sortable" !ملڪ!!علاقائي ڪوڊ !!ملڪي ڪوڊ !بين الاقوامي اڳياڙي !![[Dialing plan]]!!Trunk prefix!!Main article |-align=center |align=left|{{AFG}}||9|| +93<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Afghanistan]] |-align=center |align=left|{{ARM}}||3|| +374<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Armenia]] |-align=center |align=left|{{AZE}}||9|| +994<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Azerbaijan]] |-align=center |align=left|{{BHR}}||9|| +973<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bahrain]] |-align=center |align=left|{{BGD}}||8|| +880<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Bangladesh]] |-align=center |align=left|{{BTN}}||9|| +975<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bhutan]] |-align=center |align=left|{{flag|British Indian Ocean Territory}} |2|| +246||00|| || ||[[Telephone numbers in the British Indian Ocean Territory]] |-align=center |align=left|{{BRN}}||6|| +673<ref name="itu2016" />||00||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Brunei]] |-align=center |align=left|{{KHM}}||8|| +855<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Cambodia]] |-align=center |align=left|{{CHN}}||8|| +86<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in China]] |-align=center |align=left|{{CYP}}||3|| +357<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Cyprus]] |-align=center |align=left|{{EGY}}||2|| +20<ref name="itu2016">{{cite web |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes (Position on 15 December 2016) |url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/t-sp-e.164d-2016-pdf-e.pdf |publisher=International Telecommunication Union |work=ITU Operational Bulletin |issue=1114 |date=2016-12-15 |access-date=2026-06-14 |type=Annex}}</ref>||00|| ||0||[[Telephone numbers in Egypt]] |-align=center |align=left|{{GEO}}||9|| +995<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Georgia (country)|Telephone numbers in Georgia]] |-align=center |align=left|{{HKG}}||8|| +852<ref name="itu2016" />||001||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Hong Kong]] |-align=center |align=left|{{IND}}||9|| +91<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in India]] |-align=center |align=left|{{IDN}}||6|| +62<ref name="itu2016" />||00x, 01xxx (VoIP)||Open||0||[[Telephone numbers in Indonesia]] |-align=center |align=left|{{IRN}}||9|| +98<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iran]] |-align=center |align=left|{{IRQ}}||9|| +964<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iraq]] |-align=center |align=left|{{ISR}}||9|| +972<ref name="itu2016" />||00, 01x|| ||0||[[Telephone numbers in Israel]] |-align=center |align=left|{{JPN}}||8|| +81<ref name="itu2016" />||010|| ||0||[[Telephone numbers in Japan]] |-align=center |align=left|{{JOR}}||9|| +962<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Jordan]] |-align=center |align=left|{{KAZ}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Kazakhstan]] |-align=center |align=left|{{PRK}}||8|| +850<ref name="itu2016" />||00, 99|| ||0||[[Telephone numbers in North Korea]] |-align=center |align=left|{{KOR}}||8|| +82<ref name="itu2016" />||00 + carrier code|| ||0||[[Telephone numbers in South Korea]] |-align=center |align=left|{{KWT}}||9|| +965<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Kuwait]] |-align=center |align=left|{{KGZ}}||9|| +996<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Kyrgyzstan]] |-align=center |align=left|{{LAO}}||8|| +856<ref name="itu2016" />||100||Open||0||[[Telephone numbers in Laos]] |-align=center |align=left|{{LBN}}||9|| +961<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Lebanon]] |-align=center |align=left|{{MAC}}||8|| +853<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Macau]] |-align=center |align=left|{{MYS}}||6|| +60<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Malaysia]] |-align=center |align=left|{{MDV}}||9|| +960<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in the Maldives]] |-align=center |align=left|{{MNG}}||9|| +976<ref name="itu2016" />||001|| ||0||[[Telephone numbers in Mongolia]] |-align=center |align=left|{{MMR}}||9|| +95<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Myanmar]] |-align=center |align=left|{{NPL}}||9|| +977<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Nepal]] |-align=center |align=left|{{OMN}}||9|| +968<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Oman]] |-align=center |align=left|{{PAK}}||9|| +92<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Pakistan]] |-align=center |align=left|{{flag|State of Palestine}}||9|| +970||00|| ||0||[[Telephone numbers in Palestine]] |-align=center |align=left|{{PHI}}||6|| +63<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in the Philippines]] |-align=center |align=left|{{QAT}}||9|| +974<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Qatar]] |-align=center |align=left|{{RUS}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10||Open||8||[[Telephone numbers in Russia]] |-align=center |align=left|{{SAU}}||9|| +966<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Saudi Arabia]] |-align=center |align=left|{{SGP}}||6|| +65<ref name="itu2016" />||001, 002, 008||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Singapore]] |-align=center |align=left|{{LKA}}||9|| +94<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Sri Lanka]] |-align=center |align=left|{{SYR}}||9|| +963<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Syria]] |-align=center |align=left|{{TWN}}||8|| +886<ref name="itu2016" />||002, 005, 006, 007, 009, 019||Open||0||[[Telephone numbers in Taiwan]] |-align=center |align=left|{{TJK}}||9|| +992<ref name="itu2016" />||8~10|| || ||[[Telephone numbers in Tajikistan]] |-align=center |align=left|{{THA}}||6|| +66<ref name="itu2016" />||001, 00x||Closed with 0||0||[[Telephone numbers in Thailand]] |-align=center |align=left|{{TLS}}||6|| +670<ref name="itu2016" />||00||Closed|| ||[[Telephone numbers in Timor-Leste]] |-align=center |align=left|{{TUR}}||9|| +90<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Turkey]] |-align=center |align=left|{{TKM}}||9|| +993<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Turkmenistan]] |-align=center |align=left|{{ARE}}||9|| +971<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in the United Arab Emirates]] |-align=center |align=left|{{UZB}}||9|| +998<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Uzbekistan]] |-align=center |align=left|{{VNM}}||8|| +84<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Vietnam]] |-align=center |align=left|{{YEM}}||9|| +967<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Yemen]] |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] [[زمرو:ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] pjcdjjrc9l4xr1d4l7hmj764uex8ti7 413770 413769 2026-09-20T15:20:44Z Ibne maryam 17680 413770 wikitext text/x-wiki [[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (<small>prefixes</small>) <small>'''2,3,6,7,8,9'''</small> مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]] '''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9. هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي. ==ملڪن ۽ علائقن جا ٽيليفون ڪوڊ== {|class="wikitable sortable" !ملڪ!!علاقائي ڪوڊ !!ملڪي ڪوڊ !بين الاقوامي اڳياڙي !![[Dialing plan]]!!Trunk prefix!!Main article |-align=center |align=left|{{AFG}}||9|| +93<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Afghanistan]] |-align=center |align=left|{{ARM}}||3|| +374<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Armenia]] |-align=center |align=left|{{AZE}}||9|| +994<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Azerbaijan]] |-align=center |align=left|{{BHR}}||9|| +973<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bahrain]] |-align=center |align=left|{{BGD}}||8|| +880<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Bangladesh]] |-align=center |align=left|{{BTN}}||9|| +975<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bhutan]] |-align=center |align=left|{{flag|British Indian Ocean Territory}} |2|| +246||00|| || ||[[Telephone numbers in the British Indian Ocean Territory]] |-align=center |align=left|{{BRN}}||6|| +673<ref name="itu2016" />||00||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Brunei]] |-align=center |align=left|{{KHM}}||8|| +855<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Cambodia]] |-align=center |align=left|{{CHN}}||8|| +86<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in China]] |-align=center |align=left|{{CYP}}||3|| +357<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Cyprus]] |-align=center |align=left|{{EGY}}||2|| +20<ref name="itu2016">{{cite web |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes (Position on 15 December 2016) |url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/t-sp-e.164d-2016-pdf-e.pdf |publisher=International Telecommunication Union |work=ITU Operational Bulletin |issue=1114 |date=2016-12-15 |access-date=2026-06-14 |type=Annex}}</ref>||00|| ||0||[[Telephone numbers in Egypt]] |-align=center |align=left|{{GEO}}||9|| +995<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Georgia (country)|Telephone numbers in Georgia]] |-align=center |align=left|{{HKG}}||8|| +852<ref name="itu2016" />||001||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Hong Kong]] |-align=center |align=left|{{IND}}||9|| +91<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in India]] |-align=center |align=left|{{IDN}}||6|| +62<ref name="itu2016" />||00x, 01xxx (VoIP)||Open||0||[[Telephone numbers in Indonesia]] |-align=center |align=left|{{IRN}}||9|| +98<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iran]] |-align=center |align=left|{{IRQ}}||9|| +964<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iraq]] |-align=center |align=left|{{ISR}}||9|| +972<ref name="itu2016" />||00, 01x|| ||0||[[Telephone numbers in Israel]] |-align=center |align=left|{{JPN}}||8|| +81<ref name="itu2016" />||010|| ||0||[[Telephone numbers in Japan]] |-align=center |align=left|{{JOR}}||9|| +962<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Jordan]] |-align=center |align=left|{{KAZ}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Kazakhstan]] |-align=center |align=left|{{PRK}}||8|| +850<ref name="itu2016" />||00, 99|| ||0||[[Telephone numbers in North Korea]] |-align=center |align=left|{{KOR}}||8|| +82<ref name="itu2016" />||00 + carrier code|| ||0||[[Telephone numbers in South Korea]] |-align=center |align=left|{{KWT}}||9|| +965<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Kuwait]] |-align=center |align=left|{{KGZ}}||9|| +996<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Kyrgyzstan]] |-align=center |align=left|{{LAO}}||8|| +856<ref name="itu2016" />||100||Open||0||[[Telephone numbers in Laos]] |-align=center |align=left|{{LBN}}||9|| +961<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Lebanon]] |-align=center |align=left|{{MAC}}||8|| +853<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Macau]] |-align=center |align=left|{{MYS}}||6|| +60<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Malaysia]] |-align=center |align=left|{{MDV}}||9|| +960<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in the Maldives]] |-align=center |align=left|{{MNG}}||9|| +976<ref name="itu2016" />||001|| ||0||[[Telephone numbers in Mongolia]] |-align=center |align=left|{{MMR}}||9|| +95<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Myanmar]] |-align=center |align=left|{{NPL}}||9|| +977<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Nepal]] |-align=center |align=left|{{OMN}}||9|| +968<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Oman]] |-align=center |align=left|{{PAK}}||9|| +92<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Pakistan]] |-align=center |align=left|{{flag|State of Palestine}}||9|| +970||00|| ||0||[[Telephone numbers in Palestine]] |-align=center |align=left|{{PHI}}||6|| +63<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in the Philippines]] |-align=center |align=right|{{flag|Qatar}}||9|| +974<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Qatar]] |-align=center |align=right|{{RUS}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10||Open||8||[[Telephone numbers in Russia]] |-align=center |align=right|{{SAU}}||9|| +966<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Saudi Arabia]] |-align=center |align=right|{{SGP}}||6|| +65<ref name="itu2016" />||001, 002, 008||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Singapore]] |-align=center |align=right|{{LKA}}||9|| +94<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Sri Lanka]] |-align=center |align=right|{{SYR}}||9|| +963<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Syria]] |-align=center |align=left|{{TWN}}||8|| +886<ref name="itu2016" />||002, 005, 006, 007, 009, 019||Open||0||[[Telephone numbers in Taiwan]] |-align=center |align=left|{{TJK}}||9|| +992<ref name="itu2016" />||8~10|| || ||[[Telephone numbers in Tajikistan]] |-align=center |align=left|{{THA}}||6|| +66<ref name="itu2016" />||001, 00x||Closed with 0||0||[[Telephone numbers in Thailand]] |-align=center |align=left|{{TLS}}||6|| +670<ref name="itu2016" />||00||Closed|| ||[[Telephone numbers in Timor-Leste]] |-align=center |align=left|{{TUR}}||9|| +90<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Turkey]] |-align=center |align=left|{{TKM}}||9|| +993<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Turkmenistan]] |-align=center |align=left|{{ARE}}||9|| +971<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in the United Arab Emirates]] |-align=center |align=left|{{UZB}}||9|| +998<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Uzbekistan]] |-align=center |align=left|{{VNM}}||8|| +84<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Vietnam]] |-align=center |align=left|{{YEM}}||9|| +967<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Yemen]] |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] [[زمرو:ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] 4gg7vpqiiai0h4ywi9rcg5yjy0vjw6f 413771 413770 2026-09-20T15:23:08Z Ibne maryam 17680 413771 wikitext text/x-wiki [[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (<small>prefixes</small>) <small>'''2,3,6,7,8,9'''</small> مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]] '''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9. هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي. ==ملڪن ۽ علائقن جا ٽيليفون ڪوڊ== {|class="wikitable sortable" !ملڪ!!علاقائي ڪوڊ !!ملڪي ڪوڊ !بين الاقوامي اڳياڙي !![[Dialing plan]]!!Trunk prefix!!Main article |-align=center |align=left|{{AFG}}||9|| +93<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Afghanistan]] |-align=center |align=left|{{ARM}}||3|| +374<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Armenia]] |-align=center |align=left|{{AZE}}||9|| +994<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Azerbaijan]] |-align=center |align=left|{{BHR}}||9|| +973<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bahrain]] |-align=center |align=left|{{BGD}}||8|| +880<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Bangladesh]] |-align=center |align=left|{{BTN}}||9|| +975<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bhutan]] |-align=center |align=left|{{flag|British Indian Ocean Territory}} |2|| +246||00|| || ||[[Telephone numbers in the British Indian Ocean Territory]] |-align=center |align=left|{{BRN}}||6|| +673<ref name="itu2016" />||00||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Brunei]] |-align=center |align=left|{{KHM}}||8|| +855<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Cambodia]] |-align=center |align=left|{{CHN}}||8|| +86<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in China]] |-align=center |align=left|{{CYP}}||3|| +357<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Cyprus]] |-align=center |align=left|{{EGY}}||2|| +20<ref name="itu2016">{{cite web |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes (Position on 15 December 2016) |url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/t-sp-e.164d-2016-pdf-e.pdf |publisher=International Telecommunication Union |work=ITU Operational Bulletin |issue=1114 |date=2016-12-15 |access-date=2026-06-14 |type=Annex}}</ref>||00|| ||0||[[Telephone numbers in Egypt]] |-align=center |align=left|{{GEO}}||9|| +995<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Georgia (country)|Telephone numbers in Georgia]] |-align=center |align=left|{{HKG}}||8|| +852<ref name="itu2016" />||001||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Hong Kong]] |-align=center |align=left|{{IND}}||9|| +91<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in India]] |-align=center |align=left|{{IDN}}||6|| +62<ref name="itu2016" />||00x, 01xxx (VoIP)||Open||0||[[Telephone numbers in Indonesia]] |-align=center |align=left|{{IRN}}||9|| +98<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iran]] |-align=center |align=left|{{IRQ}}||9|| +964<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iraq]] |-align=center |align=left|{{ISR}}||9|| +972<ref name="itu2016" />||00, 01x|| ||0||[[Telephone numbers in Israel]] |-align=center |align=left|{{JPN}}||8|| +81<ref name="itu2016" />||010|| ||0||[[Telephone numbers in Japan]] |-align=center |align=left|{{JOR}}||9|| +962<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Jordan]] |-align=center |align=left|{{KAZ}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Kazakhstan]] |-align=center |align=left|{{PRK}}||8|| +850<ref name="itu2016" />||00, 99|| ||0||[[Telephone numbers in North Korea]] |-align=center |align=left|{{KOR}}||8|| +82<ref name="itu2016" />||00 + carrier code|| ||0||[[Telephone numbers in South Korea]] |-align=center |align=left|{{KWT}}||9|| +965<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Kuwait]] |-align=center |align=left|{{KGZ}}||9|| +996<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Kyrgyzstan]] |-align=center |align=left|{{LAO}}||8|| +856<ref name="itu2016" />||100||Open||0||[[Telephone numbers in Laos]] |-align=center |align=left|{{LBN}}||9|| +961<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Lebanon]] |-align=center |align=left|{{MAC}}||8|| +853<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Macau]] |-align=center |align=left|{{MYS}}||6|| +60<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Malaysia]] |-align=center |align=left|{{MDV}}||9|| +960<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in the Maldives]] |-align=center |align=left|{{MNG}}||9|| +976<ref name="itu2016" />||001|| ||0||[[Telephone numbers in Mongolia]] |-align=center |align=left|{{MMR}}||9|| +95<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Myanmar]] |-align=center |align=left|{{NPL}}||9|| +977<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Nepal]] |-align=center |align=left|{{OMN}}||9|| +968<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Oman]] |-align=center |align=left|{{PAK}}||9|| +92<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Pakistan]] |-align=center |align=left|{{flag|State of Palestine}}||9|| +970||00|| ||0||[[Telephone numbers in Palestine]] |-align=center |align=left|{{PHI}}||6|| +63<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in the Philippines]] |-align=center |align=right|{{flag|Qatar}}||9|| +974<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Qatar]] |-align=center |align=right|{{flag|Russia}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10||Open||8||[[Telephone numbers in Russia]] |-align=center |align=right|{{SAU}}||9|| +966<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Saudi Arabia]] |-align=center |align=right|{{SGP}}||6|| +65<ref name="itu2016" />||001, 002, 008||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Singapore]] |-align=center |align=right|{{LKA}}||9|| +94<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Sri Lanka]] |-align=center |align=right|{{SYR}}||9|| +963<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Syria]] |-align=center |align=left|{{TWN}}||8|| +886<ref name="itu2016" />||002, 005, 006, 007, 009, 019||Open||0||[[Telephone numbers in Taiwan]] |-align=center |align=left|{{TJK}}||9|| +992<ref name="itu2016" />||8~10|| || ||[[Telephone numbers in Tajikistan]] |-align=center |align=left|{{THA}}||6|| +66<ref name="itu2016" />||001, 00x||Closed with 0||0||[[Telephone numbers in Thailand]] |-align=center |align=left|{{TLS}}||6|| +670<ref name="itu2016" />||00||Closed|| ||[[Telephone numbers in Timor-Leste]] |-align=center |align=left|{{TUR}}||9|| +90<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Turkey]] |-align=center |align=left|{{TKM}}||9|| +993<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Turkmenistan]] |-align=center |align=left|{{ARE}}||9|| +971<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in the United Arab Emirates]] |-align=center |align=left|{{UZB}}||9|| +998<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Uzbekistan]] |-align=center |align=left|{{VNM}}||8|| +84<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Vietnam]] |-align=center |align=left|{{YEM}}||9|| +967<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Yemen]] |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] [[زمرو:ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] iqiefrhryniri79jw8mgr1q8laz8jf5 413772 413771 2026-09-20T15:24:15Z Ibne maryam 17680 413772 wikitext text/x-wiki [[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (<small>prefixes</small>) <small>'''2,3,6,7,8,9'''</small> مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]] '''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9. هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي. ==ملڪن ۽ علائقن جا ٽيليفون ڪوڊ== {|class="wikitable sortable" !ملڪ!!علاقائي ڪوڊ !!ملڪي ڪوڊ !بين الاقوامي اڳياڙي !![[Dialing plan]]!!Trunk prefix!!Main article |-align=center |align=right|{{AFG}}||9|| +93<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Afghanistan]] |-align=center |align=right|{{ARM}}||3|| +374<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Armenia]] |-align=center |align=right|{{AZE}}||9|| +994<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Azerbaijan]] |-align=center |align=right|{{BHR}}||9|| +973<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bahrain]] |-align=center |align=right|{{BGD}}||8|| +880<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Bangladesh]] |-align=center |align=left|{{BTN}}||9|| +975<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bhutan]] |-align=center |align=left|{{flag|British Indian Ocean Territory}} |2|| +246||00|| || ||[[Telephone numbers in the British Indian Ocean Territory]] |-align=center |align=left|{{BRN}}||6|| +673<ref name="itu2016" />||00||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Brunei]] |-align=center |align=left|{{KHM}}||8|| +855<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Cambodia]] |-align=center |align=left|{{CHN}}||8|| +86<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in China]] |-align=center |align=left|{{CYP}}||3|| +357<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Cyprus]] |-align=center |align=left|{{EGY}}||2|| +20<ref name="itu2016">{{cite web |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes (Position on 15 December 2016) |url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/t-sp-e.164d-2016-pdf-e.pdf |publisher=International Telecommunication Union |work=ITU Operational Bulletin |issue=1114 |date=2016-12-15 |access-date=2026-06-14 |type=Annex}}</ref>||00|| ||0||[[Telephone numbers in Egypt]] |-align=center |align=left|{{GEO}}||9|| +995<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Georgia (country)|Telephone numbers in Georgia]] |-align=center |align=left|{{HKG}}||8|| +852<ref name="itu2016" />||001||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Hong Kong]] |-align=center |align=left|{{IND}}||9|| +91<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in India]] |-align=center |align=left|{{IDN}}||6|| +62<ref name="itu2016" />||00x, 01xxx (VoIP)||Open||0||[[Telephone numbers in Indonesia]] |-align=center |align=left|{{IRN}}||9|| +98<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iran]] |-align=center |align=left|{{IRQ}}||9|| +964<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iraq]] |-align=center |align=left|{{ISR}}||9|| +972<ref name="itu2016" />||00, 01x|| ||0||[[Telephone numbers in Israel]] |-align=center |align=left|{{JPN}}||8|| +81<ref name="itu2016" />||010|| ||0||[[Telephone numbers in Japan]] |-align=center |align=left|{{JOR}}||9|| +962<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Jordan]] |-align=center |align=left|{{KAZ}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Kazakhstan]] |-align=center |align=left|{{PRK}}||8|| +850<ref name="itu2016" />||00, 99|| ||0||[[Telephone numbers in North Korea]] |-align=center |align=left|{{KOR}}||8|| +82<ref name="itu2016" />||00 + carrier code|| ||0||[[Telephone numbers in South Korea]] |-align=center |align=left|{{KWT}}||9|| +965<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Kuwait]] |-align=center |align=left|{{KGZ}}||9|| +996<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Kyrgyzstan]] |-align=center |align=left|{{LAO}}||8|| +856<ref name="itu2016" />||100||Open||0||[[Telephone numbers in Laos]] |-align=center |align=left|{{LBN}}||9|| +961<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Lebanon]] |-align=center |align=left|{{MAC}}||8|| +853<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Macau]] |-align=center |align=left|{{MYS}}||6|| +60<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Malaysia]] |-align=center |align=left|{{MDV}}||9|| +960<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in the Maldives]] |-align=center |align=left|{{MNG}}||9|| +976<ref name="itu2016" />||001|| ||0||[[Telephone numbers in Mongolia]] |-align=center |align=left|{{MMR}}||9|| +95<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Myanmar]] |-align=center |align=left|{{NPL}}||9|| +977<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Nepal]] |-align=center |align=left|{{OMN}}||9|| +968<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Oman]] |-align=center |align=left|{{PAK}}||9|| +92<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Pakistan]] |-align=center |align=left|{{flag|State of Palestine}}||9|| +970||00|| ||0||[[Telephone numbers in Palestine]] |-align=center |align=left|{{PHI}}||6|| +63<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in the Philippines]] |-align=center |align=right|{{flag|Qatar}}||9|| +974<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Qatar]] |-align=center |align=right|{{flag|Russia}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10||Open||8||[[Telephone numbers in Russia]] |-align=center |align=right|{{SAU}}||9|| +966<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Saudi Arabia]] |-align=center |align=right|{{SGP}}||6|| +65<ref name="itu2016" />||001, 002, 008||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Singapore]] |-align=center |align=right|{{LKA}}||9|| +94<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Sri Lanka]] |-align=center |align=right|{{SYR}}||9|| +963<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Syria]] |-align=center |align=left|{{TWN}}||8|| +886<ref name="itu2016" />||002, 005, 006, 007, 009, 019||Open||0||[[Telephone numbers in Taiwan]] |-align=center |align=left|{{TJK}}||9|| +992<ref name="itu2016" />||8~10|| || ||[[Telephone numbers in Tajikistan]] |-align=center |align=left|{{THA}}||6|| +66<ref name="itu2016" />||001, 00x||Closed with 0||0||[[Telephone numbers in Thailand]] |-align=center |align=left|{{TLS}}||6|| +670<ref name="itu2016" />||00||Closed|| ||[[Telephone numbers in Timor-Leste]] |-align=center |align=left|{{TUR}}||9|| +90<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Turkey]] |-align=center |align=left|{{TKM}}||9|| +993<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Turkmenistan]] |-align=center |align=left|{{ARE}}||9|| +971<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in the United Arab Emirates]] |-align=center |align=left|{{UZB}}||9|| +998<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Uzbekistan]] |-align=center |align=left|{{VNM}}||8|| +84<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Vietnam]] |-align=center |align=left|{{YEM}}||9|| +967<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Yemen]] |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] [[زمرو:ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] au65lsrqfjvhvzhp5t3i4k5trnhrgb3 413773 413772 2026-09-20T15:28:21Z Ibne maryam 17680 413773 wikitext text/x-wiki [[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (<small>prefixes</small>) <small>'''2,3,6,7,8,9'''</small> مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]] '''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9. هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي. ==ملڪن ۽ علائقن جا ٽيليفون ڪوڊ== {|class="wikitable sortable" !ملڪ!!علاقائي ڪوڊ !!ملڪي ڪوڊ !بين الاقوامي اڳياڙي !![[Dialing plan]]!!Trunk prefix!!Main article |-align=center |align=right|{{AFG}}||9|| +93<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Afghanistan]] |-align=center |align=right|{{ARM}}||3|| +374<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Armenia]] |-align=center |align=right|{{AZE}}||9|| +994<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Azerbaijan]] |-align=center |align=right|{{flag|Bahrain}}||9|| +973<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bahrain]] |-align=center |align=right|{{flag|Bangladesh}}||8|| +880<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Bangladesh]] |-align=center |align=right|{{flag|Bhutan}}||9|| +975<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bhutan]] |-align=center |align=right|{{flagicon|British Indian Ocean Territory}} |2|| +246||00|| || ||[[Telephone numbers in the British Indian Ocean Territory]] |-align=center |align=right|{{flag|Brunei}}||6|| +673<ref name="itu2016" />||00||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Brunei]] |-align=center |align=right|{{flag|Cambodia}}||8|| +855<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Cambodia]] |-align=center |align=left|{{CHN}}||8|| +86<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in China]] |-align=center |align=left|{{CYP}}||3|| +357<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Cyprus]] |-align=center |align=left|{{EGY}}||2|| +20<ref name="itu2016">{{cite web |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes (Position on 15 December 2016) |url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/t-sp-e.164d-2016-pdf-e.pdf |publisher=International Telecommunication Union |work=ITU Operational Bulletin |issue=1114 |date=2016-12-15 |access-date=2026-06-14 |type=Annex}}</ref>||00|| ||0||[[Telephone numbers in Egypt]] |-align=center |align=left|{{GEO}}||9|| +995<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Georgia (country)|Telephone numbers in Georgia]] |-align=center |align=left|{{HKG}}||8|| +852<ref name="itu2016" />||001||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Hong Kong]] |-align=center |align=left|{{IND}}||9|| +91<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in India]] |-align=center |align=left|{{IDN}}||6|| +62<ref name="itu2016" />||00x, 01xxx (VoIP)||Open||0||[[Telephone numbers in Indonesia]] |-align=center |align=left|{{IRN}}||9|| +98<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iran]] |-align=center |align=left|{{IRQ}}||9|| +964<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iraq]] |-align=center |align=left|{{ISR}}||9|| +972<ref name="itu2016" />||00, 01x|| ||0||[[Telephone numbers in Israel]] |-align=center |align=left|{{JPN}}||8|| +81<ref name="itu2016" />||010|| ||0||[[Telephone numbers in Japan]] |-align=center |align=left|{{JOR}}||9|| +962<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Jordan]] |-align=center |align=left|{{KAZ}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Kazakhstan]] |-align=center |align=left|{{PRK}}||8|| +850<ref name="itu2016" />||00, 99|| ||0||[[Telephone numbers in North Korea]] |-align=center |align=left|{{KOR}}||8|| +82<ref name="itu2016" />||00 + carrier code|| ||0||[[Telephone numbers in South Korea]] |-align=center |align=left|{{KWT}}||9|| +965<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Kuwait]] |-align=center |align=left|{{KGZ}}||9|| +996<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Kyrgyzstan]] |-align=center |align=left|{{LAO}}||8|| +856<ref name="itu2016" />||100||Open||0||[[Telephone numbers in Laos]] |-align=center |align=left|{{LBN}}||9|| +961<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Lebanon]] |-align=center |align=left|{{MAC}}||8|| +853<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Macau]] |-align=center |align=left|{{MYS}}||6|| +60<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Malaysia]] |-align=center |align=left|{{MDV}}||9|| +960<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in the Maldives]] |-align=center |align=left|{{MNG}}||9|| +976<ref name="itu2016" />||001|| ||0||[[Telephone numbers in Mongolia]] |-align=center |align=left|{{MMR}}||9|| +95<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Myanmar]] |-align=center |align=left|{{NPL}}||9|| +977<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Nepal]] |-align=center |align=left|{{OMN}}||9|| +968<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Oman]] |-align=center |align=left|{{PAK}}||9|| +92<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Pakistan]] |-align=center |align=left|{{flag|State of Palestine}}||9|| +970||00|| ||0||[[Telephone numbers in Palestine]] |-align=center |align=left|{{PHI}}||6|| +63<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in the Philippines]] |-align=center |align=right|{{flag|Qatar}}||9|| +974<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Qatar]] |-align=center |align=right|{{flag|Russia}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10||Open||8||[[Telephone numbers in Russia]] |-align=center |align=right|{{SAU}}||9|| +966<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Saudi Arabia]] |-align=center |align=right|{{SGP}}||6|| +65<ref name="itu2016" />||001, 002, 008||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Singapore]] |-align=center |align=right|{{LKA}}||9|| +94<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Sri Lanka]] |-align=center |align=right|{{SYR}}||9|| +963<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Syria]] |-align=center |align=left|{{TWN}}||8|| +886<ref name="itu2016" />||002, 005, 006, 007, 009, 019||Open||0||[[Telephone numbers in Taiwan]] |-align=center |align=left|{{TJK}}||9|| +992<ref name="itu2016" />||8~10|| || ||[[Telephone numbers in Tajikistan]] |-align=center |align=left|{{THA}}||6|| +66<ref name="itu2016" />||001, 00x||Closed with 0||0||[[Telephone numbers in Thailand]] |-align=center |align=left|{{TLS}}||6|| +670<ref name="itu2016" />||00||Closed|| ||[[Telephone numbers in Timor-Leste]] |-align=center |align=left|{{TUR}}||9|| +90<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Turkey]] |-align=center |align=left|{{TKM}}||9|| +993<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Turkmenistan]] |-align=center |align=left|{{ARE}}||9|| +971<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in the United Arab Emirates]] |-align=center |align=left|{{UZB}}||9|| +998<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Uzbekistan]] |-align=center |align=left|{{VNM}}||8|| +84<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Vietnam]] |-align=center |align=left|{{YEM}}||9|| +967<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Yemen]] |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] [[زمرو:ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] 9c23oqlit61godma3lckwbwwd0r2rfj 413774 413773 2026-09-20T15:29:32Z Ibne maryam 17680 /* */ 413774 wikitext text/x-wiki [[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (<small>prefixes</small>) <small>'''2,3,6,7,8,9'''</small> مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]] '''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9. هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي. هندي سمنڊ ۾ برطانوي سمنڊ پار علائقو ==ملڪن ۽ علائقن جا ٽيليفون ڪوڊ== {|class="wikitable sortable" !ملڪ!!علاقائي ڪوڊ !!ملڪي ڪوڊ !بين الاقوامي اڳياڙي !![[Dialing plan]]!!Trunk prefix!!Main article |-align=center |align=right|{{AFG}}||9|| +93<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Afghanistan]] |-align=center |align=right|{{ARM}}||3|| +374<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Armenia]] |-align=center |align=right|{{AZE}}||9|| +994<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Azerbaijan]] |-align=center |align=right|{{flag|Bahrain}}||9|| +973<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bahrain]] |-align=center |align=right|{{flag|Bangladesh}}||8|| +880<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Bangladesh]] |-align=center |align=right|{{flag|Bhutan}}||9|| +975<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bhutan]] |-align=center |align=right|{{flagicon|British Indian Ocean Territory}} |2|| +246||00|| || ||[[Telephone numbers in the British Indian Ocean Territory]] |-align=center |align=right|{{flag|Brunei}}||6|| +673<ref name="itu2016" />||00||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Brunei]] |-align=center |align=right|{{flag|Cambodia}}||8|| +855<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Cambodia]] |-align=center |align=left|{{CHN}}||8|| +86<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in China]] |-align=center |align=left|{{CYP}}||3|| +357<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Cyprus]] |-align=center |align=left|{{EGY}}||2|| +20<ref name="itu2016">{{cite web |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes (Position on 15 December 2016) |url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/t-sp-e.164d-2016-pdf-e.pdf |publisher=International Telecommunication Union |work=ITU Operational Bulletin |issue=1114 |date=2016-12-15 |access-date=2026-06-14 |type=Annex}}</ref>||00|| ||0||[[Telephone numbers in Egypt]] |-align=center |align=left|{{GEO}}||9|| +995<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Georgia (country)|Telephone numbers in Georgia]] |-align=center |align=left|{{HKG}}||8|| +852<ref name="itu2016" />||001||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Hong Kong]] |-align=center |align=left|{{IND}}||9|| +91<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in India]] |-align=center |align=left|{{IDN}}||6|| +62<ref name="itu2016" />||00x, 01xxx (VoIP)||Open||0||[[Telephone numbers in Indonesia]] |-align=center |align=left|{{IRN}}||9|| +98<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iran]] |-align=center |align=left|{{IRQ}}||9|| +964<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iraq]] |-align=center |align=left|{{ISR}}||9|| +972<ref name="itu2016" />||00, 01x|| ||0||[[Telephone numbers in Israel]] |-align=center |align=left|{{JPN}}||8|| +81<ref name="itu2016" />||010|| ||0||[[Telephone numbers in Japan]] |-align=center |align=left|{{JOR}}||9|| +962<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Jordan]] |-align=center |align=left|{{KAZ}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Kazakhstan]] |-align=center |align=left|{{PRK}}||8|| +850<ref name="itu2016" />||00, 99|| ||0||[[Telephone numbers in North Korea]] |-align=center |align=left|{{KOR}}||8|| +82<ref name="itu2016" />||00 + carrier code|| ||0||[[Telephone numbers in South Korea]] |-align=center |align=left|{{KWT}}||9|| +965<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Kuwait]] |-align=center |align=left|{{KGZ}}||9|| +996<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Kyrgyzstan]] |-align=center |align=left|{{LAO}}||8|| +856<ref name="itu2016" />||100||Open||0||[[Telephone numbers in Laos]] |-align=center |align=left|{{LBN}}||9|| +961<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Lebanon]] |-align=center |align=left|{{MAC}}||8|| +853<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Macau]] |-align=center |align=left|{{MYS}}||6|| +60<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Malaysia]] |-align=center |align=left|{{MDV}}||9|| +960<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in the Maldives]] |-align=center |align=left|{{MNG}}||9|| +976<ref name="itu2016" />||001|| ||0||[[Telephone numbers in Mongolia]] |-align=center |align=left|{{MMR}}||9|| +95<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Myanmar]] |-align=center |align=left|{{NPL}}||9|| +977<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Nepal]] |-align=center |align=left|{{OMN}}||9|| +968<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Oman]] |-align=center |align=left|{{PAK}}||9|| +92<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Pakistan]] |-align=center |align=left|{{flag|State of Palestine}}||9|| +970||00|| ||0||[[Telephone numbers in Palestine]] |-align=center |align=left|{{PHI}}||6|| +63<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in the Philippines]] |-align=center |align=right|{{flag|Qatar}}||9|| +974<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Qatar]] |-align=center |align=right|{{flag|Russia}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10||Open||8||[[Telephone numbers in Russia]] |-align=center |align=right|{{SAU}}||9|| +966<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Saudi Arabia]] |-align=center |align=right|{{SGP}}||6|| +65<ref name="itu2016" />||001, 002, 008||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Singapore]] |-align=center |align=right|{{LKA}}||9|| +94<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Sri Lanka]] |-align=center |align=right|{{SYR}}||9|| +963<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Syria]] |-align=center |align=left|{{TWN}}||8|| +886<ref name="itu2016" />||002, 005, 006, 007, 009, 019||Open||0||[[Telephone numbers in Taiwan]] |-align=center |align=left|{{TJK}}||9|| +992<ref name="itu2016" />||8~10|| || ||[[Telephone numbers in Tajikistan]] |-align=center |align=left|{{THA}}||6|| +66<ref name="itu2016" />||001, 00x||Closed with 0||0||[[Telephone numbers in Thailand]] |-align=center |align=left|{{TLS}}||6|| +670<ref name="itu2016" />||00||Closed|| ||[[Telephone numbers in Timor-Leste]] |-align=center |align=left|{{TUR}}||9|| +90<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Turkey]] |-align=center |align=left|{{TKM}}||9|| +993<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Turkmenistan]] |-align=center |align=left|{{ARE}}||9|| +971<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in the United Arab Emirates]] |-align=center |align=left|{{UZB}}||9|| +998<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Uzbekistan]] |-align=center |align=left|{{VNM}}||8|| +84<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Vietnam]] |-align=center |align=left|{{YEM}}||9|| +967<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Yemen]] |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] [[زمرو:ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] pjndo07i54adghlcjgwswayf98um6l6 413775 413774 2026-09-20T15:30:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 413775 wikitext text/x-wiki [[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (<small>prefixes</small>) <small>'''2,3,6,7,8,9'''</small> مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]] '''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9. هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي. [[هندي وڏي سمنڊ ۾ برطانيائي علائقو|هندي سمنڊ ۾ برطانوي سمنڊ پار علائقو]] ==ملڪن ۽ علائقن جا ٽيليفون ڪوڊ== {|class="wikitable sortable" !ملڪ!!علاقائي ڪوڊ !!ملڪي ڪوڊ !بين الاقوامي اڳياڙي !![[Dialing plan]]!!Trunk prefix!!Main article |-align=center |align=right|{{AFG}}||9|| +93<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Afghanistan]] |-align=center |align=right|{{ARM}}||3|| +374<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Armenia]] |-align=center |align=right|{{AZE}}||9|| +994<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Azerbaijan]] |-align=center |align=right|{{flag|Bahrain}}||9|| +973<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bahrain]] |-align=center |align=right|{{flag|Bangladesh}}||8|| +880<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Bangladesh]] |-align=center |align=right|{{flag|Bhutan}}||9|| +975<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bhutan]] |-align=center |align=right|{{flagicon|British Indian Ocean Territory}} |2|| +246||00|| || ||[[Telephone numbers in the British Indian Ocean Territory]] |-align=center |align=right|{{flag|Brunei}}||6|| +673<ref name="itu2016" />||00||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Brunei]] |-align=center |align=right|{{flag|Cambodia}}||8|| +855<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Cambodia]] |-align=center |align=left|{{CHN}}||8|| +86<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in China]] |-align=center |align=left|{{CYP}}||3|| +357<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Cyprus]] |-align=center |align=left|{{EGY}}||2|| +20<ref name="itu2016">{{cite web |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes (Position on 15 December 2016) |url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/t-sp-e.164d-2016-pdf-e.pdf |publisher=International Telecommunication Union |work=ITU Operational Bulletin |issue=1114 |date=2016-12-15 |access-date=2026-06-14 |type=Annex}}</ref>||00|| ||0||[[Telephone numbers in Egypt]] |-align=center |align=left|{{GEO}}||9|| +995<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Georgia (country)|Telephone numbers in Georgia]] |-align=center |align=left|{{HKG}}||8|| +852<ref name="itu2016" />||001||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Hong Kong]] |-align=center |align=left|{{IND}}||9|| +91<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in India]] |-align=center |align=left|{{IDN}}||6|| +62<ref name="itu2016" />||00x, 01xxx (VoIP)||Open||0||[[Telephone numbers in Indonesia]] |-align=center |align=left|{{IRN}}||9|| +98<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iran]] |-align=center |align=left|{{IRQ}}||9|| +964<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iraq]] |-align=center |align=left|{{ISR}}||9|| +972<ref name="itu2016" />||00, 01x|| ||0||[[Telephone numbers in Israel]] |-align=center |align=left|{{JPN}}||8|| +81<ref name="itu2016" />||010|| ||0||[[Telephone numbers in Japan]] |-align=center |align=left|{{JOR}}||9|| +962<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Jordan]] |-align=center |align=left|{{KAZ}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Kazakhstan]] |-align=center |align=left|{{PRK}}||8|| +850<ref name="itu2016" />||00, 99|| ||0||[[Telephone numbers in North Korea]] |-align=center |align=left|{{KOR}}||8|| +82<ref name="itu2016" />||00 + carrier code|| ||0||[[Telephone numbers in South Korea]] |-align=center |align=left|{{KWT}}||9|| +965<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Kuwait]] |-align=center |align=left|{{KGZ}}||9|| +996<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Kyrgyzstan]] |-align=center |align=left|{{LAO}}||8|| +856<ref name="itu2016" />||100||Open||0||[[Telephone numbers in Laos]] |-align=center |align=left|{{LBN}}||9|| +961<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Lebanon]] |-align=center |align=left|{{MAC}}||8|| +853<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Macau]] |-align=center |align=left|{{MYS}}||6|| +60<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Malaysia]] |-align=center |align=left|{{MDV}}||9|| +960<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in the Maldives]] |-align=center |align=left|{{MNG}}||9|| +976<ref name="itu2016" />||001|| ||0||[[Telephone numbers in Mongolia]] |-align=center |align=left|{{MMR}}||9|| +95<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Myanmar]] |-align=center |align=left|{{NPL}}||9|| +977<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Nepal]] |-align=center |align=left|{{OMN}}||9|| +968<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Oman]] |-align=center |align=left|{{PAK}}||9|| +92<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Pakistan]] |-align=center |align=left|{{flag|State of Palestine}}||9|| +970||00|| ||0||[[Telephone numbers in Palestine]] |-align=center |align=left|{{PHI}}||6|| +63<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in the Philippines]] |-align=center |align=right|{{flag|Qatar}}||9|| +974<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Qatar]] |-align=center |align=right|{{flag|Russia}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10||Open||8||[[Telephone numbers in Russia]] |-align=center |align=right|{{SAU}}||9|| +966<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Saudi Arabia]] |-align=center |align=right|{{SGP}}||6|| +65<ref name="itu2016" />||001, 002, 008||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Singapore]] |-align=center |align=right|{{LKA}}||9|| +94<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Sri Lanka]] |-align=center |align=right|{{SYR}}||9|| +963<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Syria]] |-align=center |align=left|{{TWN}}||8|| +886<ref name="itu2016" />||002, 005, 006, 007, 009, 019||Open||0||[[Telephone numbers in Taiwan]] |-align=center |align=left|{{TJK}}||9|| +992<ref name="itu2016" />||8~10|| || ||[[Telephone numbers in Tajikistan]] |-align=center |align=left|{{THA}}||6|| +66<ref name="itu2016" />||001, 00x||Closed with 0||0||[[Telephone numbers in Thailand]] |-align=center |align=left|{{TLS}}||6|| +670<ref name="itu2016" />||00||Closed|| ||[[Telephone numbers in Timor-Leste]] |-align=center |align=left|{{TUR}}||9|| +90<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Turkey]] |-align=center |align=left|{{TKM}}||9|| +993<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Turkmenistan]] |-align=center |align=left|{{ARE}}||9|| +971<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in the United Arab Emirates]] |-align=center |align=left|{{UZB}}||9|| +998<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Uzbekistan]] |-align=center |align=left|{{VNM}}||8|| +84<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Vietnam]] |-align=center |align=left|{{YEM}}||9|| +967<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Yemen]] |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] [[زمرو:ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] axr8cnll48ux4wrvjz0jerb258g5i8o 413776 413775 2026-09-20T15:31:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 413776 wikitext text/x-wiki [[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (<small>prefixes</small>) <small>'''2,3,6,7,8,9'''</small> مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]] '''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9. هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي. ==ملڪن ۽ علائقن جا ٽيليفون ڪوڊ== {|class="wikitable sortable" !ملڪ!!علاقائي ڪوڊ !!ملڪي ڪوڊ !بين الاقوامي اڳياڙي !![[Dialing plan]]!!Trunk prefix!!Main article |-align=center |align=right|{{AFG}}||9|| +93<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Afghanistan]] |-align=center |align=right|{{ARM}}||3|| +374<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Armenia]] |-align=center |align=right|{{AZE}}||9|| +994<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Azerbaijan]] |-align=center |align=right|{{flag|Bahrain}}||9|| +973<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bahrain]] |-align=center |align=right|{{flag|Bangladesh}}||8|| +880<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Bangladesh]] |-align=center |align=right|{{flag|Bhutan}}||9|| +975<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bhutan]] |-align=center |align=right|{{flagicon|British Indian Ocean Territory}} |2|| +246||00|| || ||[[Telephone numbers in the British Indian Ocean Territory]] |-align=center |align=right|{{flag|Brunei}}||6|| +673<ref name="itu2016" />||00||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Brunei]] |-align=center |align=right|{{flag|Cambodia}}||8|| +855<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Cambodia]] |-align=center |align=left|{{CHN}}||8|| +86<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in China]] |-align=center |align=left|{{CYP}}||3|| +357<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Cyprus]] |-align=center |align=left|{{EGY}}||2|| +20<ref name="itu2016">{{cite web |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes (Position on 15 December 2016) |url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/t-sp-e.164d-2016-pdf-e.pdf |publisher=International Telecommunication Union |work=ITU Operational Bulletin |issue=1114 |date=2016-12-15 |access-date=2026-06-14 |type=Annex}}</ref>||00|| ||0||[[Telephone numbers in Egypt]] |-align=center |align=left|{{GEO}}||9|| +995<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Georgia (country)|Telephone numbers in Georgia]] |-align=center |align=left|{{HKG}}||8|| +852<ref name="itu2016" />||001||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Hong Kong]] |-align=center |align=left|{{IND}}||9|| +91<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in India]] |-align=center |align=left|{{IDN}}||6|| +62<ref name="itu2016" />||00x, 01xxx (VoIP)||Open||0||[[Telephone numbers in Indonesia]] |-align=center |align=left|{{IRN}}||9|| +98<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iran]] |-align=center |align=left|{{IRQ}}||9|| +964<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iraq]] |-align=center |align=left|{{ISR}}||9|| +972<ref name="itu2016" />||00, 01x|| ||0||[[Telephone numbers in Israel]] |-align=center |align=left|{{JPN}}||8|| +81<ref name="itu2016" />||010|| ||0||[[Telephone numbers in Japan]] |-align=center |align=left|{{JOR}}||9|| +962<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Jordan]] |-align=center |align=left|{{KAZ}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Kazakhstan]] |-align=center |align=left|{{PRK}}||8|| +850<ref name="itu2016" />||00, 99|| ||0||[[Telephone numbers in North Korea]] |-align=center |align=left|{{KOR}}||8|| +82<ref name="itu2016" />||00 + carrier code|| ||0||[[Telephone numbers in South Korea]] |-align=center |align=left|{{KWT}}||9|| +965<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Kuwait]] |-align=center |align=left|{{KGZ}}||9|| +996<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Kyrgyzstan]] |-align=center |align=left|{{LAO}}||8|| +856<ref name="itu2016" />||100||Open||0||[[Telephone numbers in Laos]] |-align=center |align=left|{{LBN}}||9|| +961<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Lebanon]] |-align=center |align=left|{{MAC}}||8|| +853<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Macau]] |-align=center |align=left|{{MYS}}||6|| +60<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Malaysia]] |-align=center |align=left|{{MDV}}||9|| +960<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in the Maldives]] |-align=center |align=left|{{MNG}}||9|| +976<ref name="itu2016" />||001|| ||0||[[Telephone numbers in Mongolia]] |-align=center |align=left|{{MMR}}||9|| +95<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Myanmar]] |-align=center |align=left|{{NPL}}||9|| +977<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Nepal]] |-align=center |align=left|{{OMN}}||9|| +968<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Oman]] |-align=center |align=left|{{PAK}}||9|| +92<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Pakistan]] |-align=center |align=left|{{flag|State of Palestine}}||9|| +970||00|| ||0||[[Telephone numbers in Palestine]] |-align=center |align=left|{{PHI}}||6|| +63<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in the Philippines]] |-align=center |align=right|{{flag|Qatar}}||9|| +974<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Qatar]] |-align=center |align=right|{{flag|Russia}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10||Open||8||[[Telephone numbers in Russia]] |-align=center |align=right|{{SAU}}||9|| +966<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Saudi Arabia]] |-align=center |align=right|{{SGP}}||6|| +65<ref name="itu2016" />||001, 002, 008||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Singapore]] |-align=center |align=right|{{LKA}}||9|| +94<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Sri Lanka]] |-align=center |align=right|{{SYR}}||9|| +963<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Syria]] |-align=center |align=left|{{TWN}}||8|| +886<ref name="itu2016" />||002, 005, 006, 007, 009, 019||Open||0||[[Telephone numbers in Taiwan]] |-align=center |align=left|{{TJK}}||9|| +992<ref name="itu2016" />||8~10|| || ||[[Telephone numbers in Tajikistan]] |-align=center |align=left|{{THA}}||6|| +66<ref name="itu2016" />||001, 00x||Closed with 0||0||[[Telephone numbers in Thailand]] |-align=center |align=left|{{TLS}}||6|| +670<ref name="itu2016" />||00||Closed|| ||[[Telephone numbers in Timor-Leste]] |-align=center |align=left|{{TUR}}||9|| +90<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Turkey]] |-align=center |align=left|{{TKM}}||9|| +993<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Turkmenistan]] |-align=center |align=left|{{ARE}}||9|| +971<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in the United Arab Emirates]] |-align=center |align=left|{{UZB}}||9|| +998<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Uzbekistan]] |-align=center |align=left|{{VNM}}||8|| +84<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Vietnam]] |-align=center |align=left|{{YEM}}||9|| +967<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Yemen]] |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] [[زمرو:ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] olt1ka2irf3xxdl7hsz3vns32fr7gbv 413777 413776 2026-09-20T15:36:07Z Ibne maryam 17680 /* ملڪن ۽ علائقن جا ٽيليفون ڪوڊ */ 413777 wikitext text/x-wiki [[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (<small>prefixes</small>) <small>'''2,3,6,7,8,9'''</small> مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]] '''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9. هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي. ==ملڪن ۽ علائقن جا ٽيليفون ڪوڊ== {|class="wikitable sortable" !ملڪ!!علاقائي ڪوڊ !!ملڪي ڪوڊ !بين الاقوامي اڳياڙي !![[Dialing plan]]!!Trunk prefix!!Main article |-align=center |align=right|{{AFG}}||9|| +93<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Afghanistan]] |-align=center |align=right|{{ARM}}||3|| +374<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Armenia]] |-align=center |align=right|{{AZE}}||9|| +994<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Azerbaijan]] |-align=center |align=right|{{flag|Bahrain}}||9|| +973<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bahrain]] |-align=center |align=right|{{flag|Bangladesh}}||8|| +880<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Bangladesh]] |-align=center |align=right|{{flag|Bhutan}}||9|| +975<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bhutan]] |-align=center |align=right|{{flagicon|British Indian Ocean Territory}} [[هندي وڏي سمنڊ ۾ برطانيائي علائقو|هندي سمنڊ ۾ برطانوي سمنڊ پار علائقو]] |2|| +246||00|| || ||[[Telephone numbers in the British Indian Ocean Territory]] |-align=center |align=right|{{flag|Brunei}}||6|| +673<ref name="itu2016" />||00||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Brunei]] |-align=center |align=right|{{flag|Cambodia}}||8|| +855<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Cambodia]] |-align=center |align=right|{{CHN}}||8|| +86<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in China]] |-align=center |align=right|{{CYP}}||3|| +357<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Cyprus]] |-align=center |align=right|{{EGY}}||2|| +20<ref name="itu2016">{{cite web |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes (Position on 15 December 2016) |url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/t-sp-e.164d-2016-pdf-e.pdf |publisher=International Telecommunication Union |work=ITU Operational Bulletin |issue=1114 |date=2016-12-15 |access-date=2026-06-14 |type=Annex}}</ref>||00|| ||0||[[Telephone numbers in Egypt]] |-align=center |align=right|{{flag|Georgia}}||9|| +995<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Georgia (country)|Telephone numbers in Georgia]] |-align=center |align=right|{{HKG}}||8|| +852<ref name="itu2016" />||001||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Hong Kong]] |-align=center |align=right|{{IND}}||9|| +91<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in India]] |-align=center |align=right|{{IDN}}||6|| +62<ref name="itu2016" />||00x, 01xxx (VoIP)||Open||0||[[Telephone numbers in Indonesia]] |-align=center |align=right|{{IRN}}||9|| +98<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iran]] |-align=center |align=right|{{flag|Iraq}}||9|| +964<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iraq]] |-align=center |align=right|{{ISR}}||9|| +972<ref name="itu2016" />||00, 01x|| ||0||[[Telephone numbers in Israel]] |-align=center |align=right|{{flag|Japan}}||8|| +81<ref name="itu2016" />||010|| ||0||[[Telephone numbers in Japan]] |-align=center |align=left|{{JOR}}||9|| +962<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Jordan]] |-align=center |align=left|{{KAZ}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Kazakhstan]] |-align=center |align=left|{{PRK}}||8|| +850<ref name="itu2016" />||00, 99|| ||0||[[Telephone numbers in North Korea]] |-align=center |align=left|{{KOR}}||8|| +82<ref name="itu2016" />||00 + carrier code|| ||0||[[Telephone numbers in South Korea]] |-align=center |align=left|{{KWT}}||9|| +965<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Kuwait]] |-align=center |align=left|{{KGZ}}||9|| +996<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Kyrgyzstan]] |-align=center |align=left|{{LAO}}||8|| +856<ref name="itu2016" />||100||Open||0||[[Telephone numbers in Laos]] |-align=center |align=left|{{LBN}}||9|| +961<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Lebanon]] |-align=center |align=left|{{MAC}}||8|| +853<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Macau]] |-align=center |align=left|{{MYS}}||6|| +60<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Malaysia]] |-align=center |align=left|{{MDV}}||9|| +960<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in the Maldives]] |-align=center |align=left|{{MNG}}||9|| +976<ref name="itu2016" />||001|| ||0||[[Telephone numbers in Mongolia]] |-align=center |align=left|{{MMR}}||9|| +95<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Myanmar]] |-align=center |align=left|{{NPL}}||9|| +977<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Nepal]] |-align=center |align=left|{{OMN}}||9|| +968<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Oman]] |-align=center |align=left|{{PAK}}||9|| +92<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Pakistan]] |-align=center |align=left|{{flag|State of Palestine}}||9|| +970||00|| ||0||[[Telephone numbers in Palestine]] |-align=center |align=left|{{PHI}}||6|| +63<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in the Philippines]] |-align=center |align=right|{{flag|Qatar}}||9|| +974<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Qatar]] |-align=center |align=right|{{flag|Russia}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10||Open||8||[[Telephone numbers in Russia]] |-align=center |align=right|{{SAU}}||9|| +966<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Saudi Arabia]] |-align=center |align=right|{{SGP}}||6|| +65<ref name="itu2016" />||001, 002, 008||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Singapore]] |-align=center |align=right|{{LKA}}||9|| +94<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Sri Lanka]] |-align=center |align=right|{{SYR}}||9|| +963<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Syria]] |-align=center |align=left|{{TWN}}||8|| +886<ref name="itu2016" />||002, 005, 006, 007, 009, 019||Open||0||[[Telephone numbers in Taiwan]] |-align=center |align=left|{{TJK}}||9|| +992<ref name="itu2016" />||8~10|| || ||[[Telephone numbers in Tajikistan]] |-align=center |align=left|{{THA}}||6|| +66<ref name="itu2016" />||001, 00x||Closed with 0||0||[[Telephone numbers in Thailand]] |-align=center |align=left|{{TLS}}||6|| +670<ref name="itu2016" />||00||Closed|| ||[[Telephone numbers in Timor-Leste]] |-align=center |align=left|{{TUR}}||9|| +90<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Turkey]] |-align=center |align=left|{{TKM}}||9|| +993<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Turkmenistan]] |-align=center |align=left|{{ARE}}||9|| +971<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in the United Arab Emirates]] |-align=center |align=left|{{UZB}}||9|| +998<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Uzbekistan]] |-align=center |align=left|{{VNM}}||8|| +84<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Vietnam]] |-align=center |align=left|{{YEM}}||9|| +967<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Yemen]] |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] [[زمرو:ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] i94zp627aljs2a8iyi1do5wsmecap85 413778 413777 2026-09-20T15:40:03Z Ibne maryam 17680 413778 wikitext text/x-wiki [[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (<small>prefixes</small>) <small>'''2,3,6,7,8,9'''</small> مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]] '''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9. هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي. ==ملڪن ۽ علائقن جا ٽيليفون ڪوڊ== {|class="wikitable sortable" !ملڪ!!علاقائي ڪوڊ !!ملڪي ڪوڊ !بين الاقوامي اڳياڙي !![[Dialing plan]]!!Trunk prefix!!Main article |-align=center |align=right|{{AFG}}||9|| +93<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Afghanistan]] |-align=center |align=right|{{ARM}}||3|| +374<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Armenia]] |-align=center |align=right|{{AZE}}||9|| +994<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Azerbaijan]] |-align=center |align=right|{{flag|Bahrain}}||9|| +973<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bahrain]] |-align=center |align=right|{{flag|Bangladesh}}||8|| +880<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Bangladesh]] |-align=center |align=right|{{flag|Bhutan}}||9|| +975<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bhutan]] |-align=center |align=right|{{flagicon|British Indian Ocean Territory}} [[هندي وڏي سمنڊ ۾ برطانيائي علائقو|هندي سمنڊ ۾ برطانوي سمنڊ پار علائقو]] |2|| +246||00|| || ||[[Telephone numbers in the British Indian Ocean Territory]] |-align=center |align=right|{{flag|Brunei}}||6|| +673<ref name="itu2016" />||00||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Brunei]] |-align=center |align=right|{{flag|Cambodia}}||8|| +855<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Cambodia]] |-align=center |align=right|{{CHN}}||8|| +86<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in China]] |-align=center |align=right|{{CYP}}||3|| +357<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Cyprus]] |-align=center |align=right|{{EGY}}||2|| +20<ref name="itu2016">{{cite web |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes (Position on 15 December 2016) |url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/t-sp-e.164d-2016-pdf-e.pdf |publisher=International Telecommunication Union |work=ITU Operational Bulletin |issue=1114 |date=2016-12-15 |access-date=2026-06-14 |type=Annex}}</ref>||00|| ||0||[[Telephone numbers in Egypt]] |-align=center |align=right|{{flag|Georgia}}||9|| +995<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Georgia (country)|Telephone numbers in Georgia]] |-align=center |align=right|{{HKG}}||8|| +852<ref name="itu2016" />||001||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Hong Kong]] |-align=center |align=right|{{IND}}||9|| +91<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in India]] |-align=center |align=right|{{IDN}}||6|| +62<ref name="itu2016" />||00x, 01xxx (VoIP)||Open||0||[[Telephone numbers in Indonesia]] |-align=center |align=right|{{IRN}}||9|| +98<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iran]] |-align=center |align=right|{{flag|Iraq}}||9|| +964<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iraq]] |-align=center |align=right|{{ISR}}||9|| +972<ref name="itu2016" />||00, 01x|| ||0||[[Telephone numbers in Israel]] |-align=center |align=right|{{flag|Japan}}||8|| +81<ref name="itu2016" />||010|| ||0||[[Telephone numbers in Japan]] |-align=center |align=right|{{flag|Jordan}}||9|| +962<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Jordan]] |-align=center |align=right|{{KAZ}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Kazakhstan]] |-align=center |align=right|{{RPK}}||8|| +850<ref name="itu2016" />||00, 99|| ||0||[[Telephone numbers in North Korea]] |-align=center |align=right|{{ROK}}||8|| +82<ref name="itu2016" />||00 + carrier code|| ||0||[[Telephone numbers in South Korea]] |-align=center |align=right|{{flag|Kuwait}}||9|| +965<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Kuwait]] |-align=center |align=right|{{KGZ}}||9|| +996<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Kyrgyzstan]] |-align=center |align=right|{{flag|Laos}}||8|| +856<ref name="itu2016" />||100||Open||0||[[Telephone numbers in Laos]] |-align=center |align=left|{{LBN}}||9|| +961<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Lebanon]] |-align=center |align=left|{{MAC}}||8|| +853<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Macau]] |-align=center |align=left|{{MYS}}||6|| +60<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Malaysia]] |-align=center |align=left|{{MDV}}||9|| +960<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in the Maldives]] |-align=center |align=left|{{MNG}}||9|| +976<ref name="itu2016" />||001|| ||0||[[Telephone numbers in Mongolia]] |-align=center |align=left|{{MMR}}||9|| +95<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Myanmar]] |-align=center |align=left|{{NPL}}||9|| +977<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Nepal]] |-align=center |align=left|{{OMN}}||9|| +968<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Oman]] |-align=center |align=left|{{PAK}}||9|| +92<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Pakistan]] |-align=center |align=left|{{flag|State of Palestine}}||9|| +970||00|| ||0||[[Telephone numbers in Palestine]] |-align=center |align=left|{{PHI}}||6|| +63<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in the Philippines]] |-align=center |align=right|{{flag|Qatar}}||9|| +974<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Qatar]] |-align=center |align=right|{{flag|Russia}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10||Open||8||[[Telephone numbers in Russia]] |-align=center |align=right|{{SAU}}||9|| +966<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Saudi Arabia]] |-align=center |align=right|{{SGP}}||6|| +65<ref name="itu2016" />||001, 002, 008||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Singapore]] |-align=center |align=right|{{LKA}}||9|| +94<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Sri Lanka]] |-align=center |align=right|{{SYR}}||9|| +963<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Syria]] |-align=center |align=left|{{TWN}}||8|| +886<ref name="itu2016" />||002, 005, 006, 007, 009, 019||Open||0||[[Telephone numbers in Taiwan]] |-align=center |align=left|{{TJK}}||9|| +992<ref name="itu2016" />||8~10|| || ||[[Telephone numbers in Tajikistan]] |-align=center |align=left|{{THA}}||6|| +66<ref name="itu2016" />||001, 00x||Closed with 0||0||[[Telephone numbers in Thailand]] |-align=center |align=left|{{TLS}}||6|| +670<ref name="itu2016" />||00||Closed|| ||[[Telephone numbers in Timor-Leste]] |-align=center |align=left|{{TUR}}||9|| +90<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Turkey]] |-align=center |align=left|{{TKM}}||9|| +993<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Turkmenistan]] |-align=center |align=left|{{ARE}}||9|| +971<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in the United Arab Emirates]] |-align=center |align=left|{{UZB}}||9|| +998<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Uzbekistan]] |-align=center |align=left|{{VNM}}||8|| +84<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Vietnam]] |-align=center |align=left|{{YEM}}||9|| +967<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Yemen]] |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] [[زمرو:ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] bs93ib258id9helyyxc81ke42oqd5aw 413779 413778 2026-09-20T15:42:01Z Ibne maryam 17680 413779 wikitext text/x-wiki [[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (<small>prefixes</small>) <small>'''2,3,6,7,8,9'''</small> مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]] '''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9. هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي. ==ملڪن ۽ علائقن جا ٽيليفون ڪوڊ== {|class="wikitable sortable" !ملڪ!!علاقائي ڪوڊ !!ملڪي ڪوڊ !بين الاقوامي اڳياڙي !![[Dialing plan]]!!Trunk prefix!!Main article |-align=center |align=right|{{AFG}}||9|| +93<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Afghanistan]] |-align=center |align=right|{{ARM}}||3|| +374<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Armenia]] |-align=center |align=right|{{AZE}}||9|| +994<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Azerbaijan]] |-align=center |align=right|{{flag|Bahrain}}||9|| +973<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bahrain]] |-align=center |align=right|{{flag|Bangladesh}}||8|| +880<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Bangladesh]] |-align=center |align=right|{{flag|Bhutan}}||9|| +975<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bhutan]] |-align=center |align=right|{{flagicon|British Indian Ocean Territory}} [[هندي وڏي سمنڊ ۾ برطانيائي علائقو|هندي سمنڊ ۾ برطانوي سمنڊ پار علائقو]] |2|| +246||00|| || ||[[Telephone numbers in the British Indian Ocean Territory]] |-align=center |align=right|{{flag|Brunei}}||6|| +673<ref name="itu2016" />||00||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Brunei]] |-align=center |align=right|{{flag|Cambodia}}||8|| +855<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Cambodia]] |-align=center |align=right|{{CHN}}||8|| +86<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in China]] |-align=center |align=right|{{CYP}}||3|| +357<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Cyprus]] |-align=center |align=right|{{EGY}}||2|| +20<ref name="itu2016">{{cite web |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes (Position on 15 December 2016) |url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/t-sp-e.164d-2016-pdf-e.pdf |publisher=International Telecommunication Union |work=ITU Operational Bulletin |issue=1114 |date=2016-12-15 |access-date=2026-06-14 |type=Annex}}</ref>||00|| ||0||[[Telephone numbers in Egypt]] |-align=center |align=right|{{flag|Georgia}}||9|| +995<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Georgia (country)|Telephone numbers in Georgia]] |-align=center |align=right|{{HKG}}||8|| +852<ref name="itu2016" />||001||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Hong Kong]] |-align=center |align=right|{{IND}}||9|| +91<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in India]] |-align=center |align=right|{{IDN}}||6|| +62<ref name="itu2016" />||00x, 01xxx (VoIP)||Open||0||[[Telephone numbers in Indonesia]] |-align=center |align=right|{{IRN}}||9|| +98<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iran]] |-align=center |align=right|{{flag|Iraq}}||9|| +964<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iraq]] |-align=center |align=right|{{ISR}}||9|| +972<ref name="itu2016" />||00, 01x|| ||0||[[Telephone numbers in Israel]] |-align=center |align=right|{{flag|Japan}}||8|| +81<ref name="itu2016" />||010|| ||0||[[Telephone numbers in Japan]] |-align=center |align=right|{{flag|Jordan}}||9|| +962<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Jordan]] |-align=center |align=right|{{KAZ}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Kazakhstan]] |-align=center |align=right|{{RPK}}||8|| +850<ref name="itu2016" />||00, 99|| ||0||[[Telephone numbers in North Korea]] |-align=center |align=right|{{ROK}}||8|| +82<ref name="itu2016" />||00 + carrier code|| ||0||[[Telephone numbers in South Korea]] |-align=center |align=right|{{flag|Kuwait}}||9|| +965<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Kuwait]] |-align=center |align=right|{{KGZ}}||9|| +996<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Kyrgyzstan]] |-align=center |align=right|{{flag|Laos}}||8|| +856<ref name="itu2016" />||100||Open||0||[[Telephone numbers in Laos]] |-align=center |align=left|{{LBN}}||9|| +961<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Lebanon]] |-align=center |align=left|{{MAC}}||8|| +853<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Macau]] |-align=center |align=left|{{MYS}}||6|| +60<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Malaysia]] |-align=center |align=left|{{MDV}}||9|| +960<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in the Maldives]] |-align=center |align=left|{{MNG}}||9|| +976<ref name="itu2016" />||001|| ||0||[[Telephone numbers in Mongolia]] |-align=center |align=left|{{MMR}}||9|| +95<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Myanmar]] |-align=center |align=left|{{NPL}}||9|| +977<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Nepal]] |-align=center |align=left|{{OMN}}||9|| +968<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Oman]] |-align=center |align=left|{{PAK}}||9|| +92<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Pakistan]] |-align=center |align=left|{{flag|State of Palestine}}||9|| +970||00|| ||0||[[Telephone numbers in Palestine]] |-align=center |align=left|{{PHI}}||6|| +63<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in the Philippines]] |-align=center |align=right|{{flag|Qatar}}||9|| +974<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Qatar]] |-align=center |align=right|{{flag|Russia}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10||Open||8||[[Telephone numbers in Russia]] |-align=center |align=right|{{SAU}}||9|| +966<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Saudi Arabia]] |-align=center |align=right|{{SGP}}||6|| +65<ref name="itu2016" />||001, 002, 008||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Singapore]] |-align=center |align=right|{{LKA}}||9|| +94<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Sri Lanka]] |-align=center |align=right|{{SYR}}||9|| +963<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Syria]] |-align=center |align=left|{{TWN}}||8|| +886<ref name="itu2016" />||002, 005, 006, 007, 009, 019||Open||0||[[Telephone numbers in Taiwan]] |-align=center |align=left|{{TJK}}||9|| +992<ref name="itu2016" />||8~10|| || ||[[Telephone numbers in Tajikistan]] |-align=center |align=right|{{THA}}||6|| +66<ref name="itu2016" />||001, 00x||Closed with 0||0||[[Telephone numbers in Thailand]] |-align=center |align=left|{{TLS}}||6|| +670<ref name="itu2016" />||00||Closed|| ||[[Telephone numbers in Timor-Leste]] |-align=center |align=left|{{TUR}}||9|| +90<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Turkey]] |-align=center |align=rt|{{TKM}}||9|| +993<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Turkmenistan]] |-align=center |align=left|{{ARE}}||9|| +971<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in the United Arab Emirates]] |-align=center |align=right|{{UZB}}||9|| +998<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Uzbekistan]] |-align=center |align=right|{{VNM}}||8|| +84<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Vietnam]] |-align=center |align=right|{{flag|Yemen}}||9|| +967<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Yemen]] |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] [[زمرو:ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] hionkslst4tr3c6l7le74au9mxmqg4p 413780 413779 2026-09-20T15:44:20Z Ibne maryam 17680 413780 wikitext text/x-wiki [[File:Country_calling_codes_map.svg|thumb|300x300 عڪسلون|[[ايشيا]] ۾ اڳياڙيون (<small>prefixes</small>) <small>'''2,3,6,7,8,9'''</small> مان ڪنهن هڪ سان شروع ٿين ٿيون.]] '''ايشيا ۾ ٽيليفون نمبرن ۾''' ڌرتيءَ تي ڪنهن به براعظم کان وڌيڪ ممڪن اڳياڙيون آهن: 2، 3، 6، 7، 8، 9. هيٺ ۾ [[ايشيا]] جي مختلف ملڪن ۽ علائقن لاءِ ملڪي ڪالنگ ڪوڊن جي هڪ فهرست ڏنل آهي. ==ملڪن ۽ علائقن جا ٽيليفون ڪوڊ== {|class="wikitable sortable" !ملڪ!!علاقائي ڪوڊ !!ملڪي ڪوڊ !بين الاقوامي اڳياڙي !![[Dialing plan]]!!Trunk prefix!!Main article |-align=center |align=right|{{AFG}}||9|| +93<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Afghanistan]] |-align=center |align=right|{{ARM}}||3|| +374<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Armenia]] |-align=center |align=right|{{AZE}}||9|| +994<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Azerbaijan]] |-align=center |align=right|{{flag|Bahrain}}||9|| +973<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bahrain]] |-align=center |align=right|{{flag|Bangladesh}}||8|| +880<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Bangladesh]] |-align=center |align=right|{{flag|Bhutan}}||9|| +975<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Bhutan]] |-align=center |align=right|{{flagicon|British Indian Ocean Territory}} [[هندي وڏي سمنڊ ۾ برطانيائي علائقو|هندي سمنڊ ۾ برطانوي سمنڊ پار علائقو]] |2|| +246||00|| || ||[[Telephone numbers in the British Indian Ocean Territory]] |-align=center |align=right|{{flag|Brunei}}||6|| +673<ref name="itu2016" />||00||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Brunei]] |-align=center |align=right|{{flag|Cambodia}}||8|| +855<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Cambodia]] |-align=center |align=right|{{CHN}}||8|| +86<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in China]] |-align=center |align=right|{{CYP}}||3|| +357<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Cyprus]] |-align=center |align=right|{{EGY}}||2|| +20<ref name="itu2016">{{cite web |title=List of ITU-T Recommendation E.164 Assigned Country Codes (Position on 15 December 2016) |url=https://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/t-sp-e.164d-2016-pdf-e.pdf |publisher=International Telecommunication Union |work=ITU Operational Bulletin |issue=1114 |date=2016-12-15 |access-date=2026-06-14 |type=Annex}}</ref>||00|| ||0||[[Telephone numbers in Egypt]] |-align=center |align=right|{{flag|Georgia}}||9|| +995<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Georgia (country)|Telephone numbers in Georgia]] |-align=center |align=right|{{HKG}}||8|| +852<ref name="itu2016" />||001||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Hong Kong]] |-align=center |align=right|{{IND}}||9|| +91<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in India]] |-align=center |align=right|{{IDN}}||6|| +62<ref name="itu2016" />||00x, 01xxx (VoIP)||Open||0||[[Telephone numbers in Indonesia]] |-align=center |align=right|{{IRN}}||9|| +98<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iran]] |-align=center |align=right|{{flag|Iraq}}||9|| +964<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Iraq]] |-align=center |align=right|{{ISR}}||9|| +972<ref name="itu2016" />||00, 01x|| ||0||[[Telephone numbers in Israel]] |-align=center |align=right|{{flag|Japan}}||8|| +81<ref name="itu2016" />||010|| ||0||[[Telephone numbers in Japan]] |-align=center |align=right|{{flag|Jordan}}||9|| +962<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Jordan]] |-align=center |align=right|{{KAZ}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Kazakhstan]] |-align=center |align=right|{{RPK}}||8|| +850<ref name="itu2016" />||00, 99|| ||0||[[Telephone numbers in North Korea]] |-align=center |align=right|{{ROK}}||8|| +82<ref name="itu2016" />||00 + carrier code|| ||0||[[Telephone numbers in South Korea]] |-align=center |align=right|{{flag|Kuwait}}||9|| +965<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Kuwait]] |-align=center |align=right|{{KGZ}}||9|| +996<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Kyrgyzstan]] |-align=center |align=right|{{flag|Laos}}||8|| +856<ref name="itu2016" />||100||Open||0||[[Telephone numbers in Laos]] |-align=center |align=left|{{LBN}}||9|| +961<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Lebanon]] |-align=center |align=left|{{MAC}}||8|| +853<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Macau]] |-align=center |align=left|{{MYS}}||6|| +60<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Malaysia]] |-align=center |align=left|{{MDV}}||9|| +960<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in the Maldives]] |-align=center |align=left|{{MNG}}||9|| +976<ref name="itu2016" />||001|| ||0||[[Telephone numbers in Mongolia]] |-align=center |align=left|{{MMR}}||9|| +95<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Myanmar]] |-align=center |align=left|{{NPL}}||9|| +977<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Nepal]] |-align=center |align=left|{{OMN}}||9|| +968<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Oman]] |-align=center |align=left|{{PAK}}||9|| +92<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Pakistan]] |-align=center |align=left|{{flag|State of Palestine}}||9|| +970||00|| ||0||[[Telephone numbers in Palestine]] |-align=center |align=left|{{PHI}}||6|| +63<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in the Philippines]] |-align=center |align=right|{{flag|Qatar}}||9|| +974<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Qatar]] |-align=center |align=right|{{flag|Russia}}||7|| +7<ref name="itu2016" />||8~10||Open||8||[[Telephone numbers in Russia]] |-align=center |align=right|{{SAU}}||9|| +966<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Saudi Arabia]] |-align=center |align=right|{{SGP}}||6|| +65<ref name="itu2016" />||001, 002, 008||No area codes|| ||[[Telephone numbers in Singapore]] |-align=center |align=right|{{LKA}}||9|| +94<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Sri Lanka]] |-align=center |align=right|{{SYR}}||9|| +963<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Syria]] |-align=center |align=right|{{flag|Taiwan}}||8|| +886<ref name="itu2016" />||002, 005, 006, 007, 009, 019||Open||0||[[Telephone numbers in Taiwan]] |-align=center |align=right|{{TJK}}||9|| +992<ref name="itu2016" />||8~10|| || ||[[Telephone numbers in Tajikistan]] |-align=center |align=right|{{flag|Thailand}}||6|| +66<ref name="itu2016" />||001, 00x||Closed with 0||0||[[Telephone numbers in Thailand]] |-align=center |align=right|{{TLS}}||6|| +670<ref name="itu2016" />||00||Closed|| ||[[Telephone numbers in Timor-Leste]] |-align=center |align=right|{{TUR}}||9|| +90<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Turkey]] |-align=center |align=right|{{TKM}}||9|| +993<ref name="itu2016" />||8~10|| ||8||[[Telephone numbers in Turkmenistan]] |-align=center |align=right|{{ARE}}||9|| +971<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in the United Arab Emirates]] |-align=center |align=right|{{UZB}}||9|| +998<ref name="itu2016" />||00|| || ||[[Telephone numbers in Uzbekistan]] |-align=center |align=right|{{VNM}}||8|| +84<ref name="itu2016" />||00||Open||0||[[Telephone numbers in Vietnam]] |-align=center |align=right|{{flag|Yemen}}||9|| +967<ref name="itu2016" />||00|| ||0||[[Telephone numbers in Yemen]] |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ڊائلنگ ڪوڊ]] [[زمرو:ٽيليفون نمبر]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] qpcv164u0kvds0tim3aw3queguy5btj 0 103052 413715 413714 2026-09-20T12:00:44Z Memon2025 21315 /* */ 413715 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو تنظيم | name = پاڪستان ٽيليڪميونيڪيشن اٿارٽي | native_name = مقتدرہِ ٹیلی مواصلات پاکستان | logo = PakTelecom.png | logo_caption = | formation = {{start date and age|1996|df=yes}} | abbreviation = PTA | headquarters = [[Islamabad]] | key_people = Chairman, Member Finance, Member Compliance and Enforcement | leader_name = Major General (R) Hafeez ur Rehman | leader_title = Chairman | website = {{URL|www.pta.gov.pk}} }} '''پاڪستان ٽيلي ڪميونيڪيشن اٿارٽي (PTA)''' (مقتدرہِ ٹیلی مواصلات پاکستان) پاڪستان جو ٽيليڪميونيڪيشن ريگيوليٽر آهي، جيڪو پاڪستان ۾ ٽيليڪميونيڪيشن سسٽم جي قيام، آپريشن ۽ سار سنڀال ۽ ٽيليڪميونيڪيشن سروسز جي فراهمي جو ذميوار آهي. [[اسلام آباد]] ۾ هيڊ ڪوارٽر سان، پي ٽي اي جون زونل آفيسون [[ڪراچي]]، [[لاھور]]، [[پشاور]]،[[فيصل آباد]]، [[گوادر]]، [[ايبٽ آباد]]، [[سکر]]، [[ڪوئيٽا]]، [[مظفر آباد]]، [[راولپنڊي]]، [[ملتان]] ۽ [[گلگت]] ۾ پڻ آهن. b4k4fh09008yga4ywz6wezfcliki9mh 413716 413715 2026-09-20T12:04:20Z Memon2025 21315 /* */ 413716 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو تنظيم | name = پاڪستان ٽيليڪميونيڪيشن اٿارٽي | native_name = مقتدرہِ ٹیلی مواصلات پاکستان | logo = PakTelecom.png | logo_caption = | formation = {{start date and age|1996|df=yes}} | abbreviation = PTA | headquarters = [[Islamabad]] | key_people = Chairman, Member Finance, Member Compliance and Enforcement | leader_name = Major General (R) Hafeez ur Rehman | leader_title = Chairman | website = {{URL|www.pta.gov.pk}} }} '''پاڪستان ٽيلي ڪميونيڪيشن اٿارٽي (PTA)''' (مقتدرہِ ٹیلی مواصلات پاکستان) پاڪستان جو ٽيليڪميونيڪيشن ريگيوليٽر آهي، جيڪو پاڪستان ۾ ٽيليڪميونيڪيشن سسٽم جي قيام، آپريشن ۽ سار سنڀال ۽ ٽيليڪميونيڪيشن سروسز جي فراهمي جو ذميوار آهي. [[اسلام آباد]] ۾ هيڊ ڪوارٽر سان، پي ٽي اي جون زونل آفيسون [[ڪراچي]]، [[لاھور]]، [[پشاور]]،[[فيصل آباد]]، [[گوادر]]، [[ايبٽ آباد]]، [[سکر]]، [[ڪوئيٽا]]، [[مظفر آباد]]، [[راولپنڊي]]، [[ملتان]] ۽ [[گلگت]] ۾ پڻ آهن. [[زمرو:پاڪستان ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] 6bk9vy2zssgvqqvoowjgcgsy7pc5tbk 14 103053 413717 2026-09-20T12:04:39Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] 413717 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] l9ensn2q1qs7n38df4e2bmi7c2cpjuq 413720 413717 2026-09-20T12:06:19Z Memon2025 21315 /* */ 413720 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ رابطا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن]] 0k05alz1bkdyt3dikdp8l17bx8w7i88 14 103054 413731 2026-09-20T12:28:39Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:بيڪٽيريا]] [[زمرو:بيڪٽيريا جا فائلا]] 413731 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بيڪٽيريا]] [[زمرو:بيڪٽيريا جا فائلا]] 7s3epwbg2hx8k1q49ynd4g3ro6u8mur 0 103055 413743 2026-09-20T12:53:02Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1315878768|Bacteriologist]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 413743 wikitext text/x-wiki [[File:Bacteria_collage.jpg|thumb|220x220 عڪسلون|[[خوردبيني|خوردبين]] هيٺ ڏٺل مختلف [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] جو هڪ ڪولاج]] '''بيڪٽيريالوجسٽ''' (Bacteriologist) مائڪرو بائيولوجسٽ آهي، يا [[بيڪٽيريالاجي|بيڪٽيرياولوجي]]، [[مائڪرو بائيولاجي|مائڪرو بائيولوجي]] جي هڪ ذيلي تقسيم جيڪي [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] جو، عام طور تي پيٿوجنڪ مطالعو ڪري ٿي، ۾ ساڳئي طرح تربيت يافته پيشه ور آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-12-13}}</ref> بيڪٽيريالوجسٽ بيڪٽيريا جي مطالعي, سکڻ ۽ انهي سان گڏ ڪلينڪل سيٽنگن ۾ پنهنجون صلاحيتون استعمال ڪرڻ ۾ دلچسپي رکن ٿا. ان ۾ بيڪٽيريا جي ملڪيتن (properties) جهڙوڪ مورفولوجي، [[ماحوليات]]، [[جينيات|جينياتيات]]، فائلوجينيٽڪس، جينومڪس ۽ بايو ڪيمسٽري جي جاچ شامل آهي ۽ بيڪٽيريا سان لاڳاپيل ٻيا ڪيترائي شعبا جهڙوڪ بيماري جي تشخيصي جاچ شامل آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2021-10-20|quote=2022-12-14}}</ref> انسانن ۽ جانورن جي [[صحت جي سار سنڀال|صحت جي سار سنڀال فراهم ڪندڙن]] سان گڏ، اهي ڪلينڪ، بلڊ بينڪ، اسپتالن، ليبارٽريز ۽ جانورن جي اسپتالن جهڙن هنڌن تي طبي سائنسدان، جانورن جي سائنسدان، پيٿولوجسٽ يا تشخيصي ٽيڪنيشن جي حيثيت سان مختلف ڪم ڪري سگهن ٿا. <ref name=":0" /> <ref>{{حوالو ويب|date=2022-05-19|quote=2022-12-14}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-12-14}}</ref> بيڪٽيريالوجسٽ عوامي صحت يا بايوميڊيڪل ريسرچ ۾ ڪم ڪندڙ عوامي استعمال لاءِ ويڪسين ٺاهڻ ۽ گڏوگڏ ريسٽورنٽ ۽ ڪاروبار لاءِ عوامي صحت جي هدايتن پڻ ۾ مدد ڪن ٿا. <ref>{{حوالو ويب|date=2020-09-03|archivedate=September 29, 2020|quote=2022-12-14}}</ref> jv3fee8je0bfmiejz2rq9edvxzf97zq 413744 413743 2026-09-20T12:53:38Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[بيڪٽيريا جو ماهر]] کي [[بيڪٽيريالوجسٽ]] ڏانھن چوريو 413743 wikitext text/x-wiki [[File:Bacteria_collage.jpg|thumb|220x220 عڪسلون|[[خوردبيني|خوردبين]] هيٺ ڏٺل مختلف [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] جو هڪ ڪولاج]] '''بيڪٽيريالوجسٽ''' (Bacteriologist) مائڪرو بائيولوجسٽ آهي، يا [[بيڪٽيريالاجي|بيڪٽيرياولوجي]]، [[مائڪرو بائيولاجي|مائڪرو بائيولوجي]] جي هڪ ذيلي تقسيم جيڪي [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] جو، عام طور تي پيٿوجنڪ مطالعو ڪري ٿي، ۾ ساڳئي طرح تربيت يافته پيشه ور آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-12-13}}</ref> بيڪٽيريالوجسٽ بيڪٽيريا جي مطالعي, سکڻ ۽ انهي سان گڏ ڪلينڪل سيٽنگن ۾ پنهنجون صلاحيتون استعمال ڪرڻ ۾ دلچسپي رکن ٿا. ان ۾ بيڪٽيريا جي ملڪيتن (properties) جهڙوڪ مورفولوجي، [[ماحوليات]]، [[جينيات|جينياتيات]]، فائلوجينيٽڪس، جينومڪس ۽ بايو ڪيمسٽري جي جاچ شامل آهي ۽ بيڪٽيريا سان لاڳاپيل ٻيا ڪيترائي شعبا جهڙوڪ بيماري جي تشخيصي جاچ شامل آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2021-10-20|quote=2022-12-14}}</ref> انسانن ۽ جانورن جي [[صحت جي سار سنڀال|صحت جي سار سنڀال فراهم ڪندڙن]] سان گڏ، اهي ڪلينڪ، بلڊ بينڪ، اسپتالن، ليبارٽريز ۽ جانورن جي اسپتالن جهڙن هنڌن تي طبي سائنسدان، جانورن جي سائنسدان، پيٿولوجسٽ يا تشخيصي ٽيڪنيشن جي حيثيت سان مختلف ڪم ڪري سگهن ٿا. <ref name=":0" /> <ref>{{حوالو ويب|date=2022-05-19|quote=2022-12-14}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-12-14}}</ref> بيڪٽيريالوجسٽ عوامي صحت يا بايوميڊيڪل ريسرچ ۾ ڪم ڪندڙ عوامي استعمال لاءِ ويڪسين ٺاهڻ ۽ گڏوگڏ ريسٽورنٽ ۽ ڪاروبار لاءِ عوامي صحت جي هدايتن پڻ ۾ مدد ڪن ٿا. <ref>{{حوالو ويب|date=2020-09-03|archivedate=September 29, 2020|quote=2022-12-14}}</ref> jv3fee8je0bfmiejz2rq9edvxzf97zq 413748 413744 2026-09-20T12:58:02Z Memon2025 21315 /* */ 413748 wikitext text/x-wiki [[File:Bacteria_collage.jpg|thumb|220x220 عڪسلون|[[خوردبيني|خوردبين]] هيٺ ڏٺل مختلف [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] جو هڪ ڪولاج]] '''بيڪٽيريالوجسٽ''' (Bacteriologist) مائڪرو بائيولوجسٽ يا [[بيڪٽيريالاجي|بيڪٽيرياولوجي]]، [[مائڪرو بائيولاجي]] جي هڪ ذيلي تقسيم جيڪي [[بئڪٽيريا]] جو، عام طور تي پيٿوجنڪ مطالعو ڪري ٿي، ۾ ساڳئي طرح تربيت يافته پيشه ور آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-12-13}}</ref> بيڪٽيريالوجسٽ بيڪٽيريا جي مطالعي, سکڻ ۽ انهي سان گڏ ڪلينڪل سيٽنگن ۾ پنهنجون صلاحيتون استعمال ڪرڻ ۾ دلچسپي رکن ٿا. ان ۾ بيڪٽيريا جي ملڪيتن (properties) جهڙوڪ مورفولوجي، [[ماحوليات]]، [[جينيات|جينياتيات]]، فائلوجينيٽڪس، جينومڪس ۽ بايو ڪيمسٽري جي جاچ شامل آهي ۽ بيڪٽيريا سان لاڳاپيل ٻيا ڪيترائي شعبا جهڙوڪ بيماري جي تشخيصي جاچ شامل آهي.<ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2021-10-20|quote=2022-12-14}}</ref> انسانن ۽ جانورن جي [[صحت جي سار سنڀال|صحت جي سار سنڀال فراهم ڪندڙن]] سان گڏ، اهي ڪلينڪ، بلڊ بينڪ، اسپتالن، ليبارٽريز ۽ جانورن جي اسپتالن جهڙن هنڌن تي طبي سائنسدان، جانورن جي سائنسدان، پيٿولوجسٽ يا تشخيصي ٽيڪنيشن جي حيثيت سان مختلف ڪم ڪري سگهن ٿا.<ref name=":0" /> <ref>{{حوالو ويب|date=2022-05-19|quote=2022-12-14}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-12-14}}</ref> بيڪٽيريالوجسٽ عوامي صحت يا بايوميڊيڪل ريسرچ ۾ ڪم ڪندڙ عوامي استعمال لاءِ ويڪسين ٺاهڻ ۽ گڏوگڏ ريسٽورنٽ ۽ ڪاروبار لاءِ عوامي صحت جي هدايتن پڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|date=2020-09-03|archivedate=September 29, 2020|quote=2022-12-14}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بئڪٽيريالوجي]] [[زمرو:زندگي جي سائنس]] gvrnlzkbxo3hjel1hfns3k2asg6aorx 413749 413748 2026-09-20T12:59:02Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 413749 wikitext text/x-wiki [[File:Bacteria_collage.jpg|thumb|220x220 عڪسلون|[[خوردبيني|خوردبين]] هيٺ ڏٺل مختلف [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] جو هڪ ڪولاج]] '''بيڪٽيريالوجسٽ''' (Bacteriologist) مائڪرو بائيولوجسٽ يا [[بيڪٽيريالاجي|بيڪٽيرياولوجي]]، [[مائڪرو بائيولاجي]] جي هڪ ذيلي تقسيم جيڪي [[بئڪٽيريا]] جو، عام طور تي پيٿوجنڪ مطالعو ڪري ٿي، ۾ ساڳئي طرح تربيت يافته پيشه ور آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-12-13}}</ref> بيڪٽيريالوجسٽ بيڪٽيريا جي مطالعي, سکڻ ۽ انهي سان گڏ ڪلينڪل سيٽنگن ۾ پنهنجون صلاحيتون استعمال ڪرڻ ۾ دلچسپي رکن ٿا. ان ۾ بيڪٽيريا جي ملڪيتن (properties) جهڙوڪ مورفولوجي، [[ماحوليات]]، [[جينيات|جينياتيات]]، فائلوجينيٽڪس، جينومڪس ۽ بايو ڪيمسٽري جي جاچ شامل آهي ۽ بيڪٽيريا سان لاڳاپيل ٻيا ڪيترائي شعبا جهڙوڪ بيماري جي تشخيصي جاچ شامل آهي.<ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2021-10-20|quote=2022-12-14}}</ref> انسانن ۽ جانورن جي [[صحت جي سار سنڀال|صحت جي سار سنڀال فراهم ڪندڙن]] سان گڏ، اهي ڪلينڪ، بلڊ بينڪ، اسپتالن، ليبارٽريز ۽ جانورن جي اسپتالن جهڙن هنڌن تي طبي سائنسدان، جانورن جي سائنسدان، پيٿولوجسٽ يا تشخيصي ٽيڪنيشن جي حيثيت سان مختلف ڪم ڪري سگهن ٿا.<ref name=":0" /> <ref>{{حوالو ويب|date=2022-05-19|quote=2022-12-14}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-12-14}}</ref> بيڪٽيريالوجسٽ عوامي صحت يا بايوميڊيڪل ريسرچ ۾ ڪم ڪندڙ عوامي استعمال لاءِ ويڪسين ٺاهڻ ۽ گڏوگڏ ريسٽورنٽ ۽ ڪاروبار لاءِ عوامي صحت جي هدايتن پڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|date=2020-09-03|archivedate=September 29, 2020|quote=2022-12-14}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بئڪٽيريالوجي]] [[زمرو:ماھر حياتيات]] 4sve6h1nxyd1itpltdhj23sd36r7e6d 413750 413749 2026-09-20T12:59:35Z Memon2025 21315 /* */ 413750 wikitext text/x-wiki [[File:Bacteria_collage.jpg|thumb|220x220 عڪسلون|[[خوردبيني|خوردبين]] هيٺ ڏٺل مختلف [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] جو هڪ ڪولاج]] '''بيڪٽيريالوجسٽ''' (Bacteriologist) مائڪرو بائيولوجسٽ يا [[بيڪٽيريالاجي]]، [[مائڪرو بائيولاجي]] جي هڪ ذيلي تقسيم جيڪي [[بئڪٽيريا]] جو، عام طور تي پيٿوجنڪ مطالعو ڪري ٿي، ۾ ساڳئي طرح تربيت يافته پيشه ور آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-12-13}}</ref> بيڪٽيريالوجسٽ بيڪٽيريا جي مطالعي, سکڻ ۽ انهي سان گڏ ڪلينڪل سيٽنگن ۾ پنهنجون صلاحيتون استعمال ڪرڻ ۾ دلچسپي رکن ٿا. ان ۾ بيڪٽيريا جي ملڪيتن (properties) جهڙوڪ مورفولوجي، [[ماحوليات]]، [[جينيات|جينياتيات]]، فائلوجينيٽڪس، جينومڪس ۽ بايو ڪيمسٽري جي جاچ شامل آهي ۽ بيڪٽيريا سان لاڳاپيل ٻيا ڪيترائي شعبا جهڙوڪ بيماري جي تشخيصي جاچ شامل آهي.<ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2021-10-20|quote=2022-12-14}}</ref> انسانن ۽ جانورن جي [[صحت جي سار سنڀال|صحت جي سار سنڀال فراهم ڪندڙن]] سان گڏ، اهي ڪلينڪ، بلڊ بينڪ، اسپتالن، ليبارٽريز ۽ جانورن جي اسپتالن جهڙن هنڌن تي طبي سائنسدان، جانورن جي سائنسدان، پيٿولوجسٽ يا تشخيصي ٽيڪنيشن جي حيثيت سان مختلف ڪم ڪري سگهن ٿا.<ref name=":0" /> <ref>{{حوالو ويب|date=2022-05-19|quote=2022-12-14}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-12-14}}</ref> بيڪٽيريالوجسٽ عوامي صحت يا بايوميڊيڪل ريسرچ ۾ ڪم ڪندڙ عوامي استعمال لاءِ ويڪسين ٺاهڻ ۽ گڏوگڏ ريسٽورنٽ ۽ ڪاروبار لاءِ عوامي صحت جي هدايتن پڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|date=2020-09-03|archivedate=September 29, 2020|quote=2022-12-14}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بئڪٽيريالوجي]] [[زمرو:ماھر حياتيات]] 8gu399szm6mhghja5uy19coy286f1ot 413751 413750 2026-09-20T13:00:57Z Memon2025 21315 /* */ 413751 wikitext text/x-wiki [[File:Bacteria_collage.jpg|thumb|220x220 عڪسلون|[[خوردبيني|خوردبين]] هيٺ ڏٺل مختلف [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] جو هڪ ڪولاج]] '''بيڪٽيريالوجسٽ''' (Bacteriologist) مائڪرو بائيولوجسٽ يا [[بيڪٽيريالاجي]]، [[مائڪرو بائيولاجي]] جي هڪ ذيلي تقسيم جيڪي [[بئڪٽيريا]] جو، عام طور تي پيٿوجنڪ مطالعو ڪري ٿي، ۾ ساڳئي طرح تربيت يافته پيشه ور آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-12-13}}</ref> بيڪٽيريالوجسٽ بيڪٽيريا جي مطالعي, سکڻ ۽ انهي سان گڏ ڪلينڪل سيٽنگن ۾ پنهنجون صلاحيتون استعمال ڪرڻ ۾ دلچسپي رکن ٿا. ان ۾ بيڪٽيريا جي خاصيتن جهڙوڪ مورفولوجي، [[ماحوليات]]، [[جينيات|جينياتيات]]، فائلوجينيٽڪس، جينومڪس ۽ بايوڪيمسٽري جي جاچ شامل آهي ۽ بيڪٽيريا سان لاڳاپيل ٻيا ڪيترائي شعبا جهڙوڪ بيماري جي تشخيصي جاچ شامل آهي.<ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2021-10-20|quote=2022-12-14}}</ref> انسانن ۽ جانورن جي [[صحت جي سار سنڀال|صحت جي سار سنڀال فراهم ڪندڙن]] سان گڏ، اهي ڪلينڪ، بلڊ بينڪ، اسپتالن، ليبارٽريز ۽ جانورن جي اسپتالن جهڙن هنڌن تي طبي سائنسدان، جانورن جي سائنسدان، پيٿولوجسٽ يا تشخيصي ٽيڪنيشن جي حيثيت سان مختلف ڪم ڪري سگهن ٿا.<ref name=":0" /> <ref>{{حوالو ويب|date=2022-05-19|quote=2022-12-14}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-12-14}}</ref> بيڪٽيريالوجسٽ عوامي صحت يا بايوميڊيڪل ريسرچ ۾ ڪم ڪندڙ عوامي استعمال لاءِ ويڪسين ٺاهڻ ۽ گڏوگڏ ريسٽورنٽ ۽ ڪاروبار لاءِ عوامي صحت جي هدايتن پڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|date=2020-09-03|archivedate=September 29, 2020|quote=2022-12-14}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بئڪٽيريالوجي]] [[زمرو:ماھر حياتيات]] 0gy11v9d6u1us4ld2joycbaiv868r2g 0 103056 413745 2026-09-20T12:53:38Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[بيڪٽيريا جو ماهر]] کي [[بيڪٽيريالوجسٽ]] ڏانھن چوريو 413745 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بيڪٽيريالوجسٽ]] 8694sfpup7w41j2em5c1ai1ead3vzdu 10 103057 413755 2026-09-20T13:16:40Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Location map+ |South Asia |overlay_image= {{{4|}}} |float = {{{1|right}}} |width = 290 <!-- نقشي جي ماپ (290) تبديل نه ڪريو، ٻي صورت ۾ ليبل پنهنجي جڳهن تان هٽي ويندا --> |border = {{{5|lightgrey <!-- سرحد ختم ڪرڻ لاءِ "lightgrey" بدران "none" استعمال ڪريو -->}}} |nodiv = 1 |mini = 1 |relief = yes |places = {{Annotation|text-align=center|230|5|ڏکڻ اي... 413755 wikitext text/x-wiki {{Location map+ |South Asia |overlay_image= {{{4|}}} |float = {{{1|right}}} |width = 290 <!-- نقشي جي ماپ (290) تبديل نه ڪريو، ٻي صورت ۾ ليبل پنهنجي جڳهن تان هٽي ويندا --> |border = {{{5|lightgrey <!-- سرحد ختم ڪرڻ لاءِ "lightgrey" بدران "none" استعمال ڪريو -->}}} |nodiv = 1 |mini = 1 |relief = yes |places = {{Annotation|text-align=center|230|5|ڏکڻ ايشيا<br>350ع|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=10|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|48|72|[[هند (ساساني صوبو)|<span style="color:#006400FF">ساساني<br>هند</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{{3|<!-- نقشي لاءِ اضافي نشانيون -->}}} {{Annotation|text-align=center|90|80|[[يؤڌييا|<span style="color:#4F311CFF">يؤڌييا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|130|75|[[ارجنايڻ|<span style="color:#4F311CFF">ارجنايڻ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|65|[[مدرا سلطنت|<span style="color:#4F311CFF">مدرڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|100|100|[[مالوا|<span style="color:#4F311CFF">مالوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|130|175|[[آنڌرا اڪشواڪو|<span style="color:#4F311CFF">آنڌرا اڪشواڪو</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|115|220|[[ڪلابھرا گهراڻو|<span style="color:#4F311CFF">ڪلابھرا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|115|200|[[اولهه گنگا گهراڻو|<span style="color:#4F311CFF">اولهه<br>گنگا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|160|3|[[توخاري|<span style="color:#006400FF">توخاري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|100|185|[[ڪدمبا گهراڻو|<span style="color:#4F311CFF">ڪدمبا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|130|192|[[پلوا گهراڻو|<span style="color:#4F311CFF">پلوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|85|44|[[ڪشان سلطنت|<span style="color:#006400FF">ننڍا<br>ڪشان</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|175|90|[[لڇوي|<span style="color:#4F311CFF">لڇوي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|75|115|[[اولهه جا ستراپ|<span style="color:#006400FF">اولهه جا<br>ستراپ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|185|135|[[ونڌياتبي جا ناگ|<span style="color:#4F311CFF">ناگ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|98|[[ڪامروپ|<span style="color:#4F311CFF">ڪامروپ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|200|113|[[گوڙ سلطنت|<span style="color:#4F311CFF">گوڙ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|125|[[ساماتاتا|<span style="color:#4F311CFF">ساماتاتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|238|108|[[داواڪا سلطنت|<span style="color:#4F311CFF">داواڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|5|[[ڪيداري|<span style="color:#006400FF">ڪيداري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|95|140|[[آڀيرا گهراڻو|<span style="color:#4F311CFF">آڀيرا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|155|[[واڪاٽڪ|<span style="color:#4F311CFF">واڪاٽڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|150|100|[[گپتا سلطنت|<span style="color:#4F311CFF">گپتا<br>سلطنت</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=9|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|40|20|[[ڪشانو-ساساني سلطنت|<span style="color:#006400FF">ڪشانو-<br>ساساني</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|10|70|[[سڪستان (ساساني صوبو)|<span style="color:#006400FF">سڪستان</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|25|85|[[توران (ساساني صوبو)|<span style="color:#006400FF">توران</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|15|100|[[مڪران|<span style="color:#006400FF">مڪران</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|3|45|[[ساساني سلطنت|<span style="color:#006400FF">ساساني<br>سلطنت</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=9|color=#000000}} |caption={{{2|{{center|ڏکڻ ايشيا جون سياسي رياستون، لڳ ڀڳ 350ع.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=hRjC5IaJ2zcC |title=Rise and Fall of the Imperial Guptas |last=Agrawal |first=Ashvini |section=Chapter II: THE POLITICAL CONDITION OF INDIA BEFORE THE RISE OF GUPTAS - EASTERN INDIA |section-url=https://books.google.com/books?id=hRjC5IaJ2zcC&q=Satrubhanja+Asanpat&pg=PA60 |publisher=[[موتي لال بنارسيداس]] |year=1989 |isbn=81-208-0592-5 |location=نئين دهلي |pages=60,61}}</ref>}}}}} }} <noinclude> {{documentation |content= {{Documentation Asia map templates}} }} </noinclude> pe9lj3bn62u9ziwscn4n4gxbxdrr8ke 14 103058 413784 2026-09-20T16:15:44Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:افروايشيا]] [[زمرو:افروايشيا جو سماج]] [[زمرو:ماڻھو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ جاگرافيائي علائقو]] 413784 wikitext text/x-wiki [[زمرو:افروايشيا]] [[زمرو:افروايشيا جو سماج]] [[زمرو:ماڻھو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ جاگرافيائي علائقو]] begn2e405e05qy061r7wv26tnt6psa9 413785 413784 2026-09-20T16:16:55Z Ibne maryam 17680 /* */ 413785 wikitext text/x-wiki [[زمرو:افروايشيا جو سماج]] [[زمرو:جڳهه جي لحاظ کان ماڻھو]] dzlwwgvs7vnzdcvwo23fzytbw1f0o07 14 103059 413822 2026-09-20T21:45:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:هند-يورپي ٻوليون]] 413822 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:هند-يورپي ٻوليون]] o38n3c3utzjd4kbu3m8ka1p1d84chk5 14 103060 413823 2026-09-20T21:45:48Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جرمن ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] 413823 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جرمن ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] qe3q9vezj5qxetjss8u3xwksxczvkmh 413827 413823 2026-09-20T21:49:50Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:جرمن ٻوليون]]; added [[Category:جرمنڪ ٻوليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413827 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جرمنڪ ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] fa9fv6pem54as8le85cq234ackhh2i1 14 103061 413837 2026-09-21T07:35:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:لسانيات جا ماهر]] [[زمرو:يوڪرين جون شخصيتون]] 413837 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لسانيات جا ماهر]] [[زمرو:يوڪرين جون شخصيتون]] grz8aaghf85hz82v4tu54l41bk2tz35 14 103062 413842 2026-09-21T08:47:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413842 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103063 413843 2026-09-21T08:48:03Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413843 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103064 413844 2026-09-21T08:48:47Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413844 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103065 413845 2026-09-21T08:49:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413845 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103066 413846 2026-09-21T08:49:47Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413846 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103067 413847 2026-09-21T08:50:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413847 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103068 413848 2026-09-21T08:50:51Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413848 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103069 413849 2026-09-21T08:51:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413849 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103070 413850 2026-09-21T08:51:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413850 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103071 413851 2026-09-21T08:52:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413851 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103072 413852 2026-09-21T08:52:52Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413852 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 413908 413852 2026-09-21T10:39:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 413908 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:ادب]] t907gaaeybn7nirgldd1oa98w3rjtdu 413910 413908 2026-09-21T10:42:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 413910 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:افسانوي ادب]] fga9t8sacvjgd87pbjfmn6zwm8mgnie 14 103073 413853 2026-09-21T08:53:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413853 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103074 413854 2026-09-21T08:54:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413854 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103075 413855 2026-09-21T08:55:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413855 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103076 413856 2026-09-21T08:55:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413856 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103077 413857 2026-09-21T08:57:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413857 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103078 413866 2026-09-21T09:07:26Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413866 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103079 413870 2026-09-21T09:11:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413870 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103080 413871 2026-09-21T09:12:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413871 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103081 413873 2026-09-21T09:14:45Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413873 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103082 413875 2026-09-21T09:16:32Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413875 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103083 413876 2026-09-21T09:17:25Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413876 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103084 413877 2026-09-21T09:18:44Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413877 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103085 413878 2026-09-21T09:19:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سماج بلحاظ دور]] 413878 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سماج بلحاظ دور]] ru9yet5pdtgo718vom6lptot5ofv4zx 14 103086 413879 2026-09-21T09:20:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413879 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103087 413880 2026-09-21T09:21:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413880 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103088 413881 2026-09-21T09:21:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413881 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103089 413882 2026-09-21T09:22:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413882 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103090 413883 2026-09-21T09:23:44Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413883 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103091 413884 2026-09-21T09:24:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413884 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103092 413887 2026-09-21T09:28:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413887 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103093 413888 2026-09-21T09:29:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413888 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103094 413889 2026-09-21T09:29:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413889 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103095 413891 2026-09-21T09:32:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413891 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103096 413893 2026-09-21T09:35:22Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413893 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103097 413894 2026-09-21T09:36:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413894 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103098 413895 2026-09-21T09:37:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] 413895 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرو]] [[زمرو:سماج]] hyjsl2sg9w4fdcu3cnuwzihekzftv9v 14 103099 413897 2026-09-21T09:43:48Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:رويا]] [[زمرو:زندگي]] 413897 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رويا]] [[زمرو:زندگي]] iab54338v3qxa6b43qotzm8qnc5cmrr 14 103100 413898 2026-09-21T09:45:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سماج]] [[زمرو:معاشرو]] 413898 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سماج]] [[زمرو:معاشرو]] 4wa35bbla3wxgk4o6ckqdhbkog8le6b 413907 413898 2026-09-21T10:38:11Z Ibne maryam 17680 /* */ 413907 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معاشرتي نظام]] [[زمرو:سماجي نظام]] 540fmgw3dge202cwkexobtm4rxv6aoq 14 103101 413911 2026-09-21T10:43:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ادب]] 413911 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ادب]] qt3bowqvfplg4l9rwa8drs6kbcvw4q5 413913 413911 2026-09-21T10:46:00Z Ibne maryam 17680 413913 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] a3iomxf2xz15udd2q3o5793he834cro 14 103102 413917 2026-09-21T11:47:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] 413917 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq 14 103103 413918 2026-09-21T11:48:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] 413918 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq 14 103104 413919 2026-09-21T11:50:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:روسي ٻولي]] [[زمرو:ناول بلحاظ ٻولي]] 413919 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روسي ٻولي]] [[زمرو:ناول بلحاظ ٻولي]] gxp8fyetw1g0igign6a0fjqfhxo0kw9 14 103105 413920 2026-09-21T11:51:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ادب بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:روس جي ثقافت]] 413920 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ادب بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:روس جي ثقافت]] ni6j681zovo8le2zk60seqk0ow2f6it 14 103106 413922 2026-09-21T11:52:52Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:روسي ناول]] [[زمرو:ليو ٽالسٽائي]] 413922 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روسي ناول]] [[زمرو:ليو ٽالسٽائي]] 4q7ix4j0axgytwvf3nq5xwpoy1n7qf1 14 103107 413923 2026-09-21T11:55:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اشرافيه]] [[زمرو:سماج بابت افسانوي ادب]] 413923 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اشرافيه]] [[زمرو:سماج بابت افسانوي ادب]] j7o4tmyb7oz2p5oojx6bmlhyp128oan 14 103108 413924 2026-09-21T11:55:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سينٽ پيٽرسبرگ]] 413924 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سينٽ پيٽرسبرگ]] 8dgrec86nejuex4959yj4komq1o3qux 14 103109 413925 2026-09-21T11:57:04Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ماسڪو]] 413925 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماسڪو]] imtz45ahjphq4c5yqpmbmmo3i2wofv0 14 103110 413926 2026-09-21T11:57:51Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1805ع]] 413926 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1805ع]] gi45b6h9p7hh7aynuxrxio3qbd6p04v